Wikipedia sqwiki https://sq.wikipedia.org/wiki/Faqja_kryesore MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Speciale Diskutim Përdoruesi Përdoruesi diskutim Wikipedia Wikipedia diskutim Skeda Skeda diskutim MediaWiki MediaWiki diskutim Stampa Stampa diskutim Ndihmë Ndihmë diskutim Kategoria Kategoria diskutim Portal Portal diskutim TimedText TimedText talk Moduli Moduli diskutim Event Event talk 0 2918 3059084 2769625 2026-10-23T12:02:01Z Vedac13 97976 /* Lindje */ 3059084 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|192}} == Ngjarje == * [[12 mars]] - Kongresi Muhamedan shpall Autoqefalinë e Xhamisë Shqiptare. * Themelohet [[KS Tomori]] në [[Berat]]. * Themelohet [[KS Elbasani]] në [[Elbasani|Elbasan]]. == Lindje == * '''Pa datë - '''[[Jakov Xoxa]], shkrimtar shqiptar (V [[1979]]) * [[24 Mars]] - [[Gjon Shllaku]], përkthyes epik shqiptar. * [[24 Maj]] - [[Alfredo Pieroni]], shkrimtar dhe gazetar italian. == Vdekje == ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * {{?}} - [[Beqir Vokshi]], Udheheqes i Komunitetit të Gjakovës dhe Komandant i Ushtisë së Zonës Neutrale të Junikut (l. [[1890]]) <!--Kategorizimi--> [[Kategoria:Vitet 1920]] [[Kategoria:Vite]] <!--interwiki--> aqsu48z7sudnc6b6jj1klcfv7x1ig5j 3059085 3059084 2026-10-23T12:03:37Z Vedac13 97976 /* Lindje */ 3059085 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|192}} == Ngjarje == * [[12 mars]] - Kongresi Muhamedan shpall Autoqefalinë e Xhamisë Shqiptare. * Themelohet [[KS Tomori]] në [[Berat]]. * Themelohet [[KS Elbasani]] në [[Elbasani|Elbasan]]. == Lindje == * '''Pa datë - '''[[Jakov Xoxa]], shkrimtar shqiptar (V. [[1979]]) * [[24 Mars]] - [[Gjon Shllaku]], përkthyes epik shqiptar (V. [[2003]]) * [[24 Maj]] - [[Alfredo Pieroni]], shkrimtar dhe gazetar italian. == Vdekje == ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * {{?}} - [[Beqir Vokshi]], Udheheqes i Komunitetit të Gjakovës dhe Komandant i Ushtisë së Zonës Neutrale të Junikut (l. [[1890]]) <!--Kategorizimi--> [[Kategoria:Vitet 1920]] [[Kategoria:Vite]] <!--interwiki--> 3wrxodmdk4w0l83yw8wm1nvf0mflojf 3059086 3059085 2026-10-23T12:04:07Z Vedac13 97976 /* Lindje */ 3059086 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|192}} == Ngjarje == * [[12 mars]] - Kongresi Muhamedan shpall Autoqefalinë e Xhamisë Shqiptare. * Themelohet [[KS Tomori]] në [[Berat]]. * Themelohet [[KS Elbasani]] në [[Elbasani|Elbasan]]. == Lindje == * '''Pa datë - '''[[Jakov Xoxa]], shkrimtar shqiptar (V. [[1979]]) * [[24 Mars]] - [[Gjon Shllaku]], përkthyes epik shqiptar (V. [[2003]]) * [[24 Maj]] - [[Alfredo Pieroni]], shkrimtar dhe gazetar italian (V. [[2011]]) == Vdekje == ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * {{?}} - [[Beqir Vokshi]], Udheheqes i Komunitetit të Gjakovës dhe Komandant i Ushtisë së Zonës Neutrale të Junikut (l. [[1890]]) <!--Kategorizimi--> [[Kategoria:Vitet 1920]] [[Kategoria:Vite]] <!--interwiki--> 1ehkra8ehsr4082w89upodc7tgvhx9z 2 3011 3059137 3028482 2026-10-23T19:34:53Z Arianit 106 3059137 wikitext text/x-wiki <div style="width:16.5%; float:left;height:6px; background:#006D77; color:#fff;"></div> <div style="width:16.5%; float:left;height:6px; background:#00808A; color:#fff;"></div> <div style="width:16.5%; float:left;height:6px; background:#009B8D; color:#fff;"></div> <div style="width:16.5%; float:left;height:6px; background:#00B294; color:#fff;"></div> <div style="width:16.5%; float:left;height:6px; background:#00C49A; color:#fff;"></div> <div style="width:16.5%; float:left;height:6px; background:#00D4A0; color:#000;"></div> <div style="clear:left;"></div> __NOTOC__ {| style="width:100%; margin:auto; border-collapse:collapse; margin-bottom:10px;" | style="padding:10px; vertical-align:top; width:75%;" | <div style="line-height:.7em; font-size: 270%; font-family:'Helvetica Neue', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif;">Arianit</div> <div style="font-size: 180%; padding-top: 16px; font-family:'Helvetica Neue', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif; line-height:30px;">Kontribues dhe organizator i Wikimedias <div style="font-size: 100%; padding-top: 14px; font-family:'Helvetica Neue', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif; line-height:30px;">Anëtar bordi në </br> [[m:Wikimedians of Albanian Language User Group|Wikimedianët e Gjuhës Shqipe]]</div> </div> | style="padding:10px 0; vertical-align:top; width:25%; text-align:center;" | [[File:Photo_portrait_arianit.jpg|170px]] |} {| style="width:100%; margin:auto; border-collapse:collapse;" | <h2 style="font-family:'Helvetica Neue', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif; border-bottom:0;">Rreth meje</h2> Jam pjesë e projektit që nga viti 2006, aktiv në Wikipedian shqip dhe anglisht, Commons, Wikidata dhe Wikivoyage. Nëpër këto projekte kam bërë mbi 30.000 redaktime dhe kam ngarkuar më shumë se 3.700 skedarë në Commons. Jam bashkëthemelues dhe anëtar bordi nga viti 2015 në [[m:Wikimedians of Albanian Language User Group|Wikimedianët e Gjuhës Shqipe]]. Organizator në terren dhe në internet. Jam mbështetës i zjarrtë i [[Softueri i lirë|softuerit të lirë]]. Kam qenë në bord, përfshirë si kryetar, i [http://FLOSSK.org FLOSSK-ut], një OJQ që promovon FLOSS-in në Kosovë, për rreth 10 vjet. Kur nuk jam duke kontribuar në projektet e Wikimedias, ka gjasa të jem duke kontribuar në [[OpenStreetMap]]. | <h2 style="font-family:'Helvetica Neue', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif; border-bottom:0;">Commons</h2> Fotografoj kryesisht në Republikën e Kosovës, kohët e fundit edhe me dron. Kam kontribuar gjithashtu fotografi në domen publik nga koleksionet e bëra publike nga Robert Elsie, fotografi të vëna në dispozicion nga institucionet e Republikës së Kosovës, si dhe kam organizuar maratona fotografimi që nga viti 2014. Më shkruani nëse keni kërkesa, sidomos rreth Prishtinës dhe Gjakovës. <h2 style="font-family:'Helvetica Neue', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif; border-bottom:0;">Mohim përgjegjësie</h2> Të gjitha redaktimet e përmbajtjes janë të mijat personale dhe jo të organizatave me të cilat asociohem. | style="padding:15px; vertical-align:top; width:25%;" | <h2 style="font-family:'Helvetica Neue', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif; border-bottom:0;">Në shifra</h2> <div style="font-family:'Helvetica Neue', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif; line-height:1.6em;"> 30.306 redaktime globale<br/> 3.705 skedarë në Commons<br/> Kontribues që nga viti 2006 <div style="font-size:90%; padding-top:10px; color:#555;"> Wikidata 12.889 · Commons 9.643 · sq.wiki 5.699 · en.wiki 931 · Wikivoyage 685 · Meta 343 </div> <div style="font-size:85%; padding-top:10px; color:#777;"> Gjendja: korrik 2026 </div> </div> |} <div id="Arianit-footer" style="font-size:85%; display:block; border:1px solid none; margin: 0.2em 0; padding:0.1em 0.3em; text-align:left;"> [[Special:MergeAccount/{{#titleparts:{{PAGENAME}}|1}}|Llogaria e unifikuar]]: '''Arianit''' është llogaria unike e këtij përdoruesi për të gjitha [[wmf:Main Page|projektet]] publike të [[wmf:Our projects|Wikimedias]]. <h2 style="font-family:'Helvetica Neue', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif; border-bottom:0;">Kontakti</h2> Më kontaktoni te [[User talk:Arianit|faqja ime e diskutimit]] ose [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:EmailUser/Arianit dërgomëni email]. </div> == Blog == __TOC__ === Çfarë ka të keqe nga artikujt e shkurtër === Kohët e fundit duket që kam (ri)filluar të blogojë, për tema të shumta. Këtu nuk ka përjashtim as Wikipedia. Një kohë të gjatë nuk i kam dokumentuar qëndrimet për Wikipedian, përveç përfshirjes së pakët nëpër diskutime, për Wikipedian Shqip, dhe kam ndjerë njëfarë faji. E para, për temën në fjalë, mbi gjatësinë e artikujve. Në Wikipedia ka një paragjykim të fortë ndaj artikujve të shkurtër, ato automatikisht shënohen si cung. Në anglisht tanimë artikujt e shkurtër preferohet të zhvillohen jashtë hapësirës kryesore e pastaj të vendosën, që është qasja e enciklopedive tradicionale. Ndërsa në Wikipedia tipari kyç është që zëri asnjëherë nuk është i përfunduar – ajo është punë në vazhdim që freskohet vazhdimisht. Por nuk ka asgjë të keqe me artikujt e shkurtër. Në fakt, veçanërisht në Wikipedian në anglisht, shumë artikuj janë shumë të gjatë -- pa nevojë -- duke e humbur fillimin dhe esencën e artikullit enciklopedik. Duke qenë se dashuria ime për enciklopeditë ka filluar me enciklopeditë e shtypura, të cilat për shkak të kufizimit fizik, e trajtojnë gjatësinë me shumë kujdes duke matur mirë fjalët dhe mos zgjatur pa nevojë, e di se nuk ka të keqe edhe nga artikulli i shkurtër, në relacion me peshën e subjektit. Artikulli enciklopedik nuk duhet të thotë çdo gjë që dihet për atë subjekt, por të ngërthej ato më esencialet. Tjetra, në Wikipedia, artikulli cung e shënon një qëllim, një kërkesë për vëmendje nga komuniteti, një synim që tema është meritore dhe mund të zhvillohet më tutje në të ardhmen. Në këtë mënyrë i ndihmon Wikipedias dhe nuk ka asgjë të keqe. Si dashamir i shkrimit në të hapur, mendoj që hapja e një cungu është pozitive dhe ndihmesë. Do të jetë makina e kërkimit që do të tregoj se ekziston një artikull, në enciklopedinë të cilën secili mund ta shkruaj, në rast se i mungon atij artikulli diçka me rëndësi.– [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 12 gusht 2025 13:36 (CEST) === Pse kam ndalu krijimin e artikujve biografik === Kam ndaluar së shkruari artikuj biografik. Ka kohë që kam ndaluar së shkruari artikuj biografik. Wikipedian e shoh si një kontribut për dokumentimin arritjeve njerëzore në dije, kulturë, art, shkencë dhe shoqëri. Shumica absolute e kësaj nuk është asgjë specifike shqiptare. Duke qenë se e promovoj Wikipedian në publik përmes llogarive të mija sociale, shpesh marr lutje për artikuj biografish personale ose për dikë të afërm të tyre. Më e rënda ka qenë për një një profesor universiteti pran vdekjes nga bija e tij, si një gëzim të fundit për të. Profesori dukej meritor, por unë nuk u ndjeva mirë sepse ky nuk është qëllimi i një enciklopedie. Kjo më duket që po ndikon edhe në shoqëritë e mija. Disa kërkesa janë meritore, disa jo. Disa i kam bërë me qejf sepse e kanë merituar, për disa jam ndjerë keq t'u them jo. Prandaj kam vendosur që të mos shkruaj më artikuj biografik. Dekurajuese është që Wikipedia shihet si vegël për promovim individual e jo si vepër shkencore në gjuhën shqipe. Është dëshpëruese kur të vetmet kërkesa që merr janë të këtij lloji, e jo për ndonjë temë me të vërtetë enciklopedike. As [[Fjalori Enciklopedik i Kosovës]] nuk ka mundur t'i ikë kësaj, duke mbuluar të gjithë familjarët e një heroi të Kosovës. Imagjinoni familjarët e heronjve amerikanë, francezë ose anglez – askush nuk i njeh. Si popull i vogël, ndoshta standardi është më i ultë, megjithatë standardet e shquarsisë mbeten. Wikipedia ka standarde përmes së cilave përcakton se cila temë është meritore. Por prapë duket që e gjitha enciklopedia jonë do të shndërrohet në artikuj personash duke e personalizuar atë, siç ndodhe me shumë fusha të jetës sonë. Si Wikipedian, në shqip dua të shoh më shumë artikuj që çdo Enciklopedi duhet t'i ketë: [[metawiki:List of articles every Wikipedia should have|1,000]] apo [[metawiki:List of articles every Wikipedia should have/Expanded|10,000]] artikuj. E mira është që këta artikuj veç janë shkruar, veç duhet t'i përkthejmë. Nëse dëshironi të më bashkëngjiteni në këtë mision, do ta keni mbështetjen time të plotë – [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 24 mars 2026 09:09 (CET) === Kontributi në Wikipedia në CV === Kontributi serioz në Wikipedia është punë madhore. Kërkon dedikim serioz, cilësi, njohuri të thella të shkrimit, hulumtimit, organizimit, komunikimit online, zgjidhjes së konflikteve, dhe të fushave përkatëse. Niveli i angazhimit është më serioz se ajo që shoh te shumë profesionistë në punët e tyre për të cilat paguhen. Megjithatë, shumë prej Wikimedianëve mbesin anonim, duke u mirënjohur – e e edhe këtu pakënaqshëm – në rastin më të mirë vetëm nga një rreth i ngushtë i bashkë-Wikipedianëve. Këtë e kam bërë edhe vet. Përderisa punën organizative me Grupin e kisha vendosur në CV, kontributin në Wikipedia Commons, Wikidata etj. si autor nuk e kisha përmendur. Si hobi, kontributi në Wikipedia është një nga aktivitet më me peshë që kontribuon në aftësitë profesionale. Sigurisht, ka shumë më shumë te një CV personale se vetëm Wikipedia, por kjo është një start i mirë për ç'gjë i inkurajoj Wikipedianët të marrin merita. Si Grup i Wikimedianëve të Gjuhës Shqipe promovojmë Wikimedianët kohë pas kohe në kanalet tona të komunikimit. Arsyeja e kësaj është mirënjohje e tyre por edhe inspirimi i të tjerëve që të ndjekin rrugën e tyre. Prandaj mendoj që duke e promovuar kontributin individual në Wikipedia, e promovojmë edhe vet Wikipedian. – [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 2 korrik 2026 15:26 (CEST) === Argumenti për wikisintaksë të pastër === Barriera kryesore për t'u bërë pjesë e Wikipedias është teknike. Wikisintaksa është diçka e re për shumë persona dhe shërben si barrierë për editim, e që domosdoshmërish kërkohet për përdorim pasi editori vizual nuk i adreson të gjitha problemet, edhe pse ky editor ka pas zhvillime të mëdha nga ditët e hershme. E kam në mend veçanërisht editimin e referimeve. Kjo barrierë kufizon inkuadrimin e kontribuuesve të rinj. Megjithatë, wikisintaktsa është relativisht e thjeshtë dhe e pastër. Situata përkeqësohet me shtimin e HTML duke e bërë kodin të frikshëm për këdo jashtë fushave teknike. Kjo ka rezultuar me një anomali ku shumë nga kontribuuesit në Wikimedia janë persona teknikë, e jo ata nga fushat sociale siç do të pritej. Për hir të thjeshtësisë për përdoruesit e rinj, HTML duhet të evitohet në faqet e artikujve. – [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 3 korrik 2026 09:10 (CEST) === Njëherë nuk the faleminderit === [[Skeda:President Trump and Ukrainian President Zelenskyy Clash During Meeting in Oval Office, Feb. 28, 2025.jpg|parapamje|Takimi në Shtëpinë e Bardhë]] Të gjithë e keni parë [[:en:2025 Trump–Zelenskyy Oval Office meeting|takimin e tensionuar mes Zelenksit dhe Trumpit]] në Shtëpinë e Bardhë. Në një pikë kritike për Ukrainën, presidenti dhe zv. presidenti amerikan i kishin përgatitë një kurth poshtërimi kryetarit ukrainas. Në një moment Zv. Presidenti JD Vance i drejtohet Zenlenskit: "''njëherë nuk ke thënë faleminderit''" ("''you haven't said thank you once''"), me aludim falënderimin për shefin e tij. Një meme e menjëhershme. Edhe këtu në Wikipedia kemi nevojë t'u themi më shumë faleminderit wikipedianëve sepse nuk e bëjmë këtë sa duhet. Butoni për falënderim është aty. Vet vetëdijshëm po mundohëm ta bëjë këtë më shpesh: kurdo që shoh një kontribut që më befason për të mirë, e bëjë rregull ta jap një falënderim. Pastaj janë barnstars, edhe kësi kam dhënë shumë pak, po mundohem të jap. Në oqeanin wikipedian, nevojat janë pa fund, por edhe duhet të reflektojmë sa pak veta këtu bëjnë sa shumë. Në Wikipedia e gjithë puna bëhet vullnetarisht – nga dashuria për të – dhe gjithsesi çdo kontribut pozitiv sado i vogël është i mirëseardhur. Prandaj ''faleminderit''! – [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 7 korrik 2026 15:26 (CEST) === Kontributi im i parë në Abstract Wikipedia === [//abstract.wikipedia.org/view/en/Q474651 Kontributi] im i parë në Abstract Wikipedia. Projekti përdor Wikifunctions (një tjetër projekt në zhvillim i WMF-së) për të ndërtuar artikuj të përkthyeshëm përmes rregullave algoritmike, duke përdorur të dhëna faktike nga Wikidata dhe të dhëna gjuhësore nga Wikidata Lexemes. Që artikujt të shfaqen në shqip, fillimisht duhet të "përkthehen" funksionet në Wikifunctions. Barrierat teknike dhe sfidat e përdorshmërisë janë ende mjaft të larta, por do të jetë interesant. – [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 28 korrik 2026 12:54 (CEST) === Përkthimi i artikujve me LLM === Deri tash kemi përdorur [//sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&campaign=contributions-page ContentTranslation] për të përkthyer artikujt në Wikipedia. Makina e përdorur ka qenë Google Translate. Por tash me LLM rezultati është dukshëm më i mirë sa i përket cilësisë së përkthimit por edhe elementeve teknike siç janë infoboxes dhe wikikodi. Kjo e ndërron lojën. Me Wikimedianët e Gjuhës Shqipe kemi përdorur aktivitete të përkthimit për të rinj për t'u mësuar wikin por edhe sepse kontrollimi njerëzor i përkthimeve ishte i nevojshëm. LLM e bën këtë punë shumë më mirë dhe më shpejt. Kam përkthyer nga anglishtja artikujt [[Kanceri i mushkërive]], [[Fruthi]] dhe [[Aristoteli]]. Rezultatin vlerësojeni vet. Modeli i përdorur është Claude Opus 5 në high. Merr kohë që me siguri do të thotë kosto të lartë (në të ardhmen), por kjo e hap rrugën për realizimin e ëndrrës sime të kahmotshme për përkthim në shqip të [https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_articles_every_Wikipedia_should_have Listës së 1,000 Artikujve që çdo Wikipedia duhet t'i ketë]. – [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 30 korrik 2026 16:02 (CEST) Edit 1 14 gusht 2026 14:36 (CEST) [[Kategoria:Wikipedianë]] [[Kategoria:Wikimedians of Albanian Language User Group]] pdeavecu29hiteslgj3e3xim056yoal 3059139 3059137 2026-10-23T19:35:26Z Arianit 106 /* Blog */ 3059139 wikitext text/x-wiki <div style="width:16.5%; float:left;height:6px; background:#006D77; color:#fff;"></div> <div style="width:16.5%; float:left;height:6px; background:#00808A; color:#fff;"></div> <div style="width:16.5%; float:left;height:6px; background:#009B8D; color:#fff;"></div> <div style="width:16.5%; float:left;height:6px; background:#00B294; color:#fff;"></div> <div style="width:16.5%; float:left;height:6px; background:#00C49A; color:#fff;"></div> <div style="width:16.5%; float:left;height:6px; background:#00D4A0; color:#000;"></div> <div style="clear:left;"></div> __NOTOC__ {| style="width:100%; margin:auto; border-collapse:collapse; margin-bottom:10px;" | style="padding:10px; vertical-align:top; width:75%;" | <div style="line-height:.7em; font-size: 270%; font-family:'Helvetica Neue', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif;">Arianit</div> <div style="font-size: 180%; padding-top: 16px; font-family:'Helvetica Neue', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif; line-height:30px;">Kontribues dhe organizator i Wikimedias <div style="font-size: 100%; padding-top: 14px; font-family:'Helvetica Neue', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif; line-height:30px;">Anëtar bordi në </br> [[m:Wikimedians of Albanian Language User Group|Wikimedianët e Gjuhës Shqipe]]</div> </div> | style="padding:10px 0; vertical-align:top; width:25%; text-align:center;" | [[File:Photo_portrait_arianit.jpg|170px]] |} {| style="width:100%; margin:auto; border-collapse:collapse;" | <h2 style="font-family:'Helvetica Neue', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif; border-bottom:0;">Rreth meje</h2> Jam pjesë e projektit që nga viti 2006, aktiv në Wikipedian shqip dhe anglisht, Commons, Wikidata dhe Wikivoyage. Nëpër këto projekte kam bërë mbi 30.000 redaktime dhe kam ngarkuar më shumë se 3.700 skedarë në Commons. Jam bashkëthemelues dhe anëtar bordi nga viti 2015 në [[m:Wikimedians of Albanian Language User Group|Wikimedianët e Gjuhës Shqipe]]. Organizator në terren dhe në internet. Jam mbështetës i zjarrtë i [[Softueri i lirë|softuerit të lirë]]. Kam qenë në bord, përfshirë si kryetar, i [http://FLOSSK.org FLOSSK-ut], një OJQ që promovon FLOSS-in në Kosovë, për rreth 10 vjet. Kur nuk jam duke kontribuar në projektet e Wikimedias, ka gjasa të jem duke kontribuar në [[OpenStreetMap]]. | <h2 style="font-family:'Helvetica Neue', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif; border-bottom:0;">Commons</h2> Fotografoj kryesisht në Republikën e Kosovës, kohët e fundit edhe me dron. Kam kontribuar gjithashtu fotografi në domen publik nga koleksionet e bëra publike nga Robert Elsie, fotografi të vëna në dispozicion nga institucionet e Republikës së Kosovës, si dhe kam organizuar maratona fotografimi që nga viti 2014. Më shkruani nëse keni kërkesa, sidomos rreth Prishtinës dhe Gjakovës. <h2 style="font-family:'Helvetica Neue', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif; border-bottom:0;">Mohim përgjegjësie</h2> Të gjitha redaktimet e përmbajtjes janë të mijat personale dhe jo të organizatave me të cilat asociohem. | style="padding:15px; vertical-align:top; width:25%;" | <h2 style="font-family:'Helvetica Neue', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif; border-bottom:0;">Në shifra</h2> <div style="font-family:'Helvetica Neue', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif; line-height:1.6em;"> 30.306 redaktime globale<br/> 3.705 skedarë në Commons<br/> Kontribues që nga viti 2006 <div style="font-size:90%; padding-top:10px; color:#555;"> Wikidata 12.889 · Commons 9.643 · sq.wiki 5.699 · en.wiki 931 · Wikivoyage 685 · Meta 343 </div> <div style="font-size:85%; padding-top:10px; color:#777;"> Gjendja: korrik 2026 </div> </div> |} <div id="Arianit-footer" style="font-size:85%; display:block; border:1px solid none; margin: 0.2em 0; padding:0.1em 0.3em; text-align:left;"> [[Special:MergeAccount/{{#titleparts:{{PAGENAME}}|1}}|Llogaria e unifikuar]]: '''Arianit''' është llogaria unike e këtij përdoruesi për të gjitha [[wmf:Main Page|projektet]] publike të [[wmf:Our projects|Wikimedias]]. <h2 style="font-family:'Helvetica Neue', 'Lucida Grande', Tahoma, Verdana, sans-serif; border-bottom:0;">Kontakti</h2> Më kontaktoni te [[User talk:Arianit|faqja ime e diskutimit]] ose [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:EmailUser/Arianit dërgomëni email]. </div> == Ditari == __TOC__ === Çfarë ka të keqe nga artikujt e shkurtër === Kohët e fundit duket që kam (ri)filluar të blogojë, për tema të shumta. Këtu nuk ka përjashtim as Wikipedia. Një kohë të gjatë nuk i kam dokumentuar qëndrimet për Wikipedian, përveç përfshirjes së pakët nëpër diskutime, për Wikipedian Shqip, dhe kam ndjerë njëfarë faji. E para, për temën në fjalë, mbi gjatësinë e artikujve. Në Wikipedia ka një paragjykim të fortë ndaj artikujve të shkurtër, ato automatikisht shënohen si cung. Në anglisht tanimë artikujt e shkurtër preferohet të zhvillohen jashtë hapësirës kryesore e pastaj të vendosën, që është qasja e enciklopedive tradicionale. Ndërsa në Wikipedia tipari kyç është që zëri asnjëherë nuk është i përfunduar – ajo është punë në vazhdim që freskohet vazhdimisht. Por nuk ka asgjë të keqe me artikujt e shkurtër. Në fakt, veçanërisht në Wikipedian në anglisht, shumë artikuj janë shumë të gjatë -- pa nevojë -- duke e humbur fillimin dhe esencën e artikullit enciklopedik. Duke qenë se dashuria ime për enciklopeditë ka filluar me enciklopeditë e shtypura, të cilat për shkak të kufizimit fizik, e trajtojnë gjatësinë me shumë kujdes duke matur mirë fjalët dhe mos zgjatur pa nevojë, e di se nuk ka të keqe edhe nga artikulli i shkurtër, në relacion me peshën e subjektit. Artikulli enciklopedik nuk duhet të thotë çdo gjë që dihet për atë subjekt, por të ngërthej ato më esencialet. Tjetra, në Wikipedia, artikulli cung e shënon një qëllim, një kërkesë për vëmendje nga komuniteti, një synim që tema është meritore dhe mund të zhvillohet më tutje në të ardhmen. Në këtë mënyrë i ndihmon Wikipedias dhe nuk ka asgjë të keqe. Si dashamir i shkrimit në të hapur, mendoj që hapja e një cungu është pozitive dhe ndihmesë. Do të jetë makina e kërkimit që do të tregoj se ekziston një artikull, në enciklopedinë të cilën secili mund ta shkruaj, në rast se i mungon atij artikulli diçka me rëndësi.– [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 12 gusht 2025 13:36 (CEST) === Pse kam ndalu krijimin e artikujve biografik === Kam ndaluar së shkruari artikuj biografik. Ka kohë që kam ndaluar së shkruari artikuj biografik. Wikipedian e shoh si një kontribut për dokumentimin arritjeve njerëzore në dije, kulturë, art, shkencë dhe shoqëri. Shumica absolute e kësaj nuk është asgjë specifike shqiptare. Duke qenë se e promovoj Wikipedian në publik përmes llogarive të mija sociale, shpesh marr lutje për artikuj biografish personale ose për dikë të afërm të tyre. Më e rënda ka qenë për një një profesor universiteti pran vdekjes nga bija e tij, si një gëzim të fundit për të. Profesori dukej meritor, por unë nuk u ndjeva mirë sepse ky nuk është qëllimi i një enciklopedie. Kjo më duket që po ndikon edhe në shoqëritë e mija. Disa kërkesa janë meritore, disa jo. Disa i kam bërë me qejf sepse e kanë merituar, për disa jam ndjerë keq t'u them jo. Prandaj kam vendosur që të mos shkruaj më artikuj biografik. Dekurajuese është që Wikipedia shihet si vegël për promovim individual e jo si vepër shkencore në gjuhën shqipe. Është dëshpëruese kur të vetmet kërkesa që merr janë të këtij lloji, e jo për ndonjë temë me të vërtetë enciklopedike. As [[Fjalori Enciklopedik i Kosovës]] nuk ka mundur t'i ikë kësaj, duke mbuluar të gjithë familjarët e një heroi të Kosovës. Imagjinoni familjarët e heronjve amerikanë, francezë ose anglez – askush nuk i njeh. Si popull i vogël, ndoshta standardi është më i ultë, megjithatë standardet e shquarsisë mbeten. Wikipedia ka standarde përmes së cilave përcakton se cila temë është meritore. Por prapë duket që e gjitha enciklopedia jonë do të shndërrohet në artikuj personash duke e personalizuar atë, siç ndodhe me shumë fusha të jetës sonë. Si Wikipedian, në shqip dua të shoh më shumë artikuj që çdo Enciklopedi duhet t'i ketë: [[metawiki:List of articles every Wikipedia should have|1,000]] apo [[metawiki:List of articles every Wikipedia should have/Expanded|10,000]] artikuj. E mira është që këta artikuj veç janë shkruar, veç duhet t'i përkthejmë. Nëse dëshironi të më bashkëngjiteni në këtë mision, do ta keni mbështetjen time të plotë – [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 24 mars 2026 09:09 (CET) === Kontributi në Wikipedia në CV === Kontributi serioz në Wikipedia është punë madhore. Kërkon dedikim serioz, cilësi, njohuri të thella të shkrimit, hulumtimit, organizimit, komunikimit online, zgjidhjes së konflikteve, dhe të fushave përkatëse. Niveli i angazhimit është më serioz se ajo që shoh te shumë profesionistë në punët e tyre për të cilat paguhen. Megjithatë, shumë prej Wikimedianëve mbesin anonim, duke u mirënjohur – e e edhe këtu pakënaqshëm – në rastin më të mirë vetëm nga një rreth i ngushtë i bashkë-Wikipedianëve. Këtë e kam bërë edhe vet. Përderisa punën organizative me Grupin e kisha vendosur në CV, kontributin në Wikipedia Commons, Wikidata etj. si autor nuk e kisha përmendur. Si hobi, kontributi në Wikipedia është një nga aktivitet më me peshë që kontribuon në aftësitë profesionale. Sigurisht, ka shumë më shumë te një CV personale se vetëm Wikipedia, por kjo është një start i mirë për ç'gjë i inkurajoj Wikipedianët të marrin merita. Si Grup i Wikimedianëve të Gjuhës Shqipe promovojmë Wikimedianët kohë pas kohe në kanalet tona të komunikimit. Arsyeja e kësaj është mirënjohje e tyre por edhe inspirimi i të tjerëve që të ndjekin rrugën e tyre. Prandaj mendoj që duke e promovuar kontributin individual në Wikipedia, e promovojmë edhe vet Wikipedian. – [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 2 korrik 2026 15:26 (CEST) === Argumenti për wikisintaksë të pastër === Barriera kryesore për t'u bërë pjesë e Wikipedias është teknike. Wikisintaksa është diçka e re për shumë persona dhe shërben si barrierë për editim, e që domosdoshmërish kërkohet për përdorim pasi editori vizual nuk i adreson të gjitha problemet, edhe pse ky editor ka pas zhvillime të mëdha nga ditët e hershme. E kam në mend veçanërisht editimin e referimeve. Kjo barrierë kufizon inkuadrimin e kontribuuesve të rinj. Megjithatë, wikisintaktsa është relativisht e thjeshtë dhe e pastër. Situata përkeqësohet me shtimin e HTML duke e bërë kodin të frikshëm për këdo jashtë fushave teknike. Kjo ka rezultuar me një anomali ku shumë nga kontribuuesit në Wikimedia janë persona teknikë, e jo ata nga fushat sociale siç do të pritej. Për hir të thjeshtësisë për përdoruesit e rinj, HTML duhet të evitohet në faqet e artikujve. – [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 3 korrik 2026 09:10 (CEST) === Njëherë nuk the faleminderit === [[Skeda:President Trump and Ukrainian President Zelenskyy Clash During Meeting in Oval Office, Feb. 28, 2025.jpg|parapamje|Takimi në Shtëpinë e Bardhë]] Të gjithë e keni parë [[:en:2025 Trump–Zelenskyy Oval Office meeting|takimin e tensionuar mes Zelenksit dhe Trumpit]] në Shtëpinë e Bardhë. Në një pikë kritike për Ukrainën, presidenti dhe zv. presidenti amerikan i kishin përgatitë një kurth poshtërimi kryetarit ukrainas. Në një moment Zv. Presidenti JD Vance i drejtohet Zenlenskit: "''njëherë nuk ke thënë faleminderit''" ("''you haven't said thank you once''"), me aludim falënderimin për shefin e tij. Një meme e menjëhershme. Edhe këtu në Wikipedia kemi nevojë t'u themi më shumë faleminderit wikipedianëve sepse nuk e bëjmë këtë sa duhet. Butoni për falënderim është aty. Vet vetëdijshëm po mundohëm ta bëjë këtë më shpesh: kurdo që shoh një kontribut që më befason për të mirë, e bëjë rregull ta jap një falënderim. Pastaj janë barnstars, edhe kësi kam dhënë shumë pak, po mundohem të jap. Në oqeanin wikipedian, nevojat janë pa fund, por edhe duhet të reflektojmë sa pak veta këtu bëjnë sa shumë. Në Wikipedia e gjithë puna bëhet vullnetarisht – nga dashuria për të – dhe gjithsesi çdo kontribut pozitiv sado i vogël është i mirëseardhur. Prandaj ''faleminderit''! – [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 7 korrik 2026 15:26 (CEST) === Kontributi im i parë në Abstract Wikipedia === [//abstract.wikipedia.org/view/en/Q474651 Kontributi] im i parë në Abstract Wikipedia. Projekti përdor Wikifunctions (një tjetër projekt në zhvillim i WMF-së) për të ndërtuar artikuj të përkthyeshëm përmes rregullave algoritmike, duke përdorur të dhëna faktike nga Wikidata dhe të dhëna gjuhësore nga Wikidata Lexemes. Që artikujt të shfaqen në shqip, fillimisht duhet të "përkthehen" funksionet në Wikifunctions. Barrierat teknike dhe sfidat e përdorshmërisë janë ende mjaft të larta, por do të jetë interesant. – [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 28 korrik 2026 12:54 (CEST) === Përkthimi i artikujve me LLM === Deri tash kemi përdorur [//sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&campaign=contributions-page ContentTranslation] për të përkthyer artikujt në Wikipedia. Makina e përdorur ka qenë Google Translate. Por tash me LLM rezultati është dukshëm më i mirë sa i përket cilësisë së përkthimit por edhe elementeve teknike siç janë infoboxes dhe wikikodi. Kjo e ndërron lojën. Me Wikimedianët e Gjuhës Shqipe kemi përdorur aktivitete të përkthimit për të rinj për t'u mësuar wikin por edhe sepse kontrollimi njerëzor i përkthimeve ishte i nevojshëm. LLM e bën këtë punë shumë më mirë dhe më shpejt. Kam përkthyer nga anglishtja artikujt [[Kanceri i mushkërive]], [[Fruthi]] dhe [[Aristoteli]]. Rezultatin vlerësojeni vet. Modeli i përdorur është Claude Opus 5 në high. Merr kohë që me siguri do të thotë kosto të lartë (në të ardhmen), por kjo e hap rrugën për realizimin e ëndrrës sime të kahmotshme për përkthim në shqip të [https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_articles_every_Wikipedia_should_have Listës së 1,000 Artikujve që çdo Wikipedia duhet t'i ketë]. – [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 30 korrik 2026 16:02 (CEST) Edit 1 14 gusht 2026 14:36 (CEST) [[Kategoria:Wikipedianë]] [[Kategoria:Wikimedians of Albanian Language User Group]] ifk01wireqb5so2d26fgaiu1mk61sk9 0 3586 3059109 3050998 2026-10-23T16:48:54Z DrAndCol 121897 3059109 wikitext text/x-wiki {{Short description|Shtet në Europën Juglindore}} {{Infobox country | conventional_long_name = Republika e Kosovës | native_name = {{lang|sr-Cyrl|Република Косово}}<br />{{lang|sr|Republika Kosovo}} | common_name = Kosova | image_flag = Flag of Kosovo.svg | flag = Flamuri i Kosovës | flag_type = Flamuri | image_coat = Emblem of the Republic of Kosovo.svg | symbol = Stema e Kosovës | symbol_type = Stema | image_map = Europe-Republic of Kosovo.svg | map_caption = Vendndodhja në Evropë | national_motto = | national_anthem = "[[Himni i Kosovës]]" {{center|[[File:National Anthem of the Republic of Kosovo.ogg]]}} | official_languages = {{hlist|[[Gjuha shqipe|Shqip]]|[[Gjuha serbe|Serbisht]]}} | languages2_type = Gjuhët rajonale | languages2 = {{hlist|[[Gjuha boshnjake|Boshnjakisht]]|[[Gjuha turke|Turqisht]]|[[Gjuha rome]]}} | ethnic_groups_ref =<ref name = "Popullsia2024">{{Cite web|url=https://www.evropaelire.org/a/cka-tregojne-te-dhenat-e-fundit-e-regjistrimit-popullsise/33245815.html|title=Çka tregojnë të dhënat e fundit të regjistrimit të popullsisë?|publisher=[[Radio Evropa e Lirë]]|access-date=19 dhjetor 2024|last=Baftiu|first=Doruntina|lang=sq}}</ref> | ethnic_groups_year = 2024 | ethnic_groups = {{unbulleted list|91.8% [[Shqiptarët në Kosovë|shqiptarë]]|2.3% [[Serbët në Kosovë|serbë]]|1.7% [[Boshnjakët në Kosovë|boshnjakë]]|1.2% [[Turqit në Kosovë|turq]]|1.0% [[Ashkali|ashkalinj]]|2.0% të tjerë}} | demonym = {{unbulleted list |Kosovar}} | capital = {{nowrap|[[Prishtina]]}} | status = | coordinates = {{Coord|42|40|N|21|10|E|type:city(1,600,000)}} | largest_city = Prishtina | government_type = [[Politika në Kosovë|Republikë parlamentare]] | leader_title1 = [[Kryetari i Kosovës|Presidentja]] | leader_name1 = [[Justina Shiroka Pula]] | leader_title2 = [[Kryeministri i Kosovës|Kryeministri]] | leader_name2 = [[Albin Kurti]] | leader_title3 = [[Kuvendi i Republikës së Kosovës|Kryetari i Kuvendit]] | leader_name3 = [[Glauk Konjufca]] | legislature = [[Kuvendi i Republikës së Kosovës|Kuvendi]] | area_km2 = 10905.25 | area_rank = | area_sq_mi = | percent_water = 1.0<ref>{{cite web|title=Water percentage in Kosovo (Facts about Kosovo; 2011 Agriculture Statistics)|url=http://ask.rks-gov.net/|publisher=Kosovo Agency of Statistics, KAS|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829035712/http://ask.rks-gov.net/|archive-date=29 gusht 2017|language=sq}}</ref> | population_census_year = 2024 | population_density_km2 = 179 | population_density_sq_mi = | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP = {{increase}} $29.723 miliardë<ref name="IMFWEO.XK">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=967,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Kosovo)|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=www.imf.org|date=22 tetor 2024|access-date=20 dhjetor 2024}}</ref> | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $18,746 | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal = {{increase}} $11.172 miliardë<ref name="IMFWEO.XK" /> | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $7,048 | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini_year = 2017 | Gini_change = increase | Gini = 29.0 | Gini_ref =<ref>{{cite web|publisher=[[Banka Botërore]]|title=GINI index (World Bank estimate)–Kosovo|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=XK&name_desc=false|access-date=24 shtator 2020|archive-date=24 janar 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190124203818/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=XK&name_desc=false|url-status=live|language=en}}</ref> | Gini_rank = 121 | HDI_year = 2016 | HDI_change = increase | HDI = 0.742 | HDI_ref =<ref>{{cite web|publisher=[[United Nations Development Programme]] (UNDP)|title=Kosovo Human Development Report 2016|url=https://hdr.undp.org/en/content/kosovo-human-development-report-2016|access-date=24 shtator 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714182725/https://hdr.undp.org/en/content/kosovo-human-development-report-2016|archive-date=14 korrik 2020|date=19 tetor 2016|url-status=live|language=en}}</ref> | HDI_rank = | currency = [[Euro]] ([[Euro|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[Zona Kohore e Evropës Qendrore|ZKEQ]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[Ora Verore e Evropës Qendrore|OVEQ]] | utc_offset_DST = +2 | drives_on = djathtas | calling_code = [[Numrat e telefonit në Kosovë|+383]] | iso3166code = XK | cctld = [[.xk]] (i propozuar) | established_event1 = [[Shpallja e Pavarësisë së Kosovës|Shpallja e Pavarësisë]] | established_date1 = 17 shkurt 2008 | today = | date_format = [[Data|dd.mm.vvvv]] | linking_name = | religion = {{plainlist| * 93.5% [[Islami në Kosovë|myslimanë]] * 4.1% [[Krishtërimi në Kosovë|të krishterë]] * 0.5% [[Afetaria|afetarë]] * 0.5% [[Feja në Kosovë|të tjerë]] * 1.5% të padeklaruar }} | religion_year = 2024 | religion_ref =<ref name = "Popullsia2024" /> |name=Kosova|population_census=1,586,659}} '''Kosova''' (historikisht [[Dardania]]), zyrtarisht '''Republika e Kosovës''', është një shtet në [[Evropa Juglindore|Evropën Juglindore]]. Shtrihet në qendër të [[Ballkani|Gadishullit Ballkanik]] dhe kufizohet në jugperëndim me [[Shqipëria|Shqipërinë]], në perëndim me [[Mali i Zi|Malin e Zi]], në veri dhe në lindje me [[Serbia|Serbinë]] dhe në juglindje me [[Maqedonia e Veriut|Maqedoninë e Veriut]]. Ka një sipërfaqe prej 10.887 km² dhe popullsi prej rreth 1.6 milion banorësh rezident, nga të cilët shumica dërrmuese janë [[Shqiptarët|shqiptarë]] me rreth 92%.<ref name="Statistikat">[http://www.ks-gov.net/esk/index.php?option=com_content&view=article&id=60&Itemid=46 Enti Statistikor i Kosovës, "Popullsia," ''Portali i Qeverisë së Kosovës''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090715232923/http://www.ks-gov.net/esk/index.php?option=com_content&view=article&id=60&Itemid=46|date=15 korrik 2009}} n. 10.07.2009</ref><ref name="CIA">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kv.html CIA, "Kosovo," ''The World Factbook''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211332/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kv.html|date=24 dhjetor 2018}} n. 08.07.2009</ref><ref>{{Cite web|title=Regjistrimi i popullsisë/ Kosova në vitin 2024 ka regjistruar 1.586.659 banorë rezidentë|url=https://tvklan.mk/regjistrimi-i-popullsise-kosova-ne-vitin-2024-ka-regjistruar-1-586-659-banore-rezidente/#:~:text=Rajoni-,Regjistrimi%20i%20popullsis%C3%AB/%20Kosova%20n%C3%AB%20vitin%202024,regjistruar%201.586.659%20banor%C3%AB%20rezident%C3%AB&text=Kosova%20n%C3%AB%20vitin%202024%20ka%20regjistruar%201.586.659%20banor%C3%AB%20rezident%C3%AB.,%20https://www.evropaelire.org/a/regjistrimi-popullsise-statistika-grafika-kosove-/33033892.html|access-date=2024-08-16|website=Klan Macedonia|language=en-US}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Kosova është vazhdimësi e qytetërimit të lashtë iliro-dardan dhe e zhvillimit të gjuhës shqipe si pasardhëse e vetme e [[Gjuha ilire|gjuhëve ilire]]. Në shek. IV p. K. u themelua [[Dardania|Mbretëria Dardane]], ndërsa më vonë pasuria nëntokësore e Kosovës luajti rol të rëndësishëm në ekonominë e [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]], [[Perandoria Osmane|Perandorisë Osmane]] dhe [[Jugosllavia|Jugosllavisë]]. Ish-[[Krahina Socialiste Autonome e Kosovës|njësi federale]] e [[Republika Socialiste Federative e Jugosllavisë|Republikës Socialiste Federative të Jugosllavisë]], Kosova është vendi i fundit që e fitoi mëvetësinë si rrjedhojë e shpërbërjes së përgjakshme të kësaj federate. Në vitin 1990, Kosova u shpall republikë dhe në vitin 1991 shtet i pavarur, mirëpo nuk arriti ta jetësonte pavarësinë e vet në rrethanat e pushtimit ushtarak serb që zgjati plot një dekadë (1989–1999). Qëndresa paqësore mbarëpopullore, Lufta e Ushtrisë Çlirimtare (1997–1999) dhe ndërhyrja ajrore e NATO-s në pranverë të vitit 1999 i dhanë fund masakrës së Serbisë mbi popullatën shqiptare të Kosovës. Trupat e NATO-s hynë në Kosovë në qershor 1999, ndërsa po largohej ushtria serbe, dhe Kosova u administrua nga një mision i Kombeve të Bashkuara deri në 2008. Me [[Shpallja e Pavarësisë së Kosovës|shpalljen e pavarësisë]] më 17 shkurt 2008, Kosova u shpall shtet i pavarur dhe sovran dhe deri më tani është njohur nga 117 vende në mbarë botën. Kosova synon anëtarësimin në [[NATO]], [[Organizata e Kombeve të Bashkuara|Organizatën e Kombeve të Bashkuara]] dhe në [[Bashkimi Evropian|Bashkimin Evropian]]. == Emri == {{kryesor|Emri i Kosovës}} [[Origjina e fjalës Kosovë|Interpretimin e parë]] të emrit ‘’Kosova’’, e ka bërë akademiku kroat [[Josip Rogliq|Josip Rogliç]], i cili thotë se: ‘’e tërë terminologjia gjeomorfologjike dhe emrat gjeografikë të Gadishullit Ilir janë të gjuhës ilire’’, duke ardhur dhe në përfundim që, terminologjia e emrit gjeografikë ‘’Kosova’’, i takon gjuhës ilire. Po ashtu interpretimin gjeografik të emrit e shpjegon dhe [[Muharrem Cërabregu|M. Carabregu]], i cili thotë se, termi ‘’kas-a’’ përmban kuptimet e një kodre, mali apo shkëmbi. Variantet e shpeshta të emrit që ndër kohë paraqitën si, ‘’Kasova’’, ‘’Kasava’’ dhe ‘’Kosova’’ na japin ‘’kas-a’’ dhe ‘’va’’, që të dy terma gjeografikë. Në bazë të këtij termi gjeografik ‘’kas’’, janë gjithashtu edhe emrat: ''Cassel, Castel, Cashtel, Casteli'' etj. Ky term përdoret edhe për emër personal, fisnor dhe po ashtu si emër vendi, si: Kas-i, Kasaj, Canius, Kastrat, Kastriot, Kasendra, Kas, etj. Këtyre qëndrimeve, ju shtojmë disa shembuj që vërtetojnë këto të dhëna. Psh., Fisi “Kastrat” e ka djepin në Veri të Shqipërisë. Emri “Kastrat” në shqipen nuk është shumë i vjetër, ky emër vjen nga latinishtja ‘’Castrum’’. Qyteti mesjetar ‘’Kassa’’në Hungari, në gjuhën gjermane shqiptohet ‘’Kaschau’’ ndërsa në gjuhën latine ‘’Cassovia’’. Sipas dokumenteve dubrovnikase, familja aristokrate ‘’Kasica’’ që jetonte në [[Dubrovniku|Dubrovnik]], ishte me prejardhje nga qyteti Novomonte ([[Novobërda]]), etj.<ref>http://pashtriku.beepworld.de/files/Histori/Histori_09/enver_rexha_historia_e_emrit_kosove_24.1.09.htm</ref> == Historia == {{kryesore|Historia e Dardanisë}} === Nga Mbretëria Dardane deri në dyndjet e popujve sllavë === Trualli i banuar sot nga [[shqiptarët]], ku bën pjesë edhe territori i sotëm i Kosovës, filloi të popullohej shumë herët, që në epokën e paleolitit (koha e gurit të vjetër), mbi 100.000 vjet më parë. Në lashtësi, Kosova filloi të njihej si [[Dardani|Dardaní]] (emërtim që u përdor herëpashere deri në shek. XIX;<ref name="Histori Evans">{{Cite web|url=http://www.albanianhistory.net/texts/AH1883.html|title=Arthur Evans, “Some Observations on the Present State of Dardania,” R. Elsie ed., ''Albanian History''|url-status=dead|access-date=29 qershor 2009|archive-date=23 prill 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423101405/http://www.albanianhistory.net/texts/AH1883.html}}</ref> buron nga fjala [[shqip]]e ''dardhë'' për pemën e përhapur në trevat dardane) dhe banohej nga fisi [[ilir]] i [[dardanët|dardanëve]].<ref name="Malcolm Dardania">Noel Malcolm, ''Kosovo: A Short History'' (UP: New York, 2003) 31.</ref><ref name="Stipcevic">Aleksandar Stipcevic, ''Iliri'', 30.</ref><ref name="Mirdita">Mirdita, ''Studime dardane'', 7-46</ref><ref name="Papazoglu">Papazoglu, ''Central Balkan Tribes'', 210-69 & "Dardanska onomastika."</ref><ref name="Katicic">Katicic, ''Ancient Languages'', 179-81.</ref> Burimet historike përmendin Mbretërinë Dardane që në shek. IV p. K., e cila përfshinte Kosovën dhe hapësirat përreth.<ref name="Jubani">Bep Jubani, "Mbretëria Dardane," ''Historia e popullit shqiptar: për shkollat e mesme'' (Libri Shkollor: Prishtinë, 2002) 26-29.</ref> Mbretërit dardanë, prej të cilëve më të njohurit qenë Longari, Monuni dhe Batoja, zhvilluan luftëra kundër [[Maqedonia e lashtë|Maqedonisë së Vjetër]] dhe korrën fitore të mëdha.<ref name="Jubani" /> Njëherësh, ekzistojnë shënime për luftëra kundër keltëve. Dardania ishte e njohur për burimet e arit, teksa shkrime të lashta i përshkruajnë dardanët si prodhues cilësorë të stolive. Qytetet kryesore përfshinin Damastionin, [[Nishi]]n, [[Shkupi]]n, si dhe [[Ulpiana|Ulpianën]].<ref name="HPSH Dardania">[http://www.shqiperia.com/kat/m/shfaqart/aid/71.html Historia e Shqipërisë, “Mbretëria e Dardanisë: Territori dhe popullsia,” ''Shqipëria.com'']</ref> Dardania u pushtua nga [[Perandoria Romake|Roma]] në fund të shek. I p. K. dhe i dha Perandorisë Romake disa prej perandorëve më të shquar, përfshirë këtu [[Kostandini i Madh|Konstandinin e Madh]]. [[Krishterimi]] u përhap në vend në fazat fillestare, ndërsa individë si Niketë Dardani shkruan himnet e para kishtare. Më pas, gjatë dyndjeve [[Barbarët|barbare]] mes shek. V dhe VIII, Dardania u kthye në vatër të sigurt për ruajtjen e kulturës dhe [[Gjuha ilire|gjuhës ilire]] si dhe trashëgimisë së popullsisë së romanizuar, duke mbetur pjesë e Perandorisë Romake të Lindjes ndryshe e njohur me emrin bizantine.<ref name="Illyrian Empire">[http://www.youtube.com/watch?v=R0tGOdHl7_0 WatchMojo, "The Illyrian Empire," ''Youtube'']</ref> Në shek. IX, Dardania u pushtua nga [[Perandoria Bullgare]]. Më vonë, iu kthye shkurtimisht [[bizanti]]nëve, para pushtimit serb në fundin e shekullit XII. Në 100 vitet në vazhdim, [[serbë]]t vendosën sundimin e tyre në Kosovë. Gjatë kësaj kohe, selia e [[Kisha Ortodokse Serbe|Kishës Ortodokse Serbe]] u zhvendos në [[Patrikana e Pejës|Pejë]],<ref name="Malcolm kisha">Noel Malcolm, ''Kosovo: A Short History'' (UP: New York, 2003) 50.</ref> ndërsa burimet natyrore mundësuan zgjerimin e mëtejshëm të [[Mbretëria e Serbisë (mesjetare)|shtetit serb]]. Me formimin e [[Perandoria Serbe|Perandorisë Serbe]] më 1346, Dardania u kthye në njësi qendrore gjeografike të shtetit serb. Ky fakt si dhe prania e ortodoksisë serbe në rajon janë përdorur si bazë për bindjen kulturore serbe se Kosova është "djep i qytetërimit serb". === Beteja e Fushë-Kosovës dhe sundimi osman === [[Skeda:John Hunyadi - Johannes de Thurocz - Chronica Hungarorum, Brno 1488.jpg|majtas|parapamje|150px|Komandanti hungarez Huniadi u pengua nga vasali osman Brankoviq në Betejën e Dytë të Kosovës.]] Më 1389, në [[Beteja e Kosovës|Betejën]] e famshme të Kosovës, koalicioni ushtarak i krishterë, i përbërë nga serbë, shqiptarë, boshnjakë e hungarezë me në krye princin serb [[Lazar Hreblanoviqi]], u mposht nga [[turqit osmanë]], të cilët morën kontroll të plotë mbi territorin kosovar më 1455. Gjatë kësaj periudhe 1389–1455, disa prijësve serbë iu dha e drejta e sundimit si vasalë të [[sulltani]]t osman, i cili i përdori si vegla për shtypjen e lëvizjeve çlirimtare të popujve të Ballkanit. Në [[Beteja e Dytë e Kosovës|Betejën e Dytë të Kosovës]], vasali turk [[Gjuragj Brankoviqi]] e pengoi prijësin shqiptar [[Gjergj Kastrioti]] të bashkohej me ushtrinë hungareze të [[Janosh Huniadi]]t, i cili pësoi disfatë të rëndë.<ref name="Skenderbeu">{{Cite web|url=http://www.albaniainbrief.com/Famous%20Albanians/Skenderbeu.htm|title="George Kastrioti Skenderbeu--the national hero of Albanians," ''Famous Albanians''|url-status=dead|access-date=30 qershor 2009|archive-date=25 korrik 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090725075625/http://www.albaniainbrief.com/Famous%20Albanians/Skenderbeu.htm}}</ref> [[Skeda:Kosovo02.png|parapamje|[[Vilajeti i Kosovës]], 1875-1878.]] Pushtimi i Kosovës ishte arritje e madhe për turqit, të cilët përfituan nga xehet kosovare një burim të sigurt financiar. Ngritja e institucioneve osmane në Kosovë solli një epokë të re, gjatë së cilës tatimi i rëndë në baza fetare dhe arsimimi i aristokracisë kosovare në shkollat osmane çoi në konvertimin masiv të popullatës së krishterë në [[islam]]. Feja e re e përqafuar nga afro dy të tretat e shqiptarëve dhe një pjesë e sllavëve, ndonëse solli përparime në status dhe mënjanoi rrezikun e asgjesimit, nuk e pengoi luftën kundër regjimit osman.<ref name="Duka feja">Ferid Duka, "Ndryshime në strukturën fetare të popullit shqiptar," ''Historia e popullit shqiptar: për shkollat e mesme'' (Libri Shkollor: Prishtinë, 2002) 117-118.</ref> Në sajë të sfidave të shumta që i sollën perandorisë, krahinat malore ruajtën një lloj të drejte për vetëqeverisje dhe iu lejua të zbatonin ligjin dokësor (kryesisht [[Kanuni i Lekë Dukagjinit|Kanunin e Lekë Dukagjinit]]). Megjithatë, shembuj të përpjekjeve osmane për t'a ndërprerë këtë praktikë ishin të shumta; trimëresha Nora e Kelmendit dallohet në historinë e Kosovës për vrasjen e udhëheqësit osman në Kosovë.<ref name="Duka Nora">Ferid Duka, "Lufta çlirimtare kundër sundimit osman (shek. XVI-XVII)," ''Historia e popullit shqiptar: për shkollat e mesme'' (Libri Shkollor: Prishtinë, 2002) 111.</ref> Gjatë periudhës osmane, pati një sërë përpjekjesh për promovimin e gjuhës dhe kulturës shqiptare. Kleriku katolik që shkroi librin më të vjetër të njohur në gjuhën shqipe, [[Gjon Buzuku]], besohet të ketë qenë me prejardhje kosovare. Po ashtu, peshkopi katolik [[Pjetër Bogdani]], i lindur në Kosovë, botoi kryeveprën e tij ''Çeta e Profetëve'' më 1686 dhe më vonë i priu lëvizjes [[Turkofobia|antiosmane]]. Angazhimi i tij në çështjen kombëtare kulmoi më 1689, kur krijoi ushtri prej 20 mijë luftëtarësh shqiptarë, të krishterë dhe myslimanë, të cilët iu bashkëngjitën [[austria]]këve në luftë kundër Turqisë. Fushata përfundoi me çlirimin e përkohshëm të Kosovës, por pas murtajës së përhapur mes austriakësh e kosovarësh, turqit i rikthyen trojet e humbura. Vetë Bogdani vdiq nga murtaja në dhjetor 1689, ndërsa eshtrat e tij u nxorën me egërsi nga varri prej turqve dhe [[Tatarët|tartarëve]] dhe u përdorën si ushqim qensh.<ref name="Elsie Bogdani">{{Cite web|url=http://www.albanianliterature.net/authors1/AA1-01.html|title=Pjetër Bogdani, biography by R. Elsie, ''Albanian Literature''|url-status=dead|access-date=30 qershor 2009|archive-date=28 shtator 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928010944/http://www.albanianliterature.net/authors1/AA1-01.html}}</ref> Disfata pati pasoja negative në mirëqenien e të gjithë banorëve të Kosovës, çlirimi i të cilëve nuk u arrit as në mësymjen austriake të shek. XVIII. === Lëvizja kombëtare shqiptare === Në vitet 1870, [[Perandoria Osmane]] kishte pësuar ngushtim të territorit dhe po shënonte humbje në luftëra kundër monarkive sllave të Evropës. Gjatë Luftës Ruso-Turke 1877–1878, trupat serbe pushtuan pjesën verilindore të trevës së Dardanisë, duke dëbuar 160 mijë shqiptarë nga 640 vendbanime. Veç kësaj, nënshkrimi i [[Traktati i Shën Stefanit|Traktatit të Shën Stefanit]] paralajmëroi fillimin e rrethanave të vështira për popullsinë shqiptare, trojet e së cilës do t'i kalonin nga Turqia [[Principata e Serbisë|Serbisë]], [[Principata e Malit të Zi|Malit të Zi]] dhe Bullgarisë.<ref name="Myzyri Nishi">[[Hysni Myzyri]], "Kriza lindore e viteve 70 dhe rreziku i copëtimit të tokave shqiptare," ''Historia e popullit shqiptar: për shkollat e mesme'' (Libri Shkollor: Prishtinë, 2002) 151.</ref><ref name="HPSH LP">[http://historia.shqiperia.com/rilindja/kreu_5.php Historia e Shqipërisë, “Kreu V: Lidhja Shqiptare e Prizrenit,” ''Shqipëria.com'']</ref><ref name="HRW">[http://www.hrw.org/reports/2001/kosovo/undword-11A.html HRW, " Prizren Municipality," ''UNDER ORDERS: War Crimes in Kosovo'']</ref> Nga frika e copëtimit të viseve të banuara me shqiptarë në mes të mbretërive të sapoformuara ballkanike, shqiptarët themeluan Lidhjen e Prizrenit më 10 qershor 1878, tri ditë para fillimit të punimeve të Kongresit të Berlinit, ku fuqitë e mëdha do të rishikonin vendimet e Shën Stefanit.<ref name="Rusisht">G.L. Arsh, I.G. Senkeviç, N.D. Smirnova, ''Histori e shkurtë e Shqipnisë'' (Г.Л. Арш, И.Г. Сенкевич, Н.Д. Смирнова «Кратая история Албании») (Prishtina: Rilindja, 1967) 104-116.</ref> Ndonëse Lidhja fillimisht u formua me mbështetjen e sulltanit, i cili shpresonte të shpëtonte territoret osmane, udhëheqësit shqiptarë vepruan shpejt dhe me sukses e kthyen lidhjen në një organizatë dhe eventualisht në qeveri kombëtare. Lidhja pati mbështetjen e [[Arbëreshët|arbëreshëve]] të [[Italia|Italisë]] dhe luajti rolin e faktorit bashkues në mes të shqiptarëve të ndarë në tri fe. Gjatë tri viteve të aktivitetit të saj, Lidhja u angazhua për krijimit e një shteti autonom shqiptar brenda Perandorisë Osmane, ngriti ushtri dhe zhvilloi luftë mbrojtëse. Më 1881, një qeveri e përkohshme u formua për të qeverisur Shqipërinë nën kryesinë e [[Ymer efendi Prizreni]]t, të ndihmuar nga ministra të shquar si [[Abdyl Frashëri]] dhe [[Sulejman Vokshi]]. Megjithatë, ndërhyrja ushtarake e shteteve ballkanike, Fuqitë e Mëdha, si dhe Turqia i ndanë forcat shqiptare në tri fronte duke sjellë fundin e Lidhjes.<ref name="Rusisht" /><ref name="Myzyri Lidhja">Hysni Myzyri, "Kreu VIII: Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1878-1881)," ''Historia e popullit shqiptar: për shkollat e mesme'' (Libri Shkollor: Prishtinë, 2002) 149-172.</ref><ref>[http://historia.shqiperia.com/rilindja/kreu_5.php Historia e Shqipërisë, “Kreu V: Lidhja Shqiptare e Prizrenit” Shqipëria.com]</ref> Në Kosovë u themeluan dhe funksionuan edhe organizata tjera të lëvizjes kombëtare, më e rëndësishmja prej të cilave ishte [[Lidhja e Pejës]], e formuar po aty më 1899 dhe e udhëhequr nga [[Haxhi Zeka]], veteran i Lidhjes së Prizrenit. Me platformë të ngjashme me paraardhësen e saj dhe me kërkesë për Shqipëri autonome, Lidhja e Pejës u shtyp më 1900 pas një konflikti të armatosur me forcat osmane. Më 1902, Haxhi Zeka u vra nga një agjent serb i mbështetur nga autoritetet osmane.<ref name="Myzyri LP">Hysni Myzyri, "Kreu VIII: Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1878-1881)," ''Historia e popullit shqiptar: për shkollat e mesme'' (Libri Shkollor: Prishtinë, 2002) 182-185.</ref> === Pavarësia e Shqipërisë dhe kolonizimi jugosllav === [[Skeda:Idriz Seferi.370x540.jpg|parapamje|Në hyrje të Ferizajt ''[[Idriz Seferi]]'', pas Betejës së Grykë së Kaçanikut kundër [[Ushtria Osmane|ushtrisë turke]] që i printe [[Shevqet Turgut Pasha|Shefqet Dërgut Pasha]].]] [[Xhonturqit|Lëvizja e xhonturqve]] në fillimshekullin XX fitoi përkrahjen e shqiptarëve, të cilët po shpresonin për përmirësimin e statusit të tyre kombëtar dhe njohjen e përdorimit të gjuhës së tyre në administratë dhe arsim.<ref name="Myzyri xhonturqit">Hysni Myzyri, "Lëvizja kombëtare shqiptare dhe turqit e rinj," ''Historia e popullit shqiptar: për shkollat e mesme'' (Libri Shkollor: Prishtinë, 2002) 191.</ref><ref name="Rusisht 2">G.L. Arsh, I.G. Senkeviç, N.D. Smirnova, ''Histori e shkurtë e Shqipnisë'' (Г.Л. Арш, И.Г. Сенкевич, Н.Д. Смирнова «Кратая история Албании») (Prishtina: Rilindja, 1967) 140-160.</ref> Më 1908, 20 mijë fshatarë të armatosur u mblodhën në Ferizaj për të ndalur çdo pushtim të huaj, ndërsa krerët e tyre, [[Bajram Curri]] dhe [[Isa Boletini]], i dërguan telegram sulltanit për të kërkuar hartimin e një kushtetute dhe hapjen e parlamentit. Mirëpo, mosnjohja e të drejtave të premtuara nga turqit e rinj provokoi kryengritje tjetër nga malësorët shqiptarë në Kosovë në shkurt 1909. Armiqësia u shtua pas uzurpimit të qeverisë turke nga një grup oligarkësh vitin tjetër; në prill 1910, ushtritë e udhëhequra nga [[Idriz Seferi]] dhe [[Isa Boletini]] ngritën krye kundër hordhive turke, por përfundimisht u detyruan të tërhiqeshin pasi i kishin shkaktuar dëme të mëdha armikut.<ref name="Myzyri kryengritjet">Hysni Myzyri, "Kryengritjet shqiptare të viteve 1909-1911," ''Historia e popullit shqiptar: për shkollat e mesme'' (Libri Shkollor: Prishtinë, 2002) 195-198.</ref> [[Skeda:Isa boletini vlora 1912.jpg|parapamje|[[Isa Boletini]] përfaqësoi Kosovën në Kuvendin Kombëtar të Shqipërisë në [[Vlorë]].]] Kosova vijoi të luajë rol të rëndësishëm në lëvizjen kombëtare shqiptare, sidomos gjatë Kryengritjes së Përgjithshme të vitit 1912, kur luftëtarët shqiptarë çliruan pothuajse tërë [[vilajeti]]n e Kosovës dhe marshuan ngadhënjimtarë në kryeqytetin e atëhershëm, [[Shkupi]]n. Në këto kushte, Porta e Lartë osmane u akordua të njihte autonominë e shqiptarëve pa e njohur Shqipërinë si entitet politik, por menjëherë u tërhoq nga vendimi i marrë.<ref name="Poroj">[http://www.poroj.ch/Poroj-Legjendar/modules/Pushtimishkupit/Pushtimishkupit.Poroj-legjendar-poroj-heroik-poro-krenar Poroj.ch, "Pushtimi i Shkupit dhe ngritja e flamurit të Pavarësisë më 12 gusht 1912,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071209201459/http://poroj.ch/Poroj-Legjendar/modules/Pushtimishkupit/Pushtimishkupit.Poroj-legjendar-poroj-heroik-poro-krenar |date=9 dhjetor 2007 }} n. 09.07.2009</ref> Shpërthimi i Luftës Ballkanike dhe lojërat politike ua mohuan shqiptarëve përparësitë që u pritën nga fitorja e tyre ushtarake. Shtetet ballkanike, [[Mbretëria e Serbisë|Serbia]] dhe Mali i Zi, pushtuan me ushtritë e tyre territorin e Kosovës, përkundër kundërshtimit të udhëheqësve shqiptarë dhe letrave në formë proteste dërguar Fuqive të Mëdha. Më 28 nëntor 1912, në Kuvendin Kombëtar të Vlorës që shpalli pavarësinë e Shqipërisë, delegatët e Kosovës votuan pro-pavarësisë duke e njohur Kosovën si pjesë së tërësisë tokësore shqiptare. Isa Boletini ishte pjesëtar i delegacionit shqiptar në Konferencën e Londrës, e cila nën presionin e madh të fuqive imperialiste — Rusisë dhe Francës — vendosi ta njohë pavarësinë e Shqipërisë me një territor vetëm sa një e treta e trojeve të banuara me shqiptarë. Territori i sotëm i Kosovës, i pushtuar nga Serbia dhe Mali i Zi, iu aneksua këtyre dy vendeve, të cilat ndoqën fushatë për shfarosjen e popullsisë shqiptare dhe kolonizimin e tokave të tyre.<ref name="Rrecaj">[http://law.bepress.com/cgi/viewcontent.cgi?article=7080&context=expresso Besfort Rrecaj, "The Right to Self-Determination and Statehood: The Case of Kosovo," ''bepress Legal Series'' (paper 1541, v. 2006)] n. 13.07.2009</ref> Ndonëse shqiptarët luftuan përkrah forcave Aleate gjatë Luftës së Parë Botërore dhe fituan përkrahjen e presidentit paqedashës të SHBA-ve [[Woodrow Wilson]], vendimet e Paqes së Versajës mundësuan ripushtimin e Kosovës nga [[Mbretëria Jugosllave|Mbretëria Serbo-Kroate-Sllovene]], e quajtur më vonë Jugosllavi. Lëvizje ushtarake dhe politike u organizuan dhe shënuan suksese sporadike, pa arritur të çlironin trevat shqiptare në Jugosllavi. Prapëseprapë, kryengritja e [[Azem Galica|Azem Galicës]] dhe [[Shote Galica|Shotë Galicës]], si dhe veprimtaria politike e [[Hasan Prishtina|Hasan Prishtinës]] dhe [[Hoxhë Kadri Prishtina|Hoxhë Kadri Prishtinës]], i dhanë shtysë përpjekjeve të mëvonshme kundër zgjedhës së huaj. Regjimi monarkik jugosllav zhvillonte kundrejt shqiptarëve politikën e kolonizimit, të vijëzuar në dokumentet famëkeqe si Naçertanija (1844) dhe Shpërngulja e shqiptarëve (1938). Diplomati shqiptar [[Fan Noli]] e quajti politikën jugosllave ndaj shqiptarëve “Çpronësim, çpërngulje, çfarosje” në një artikull të tij botuar frëngjisht dhe shqip për opinionin ndërkombëtar, i cili në këtë periudhë u tregua i paaftë të ndalonte ngritjen e regjimeve fashiste në Evropë.<ref name="Avni Spahiu">Avni Spahiu, ''Fan Noli’s American Years: Notes on a Great Albanian American'' (Houston: Jalifat, 2009), tr. Getoar Mjeku.</ref> Me qindra mijra shqiptarë u shpronësuan me dhunë dhe u detyruan që të deklarohen me etni turke, në mënyrë që të dërgoheshin në Turqi në bazë të marrëveshjeve për këmbim të popullsisë që ky vend kishte me shtetet ballkanike.Me gjithë pasuritë e mëdha natyrore dhe vitalitetit të popullsisë, në trojet e banuara me shqiptarë mbretëronte një prapambeturi e theksuar ekonomike dhe kulturore. Ndryshe nga popujt tjerë të mbretërisë Jugosllave, shqiptarëve u mohohej çdo e drejtë kulturore, demokratike dhe njerëzore.<ref>[[Ismet Azizi|I.Azizi]], [https://telegrafi.com/qendresa-ndaj-terrorit-shteteror-serb-ne-kosove-e-sanxhak-mes-dy-lufterave-boterore/ Qëndresa ndaj terrorit shtetëror serb në Kosovë e Sanxhak mes dy luftërave botërore]</ref> Me pushtimin e Mbretërisë së Jugosllavisë nga forcat e boshtit më 1941, Kosova mbeti e ndarë mes zonave gjermane, italiane dhe asaj bullgare. Megjithatë, pjesa më e madhe ra nën sundimin fashist italian i cili, për të legjitimuar pushtimin ushtarak të Shqipërisë dhe uzurpimin e fronit shqiptar nga [[Viktor Emanueli III]], ia aneksoi formalisht këto treva Mbretërisë Shqiptare.<ref name="Rrecaj" /> Ky aneksim u përdor si argument kundër përpjekjes kombëtare shqiptare në vitet në vijim, megjithatë ndryshe nga regjimi fashist serb, fashizmi italian lejoi shkollimin në gjuhën shqipe dhe në masë të caktuar kultivimin e identitetit kombëtar shqiptar. === Regjimi komunist dhe pushtimi serb === Përpjekjet e shqiptarëve të Kosovës për vetëvendosje në Konferencën e Bujanit në janar [[1944]] nuk u morën parasysh nga lojërat politike të komunistëve jugosllavë.<ref name="Rrecaj" /> Më [[1945]], forcat komuniste shqiptare hynë në Kosovë duke ndjekur trupat gjermane në tërheqje, por nuk i kushtuan vëmendje çështjes shqiptare në [[Kosova (1912-1945)|Kosovë]] dhe lejuan rianeksimin e saj nga [[Serbia]], tani e shpallur republikë anëtare e federatës jugosllave. Qëndresa e armatosur shqiptare, e tradhtuar në të dy anët, nuk arriti t’i bëjë ballë forcave pushtuese serbe; 44 fshatra u shkatërruan dhe 20.000 civilë u vranë.<ref name="Rrecaj2">[http://law.bepress.com/cgi/viewcontent.cgi?article=7080&context=expresso Besfort Rrecaj, "The Right to Self-Determination and Statehood: The Case of Kosovo," ''bepress Legal Series'' (paper 1541, v. 2006)]: sipas S. Repishtit, ''Studime Historike'' (92); n. 13.07.2009</ref> Ndërkaq, prija e re komuniste e [[Jugosllavi]]së, ndonëse në retorikë dhe në propagandë u tregua e butë ndaj popullsisë shqiptare, në praktikë lejoi vazhdimin e po të njëjtës politikë fashiste që zbatohej para luftës. Pavarësisht kufizimeve politike dhe përndjekjes nga nacionalistët serbë, lëvizjet studentore dhe udhëheqës politikë të Kosovës bënë trysni të vazhdueshme në autoritet jugosllave për përmirësimin e pozitës së kombësisë shqiptare. Më [[1968]], shpërthyen demonstratat e studentëve shqiptarë, të cilët kërkuan të drejtat e tyre kombëtare, përdorimin e gjuhës shqipe dhe të flamurit kombëtar. Një vit më pas u nxor Ligja Kushtetuese e [[Krahina Socialiste Autonome e Kosovës|Krahinës Socialiste Autonome të Kosovës]], ndërsa më [[1974]] u nxor [[Kushtetuta e Kosovës (1974)|Kushtetuta e KSA të Kosovës]]. Kjo e fundit së bashku me Kushtetutën e re të RSFJ-së, ndonëse e lanë Kosovën pjesë përbërëse të [[Republika Socialiste e Serbisë|Serbisë]], e ngritën në nivel të njësisë federale me të drejtë vetoje në organet federative. Në vitet [[1970]], u themeluan [[Universiteti i Prishtinës (1969–99)|Universiteti i Prishtinës]],<ref name="UP 1970">[http://www.uni-pr.edu/home/index.php?option=com_content&task=view&id=11&Itemid=35 Universiteti i Prishtinës, "Për Universitetin,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080417092358/http://www.uni-pr.edu/home/index.php?option=com_content&task=view&id=11&Itemid=35 |date=17 prill 2008 }} n. 16.04.2008</ref> [[Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës|Akademia e Arteve dhe Shkencave]], si dhe radiotelevizioni i Kosovës, institucione këto që i çelën rrugë ngritjes intelektuale e kulturore dhe zhvillim të përgjithshëm të popullsisë shqiptare. Megjithatë, Kosova mbeti treva më e pazhvilluar në mbarë Jugosllavinë, ndërsa kombi shqiptar nuk u njoh me të drejta të barabarta me kombet tjera të federatës dhe mbeti i ndarë në katër njësi federale. Vdekja më [[1980]] e [[Josip Broz Tito]]s, kryetarit të përjetshëm të Jugosllavisë, ngjalli frikë mbi ekzistencën e federatës dhe politikës së “vëllazërim-bashkimit” në mes kombeve dhe kombësive. Orvatjet e vazhdueshme të Serbisë për ta shkatërruar edhe këtë arritje të shqiptarëve provokuan [[Demonstratat e `81-shit|demostratat e]] vitit [[1981]], kur u kërkua shpallja e Kosovës republikë në kuadër të federatës jugosllave. Demostratat vazhduan përgjatë viteve ’80 dhe shumë veprimtarë shqiptarë u burgosën dhe të tjerë u detyruan ta lënë vendin. Gjatë viteve '80, Kosova u ndodh në të shumtën e kohës nën shtetrrethim. Më [[1982]], ndërkaq, u vranë nga shërbimet sekrete serbe në Gjermani tre udhëheqësit e Lëvizjes Popullore, vëllezërit [[Jusuf Gërvalla|Jusuf]] e [[Bardhosh Gërvalla]] dhe [[Kadri Zeka]]. Më 1987, nacionalistët serbë me udhëheqësin e ri [[Sllobodan Millosheviq]] organizuan në Fushë Kosovë një komplot kundër autonomisë së Kosovës dhe popullsisë shqiptare. Agjentët serbë fajësuan shqiptarët për gjoja jetën e vështirë të serbëve në Kosovë dhe sulme të vazhdueshme ndaj pranisë së tyre në këtë trevë. Duke akuzuar shqiptarët se po tentonin të kryenin spastrim etnik, klika millosheviqiane burgosi udhëheqësit shqiptarë dhe skicoi në mënyrë jodemokratike zhbërjen e autonomisë më 1989. Forca të armatosura serbe hynë në Kosovë duke e mbajtur atë të pushtuar për dhjetë vjet me radhë. === Shpallja e republikës dhe qëndresa paqësore === Në kushtet e pushtimit serb, më [[2 korrik]] [[1990]], deputetët e Kuvendit të KSA të Kosovës, të ndaluar të hyjnë në godinën zyrtare, nxorën para dyerve të saj [[Deklarata Kushtetuese e Kosovës (1990)|Deklaratën e Pavarësisë]], duke e shpallur [[Republika e Parë e Kosovës|Kosovën republikë anëtare]] të federatës jugosllave. Më [[7 shtator]] të po këtij viti, u miratua në [[Kaçanik]] [[Kushtetuta e Kaçanikut|Kushtetuta e Republikës]], e para kushtetutë demokratike e shtetit kosovar. Në pamundësi për të ushtruar pushtet efektiv dhe e përndjekur nga forcat pushtuese serbe, qeveria e Kosovës u tërhoq në ekzil në [[Gjermani]]. Rol kyç në ngjarjet vijuese luajti [[Lidhja Demokratike e Kosovës]], e themeluar më 1987 fillimisht nën udhëheqjen e [[Jusuf Buxhovi]]t dhe e kryesuar më pas nga Dr. [[Ibrahim Rugova]]. Më tetor 1991, u zhvillua referendumi mbarëpopullor që zyrtarisht e shpalli Kosovën të pavarur e sovrane, ndërsa Ibrahim Rugova u zgjodh njëzëri Kryetar i Republikës në zgjedhjet e vitit pasues dhe organizoi rezistencën paqësore kundër pushtimit serb.<ref name="LMjeku2">[http://www.trepca.net/2006/01/060123_lm_evropiani_i_pare_i_rajonit.htm Lulzim Mjeku, "Evropiani i parë i rajonit," ''Gazeta Lajm'' (23 janar 2006)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080708203229/http://www.trepca.net/2006/01/060123_lm_evropiani_i_pare_i_rajonit.htm |date=8 korrik 2008 }} n. 16.07.2009</ref> Gjatë kësaj periudhe, u zhvillua edhe fushata për pajtimin e gjaqeve nën kryesimin e veprimtarit [[Anton Çetta]]. Gjendja e popullsisë shqiptare në Kosovë gjatë viteve ’90 mbeti jashtëzakonisht e vështirë. Gati të gjithë të punësuarit në sektorin publik u dëbuan, u mbyll universiteti dhe shkollat e mesme në gjuhën shqipe, shtypi dhe radiotelevizioni. Për t’u përballur me këtë sfidë, shqiptarët lëshuan shtëpitë e tyre për të zhvilluar arsimin dhe ndihmuan në hapjen e klinikave mjekësore. Ndërkohë, u burgosën, u keqtrajtuan e u vranë me mijëra shqiptarë, ndërsa me qindra e mijëra u detyruan ta lëshojnë vendin dhe të kërkojnë azil në Evropën Perëndimore. Protestat studentore, ndonëse ishin ndërprerë në fillim të ’90-, u rinisën më 1 tetor 1997 të organizuara nga [[Albin Kurti]] e [[Bujar Dugolli]] dhe vazhduan edhe gjatë vitit 1998, ndërsa policia serbe brutalisht iu kundërpërgjigj kërkesave të shqiptarëve për liri.<ref name="Bekaj">{{Cite web|url=http://www.ks.undp.org/repository/docs/HDR_final_eng_small.pdf|author=Armend Bekaj|title="The History of Civil Society in Kosovo," ''Civil Society and Development: Kosova Human Development Report 2008'' (UNDP & SDCO: Prishtinë, 2008), 35|url-status=dead|access-date=16 korrik 2009|archive-date=6 dhjetor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111206215725/http://www.ks.undp.org/repository/docs/HDR_final_eng_small.pdf}}</ref><ref name="Protestat 97">[http://pashtriku.beepworld.de/files/albinkurti/tetor08/albin_kurti_ejup_statovci_prtotestat_3.10.8.htm Albin Kurti, "Ejup Statovci kishte një detyrë titanike, ta mbronte Universitetin nga Serbia por edhe nga LDK-ja" (1 tetor 2008)] n. 13.07.2009</ref> === Lufta Çlirimtare dhe ndërhyrja veriatlantike === {{kryesor|Lufta e Kosovës}} Gjatë viteve ‘90, shoqëritë shqiptare në mërgim u angazhuan për ngritjen e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, pjesëtarët e së cilës u trajnuan në Shqipëri (me lejen dhe mbështetjen e shtetit shqiptar të kryesuar asokohe nga [[Ramiz Alia]]).<ref name="keshtu e bem luften">[[Xhavit Haliti]]: Kështu e bëm luftën faqe 18-21 bot. Filozofia Urbane</ref> Disa prej tyre vazhduan aktivitetin në Kosovë, ku shquhet rasti i Komandantit Legjendar [[Adem Jashari]] që formoi Çetën e Drenicës. Rol kyç në organizimin e luftës brenda Kosovës luajti edhe [[Zahir Pajaziti]] dhe Çeta e Llapit. Dëshmorët e parë të Luftës Çlirimtare, Zahir Pajaziti, [[Hakif Zejnullahu]] dhe [[Edmond Hoxha]], ishin ndër drejtuesit e sulmeve të para guerile, pas së cilave UÇK-ja u shfaq botërisht më 28 nëntor 1997.<ref name="Kryeministri">[http://www.kryeministri-ks.net/?page=2,104,32 Zyra e Kryeministrit, “Prime Minister Thaçi: Wherever trodden dignity and trust were to be restored and wherever fear was to be fought, there you had the first martyrs of the KLA,” 30 janar 2009]; n. 08.07.2009</ref> Trazirat e vitit 1997 në Shqipëri dhanë mundësi që arsenali luftarak i depove të ushtrisë shqiptare t'i shkonte UÇK-së. Përderisa mërgata u organizua nga Lëvizja Popullore e Kosovës dhe klubet e shumta shqiptare, me financimin e Fondit Vendlindja Thërret dhe rekrutimin e luftëtarëve, një Shtab Qendror i koordinuar nga [[Nait Hasani]] filloi të vepronte në Prishtinë, duke koordinuar çetat ekzistuese që gjendeshin në Llap, Drenicë dhe Dukagjin. Duke përdorur si pretekst ndjekjen e UÇK-së, [[Republika e Serbisë (1992–2006)|Serbia]] intensifikoi terrorin e vet mbi popullsinë shqiptare dhe kreu një numër të madh masakrash mbi civilë në Drenicë më 28 shkurt 1998. Pas dy dështimeve të mëparshme, në mars 1998, forcat serbe rrethuan rezidencën në Prekaz të kryekomandantit shqiptar Adem Jashari, i cili u flijua me armë në dorë bashkë me të vëllanë [[Hamëz Jashari|Hamzën]] dhe mbi 50 anëtarë të familjes. Luftimet u ashpërsuan gjatë pranverës së vitit 1998 me mësymjen e Dukagjinit dhe gjatë verës me ofensivën serbe dhe masakrat në Rahovec. Më 15 janar 1999, [[Masakra e Reçakut]], e dëshmuar nga misioni vëzhgues i [[OSBE]]-së nën udhëheqjen e ambasadorit William Walker, fitoi simpatinë ndërkombëtare për popullin e Kosovës. Në shkurt 1999 në [[Rambouillet]] të Francës, u organizuan bisedimet shqiptaro-serbe për t’i dhënë fund luftës. Pala shqiptare nënshkroi marrëveshjen e propozuar nga ndërmjetësuesit ndërkombëtar, kurse serbët refuzuan të nënshkruanin. Në vështrim afatshkurtër, serbët fituan mundësi të shkallëzonin genocidin mbi shqiptarët dhe të zbatonin planet e tyre për spastrim etnik. Shqiptarët, ndërkaq, mbetën të ndarë në dy qeveri dhe dy krahë politikë — atë të luftës dhe UÇK-së dhe atë të rezistencës paqësore të Dr. Rugovës. Zhvendosja e popullsisë e shkaktuar nga luftimet shënoi kulmin gjatë muajit mars, kur forcat serbe filluan dëbimin me dhunë të shqiptarëve. Gati 1 milion banorë apo gjysma e popullsisë së Kosovës u çatdhesuan; 650,000 gjetën strehë në Shqipëri, me qindra mijëra u hodhën në vagonë [[mall]]rash ose u ndrydhën në automjete private gjatë udhëtimit njëjavor në drejtim të [[Republika e Maqedonisë|Maqedonisë]]. Me përjashtim të disa viseve urbane, popullsia e mbetur brenda territorit të Kosovës ishte në zhvendosje të pandërprerë dhe nën kërcënim të vazhdueshëm për shfarosje. Në përfundim të luftës, Kosova numëroi gati 10,533 të vrarë e të zhdukur,<ref name="kosovomemorybook">{{cite web|publisher=The Kosovo Memory Book|url=http://www.kosovomemorybook.org/?page_id=2884&lang=de|title=Public review of data on victims, killed and missing – Presentation in Belgrade|accessdate=21 qershor 2012}}</ref> 20,000 vajza e gra të dhunuara<ref>{{cite web|publisher=Balkan Insight|url=http://www.balkaninsight.com/en/article/kosovo-war-rape-victims-need-legal-status|author=Edona Peci|title=Kosovo War Rape Victims Need Legal Status|date=6 dhjetor 2012|accessdate=15 shkurt 2013}}</ref> dhe dëme të rënda materiale. Të përballur me dështimin e negociatave për paqe dhe bllokimin e veprimeve multilaterale përmes Këshillit të Sigurimit të OKB-së, Shtetet e Bashkuara ndërmorën fushatën për [[Bombardimi i Jugosllavisë nga NATO|bombardimin e Jugosllavisë]] në bashkëpunim me Aleancën Veriatlantike, [[NATO]]-n. Të shtyrë nga qëllime humanitare, aleatët e NATO-s filluan më 24 mars 1999 sulmet ajrore ndaj caqeve ushtarake jugosllave për 78 ditë me radhë. Gjatë kësaj kohe, UÇK-ja vazhdoi konfrontimet ushtarake me trupat serbe, theu [[Kufiri mes Shqipërisë dhe Kosovës|kufirin Shqipëri-Kosovë]] dhe mori nën kontroll pika strategjike. Të përballur me dështimin e negociatave për paqe dhe bllokimin e veprimeve multilaterale përmes Këshillit të Sigurimit të OKB-së, Shtetet e Bashkuara ndërmorën fushatën për bombardimin e Jugosllavisë në bashkëpunim me Aleancën Veriatlantike, [[NATO]]-n. Të shtyrë nga qëllime humanitare, aleatët e NATO-s filluan më 24 mars 1999 sulmet ajrore ndaj caqeve ushtarake jugosllave për 73 ditë me radhë. Gjatë kësaj kohe, UÇK-ja vazhdoi konfrontimet ushtarake me trupat serbe, theu kufirin Shqipëri-Kosovë dhe mori nën kontroll pika strategjike. === Administrimi ndërkombëtar dhe pavarësimi === [[Skeda:ClintonKosovo.jpg|parapamje|150px|majtas|Kryetari amerikan [[Bill Clinton]], nismëtari i fushatës veriatlantike, viziton refugjatët kosovarë në Shkup, qershor 1999.]] {{kryesor|Statusi politik i Kosovës}} Më 10 qershor të të njëjtit vit u arrit [[Marrëveshja e Kumanovës]] për tërheqjen e forcave serbe dhe hyrjen e forcave të NATO-s në Kosovë. Po ashtu, u kalua në Këshill të Sigurimit të OKB-së Rezoluta 1244, që formalisht e mbajti Kosovën nën sovranitetin e Jugosllavisë, por nën administrim ndërkombëtar të Kombeve të Bashkuara. Të njëjtën ditë, forca ruse hynë në trevën e Kosovës për të shpëtuar makinerinë serbe të ndodhur në [[Aeroporti i Prishtinës|Aeroportin e Prishtinës]]. Një ditë më pas, Ushtria Çlirimtare hyri në kryeqytet, ndërsa trupat serbe u tërhoqën duke i lëshuar vendin forcave aleate. U organizua forca paqeruajtëse e KFOR-it, ku për një kohë bënë pjesët edhe trupat ruse.{{cn}} [[Skeda:Newborn_Obelisk.JPG|parapamje|Obelisku "Newborn", ngritur më 17 shkurt 2009.]] Rindërtimi i pjesshëm i Kosovës u ndihmua nga një mori organizatash ndërkombëtare, të cilat njëherësh ofruan edhe mundësi për punësim për shqiptarët dhe një burim mjetesh financiare. [[Misioni i Organizatës së Kombeve të Bashkuara në Kosovë|Misioni i Kombeve të Bashkuara në Kosovë]] (UNMIK) filloi punën për vendosjen e sundimit të ligjit dhe për themelimin e institucioneve vetëqeverisëse. Më 2001, UNMIK-u Kornizën Kushtetuese dhe organizoi zgjedhjet e para të lira në historinë e Kosovës. Më 2002, Ibrahim Rugova u zgjodh Kryetar i Kosovës, ndërsa [[Bajram Rexhepi]] kryeministër i parë i pasluftës. Megjithatë, kompetencat kryesore mbetën në duart të UNMIK-ut, i cili i përbërë nga një personel i paaftë, i nënkualifikuar dhe i korruptuar mbajti peng zhvillimin e Kosovës për vite me radhë. Njëherësh, korrupsioni dhe mungesa e efikasitetit ishte e pranishme edhe në institucionet vendore. Çështja e qytetit të ndarë të Mitrovicës dhe provokimet e qarqeve ekstremiste serbe sollën protesta të dhunshme në vitet 1999 dhe 2000 dhe shkaktuan [[Trazirat e vitit 2004 në Kosovë|trazirat e marsit 2004]], të cilat dëmtuan imazhin ndërkombëtar të Kosovës. Formimi i [[Enklavat serbe të Kosovës|enklavave serbe]] në mes të Kosovës dhe përqendrimi serb në [[Kosova Veriore|veri]] vazhdonte të pengonte kthimin e të zhvendosurve, shqiptarë dhe serbë.{{cn}} Bisedimet për statusin final të Kosovës ndërmjet Prishtinës dhe Beogradit rezultuan pa marrëveshje. Kompromisi i ofruar nga pala kosovare parashihte Kosovën si shtet të pavarur multietnik, si pikë në mes të bashkimit me Shqipërinë ose mbetjen nën Serbi, kurse pala serbe propozoi disa versione të ndryshme për autonomi. Kombet e Bashkuara, në ndërkohë, dërguan përfaqësues të tyre ish-kryetarin finlandez [[Martti Ahtisaari]], i cili nxori më 2007 Planin Gjithëpërfshirës, ku parashihej pavarësi e mbikëqyrur me të drejta të zgjeruara për pakicat, sidomos serbët. Në bazë të këtij plani dhe duke u thirrur në Rezolutën 1244, Kuvendi i Kosovës shpalli pavarësinë më 17 shkurt 2008. Kostarika dhe Afganistani ishin vendet e para që e njohën pavarësinë e Kosovës, të përcjella nga Shqipëria, SHBA-të, Britania, Gjermania dhe Franca. [[Kushtetuta e Kosovës|Kushtetuta e Republikës]] u miratua më 9 prill 2008 dhe hyri në fuqi më 15 qershor 2008, kur edhe u bë transferimi i plotë i kompetencave prej UNMIK-ut në institucionet vendore. Gjithashtu u nënshkrua më 9 shkurt 2008 marrëveshja me Bashkimin Evropian për deplikimit e misionit për sundimit e ligjit, [[EULEX]], si dhe u parapa themelimi i Zyrës Civile Ndërkombëtare.{{cn}} === Pakoja e Ahtisaarit === {{kryesore|Pakoja e Ahtisaarit}} Propozimi Gjithëpërfshirës për Zgjidhjen e Statusit të Kosovës, i njohur edhe si Pakoja e Ahtisaarit, më 2 mars 2007 iu dorëzuan të dy palëve në bisedime (Kosovës dhe Serbisë) nga i dërguari i posaçëm i Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së për procesin e statusit të Kosovës, [[Martti Ahtisaari]] (ish-kryetarit i Finlandës dhe diplomat e negociator me përvojë të madhe ndërkombëtare). Ndërsa, më 26 mars 2007, Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së ia dërgoi Këshillit të Sigurimit të OKB-së versionin përfundimtar të Propozimit Gjithëpërfshirës dhe rekomandimin për statusin e Kosovës, i cili konsistonte se opsioni i vetëm i mundshëm ishte pavarësia e Kosovës që për një periudhë fillestare do të mbikëqyrej nga bashkësia ndërkombëtare (pa e theksuar kohëzgjatjen e kësaj periudhe). == Qeverisja == {{Kryesor|Historia e sistemit shtetëror të Kosovës}} Pavarësia e Kosovës u shpall në bazë të planit gjithëpërfshirës të të dërguarit të OKB-së [[Martti Ahtisaari]], i cili parasheh misionin mbikëqyrës ndërkombëtar dhe të drejta e përparësi të zgjeruara për pakicat kombëtare.<ref name="Ahtisaari">[https://web.archive.org/web/20090617040820/http://www.voanews.com/albanian/2009-06-15-voa8.cfm Edona Demaj, "Ahtisari: Pavarësia e Kosovës është e pakthyeshme," ''Zëri i Amerikës'' (15 qershor 2009)] n. 13.07.2009</ref> Sipas Kushtetutës së Republikës, Kosova është shtet unitar me rregullin shtetëror të republikës parlamentare, por që në praktikë ka ngjyrime të një sistemi gjysmë-presidencial. Qeverisja bazohet në ndarjen e pushteteve ligjvënës, ekzekutiv dhe gjyqësor, funksionimin e organeve të pavarura vendore e ndërkombëtare, si dhe garantimin e të drejtave të veçanta komunitetit serb dhe Kishës Ortodokse Serbe. Pushteti ligjvënës i takon Kuvendit të Republikës, ndërsa pushteti ekzekutiv ushtrohet nga Presidenti dhe Qeveria e Republikës. Gjyqësori parashihet të funksionojë në mënyrë të pavarur, ndonëse kjo nuk ndodh në praktikë.<ref name="Gjyqësori apolitik">[http://kosovo.birn.eu.com/al/1/31/5256/ BIRN Kosova, "Jeta në Kosovë i rikthehet sistemit të drejtësisë" (28 shtator 2007)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071225084502/http://kosovo.birn.eu.com/al/1/31/5256/ |date=25 dhjetor 2007 }} n. 13.07.2009</ref> Rishtazi, fondacioni amerikan Freedom House cilësoi Kosovën si vend "jo të lirë", duke vënë në pah veç korrupsionit edhe mungesën e një sistemi funksional të drejtësisë.<ref name="Freedom House">[http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=363&year=2008 Freedom House, "Map of Freedom in the World: Kosovo,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831042806/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=363&year=2008 |date=31 gusht 2009 }} n. 16.07.2009</ref> Sistemi qeverisës po kalon nëpër fazën fillestare të implementimit të tij, pas shpalljes së pavarësisë më 2008. === Sistemi politik në Kosovë === Kosova si një [[Republika Kuvendore|republikë parlamentare]] dhe shtet modern demokratik mbështetet në parimin e ndarjes së pushteteve dhe kontrollit e balancimit në mes tyre, gjë që e përcakton edhe vetë [[Kushtetuta e Kosovës|kushtetuta e shtetit]]. Shqiptarët etnikë përbëjnë shumicën e popullsisë, ndërsa Kushtetuta garanton, që komunitetet tjera jo-shqiptare të gëzojnë të drejta të barabarta me shumicën e popullsisë vendase dhe të luajnë një rol të rëndësishëm, në disa raste vendimtarë në çështje të drejtimit të shtetit, nëpërmjet të drejtës kushtetuese për shumicë të dyfishtë. === Zgjedhjet dhe organet politike === Zgjedhjet në Republikën e Kosovës zhvillohen çdo katër vjet. Çdo qytetar që ka mbushur 18 vjeç ka të drejtë të marrë pjesë si votues dhe kandidat në zgjedhje të përgjithshme për Kuvendin e Republikës, si dhe në zgjedhje komunale për kryetar komunash dhe këshilltarë komunalë. Organi ligjvënës, Kuvendi i Republikës, është i përbërë nga një dhomë me 120 anëtarë, prej të cilëve 100 zgjidhen çdo katër vjet drejtpërsëdrejti në një zonë zgjedhore mbarështetërore, ndërsa 20 janë të garantuara për pakicat kombëtare (10 për serbët, 10 për joserbët). Kreu i shtetit është Presidenti i Republikës, i cili përfaqëson unitetin kombëtar, drejtimin e politikës së jashtme dhe atë të kryekomandantit të Forcave të Sigurisë. Presidenti zgjidhet nga Kuvendi i Republikës me 2/3 e votave; vetëm shumica e votave është e nevojshme pas dy raundeve të dështuara. Nëse brenda tri tentimeve Kuvendi nuk arrin të zgjedhë Presidentin e ri, shpallen zgjedhje të reja brenda 45 ditësh. President i Republikës është Hashim Thaqi, që nga 7 prill 2016. Ndërkaq, pushteti ekzekutiv i mëveshët Qeverisë së përbërë nga Kryeministri dhe Ministrat. Kryeministri ngarkohet me detyrën e formimit të Qeverisë nga Presidenti i Republikës dhe së bashku me Ministrat miratohet nga Kuvendi; pjesëtarët e Qeverisë nuk mund të shërbejnë si deputetë, me përjashtim të qeverisë së tashme. Nga 22 mars 2021, Kryeministër i Kosovës është Albin Kurti. Zgjedhjet e fundit u mbajtën më 14 shkurt 2021 me këtë rezultat: Lëvizja Vetëvendosje (LVV) 58, Partia Demokratike e Kosovës (PDK) me aleatë fitoi 19 ulëse, Lidhja Demokratike e Kosovës (LDK) 15, Aleanca për Ardhmërinë e Kosovës (AAK) 8, Srpska Lista 10, Guxo 7.<ref name="Zgjedhjet">[http://www.kqz-ks.org/sq/rezultatet-2014, "Rezultatet 2014,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305142302/http://www.kqz-ks.org/sq/rezultatet-2014, |date=5 mars 2016 }} n. 03.02.2015</ref> === Sistemi i drejtësisë === Kushtetuta e Kosovës parasheh funksionimin e Gjykatës Kushtetuese, Gjykatës Supreme, gjykatave tjera, Prokurorëve të Shtetit, Këshillit Gjyqësor dhe Këshillit Prokurorial për mbarëvajtjen e një sistemi të paanshëm dhe apolitik të drejtësisë. Gjykata Supreme është autoriteti më i lartë gjyqësor në mbrojtje të ligjit dhe shqyrton ankesa ndaj vendimeve të gjykatave vartëse ose në raste të caktuara pranon raste që i referon drejtpërsëdrejti. Në anën tjetër, Gjykata Kushtetuese, e përbërë nga nëntë anëtarë, është mbrojtëse e Kushtetutës dhe interpretuesja përfundimtare e saj.<ref name="Gjykata Kushtetuese">[http://www.gjk-ks.org/?cid=1,8,15 Gjykata Kushtetuese, "Baza kushtetuese dhe ligjore,"] n. 13.07.2009</ref> Mund të vihet në punë nga institucionet e larta shtetërore në raste të caktuara me Kushtetutë; individët kanë mundësi të kufizuara për t’iu referuar Gjykatës Kushtetuese. Gjykata kushtetuese po ashtu mund të pranojë referime nga kryetari i kuvendit para kalimit të amendamenteve kushtetuese. Kryetar i Gjykatës Kushtetuese është Prof. Dr. Enver Hasani. Këshilli Gjyqësor, është organ mbikëqyrës që përcjell punën e gjyqësorit dhe sigurohet për pavarësinë dhe ndershmërinë e tij, si dhe asiston kreun e shtetit në përzgjedhjen e gjyqtarëve.<ref name="Këshilli gjyqësor">[http://www.kgjk-ks.org/?cid=1,2 Këshilli Gjyqësor, "Këshilli Gjyqësor i Kosovës,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090204071930/http://kgjk-ks.org/?cid=1,2 |date=4 shkurt 2009 }} n. 13.07.2009</ref> Gjithashtu, funksionon edhe Këshilli Prokurorial me detyra të ngjashme kundrejt punës së prokurorëve. Sikurse për zgjedhjen e gjyqtarëve ashtu edhe të pjesëtarëve të këshillave, kushtetuta sanksionon kuota etnike, ku së paku 15% e anëtarëve duhet t’iu përkasin komuniteteve joshumicë.<ref name="Gjykatësit pakicat">[http://www.kushtetutakosoves.info/repository/docs/Kushtetuta.e.Republikes.se.Kosoves.pdf Kushtetuta e Republikës së Kosovës; shih Neni 103: "Organizimi dhe Juridiksioni i Gjykatave," pika 6]</ref> === Institucionet ndërkombëtare === Me qëllim të vendosjes së rendit në mbarë territorin e republikës, Kosova ka pranuar Misionin e Bashkimit Evropian për Sundimit e Ligjit në Kosovë (EULEX), ndërmarrjen më të madhe të BE-së në kuadër të Politikës Evropiane për Mbrojtje dhe Siguri (ESDP). I pajisur me 3.000 pjesëtarë dhe me buxhet prej 205 milion eurosh për 16 muajt e parë, EULEX-i u deplikua në Kosovë në kuadër të Rezolutës 1244 si mision ndihmës në çështjet ligjore, sidomos në forcat e rendit, si dhe në rrafshet e gjyqësorit dhe doganave. EULEX-i komandohet nga Yves de Kermabon.<ref name="EULEX">{{Cite web|url=http://www.eulex-kosovo.eu/?id=2|title=EULEX|access-date=11 korrik 2009|archive-date=12 mars 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090312070742/http://eulex-kosovo.eu/?id=2|url-status=dead}}</ref> Në Kosovë funksionon edhe Zyra Civile Ndërkombëtare ([[gjuha angleze|anglisht]]: ''International Civilian Office'') e hapur nga Bashkimi Evropian për të siguar zgjedhjen përfundimtare të statusit politik dhe për t'i ndihmuar institucionet vendore për integrim evropian.<ref name="ICO">[http://www.ico-kos.org/?id=2 ICO Kosovo, n. 11.07.2009]</ref> === Subjektet politike dhe shoqëria civile === Kosova ka një numër të madh partish politike, pak prej të cilave janë të profilizuara dhe nuk ndjekin ndonjë ideologji të caktuar. Dy partitë më të mëdha në vend, Partia Demokratike e Kosovës (PDK) dhe Lidhja Demokratike e Kosovës (LDK), kanë formuar koalicion qeverisës, ndonëse kanë prapavijë të kundërt.<ref name="LDK-PDK koalicion">[http://www.bbc.co.uk/albanian/regionalnews/2007/12/071226_nitaj_government.shtml Muharrem Nitaj, "PDK e LDK në qeverinë e përbashkët," ''BBC News'' (26 dhjetor 2007)] n. 13.07.2009</ref> Deri më 2007, LDK-ja ishte forca udhëheqëse e politikës kosovare, e orientuar kah pikëpamjet paqësore të kryetarit të saj, Presidentit Ibrahim Rugova. PDK, ndërkaq, doli nga krahu i luftës i UÇK-së, e udhëhequr nga Hashim Thaçi. Partitë opozitare në parlament janë Lëvizja Vetëvendosje në krye me Albin Kurtin, Aleanca për Ardhmërinë e Kosovës me kryetar Ramush Haradinajn dhe Nisma për Kosovën me kryetar Fatmir Limaj. Partitë e tjera relevante në Kosovë janë Aleanca Kosova e Re kryesuar nga Behgjet Pacolli, Partia e Drejtësisë kryesuar nga Ferid Agani (ka 2 deputetë dhe është pjesë e qeverisë), Lëvizja për Bashkim kryesuar nga Avni Klinaku (ka 1 deputet dhe është pjesë e qeverisë). Partitë e vogla që kanë aktivitet janë: Partia e Fortë, Alternativa Demokratike e Kosovës, Partia Shqiptare Demokristane e Kosovës, Lidhja Demokratike e Dardanisë, Partia e të Gjelbërve të Kosovës dhe Partia Liberale e Kosovës. Subjektet kryesore të minoriteteve janë: ''Srpska Lista'' (grup i disa partive serbe të mbështetura nga Beogradi), ''KOSOVA DEMOKRATIK TÜRK PARTISI'', ''Koalicija VAKAT'', ''Progresivna Demokratska Stranka'', PDAK, NDS, PLE, PAI, ''Koalicija za Gora'' dhe KNRP. Organizata të ndryshme joqeveritare kanë qenë aktive që prej pasluftës, ndonëse ndërtimi i shoqërisë së mirëfilltë civile është një ecuri në zhvillim e mbështetur nga fondacione të ndryshme ndërkombëtare me qëllim të forcimit të demokracisë në vend. OJQ që ka qenë stabile dhe ka vepruar në kontinuitet dhe me numër të madh antarësh (mbi 30.000) është Organizata e Veteranëve të Luftës së UÇK-së, anëtare e Konfederatës Evropiane të Veteranëve të Luftës nga viti 2006 dhe anëtare e Federatës Botërore të Veteranëve që nga viti 2009. === Marrëdhëniet e jashtme === {{kryesor|Historia e marrëdhënieve të jashtme të Kosovës|Njohja e Kosovës si shtet i pavarur}} [[Skeda:Kosovo relations.svg|parapamje|300x300px|Hartë e njohes së Kosovës.]] Deri më 1 mars 2017, Kosova është njohur si shtet nga '''114''' vende anëtare të Kombeve të Bashkuara,<ref>{{cito uebin|title=KosovoThanksYou|url=http://www.kosovothanksyou.com/statistics/|website=KosovoThanksYou|publisher=KosovoThanksYou|accessdate=25 mars 2017|archive-date=21 prill 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421070235/http://www.kosovothanksyou.com/statistics/|url-status=dead}}</ref> prej të cilave 3 nga 5 anëtaret e përhershme të Këshillit të Sigurimit; 23 nga 28 vendet anëtare të BE-së; 24 nga 28 vendet anëtare të NATO-s; 7 nga 8 pjesëtare së [[G8]]-shes.<ref name="Njohjet Statistika">[http://www.kosovothanksyou.com/statistics/ Kosova Thanks You, "Recognition Information and Statistics"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090703091439/http://www.kosovothanksyou.com/statistics/ |date=3 korrik 2009 }} n. 11.07.2009</ref> Shqipëria, Shtetet e Bashkuara, Britania e Madhe, Franca, Gjermania dhe Turqia kanë qenë mbështetësit më të mëdhenj të çështjes së Kosovës dhe vazhdojnë të ndihmojnë në lobim ndërkombëtar. Ndërkaq, Serbia pretendon sovranitet mbi truallin kosovar dhe kundërshton pavarësinë së bashku me [[Rusia|Rusinë]], [[Republika Popullore e Kinës|Republikën Popullore të Kinës]] dhe vende të tjera, kryesisht autoritariane dhe me probleme të brendshme.<ref name="LMjeku">[http://www.gazeta-shqip.com/artikull.php?id=36779 Lulzim Mjeku, "Hirushja bizantine," ''Gazeta Shqip'' (15 shkurt 2008)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010113341/https://gazeta-shqip.com/artikull.php?id=36779 |date=10 tetor 2023 }} n. 15.07.2009</ref> Po ashtu, mbetet fakti se vende kyçe të botës arabe dhe islame e kundërshtojnë pavarësinë e Kosovës.<ref name="Mjeku">[http://www.telegrafi.com/?id=26&a=1304 Getoar Mjeku, "Fermani nga Damasku," ''Telegrafi''] n. 09.07.2009</ref><ref name="Shtetet islame">[http://www.kosova-sot.info/?p=7154 Fatos Duraku, "Pse shtetet islamike nuk e njohin pavarësinë e Kosovës?!" ''Kosova Sot''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309052202/http://kosova-sot.info/?p=7154 |date=9 mars 2016 }} n. 13.07.2009</ref> Shumica e shtetasve të Kosovës mbajnë [[Pasaporta e Kosovës|pasaportën biometrike të Republikës së Kosovës]], që mundëson udhëtime ndërkombëtare dhe shërben si dokument identifikimi. Nga viti 2024, shtetasve të Kosovës iu dha e drejta për të udhëtuar pa viza në [[Zona Shengen|zonën Shengen]] si ashtu dhe [[Kërkesat për viza për shtetasit e Kosovës|në disa vende të tjera]] pas liberalizimit të vizave.<ref name=":0">{{cite web|date=2023-04-18|title=MEPs approve visa liberalisation with Kosovo {{!}} News {{!}} European Parliament|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20230414IPR80117/meps-approve-visa-liberalisation-with-kosovo|access-date=2023-04-28|website=www.europarl.europa.eu|language=en}}</ref> [[Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara]], në bazë të kërkesës së Serbisë, e ka kaluar çështjen për rishikim nga [[Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë]], vendimi i së cilës nuk i është i detyrueshëm.<ref name="UN Gjykata">[https://web.archive.org/web/20081117170135/http://www.voanews.com/english/archive/2008-10/2008-10-08-voa45.cfm Margaret Besheer, "UN General Assembly to Ask ICJ for Ruling on Kosovo Independence," ''Voice of America/Zëri i Amerikës'' (8 tetor 2008)] n. 13.07.2009</ref> Qeveria e Kosovës ka angazhuar ekipin e avokatëve mbrojtës në krye me ekspertin e të drejtës ndërkombëtare Sir Michael Wood.<ref name="Gjykata pavarësia">[http://www.voanews.com/albanian/archive/2009-04/2009-04-15-voa6.cfm?moddate=2009-04-15 Besim Abazi, "Pavarësia dhe Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë," ''Zëri i Amerikës'' (15 prill 2009)] {{Lidhje e vdekur}} n. 13.07.2009</ref> Më 17 korrik 2009, Kosova dorëzoi para gjykatës të dytën deklaratë mbrojtëse me shkrim.<ref name="Gjykata deklarata">[http://www.telegrafi.com/?id=2&a=4887#Scene_1 QIK/Telegrafi, "Me të gjitha faktet në mbrojtje të pavarësisë," ''Telegrafi'' (17 korrik 2009)] n. 17.07.2009</ref> Republika e Kosovës ka hapur 10 ambasada në kryeqytetet e shteteve që e kanë njohur pavarësinë e saj,<ref name="Ambasadat">[http://www.ks-gov.net/MPJ/DiplomaticMissions/KosovoMissionsAbroad/tabid/138/Default.aspx Ministria e Punëve të Jashtme, "Misionet e Kosovës jashtë,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207171940/http://www.ks-gov.net/MPJ/DiplomaticMissions/KosovoMissionsAbroad/tabid/138/Default.aspx|date=7 shkurt 2009}} n. 13.07.2009</ref> por së shpejti pritet të operacionalizohen 18 ambasada dhe të shpallet lista e ambasadorëve.<ref name="Ambasadorët">[http://www.telegrafi.com/?id=2&a=4844 RTK/Telegrafi, "Së shpejti dihen emrat e 18 ambasadorëve të parë," ''Telegrafi'' (13 korrik 2009)] n. 13.07.2009</ref> Njëherësh, në Prishtinë funksionojnë 33 misione diplomatike, ambasada dhe zyra ndërlidhëse të shteteve sovrane dhe organizatave ndërkombëtare.<ref name="Misionet në Kosovë">[http://www.ks-gov.net/MPJ/DiplomaticMissions/ForeignMissionsinKosovo/tabid/139/Default.aspx Ministria e Punëve të Jashtme, "Misionet e Huaja në Kosovë,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090608115438/http://www.ks-gov.net/MPJ/DiplomaticMissions/ForeignMissionsinKosovo/tabid/139/Default.aspx|date=8 qershor 2009}} n. 13.07.2009</ref> Ministria e Punëve të Jashtme, e themeluar pas pavarësisë nën kryesimin e Skënder Hysenit, është ngarkuar me detyrën e sigurimit të njohjeve të shtetit kosovar. Deri më tani, është arritur anëtarësimi i Kosovës në Bankën Botërore dhe Fondin Monetar Ndërkombëtar, ndërsa mundësia e anëtarësimit në OKB nuk pritet të ndodhë në të ardhmen e afërt. Po ashtu, qeveria ka shpallur synimin për integrim në Bashkimin Evropian dhe aleancën veriatlantike, NATO. === Mbrojtja === Që prej përfundimit të luftës, mbrojta e Kosovës ka qenë përgjegjësi e NATO-s. Prania ushtarake e aleancës është zvogëluar vazhdimisht në përpjesëtim me nivelin e sigurisë në Kosovë; prej majit 2009, në Kosovë ndodhen 14.000 pjesëtar të KFOR-it, nën komandën e italianit General [[Giuseppe Emilio Gay]].<ref name="KFOR numri">[https://web.archive.org/web/20121228205746/http://www.nato.int/kfor/structur/welcome/ Welcome to the Headquarters of the Kosovo Force (KFOR) (12 maj 2009)] n. 13.07.2009</ref> Në verë të vitit 1999, u nënshkrua marrëveshje për demilitarizimin e [[Ushtria Çlirimtare e Kosovës|Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës]], ish-pjesëtarë të së cilës do të inkorporoheshin në një forcë emergjente, [[Trupat Mbrojtëse të Kosovës]], që funksionuan deri në pavarësimin e vendit. Sipas Planit të Ahtisaarit, Republika e Kosovës u parapa të ketë [[FSK|Forcën e Sigurisë]], formacion ushtarak modern i përbërë nga më së shumti 2.500 anëtarë aktivë dhe 800 rezervistë, të rekrutuar për shërbim profesional. Kryekomandant i Forcës së Sigurisë është Presidenti i Republikës. Forca e Sigurisë është duke u trajnuar nga NATO dhe do të jetë funksionale kah fundi i këtij viti. Ndërkohë, është nënshkruar marrëveshje me Shtetet e Bashkuara për furnizim me armatim.<ref name="FSK Armët">[http://www.abc.net.au/news/stories/2008/03/20/2195194.htm AFP, "Bush OKs supplying arms to Kosovo" (20 mars 2008)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080520062556/http://www.abc.net.au/news/stories/2008/03/20/2195194.htm |date=20 maj 2008 }} n. 13.07.2009</ref> === Ndarja administrative === {{Shiko gjithashtu|Rajonet e Kosovës|Komunat e Kosovës}}{{Multiple image|image1=Harta e Rajoneve të Kosovës (me emra).svg|image2=Harta e Komunave të Kosovës (me emra).svg|caption2=Harta e [[Komunat e Kosovës|Komunave të Kosovës]]|caption1=Harta e [[Rajonet e Kosovës|Rajoneve të Kosovës]]}} Kosova është e ndarë në shtatë [[Rajonet e Kosovës|rajone]], të cilët ndahen më tej në 38 [[Komunat e Kosovës|komuna]]. Rajoni më i madh dhe më i populluar i Kosovës është [[Rajoni i Prishtinës]], i cili ka një sipërfaqe prej 2,470 kilometrash katrorë dhe një popullsi prej 477,312 banorësh. Kosova ka gjithsej 1.466 [[Vendbanimet e Kosovës|vendbanime]], që shpërndahen në 38 komunat e saj. {| class="wikitable" |+ !Rajonet !Komunat !Popullsia 2011 !Sipërfaqe km² |- |[[Rajoni i Ferizajit]] |[[Ferizaj]], [[Hani i Elezit]], [[Kaçaniku]], [[Shtime]], [[Shtërpcë]] |185,806 |1,030 |- |[[Rajoni i Gjakovës]] |[[Deçani]], [[Gjakova]], [[Juniku]], [[Rahoveci]] |194,672 |1,129 |- |[[Rajoni i Gjilanit]] |[[Gjilani]], [[Dardana]], [[Kllokoti]], [[Parteshi]], [[Ranillugu]], [[Vitia]] |180,783 |1,206 |- |[[Rajoni i Mitrovicës]] |[[Albaniku]], [[Mitrovica]], [[Mitrovica Veriore]], [[Skënderaji]], [[Vushtrria]], [[Zubin Potoku]], [[Zveçani]] |272,247 |2,077 |- |[[Rajoni i Pejës]] |[[Peja]], [[Komuna e Burimit|Burimi]], [[Klina]] |174,235 |1,365 |- |[[Rajoni i Prishtinës]] |[[Drenasi]], [[Graçanica]], [[Fushë Kosova]], [[Lipjani]], [[Artana]], [[Komuna e Kastriotit|Kastrioti]], [[Komuna e Besianës|Besiana]], [[Prishtina]] |477,312 |2,470 |- |[[Rajoni i Prizrenit]] |[[Komuna e Sharrit|Sharri]], [[Malisheva]], [[Mamusha]], [[Prizreni]], [[Komuna e Therandës|Theranda]] |331,670 |1,397 |} == Gjeografia dhe mjedisi == {{kryesor|Gjeografia e Kosovës}}E shtrirë në qendër të Siujdhesës Ballkanike, Kosova është një vend pa dalje në det, me reliev të larmishëm, dhe ka një sipërfaqe prej 10.887 kilometrash katrorë. Ka gjithsej 702 kilometra vijë kufitare me shtetet përbri: 352 km me Serbinë, 159 km me Maqedoninë, 112 km me Shqipërinë dhe 79 km me Malin e Zi.<ref name="CIA" /> Me reliev kryesisht në trajtë të pellgut lumor, Kosova është gjeografikisht e ndarë në dy rrafshe parësore, atë të [[Fusha e Kosovës|Kosovës]] në lindje dhe atë të [[Rrafshi i Dukagjinit|Dukagjinit]] në perëndim. Lartësia mbi nivelin e detit në rrafshe luhatet prej 400 deri në 700 metra, ndërsa pika më e ulët prej 297 metrash ndodhet në [[Vërmica|Vërmicë]] në kufi me Shqipërinë. Dy rrafshet janë të ndara dhe të rrethuara me vargmale të theksuara në lartësi prej 2.000 deri në 2.500 metra; pika më e lartë, [[Gjeravica]], arrin në 2.656 metra. Lartësia mesatare mbi nivelin e detit është 811 metra. [[Skeda:White_Drini_05_01.jpg|parapamje|majtas|Urë mbi [[Drinin e Bardhë]], lumin me rrjedhë prej 122 km në territorin e Kosovës]] Klima e Kosovës, e ndikuar nga rrymat ajrore kontinentale, përkufizohet nga dimër i ftohtë me reshje të rënda bore, si dhe vjeshtë e verë të nxehtë e të thatë. Njëherësh, në vise dhe lartësi të ndryshme mbi nivelin e detit vërehen ndikime mesdhetare dhe alpine.<ref name="CIA" /> Ndonëse Kosova është një prej vendeve më të varfra me ujëra në Evropë, hidrografia e Kosovës shënon disa lumenj të rëndësishëm që derdhen në të gjitha detet e rajonit. [[Drini i Bardhë]] është lumi më i gjatë me 122&nbsp;km, i cili bashkohet me [[Drini i Zi|Drinin e Zi]] në Shqipëri dhe bashkë derdhen në [[Deti Adriatik|Detin Adriatik]]; [[Sitnica]], [[Lumbardhi i Pejës]], [[Morava e Binçës]], [[Lepenci]], [[Ereniku]], [[Ibri]] dhe [[Lumbardhi i Prizrenit]] janë lumenjtë e tjerë të përmendur. Ndërkaq, rezervuarët artificialë të [[Gazivoda|Gazivodës]], [[Radoniqi (Gjakovë)|Radoniqit]], [[Batllava|Batllavës]] dhe [[Liqeni i Badocit|Badocit]] llogariten si liqenet kryesore të vendit. Janë 52 zona të mbrojtura në Kosovë që përkapin sipërfaqe prej 46.274 hektarë; prej tyre numërohet një park kombëtar (39.000 ha), 35 monumente natyrore (4.868 ha), dy sipërfaqe të mbrojtura (1.681 ha), si dhe 11 zona natyrore (698 ha). Pavarësisht rrezikun që u kanoset, pyjet e pasura me bung, ah, qarr e lis përbëjnë një pjesë të rëndësishme të botës bimore së bashku me kullosat. Prej bimëve të tjera janë të përhapura dardha e egër, murrizi, thana, trëndafili i egër, dëllinja dhe ulza. Ndërkaq, zonat kodrinore-malore janë më të pasur në lloje kafshësh. Përmenden iriqi lindor, miu, kaprolli, derri i egër, dreri dhe lepuri, si dhe shpendët si korbi i murrmë, laraska, shtura, habeli fushor, etj. == Demografia == [[Skeda:Kosovo ethnic map 2011 census.GIF|parapamje|Harta demografike Kosovës (2011)]] {{kryesor|Demografia e Kosovës}} Regjistrimi i fundit i plotë i popullsisë është bërë në vitit 2024, ku janë regjistruar 1.585.590 banorë<ref>{{Cite web|last=Agjencia e Statistikave të Kosovës|title=Popullsia e Kosovës e vlerësuar sipas Viti dhe Popullsia|url=https://askdata.rks-gov.net/pxweb/sq/ASKdata/ASKdata__Population__Estimate,%20projection%20and%20structure%20of%20population__Population%20estimate/estimationCensus1921_2024.px/table/tableViewLayout1/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20250806192210/https://askdata.rks-gov.net/pxweb/sq/ASKdata/ASKdata__Population__Estimate%2C%20projection%20and%20structure%20of%20population__Population%20estimate/estimationCensus1921_2024.px/table/tableViewLayout1/|archive-date=6 gusht 2025|access-date=24 Qershor 2025|website=Agjencia e Statistikave të Kosovës|language=sq}}</ref>. Vlerësime të vitit 2011 numri e popullsisë e vendosin në 1.733.872, ndërsa në burime tjera hasen edhe shifra prej 2.200.000;<ref name="Freedom House" /> burime të inteligjencës [[amerikanë]] paraqesin vetëm 1.804.838, sipas vlerësimit më të fundit të korrikut 2009.<ref name="CIA" /> Mërgimet e kosovarëve gjatë kësaj periudhe, si dhe të rënët [[Lufta e Kosovës|gjatë luftës]], kanë penguar rritjen e pritshme të popullsisë, me gjithë shtimin natyror prej 12,7 për 1.000 banorë. Popullsia e Kosovës përbëhet kryesisht nga komuniteti etnik shqiptar, që sipas burimeve formon 88 deri në 92 për qind të banorëve; sipas vlerësimeve të Entit Statistikor të Kosovës shqiptarët përbëjnë 88% të popullsisë.<ref name="Statistikat" /> [[Serbë]]t janë komuniteti i dytë përkah madhësia me 5,3%, të përcjellë nga [[turqi]]t, [[boshnjakë]]t, [[romë]]t, [[ashkali]]njtë, [[Egjipti|egjiptasit]] dhe [[goranët]]. Në Kosovë jeton edhe një numër [[Kroatët|kroatësh]] dhe [[Çerkezi|çerkezësh]], ndërsa pjesëtarë që zyrtarisht i përkasin komunitetit serb kanë kërkuar nga qeveria të njihen si komunitet malazias në vete. Ndërkohë, romët, ashkalinjtë dhe egjiptasit, që shpesh futen në një tog të njohur si RAE ose tradicionalisht si jevgj, vetidentifikohen si etni të pavarura në baza të dallimeve historike ose kulturore. Niveli i integrimit të pakicave joserbe në shoqërinë kosovare është në përgjithësi i kënaqshëm. Ndërkohë, përkundër përpjekjeve të qeverisë dhe shoqërisë civile kosovare, integrimi i komunitetit serb po ecën ngadalë për shkak të pengesave të grupeve ekstremiste të sponsorizuara nga qeveria e [[Serbia|Serbisë]] dhe qarqe ultranacionaliste serbe.<ref name="Gashi1">[http://www.newkosovareport.com/200905041735/Drilon-Gashi/Has-Serbia-changed.html Drilon Gashi, "Has Serbia changed?" ''New Kosova Report'' (5 maj 2009)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090615010922/http://www.newkosovareport.com/200905041735/Drilon-Gashi/Has-Serbia-changed.html|date=15 qershor 2009}} n. 13.07.2009</ref> Veç shtimit të lartë natyror të sipërcekur, Kosova gëzon një popullatë shumë të re. Mosha mesatare është 25,9 vjeç,<ref name="CIA" /> 70% e popullsisë janë nën 30 vjeç, ndërsa 33% i përkasin moshave 0-14 vjeçare dhe vetëm 6% janë mbi 65 vjeç. Jetëgjatësia mesatare është 69 vjet; femrat jetojnë afro 71 vjet, 4 më shumë se meshkujt. Lindshmëria është 16,3‰, ndërsa vdekshmëria 3,6‰.<ref name="Statistikat" /> === Feja === [[Skeda:Religious map of Kosovo 2011.GIF|200px|djathtas|parapamje|Harta fetare e Kosovës sipas regjistrimit më 2011]] Kosova është një [[Shteti sekular|shtet laik]] pa një fe shtetërore; ku liria e besimit, ndërgjegjes dhe fesë është garantuar në mënyrë të qartë në [[Kushtetuta e Kosovës|Kushtetutën e Kosovës]].<ref>{{Cite web|title=Kosovo|url=https://fot.humanists.international/countries/europe-southern-europe/kosovo/|access-date=2025-01-17|website=Freedom of Thought Report|language=en}}</ref> Shoqëria e Kosovës është shumë e [[Sekularizimi|sekularizuar]] dhe renditet e para në Evropën Jugore dhe e nënta në botë për tolerancën ndaj fesë dhe ateizmit. Popullsia e Kosovës i përket kryesisht besimit [[Islami|islam]] (93.49%), ndërsa pjesa tjetër besimit [[Ortodoksia|ortodoks]] (2.31%), besimit [[Kisha Katolike Romake|katolik]] (1.75%) dhe të tjerë.<ref>{{Cite web|title=ReKos 2024|url=https://askapi.rks-gov.net/Custom/31bc24d2-45e4-4eb5-a567-405f4bdd197f.pdf|url-status=live|access-date=17 janar 2025|language=sq}}</ref> [[Bizanti|Perandori bizantin]], [[Kostandini i Madh|Konstandini i Madh]], i lindur në provincën e [[Dardania|Dardanisë]], e bëri krishterimin fe zyrtare të perandorisë. Niketë Dardani shkroi njërin prej himneve të para kishtare, "Te Deum". Më 1054, Kosova u ndodh në juridiksionin e Kishës Ortodokse të Lindjes, mirëpo prijësit politikë të kohës parapëlqyen lidhje me papatit dhe perëndimin. Lekë Dukagjini, i lindur në [[Lipjan]], i dha Kishës Katolike vend qendror në kodin e tij të drejtësisë, ndërsa klerikët [[Gjon Buzuku]] dhe [[Pjetër Bogdani]] botuan në [[shqip]] vepra të të rëndësisë fetare dhe gjuhësore. Me zgjerimin drejt jugut të zotërimeve feudale serbe, Kisha Ortodokse Serbe mori nën kontroll numër të madh tokash në truallin e Kosovës. Në shek. XIII, pas djegies së Patrikanës Serbe në Zhicë,<ref name="Malcolm kisha" /> selia e kishës u zhvendos për në [[Pejë]], ku funksionoi deri në shek. XVIII dhe u riaktivizua në shek. XX. Sot, në Kosovë ndodhet një numër kishash të rëndësishme ortodokse, nën mbrojtje të veçantë si pjesë e trashëgimisë kulturore kosovare dhe simbol i rëndësishëm fetar i komunitetit serb. [[Skeda:Xhamia_e_re_bresanë.jpg|majtas|parapamje|[[Xhamia]] e fshatit Bresanë-Opojë në zemër të Bjeshkëve të Sharrit. Njëherit [[xhamija]] më e madhe në Kosovë.]] Me përfshirjen e Kosovën nën [[Perandoria Osmane|Perandorinë Osmane]], u përhap edhe [[feja islame]], së pari përmes edukimit të të rinjve kosovarë në [[Edukimi dhe arsimi në Perandorinë Osmane|shkollat perandorake]] dhe përpjekje proselituese të misionarëve osmane, e pastaj edhe për shkak të tatimit të rëndë në baza fetare — taksës së [[xhizje]]s. Islami u pranua nga shqiptarët dhe një pjesë e [[Sllavët|sllavëve]]. Shqiptarët, edhe pse të ndarë në [[Myslimani|myslimanë]] dhe të [[Krishterimi|krishterë]], vazhduan të identifikoheshin si një [[Kombi|komb]].<ref name="1 komb 3 fe">[http://www.albasoul.com/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=1490 Qerim Bajrami, "Në Kosovë nuk ka konflikt fetar," ''AlbaSoul''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110910002134/http://www.albasoul.com/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=1490 |date=10 shtator 2011 }} n. 13.07.2009</ref> Kurse për sllavët ndarja fetare solli edhe ndarje etnike; [[boshnjakët]] më parë njiheshin si myslimanë dhe gjithmonë theksonin dallimin etnik nga serbët. Megjithatë, islami që praktikohet sot në Kosovë është kryesisht tolerant dhe përkrah zhvillimin kulturor të kosovarëve si popullatë me kulturë [[Evropa|evropiane]].<ref name="Islami perëndimor">[http://www.msnbc.msn.com/id/23258488/ AP, "Kosovo touts 'Islam Lite'," ''MSNBC'' (21 shkurt 2008)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813121039/http://www.msnbc.msn.com/id/23258488 |date=13 gusht 2009 }} n. 13.07.2009</ref> Shumica e myslimanëve në Kosovë janë [[Islami Synit|synitë]], por ka edhe ndjekës të urdhrit [[Islami Shi'i|shiit]]. Pas përfundimit të luftës, në Kosovë u vendosën organizata misionare myslimane dhe të krishtera, të cilat kanë arritur që në masë të vogël të përhapin shkolla radikale të islamit, përkatësisht denominime protestante.{{Citation needed|data=17 janar 2025}} === Gjuhët === Gjuhë parësore e folur në Kosovë është dialekti [[Gegërishtja|gegë]] verilindor i [[gjuha shqipe|gjuhës shqipe]], i folur si gjuhë amtare nga shqiptarët dhe si gjuhë e dytë nga shumica e kombësive tjera, me përjashtim të serbëve që kanë njohuri më të vogël. Shqipja standarde është gjuhë zyrtare në nivel të njëjtë me [[gjuha serbe|gjuhën serbe]], të folur nga komuniteti serb dhe të njohur mirë nga brezat më të vjetër të shqiptarëve dhe komuniteteve tjera. Gjuhët [[gjuha boshnjake|boshnjake]], [[gjuha turke|turke]] dhe [[gjuha rome|rome]] gëzojnë përdorim zyrtar në nivel komunal; përveç komunitetit turk, gjuha turke flitet si gjuhë e parë dhe si gjuhë e dytë nga një numër shqiptarësh. Në Rahovec, flitet nga komuniteti shqiptar një dialekt lindor i gjuhëve sllave të jugut, i quajtur rahovecianshe ose [[Gjuhët sllave|sllavishtja]] e Rahovecit, ndërsa nga komuniteti goran flitet një dialekt i [[Gjuha maqedonase|maqedonishtes]]. Komunitetet kanë të drejtën dhe mundësinë e shkollimit në gjuhën e tyre amtare. [[gjuha angleze|Anglishtja]], ndërkaq, ka zëvendësuar serbishten si gjuhë e komunikimin ndëretnik në mes të shqiptarëve dhe serbëve. Ndonëse nuk është e sanksionuar me Kushtetutë, anglishtja përdoret zyrtarisht nga institucionet qeverisëse, sidomos në nxjerrjen e ligjeve dhe dokumenteve qeveritare. Njëherësh, anglishtja është gjuha e huaj më e njohur nga kosovarët, e përcjellë nga [[gjuha gjermane|gjermanishtja]] dhe [[gjuha frënge|frëngjishtja]]. Ndikimi i mediave popullore ka bërë gjithashtu që të rinjtë të kuptojnë në nivel të lartë gjuhët [[gjuha spanjolle|spanjolle]] dhe [[gjuha portugeze|portugeze]]. === Përbërja etnike === Regjistrimi i vitit 1981 merret si regjistrim i fundit valid në Kosovë. Në regjistrimin e popullsisë të vitit 1981 dhe vlerësimit të vitit 1991 Kosova kishte numër të popullsisë prej 1,584,440 respektivisht 1,956,196 banorë. Gjatë këtyre dy regjistrimeve Kosova kishte këtë strukturë të përbërjes etnike. {| class="wikitable sortable" ! Kombësia !! Gjithsej (1981) !! Në përqindje !! Gjithsej (1991) !! Në përqindje !! class="unsortable" | Ndryshimi |- | [[Shqiptarë]] |style="text-align:center"| 1.226.736 |style="text-align:center"| 77.4 % | 1.596.072 | 81.6 % | + 369.336 |- | [[Serbë]] |style="text-align:center"| 209.798 |style="text-align:center"| 13.2 % | 194.190 | 9.9 % | - 15.608 |- | [[Turq]] |style="text-align:center"| 12.513 |style="text-align:center"| 0.8 % | 10.445 | 0.5 % | - 2.068 |- | [[Romë]] |style="text-align:center"| 34.126 |style="text-align:center"| 2.2 % | 45.745 | 2.3 % | + 11.619 |- | Të tjerë |style="text-align:center"| 101.267 |style="text-align:center"| 6.4 | 109.744 | 5.6 % | + 8.477 |- | Gjithsej |style="text-align:center"| 1.584.440 |style="text-align:center"| 100 % | 1.956.196 | 100 % | + 371.756 |} == Ekonomia == {{Kryesor|Ekonomia e Kosovës}} Qeveria kosovare ka bërë përpjekje për ndërtimin e një ekonomie të tregut, mirëpo me gjithë përparimet e shënuara në vitet e fundit, Kosova mbetet ndër vendet më të varfra të Evropës. Prodhimi vendor bruto (PVB) i Kosovës numëron vetëm 5 miliard dollarë amerikanë (me barazim të fuqisë blerëse), ndërsa me 2.300$ PVB për krye, Kosova renditet e fundit në Evropë. Papunësia, që sipas vlerësime zyrtare ka kapluar 40% të fuqisë punëtore, është brenga kryesore për Republikën e Kosovës.<ref name="CIA" /> Megjithëse Kosova shërbeu si burim i rëndësishëm i zhvillimit ekonomik të Jugosllavisë, pushtimi serb gjatë viteve nëntëdhjetë,<ref name="WorldBank">{{Cite web|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/KOSOVOEXTN/0,,menuPK:297775~pagePK:141159~piPK:141110~theSitePK:297770,00.html|title=Banka Botërore, “World Bank Mission in Kosovo,” 2006/2007|access-date=11 korrik 2009|archive-date=9 dhjetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209085000/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/KOSOVOEXTN/0,,menuPK:297775~pagePK:141159~piPK:141110~theSitePK:297770,00.html|url-status=dead}}</ref> lufta, si dhe qeverisja e ligsht e UNMIK-ut e sollën ekonominë kosovare në gjendje kolapsi. Të hyrat financiare për rindërtimin e vendit pas përfundimit të luftës sollën rritje ekonomike në tri vjetët e para, kurse më 2003-04 pati rënie për shkak të pamjaftueshmërisë së burimeve të brendshme dhe zvogëlimit të ndihmave ndërkombëtare. Inflacioni është i ulët, ndërsa tepricat buxhetore të herëpashershme janë kritikuar si mungesë e përpjekjeve të qeverisë për ta nxjerrë vendin nga skamja. Sidoqoftë, më 2007 pati deficit buxhetor; u shpenzuan 1.22 miliard dollarë amerikanë, ndërsa pati 1.19 miliard të hyra.<ref name="CIA" /> Industria e nxjerrjes dhe përpunimit të xeheve është pothuajse jashtë funksionit. Për t’i hapur rrugë zhvillimit ekonomik, janë privatizuar sipas numrit gjysma dhe sipas vleftës 90% e ndërmarrjeve shtetërore. Për dallim nga vendet e zhvilluara, përfshirë këtu edhe Shtetet e Bashkuara, Kosova ka shënuar rritje ekonomike gjatë viteve të fundit, mirëpo jo në shkallë të dëshirueshme për ta lehtësuar gjendjen e rëndë të popullsisë. Me gjithë shënimet që tregojnë dyfishim të investimeve nga ulja e taksave të korporatave për 50% më 2008,<ref name="AFP Banka">[https://web.archive.org/web/20110209183201/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iwijpFreGbpOGE8KHVX9mMXi-iqA Veronica Smith, "Kosovo joins IMF, World Bank amid independence row," ''AFP'' (29 qershor 2009)] n. 16.07.2009</ref> recedimi ekonomik ka penguar ndryshimet pozitive të pritshme. Edhe sot, ndihma financiare dhe teknike e bashkësisë ndërkombëtare, kryesisht Shteteve të Bashkuara dhe Bashkimit Evropian, përbëjnë shtyllë mbajtëse të ekonomisë së Kosovës; gjatë vitit 2007, në buxhetin e Kosovës u derdhën 11.643.000 euro në formë grantesh të huaja.<ref name="Buxheti">Ministria e Ekonomisë dhe Financave, “Grantet e përcaktuara të donatorëve,” Raporti Vjetor Financiar: Buxheti i Konsoliduar i Kosovës (për vitin 2007), fq. 16</ref> Njëherësh, 15% e PVB-së grumbullohet nga remitancat e mërgimtarëve shqiptarë, të ndodhur kryesisht në Zvicër dhe Gjermani.<ref name="CIA" /> Nëntoka e Kosovës njihet për rezervat e mineraleve të rëndësishme si [[qymyri|qymyri linjit]], [[nikeli]], [[plumbi]], [[zinku]], [[magnezi]], [[kaolini]], [[kromi]], [[alumini]], [[ari]], [[argjendi]], [[bakri]] etj.<ref name="CIA" /> === Bujqësia === Bujqësia nuk i plotëson nevojat e popullsisë, mirëpo ka shënuar së fundmi përparime të dukshme në sajë të ndihmës nga jashtë. Sipas vlerësimeve të vitit 2007, bujqësia kontribuon 7% të PVB.<ref name="Bujqësia">[http://www.kosovapress.com/ks/index.php?cid=1,7,5279]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928004835/http://www.kosovapress.com/ks/index.php?cid=1,7,5279|date=28 shtator 2007}}<span> Intervistë e Qazim Kukalaj sekretar i MBPZHR, sipas Wikipedisë: </span>[[Ekonomia e Kosovës]]</ref> Prodhimet kryesore bujqësore janë [[misri]], [[gruri]] dhe [[elbi]], [[patatet]], [[molla]]t, [[kumbulla]]t dhe [[duhani]]. Njëherësh, shitja me shumicë e drurit ka ngjallur shqetësime rreth zhveshjes së pyjeve. Janë zgjeruar edhe [[hortikultura]] vitikultura, kurse blegtoria ka qitur hapur përmirësimi. Ndërkaq, mbajtja e kafshëve për qumësht dhe mish, gjithashtu e shpezëve dhe bletëve, përbën rrafshin e blegtorisë. Hapësira e mbjellë me drithëra është ngushtuar në krahasim me vitet ’80. Gruri, drithi kryesor, mbillet në 70.000 hektarë tokë dhe ka mesatare të rendimentit prej 3.26 ton/ha. Rënie e madhe është shënuar në prodhimtari blegtorale si leshi dhe lëkura, mirëpo në vitet e fundit është rritur prodhimi i qumështit. Në Kosovë janë regjistruar 381.995 krerë gjedhesh, shumica lopë qumështore.<ref name="Food">[http://food-ks.org/]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090501044143/http://www.food-ks.org/|date=1 maj 2009}}<span> Food-KS, të rikontrollohet; u mor nga artikulli </span>[[Bujqësia në Kosovë]]</ref> Përkundër rritjes në bujqësi, Kosova mbetet shumë prapa vendeve evropiane dhe vazhdon të jetë importues madhor i prodhimeve ushqimore. === Energjia === Përkundër hapësirës së vogël territoriale, Kosova është e kamur me burime energjetike; janë vlerësuar 10-12 miliard tonë qymyr linjit të shtrirë përgjatë dy rrafsheve të vendit. Me 1.800-2.000 kalori, qymyri kosovar është i përshtatshëm për prodhim të rrymës elektrike, gazra për plehra artificiale, si dhe për nxemje qendrore. Prej viteve ’60, qymyri nxirret në afërsi të Kastriotit në sasi që së fundmi sillet rreth 6 milion tonë në vit. [[Skeda:Kitka1.jpg|parapamje|262x262px|[[Parku i Erës Kitka|Parku i Erës në Kitkë]]]] [[Energjia elektrike në Kosovë]] mbështetet kryesisht në energjinë e prodhuar nga [[termocentralet]] (97%) dhe ky sektor konsiderohet si një nga sektorët me potencialin më të madh për zhvillim. Kapacitetet e instaluara të termocentraleve janë 1,478 MW, mirëpo aktualisht për shkak të vjetërsisë kapaciteti operativ i tyre është rreth 900 MW.<ref>{{Cite web|url=https://kallxo.com/wp-content/uploads/2022/04/Kah-po-shkon-sistemi-energjetik_i-Kosoves-draft-11.03.2022-fx.pdf}}</ref> Deri tani janë bërë përpjekje për diversifikimin e gjenerimit të energjisë elektrike, ku ndër të tjera përmendim [[Parku i Erës në Bajgorë|parkun e erës në Bajgorë]] dhe në [[Parku i Erës Kitka|Kitkë]].<ref>{{Cite web|last=News|first=Balkan Green Energy|date=2021-10-25|title=Kosovo’s 102.6 MW wind farm Bajgora goes on stream|url=https://balkangreenenergynews.com/kosovos-102-6-mw-wind-farm-bajgora-goes-on-stream/|access-date=2023-03-15|website=Balkan Green Energy News|language=en-US}}</ref> Sidoqoftë, dy termocentralet e ngritura për prodhim të rrymës elektrike përballen prej më se një dekade me mungesë kapacitetesh, telashe të teknologjisë së vjetruar, riparime gjysmake dhe keqmenagjim, duke mos arritur të përmbushin kërkesën për furnizim me rrymë. Më 2006 u prodhuan vetëm 832 milion kWh rrymë, ndërsa u konsumuan 4,281 miliard kWh, pesëfish më shumë.<ref name="CIA" /> Që prej vitit 1999, reduktimet në furnizim kanë qenë të zakonshme, sidomos në periudhën menjëhershme të pasluftës, kur orari i reduktimeve ishte 8 orë me rrymë e 2 pa të. Fushata 24:0 për të promovuar kursimin e rrymës dhe larjen e borxheve të konsumatorëve përmes pagesave me këste nuk kanë shënuar sukses të theksuar. Ministria e Energjisë dhe Minierave është angazhuar për ndërtimin e një termocentrali të ri me koncesion.<ref name="CIA" /> === Integrimet ekonomike dhe tregtia me jashtë === Që prej vitit 2002, Euro zëvendësoi markën gjermane si valuta zyrtare e Kosovës, ndonëse nuk ekziston ndonjë marrëveshje zyrtare për përdorimin e kësaj valute me institucionet evropiane. Dinari serb përdoret ilegalisht nëpër enklava serbe. Megjithëse përdorimi i euros është parë si mundësi për kontrollimin e inflacionit, Kosova qe vendi më i shtrenjtë në rajon në vitin 2008.<ref name="Shtrenjtë">[http://www.evropaelire.org/content/Article/1197529.html Nadie Ahmeti, "Kosova - vendi më i shtrenjtë në rajon," ''Radio Evropa e Lirë'' (9 shtator 2008)] n. 13.07.2009</ref> Më 29 qershor 2009, Republika e Kosovës u pranua zyrtarisht anëtare e Bankës Botërore dhe Fondit Monetar Ndërkombëtar.<ref name="FMN & BB">[http://www.rtklive.com/?newsId=37434 S. Gashi, "Kosova nënshkroi anëtarësimin në FMN dhe Bankën Botërore," ''RTK Live'' (29 qershor 2009)]</ref> Projektimet e FMN-së tani vlerësojnë se rritja ekonomike do të ngrehet në 5% më 2010.<ref name="AFP Banka" /> Më 2007, Kosova nënshkroi marrëveshjen e tregtisë së lirë, CEFTA, me vendet e rajonit.<ref name="CEFTA nenshkrimi">[http://www.cefta2006.com/ CEFTA Chairmanship of Montenegro 2009,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090719094718/http://www.cefta2006.com/ |date=19 korrik 2009 }} n. 13.07.2009</ref> Megjithatë, mungesa e prodhimeve kosovare dhe pengesa nga Serbia kanë bërë që CEFTA të mos tregohet përparësi e madhe për Kosovën. Në partneritet tregtar me BE-në dhe vendet e rajonit, Kosova përballet me mungesë bilanci tregtar; eksporti më 2007 arriti në 527 milion dollarë, ndërsa importi kalonte 2,6 miliard.<ref name="CIA" /> Kosova eksporton kryesisht prodhime xeherore dhe metale të përpunuara, mbeturina metalesh, lëkurë, makineri dhe pajisje transporti në vendet e BE-së, Serbi, Shqipëri, Maqedoni, Zvicër etj. Kurse importon ushqim, dru, karburante, kemikale, makineri dhe pajisje elektrike, kryesisht prej BE-së, Maqedonisë dhe Serbisë.<ref name="CIA" /> Si shtet i vetëm, Maqedonia është partneri kryesor tregtar i Kosovës; më 2006, përbëri 19,7% të importit dhe 8,8% të eksportit.<ref name="OEK2">[http://www.oek-kcc.org/web/index.php?page=596 Oda Ekonomike e Kosovës, "Import,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812134255/http://www.oek-kcc.org/web/index.php?page=596 |date=12 gusht 2011 }} n. 11.07.2009</ref><ref name="OEK3">[http://www.oek-kcc.org/web/index.php?page=597 Oda Ekonomike e Kosovës, "Export,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829114203/http://www.oek-kcc.org/web/index.php?page=597 |date=29 gusht 2011 }} n. 11.07.2009</ref> == Infrastruktura == === Arsimi === [[Skeda:Bibloteka_Komb%C3%ABtare_e_Kosov%C3%ABs.jpg|parapamje|[[Biblioteka Kombëtare e Kosovës Pjeter Bogdani|Biblioteka Kombëtare e Kosovës "Pjeter Bogdani"]]]] {{kryesor|Arsimi në Kosovë}} Mësimi fillor në Kosovë zhvillohet në pesë gjuhë — shqipe, serbe, boshnjake, turke dhe kroate — dhe është i obligueshëm dhe falas në shkollat publike për të gjithë qytetarët. Së fundmi, qeveria e Kosovës ka shpaluar planet për ngritjen e shkollim të mesëm në nivel obligativ; sipas aftësive dhe suksesit të treguar, nxënësit ndjekin shkollimin e mesëm në gjimnaze e përgjithshme dhe të profilizuara ose shkolla profesionale. Reformimi i sistemit arsimor është prioritet qeveritar, megjithëse mungesa e fondeve, lehtësimeve teknologjike dhe e përgatitjes profesionale të mësimdhënësve, si dhe numri të madh të nxënësve për klasë, pengojnë arsimin efektiv në Kosovë. Gjatë vitit akademik 2011/2012, në Kosovë pati 24.945 nxënës në arsimin parafillor, 161.624 në arsimin fillor, 132.795 në arsimin e mesëm të ulët, si dhe 109.513 në institucione të arsimit të mesëm. Nevojat e këtyre nxënësve u përmbushën nga 1.333 mësimdhënës në marrëdhënie punë në arsimin parafillor, 7.700 në atë fillor, 10.122 në arsimin e mesëm të ulët, dhe 6.095 në shkolla të mesme. Ndërkaq, vetëm 138 mësimdhënës punuan me 703 nxënës me nevoja speciale në arsimin fillor dhe 51 me 94 nxënës në shkolla të mesme speciale. Pas luftës është hapur edhe një numër shkollash private. Në vitin 1970, u hap në Kosovë [[Universiteti i Prishtinës]], që ngërtheu në vete të gjitha institucionet e arsimit të lartë, shkolla të lartë dhe fakultete të themeluara deri atëherë.<ref name="UP 1970" /> Në vitin 2005/2006 pati 980 mësimdhënës dhe 28,707 studentë të regjistruar. Ndërkaq, funksionimi i universiteteve private është lejuar nga qeveria pas një fusha për akreditim. I vetmi universitet privat është Universiteti Amerikan në Kosovë, ndërsa institucione tjera të arsimit të lartë privat përfshijnë kolegjet AAB-Riinvest, Iliria etj. === Shëndetësia === Shërbimet mjekësore në Kosovë janë të kufizuara, sidomos në institucionet publike ku mungojnë kushtet e punës dhe nxitjet financiare për profesionistët. Sistemi privat i sigurimit shëndetësor nuk është i përhapur, ndërsa sektori privat i shëndetësisë funksionin sipas tregut të lirë. Çmimet janë tejet më të lira në krahasim me vendet tjera të Evropës, por shumë të larta për të ardhurat kosovare. Grevat e vazhdueshme të të punësuarve publikë,<ref name="Grevat QKU">[http://www.evropaelire.org/content/Article/1000969.html Nadie Ahmeti, "Vazhdon greva e punëtorëve në QKU," ''Radio Evropa e Lirë'' (1 nëntor 2006)] n. 13.07.2009</ref> skandalet në klinika private nën pronësi të shtetasve të huaj,<ref name="Skandalet shëndetësi">[http://www.kosova-sot.info/?p=13468 KosovaSot, "Thellohen skandalet në shëndetësi, edhe 9 të arrestuar" (14 nëntor 2008)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305051209/http://www.kosova-sot.info/?p=13468 |date=5 mars 2016 }} n. 13.07.2009</ref> si dhe mungesa e medikamenteve kanë krijuar një imazh të lig për Ministrinë e Shëndetësisë.<ref name="Grevat QKU" /> === Transporti dhe komunikacioni === Në Kosovë, sipas statistikave të vitit 2023, janë 2,434 km rrugë, prej të cilave 146 km janë [[Autoudha|autoudhë]], 755 km janë rrugë nacionale, 1,485 km janë rrugë rajonale dhe 48 km janë rrugë lidhëse. Nga të gjitha [[Rrugët në Kosovë|rrugët e Kosovës]], 98 % janë rrugë të asfaltuara, ndërsa vetëm 2 % e rrugëve janë të paasfaltuara.<ref name=":1">{{Cite web|title=Statistikat e Transportit 2023|url=https://askapi.rks-gov.net/Custom/89efeeac-5b84-4f5d-8116-5c645b9a5713.pdf|url-status=live|access-date=17 janar 2025|publisher=Agjencia e Statistikave të Kosovë|language=sq}}</ref> {{Multiple image|image2=Prishtina International Airport "Adem Jashari" Limak Kosovo.jpg|caption2=[[Aeroporti Ndërkombëtar i Prishtinës]] i shërbeu 4,082,481 udhëtarëve gjatë vitit 2024.|image1=Die R 7 bei Malisheva.jpg|caption1=[[Autoudha R7|Autoudha R 7]] në afërsi të [[Malisheva|Malishevës]]|total_width=400}} [[Aeroporti Ndërkombëtar i Prishtinës]] është aeroporti kryesor dhe i vetëm ndërkombëtar i Kosovës. Në vitin 2024, u realizuan 13,518 fluturime me 4,082,481 udhëtarë. Shumica e fluturimeve kanë qenë për dhe nga Gjermania (36.34%), e pasuar nga Zvicrra (35,16%), Turqia (12,05%), Austria (6,12%) e të tjera.<ref>{{Cite web|date=24 janar 2025|title=ANP “Adem Jashari” ka shërbyer më shumë se 4 milion udhëtarë gjatë vitit 2024, 19% më shumë se në vitin 2023|url=https://caa.rks-gov.net/anp-adem-jashari-ka-sherbyer-me-shume-se-4-milion-udhetare-gjate-vitit-2024-19-me-shume-se-ne-vitin-2023/|url-status=dead|access-date=7 korrik 2024|website=Autoriteti i Aviacionit Civil i Kosovës|language=sq|archive-date=13 shkurt 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250213035716/https://caa.rks-gov.net/anp-adem-jashari-ka-sherbyer-me-shume-se-4-milion-udhetare-gjate-vitit-2024-19-me-shume-se-ne-vitin-2023/}}</ref> Njëherësh, Kosova ka edhe nëntë [[Lista e aeroporteve në Kosovë|aeroporte të tjera]], pesë prej tyre me pista të shtruara. [[Rrjeti hekurudhor në Kosovë|Rrjeti hekurudhor i Kosovës]] ka gjithsej 333 km [[Hekurudha|hekurudhë]], të cilat përdoren për transport të pasagjerëve dhe të mallrave. Në vitin 2023, numri i pasagjerëve që kanë shfrytëzuar trenin si mjet udhëtimi është rreth 70 mijë, ndërsa sasia e mallrave te bartura gjithsej ishte 195,670 tonë.<ref name=":1" /> Sipas shënimeve të vitit 2006, në Kosovë funksionin 106.300 linja të telefonisë fikse dhe 562.000 të telefonisë mobile,<ref name="CIA" /> numër ky që duhet të jetë rritur me shtimin e konkurrencës në treg. Kosova ka dy operatorë të telefonisë mobile, Vala e operuar nga Posttelekomi i Kosovës dhe iPKO, kompani private. Më 2009, PTK-ja fitoi të drejtën për të operuar telefoni mobile në Republikën e Shqipërisë.<ref name="PTK Shqipëri">[http://www.telegrafi.com/?id=48&a=19 Klan Kosova, "Futja e PTK-së në Shqipëri, një nismë me vendim të qeverisë së Kosovës," ''Telegrafi'' (29 prill 2009)] n. 13.07.2009</ref> == Kultura == {{kryesor|Kultura në Kosovë}} Kultura kosovare ngërthen në vete kulturën e kombit shqiptar, si trashëguese të kulturës vendëse ilire, të ndikuar më vonë kryesisht nga kultura [[Romakët|romake]] dhe [[Osmanllinjtë|osmane]] e më pak nga ajo [[sllave]]. Përcaktimi kulturor kosovar është perëndimor, mirëpo ruan në vete elemente konservatore [[Evropa|evropiane]] dhe disa veti të kulturës lindore, të përfituara nga shekujt e sundimit osman. Ndikimi i thellë vërehet sidomos nga e drejta dokesore e shqiptarëve, e përkufizuar nga katër parime — nderin vetjak, barazinë e vetëve, lirinë e veprimit në kuadër të ligjit, si dhe besën.<ref name="Mjeku3">[http://www.shqip1.net/241/getoar-mjeku-miti-feja-dhe-kombi.html Getoar Mjeku, "Miti, feja dhe kombi," ''Shqip1'' (26 shkurt 2009)]{{Lidhje e thyer}} n. 14.07.2009</ref> === Letërsia dhe artet === Letërsia në Kosovë nis me librin kishtar ''[[Meshari]]'', të parin libër të botuar në gjuhën shqipe nga [[Gjon Buzuku]], me prejardhje nga krahina e Hasit. [[Andre Bogdani]] botoi gramatikën e parë të [[Shqip|gjuhës shqipe]], mirëpo kjo vepër humbi gjatë luftimeve kundër [[Perandoria Osmane|osmanëve]] dhe për të mësohet vetëm nga shkrimet e nipit [[Pjetër Bogdani]], autor i ''Çetës së Profetëve'', kryevepër e letërsisë së vjetër shqiptare.<ref name="Letërsia Bogdani">[http://www.letersia.fajtori.com/Letersi/E_Vjeter/Pjeter_Bogdani/index.php ANG, "Pjetër Bogdani," ''Fajtori.com'']{{Lidhje e vdekur}} n. 14.07.2009</ref> Zhvillmi i letërsisë në Kosovë nuk arriti nivel të duhur deri pas [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]], kur themelimi i shtëpisë botuese [[Rilindja]] hapi rrugët për botimin e një morie veprash letrare. [[Esad Mekuli]] konsiderohet si nismëtari i letërsisë moderne në Kosovë.<ref name="Elsie Mekuli">[http://www.albanianliterature.net/authors_classical/mekuli.html Robert Elsie, Biography of Esad Mekuli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140301215822/http://www.albanianliterature.net/authors_classical/mekuli.html |date=1 mars 2014 }} n. 12.07.2009</ref> Në prozë u dalluan [[Anton Pashku]], [[Anton Çetta]], Nazmi Rrahmani, [[Zejnullah Rrahmani]], [[Rexhep Qosja]], [[Sinan Hasani]] etj. Prej poetëve më të përmendur janë [[Ali Podrimja]], [[Azem Shkreli]], [[Sabri Hamiti]], [[Jeton Kelmendi]], [[Din Mehmeti]], [[Rrahman Dedaj]] etj. Autorët bashkëkohorë kosovarë kryesisht trajtojnë tema të lëvizjes kombëtare, transformimit shoqëror, mërgimit, si dhe luftës e pavarësisë. Kosova ka edhe katër teatre kombëtare dhe profesioniste, të cilët numërojnë 65 punëtorë dhe rreth 18.440 spektatorë në vit. Njëherësh, funksionojnë edhe 21 teatre amatore si dhe teatri i fëmijëve. Ndonëse popullariteti i teatrit ka rënë në vitet e fundit, gjatë vitit 2006 u dhanë 612 shfaqje teatrale, ndërsa arte tjera si [[baleti]] u vunë në skenë vetëm një herë. Më popullore ishin koncertet, prej të cilave u dhanë 117 dhe mblodhën rreth 100 mijë spektatorë. Në galeri arti u organizuan 109 ekspozita. === Mediat popullore === Më 2006, 14 kinematë e vendit mblodhën 56.791 shikues, kryesisht për filma të huaj, përderisa industria vendore e filmit vuan nga mungesa e sasisë, por edhe cilësisë. Megjithatë, në Kosovë janë nxjerrë prodhime cilësore si ''Era dhe Lisi'' i regjisorit [[Isa Qosja]], ''Njeriu prej Dheut'' dhe ''Vjeshta e Trëndafilave'' të [[Agim Sopi]]t etj. Më popullore janë serialit e prodhimit vendor dhe të huaj. ''[[Kafeneja Jonë]]'', e drejtuar nga veterani [[Adem Mikullovci]], dhe ''[[Familja Moderne]]'', me skenariste [[Visare Aliu]]n dhe regjisor [[Fatos Berisha|Fatos Berishën]], kanë grumbulluar filmbërësit dhe artistët më të suksesshëm të vendit dhe kanë arritur shikueshmëri rekorde, ndonëse vazhdojnë të kritokohet për mungesë të punës profesionale dhe për përmbajtje.<ref name="Serialet">[http://www.gazetaexpress.com/online/home.php?tempulli=0&category=46&id=2664 Express, "Koka e Familjes moderne," ''Gazeta Express'' (28 dhjetor 2008)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826172756/http://www.gazetaexpress.com/online/home.php?tempulli=0&category=46&id=2664 |date=26 gusht 2014 }} n. 14.07.2009</ref> Në Kosovë veprojnë katër televizione me licensë për transmetim mbarëkombëtar, [[RTK|Radiotelevizioni Publik i Kosovës]], [[21|Radiotelevizioni 21]], [[Kohavision|KohaVision]] dhe [[Klan|Klan Kosova]]. Veç tyre, ka edhe një numër televizionesh vendore e kombëtare që transmetojnë përmes sistemeve kabllore.<!----> === Sportet === Sporti më popullor në Kosovë është [[futbolli]], i përcjellë nga [[basketbolli]], [[hendbolli]], [[volejbolli]] dhe sportet luftarake. Që prej 20 vjetësh, sporti kosovar ka vuajtur nga mungesa e kushteve për zhvillim, fondeve dhe izolimi ndërkombëtar. Federatat e vetme të rëndësishme që janë pranuar ndërkombëtarisht janë ajo e hendbollit<ref name="FHK">[http://www.kosovahandball.com/advCms/?id=1,60,0,112,a Federata e Hendbollit e Kosovës, "Hendbolli i Kosovës, figura dhe dëshmi,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725021216/http://www.kosovahandball.com/advCms/?id=1,60,0,112,a |date=25 korrik 2011 }} n. 13.07.2009</ref> dhe e pingpongut. Themeluar më 1922, [[KF Prishtina]] është klubi më i vjetër sportiv në Kosovë, i cili me pjesëmarrjen në Ligën e Parë të [[Jugosllavi]]së në vitet ’80 u shndërrua në simbol të lëvizjes kombëtare shqiptare. Sot, kombëtarja e Kosovës udhëhiqet nga ylli i dikurshëm i [[Prishtinë]]s, [[Fadil Vokrri]], dhe është në pritje të përvojës ndërkombëtare. Ndeshja e fundit, e zhvilluar më 2007 kundër [[Arabia Saudite|Arabisë Saudite]], përfundoi me fitoren e kosovarëve.<ref name="Kosova Arabia futboll">{{Cite web|url=http://www.futbolli.com/index.php?option=com_content&task=view&id=3359|title=Futbolli.com, "Kosovo 1:0 Saudi Arabia"|access-date=13 korrik 2009|archive-date=30 nëntor 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071130071849/http://www.futbolli.com/index.php?option=com_content&task=view&id=3359|url-status=dead}}</ref> Me gjithë nivelin e lartë në Jugosllavi, loja e koshave u popullarizua në Kosovë vetëm pas [[Lufta e Kosovës|luftës]], kur filloi zhvillimi i kampionatit në salla sportive. Mirëpo, interesimi i sponsorëve u venit me mosndërkombëtarizimin e këtij sporti, ndërsa derdhja e të hollave në lojtarë të importuar dhe mosinvestimi në talentët e rinj vendorë ka penguar zhvillimin e pritur të basketbollit. Ndërkaq, suksesi më i madh në arenën ndërkombëtare gjatë historisë është korrur në [[boks]], [[mundje]], [[karate]] dhe sporte tjera luftarake. Kosova nxori fitues medaljesh në [[Lojërat olimpike verore|lojëra olimpike]], ndërsa klubi i boksit Prishtina vargoi tituj kampioni në Jugosllavia. == Shih edhe == * [[Republika e Parë e Kosovës]] * [[Kosova e administruar nga Kombet e Bashkuara]] * [[Misioni i Organizatës së Kombeve të Bashkuara në Kosovë]] * [[KFOR]] * [[Shqipëria]] * [[Bashkimi kombëtar shqiptar]] == Lidhje të jashtme == <!-- Ju lutem shkuani vetëm lidhje të specializuara që kanë temë Kosovën. Edhe ne kemi lidhje me Kosovë por nuk jemi të specializuar për temën Kosova. Përndyshe kemi 1000 lidhje. Faliminderit për kuptim.-->{{Commonscat|Kosovo|Kosovë}} * {{Wiktionary|Kosovo|Kosovë}} {{Wikihartë|Kosovo|Kosovë}} === Institucionet në Kosovë === * [http://www.kuvendikosoves.org/ Parlamenti i Kosovës] (anglisht, shqip dhe serbisht) * [https://web.archive.org/web/20101222054111/http://rks-gov.net/sq-AL/Pages/Fillimi.aspx Qeveria e Kosovës] (anglisht, shqip dhe serbisht) * [http://www.president-ksgov.net/ Presidenti i Kosovës] (anglisht, shqip dhe serbisht) === Organizatat ndërkombëtare === * [http://www.unmikonline.org/ Mision i OKB-se, i vendosur në Kosovë] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222015539/http://www.unmikonline.org/ |date=22 shkurt 2011 }} (anglisht) * [http://www.nato.int/kfor/ Kosovo Force (KFOR) nën komandën e NATO-s] (anglisht) * [https://web.archive.org/web/20101126143015/http://www.eusrinkosovo.eu/?id=1&action=switch_language Përfaqësuesit Special të Bashkimit Evropian në Kosovë] (anglisht, shqip dhe serbisht) * [https://web.archive.org/web/20130317114718/http://www.eulex-kosovo.eu/en/front/ Misioni EULEX (EULEX Kosovo)] (anglisht, shqip dhe serbisht) * [http://www.osce.org/kosovo Misioni OSCE në Kosovë (UNMIK)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130508113344/http://www.osce.org/kosovo |date=8 maj 2013 }} (anglisht) == Referime == {{Reflist|30em}}{{Shqip}}{{sistemishtetrorKSH|Kushtetuta}}{{VendeEvropa}}{{Portal|Kosova|Shqipëria}}{{Shtete në Ballkan}}{{Artikull i përkryer|dita=15|muaj=07|viti=2009}} [[Kategoria:Kosovë]] [[Kategoria:Vende në Evropë]] [[Kategoria:Vende në Ballkan]] [[Kategoria:Republika]] [[Kategoria:Vende pa dalje në det]] [[Kategoria:Shtete me njohje të kufizuar]] [[Kategoria:Vende dhe territore ku shqipja është gjuhë zyrtare]] [[Kategoria:Vende dhe territore ku serbishtja është gjuhë zyrtare]] [[Kategoria:Faqe që përdorin shumë imazhe me imazhe të shkallëzuara automatikisht]] 2gd949o41tt4ebi9l626w1rufsjnl0q 0 3817 3059087 1856968 2026-10-23T12:05:12Z Vedac13 97976 /* Lindje */ 3059087 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|192}} == Ngjarje == * [[25 Janar]] - Në [[Francë]] mbahën për së pari herë [[lojrat olimpike dimërore]]. * Ne vitin 1924 u zhvillua revolucioni i qershorit. * 16 qershor 1924 krijohet qeveria e Fan S. Nolit. == [[:Kategoria:Lindje 1924|Lindje]] == * [[21 Janar]] - [[Benny Hill]], komik anglez (V. [[1992]]) * [[3 Qershor]] - [[Petraq Pilika]], profesor, anëtar i Akademisë së Shkencave († [[2009]]) * [[28 Gusht]] - Atë [[Zef Pllumi]] OFM, frat françeskan, publicist dhe shkrimtar shqiptar. == [[:Kategoria:Vdekje 1924|Vdekje]] == * [[10 Qershor]] - [[Avni Rustemi]], atdhetar (l. [[1895]]) ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * {{?}} [[Korrik]] - [[Azem Galica]], luftëtarë shqiptar (l. [[1889]]) * {{?}} [[Dhjetor]] - [[Elez Isuf Ndreu]], prijës popullor i çetave të krahinës së Dibrës. (l. [[1861]]) [[Kategoria:Shekulli XX]] c84et28ipxu2vbr6joes68u4fh0rc4z 3059088 3059087 2026-10-23T12:05:40Z Vedac13 97976 /* Lindje */ 3059088 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|192}} == Ngjarje == * [[25 Janar]] - Në [[Francë]] mbahën për së pari herë [[lojrat olimpike dimërore]]. * Ne vitin 1924 u zhvillua revolucioni i qershorit. * 16 qershor 1924 krijohet qeveria e Fan S. Nolit. == [[:Kategoria:Lindje 1924|Lindje]] == * [[21 Janar]] - [[Benny Hill]], komik anglez (V. [[1992]]) * [[3 Qershor]] - [[Petraq Pilika]], profesor, anëtar i Akademisë së Shkencave († [[2009]]) * [[28 Gusht]] - Atë [[Zef Pllumi]] OFM, frat françeskan, publicist dhe shkrimtar shqiptar (V. [[2007]]) == [[:Kategoria:Vdekje 1924|Vdekje]] == * [[10 Qershor]] - [[Avni Rustemi]], atdhetar (l. [[1895]]) ==== Pa data ==== :''Datat e personave më poshtë nuk janë të shënuara në artikujt mbi biografinë e tyre:'' * {{?}} [[Korrik]] - [[Azem Galica]], luftëtarë shqiptar (l. [[1889]]) * {{?}} [[Dhjetor]] - [[Elez Isuf Ndreu]], prijës popullor i çetave të krahinës së Dibrës. (l. [[1861]]) [[Kategoria:Shekulli XX]] lfe21yyjsiob8yn8cch3d8oo5417vu3 0 4777 3059096 3057515 2026-10-23T13:35:03Z NotEnisi2011 169472 /* Rekord evropian */ 3059096 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club | clubname = Egnatia | image = 600px_vertical_stripes_Black_Green_HEX-008736.png | upright = 0.8 | fullname = Klubi i Futbollit Egnatia | founded = 15 shtator 1934; 89 vite më parë | ground = [[Stadiumi Demrozi]] | capacity = 4,267 | owntitle = Pronari | owner = Demrozi Costruzioni S.r.l. (37.5%) <br/>Foglia Engineering S.r.l. (37.5%)<br />[[Rrogozhinë|Bashkia Rrogozhinë]] (25%)<ref>{{cite web|title=EKSTRAKT HISTORIK I REGJISTRIT TË PRONARIT PËRFITUES|website=Ministria e Financave dhe Ekonomisë e Shqipërisë|url=https://opencorporates.al/documents/dokumenta/1712843898EkstraktHistorik-4_11_2024%20(1).pdf|access-date=2 maj 2024|language=sq}}</ref> | chairman = Agim Demrozi | manager = [[Nevil Dede]] | league = [[Kategoria Superiore]] | season = 2025–26 | position = [[Kategoria Superiore]], 1rë (kampionë) | pattern_la1 = | pattern_b1 = _jomavictory1gb | pattern_ra1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 00792b | body1 = 00792b | rightarm1 = 00792b | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _jomatoletum5wb | pattern_b2 = _jomatoletum5wb | pattern_ra2 = _jomatoletum5wb | pattern_so2 = | leftarm2 = ffffff | body2 = ffffff | rightarm2 = ffffff | shorts2 = ffffff | socks2 = ffffff }} '''Klubi i Futbollit Egnatia Rrogozhinë''' është një klub [[futbolli]]stik shqiptar me seli në [[Rrogozhina|Rrogozhinë]]. Klubi aktualisht konkuron në [[Kategoria Superiore|Kategorinë Superiore]] dhe ndeshjet si vendas i luan në stadiumin "Arena Egnatia" (ose [[Stadiumi Demrozi]]) me v 7,000 spektatorë. Klubi u themelua më 15 shtator 1964 nën emrin 22 shtatori Rrogozhinë, dhe në vitin 1991 emri i klubit u ndryshua duke u bërë Vullneti Rrogozhinë. Në vitin 1998, emri u ndryshua për herë të tretë duke u bërë FK Egnatia Rrogozhinë, një emër që klubi e mban ende në ditët e sotme. == Historia == Pasioni dhe dëshira për lojën e futbollit ishte ngulitur në zemrat e qytetarëve lokal dhe partriotëve që nga vitet e hershme të [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]]. [[Rrogozhina]] duke qënë qytet fqinjë me [[Kavaja|Kavajën]], një qytet me traditë të vjetër në futboll kombëtar diti si ta përdorde këtë eksperiencë në avantazhin e saj duke formuar fillimisht një klub amator e cila më vonë do arrinte të garonte në divizionin e dytë të futbollit shqiptar. Ndeshja e parë në historinë e klubit ishte një miqësore kundër [[KS Besa|Besë]] në vitin 1934 e cila u mbyll me humbjen 1–7. Mustafa Cara, një student agronomie në [[Bari]] të [[Italia|Italisë]], ishte rikthyer në shtëpi për pushime (ai ishte një lojtar dhe luante për [[A.S.D. Fidelis Andria 1928|Fidelis Andria]], një klub i [[Serie B]] në atë kohë), shënoi pesë gola për Besën. Pas pavarësisë së vendit pas [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]], struktura e ligës ndryshoi duke lejuar vetëm skuadra të nivelit rajonal për të garuar në dy divizione të larta. Kjo gjë e bëri të vështirë Rrogozhinën, një klub lokal në atë kohë, për të garuar në një kompedicion kombëtar.<ref>[http://fkegnatia.weebly.com/history.html Historia]</ref> Egnatia siguroi ngjitjen në [[Kategoria Superiore|Kategorinë Superiore]] për herë të dytë në histori më 2 maj 2021 pas fitores 1–0 kundër [[KF Besa|Besës]] në fazën play-off të Kategorisë së Parë.<ref>{{cite web|url=https://us.soccerway.com/matches/2021/05/02/albania/league-1/ks-egnatia-rrogozhine/ks-besa-kavaje/3488054/|title=Egnatia Rrogozhinë vs. Besa Kavajë 1 – 0|publisher=Soccerway|language=en|date=2 maj 2021|access-date=27 maj 2024}}</ref> Nën drejtimin e trajnerit [[Gugash Magani]], ekipi u shpall fitues i grupit B dhe u përballën në finale kundër [[KS Dinamo|Dinamos]] për trofeun, duke fituar 1–0 falë një goli në minutën e 93të të [[Ndriçim Shtubina|Ndriçim Shtubinës]].<ref>{{cite web|url=https://newsport.al/video-fund-dramatik-gafe-e-bakajt-shtubina-ndeshkon-dinamon-egnatia-fiton-trofeun-e-kategorise-se-pare/|title=Fund dramatik, gafë e Bakajt, Shtubina ndëshkon Dinamon, EGNATIA fiton trofeun e Kategorisë së Parë|website=Newsport.al|language=sq|date=22 maj 2021|access-date=27 maj 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/video-gol-ne-frymen-e-fundit-shtubina-ndricon-rrogozhinen-egnatia-triumfon-ndaj-dinamos-ne-finale/|title=Gol në frymën e fundit! Shtubina “ndriçon” Rrogozhinën, Egnatia triumfon ndaj Dinamos në finale|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=22 maj 2021|access-date=27 maj 2024}}</ref> Në sezonin 2022–23, Egnatia fitoi trofeun e parë madhor në histori, [[Kupa e futbollit e Shqipërisë|Kupën e Shqipërisë]], duke mposhtur në finale [[KF Tirana|Tiranën]] falë një goli të [[Jackson Kênio Santos Laurentino|Jackson]] në minutën e 114të.<ref>{{cite web|url=https://fshf.org/sq/egnatia-mposht-tiranen-dhe-fiton-per-here-te-pare-kupen-e-shqiperise/|title=Egnatia mposht Tiranën dhe fiton për herë të parë Kupën e Shqipërisë|website=fshf.org|publisher=Federata Shqiptare e Futbollit|language=sq|date=1 qershor 2023|access-date=27 maj 2024}}</ref> Në sezonin e ardhshëm, ekipi e fitoi sërisht kupën, këtë duke mposhtur në finale [[FK Kukësi|Kukësin]] me rezultatin 1–0: [[Edison Ndreca]] shënoi golin e vetëm të takimit.<ref>{{Cite web|url=https://fshf.org/sq/egnatia-mposht-kukesin-ne-finale-fiton-kupen-e-shqiperise-per-te-dytin-sezon-radhazi/|title=Egnatia mposht Kukësin në finale & fiton Kupën e Shqipërisë për të dytin sezon radhazi!|website=fshf.org|publisher=Federata Shqiptare e Futbollit|language=sq|date=14 maj 2024|access-date=27 maj 2024}}</ref> Në kampionat, ekipi kryesoi gjatë shumicës së sezonit, duke e mbyllur javën e 36të në vendin e parë; ata u kualifikuan në "Final 4" në edicionin e parë të Kategorisë Superiore me këtë format;<ref>{{Cite web|url=https://www.dukagjini.com/zyrtare-ndryshon-formati-i-kategorise-superiore-nga-sezoni-2023-2024/|title=Zyrtare: Ndryshon formati i Kategorisë Superiore nga sezoni 2023-2024|publisher=Dukagjini|language=sq|date=19 korrik 2023|access-date=27 maj 2024}}</ref> pas një barazimi pa gola kundër [[KF Vllaznia|Vllaznisë]] në gjysëm-finale,<ref>{{Cite web|url=https://ata.gov.al/2024/05/19/egnatia-barazon-me-vllaznine-ndeshet-me-partizanin-per-titullin-kampion/?amp=1|title=Egnatia barazon me Vllazninë, ndeshet me Partizanin për titullin kampion|publisher=Agjensia Telegrafike Shqiptare|language=sq|date=19 maj 2024|access-date=27 maj 2024}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Egnatia fitoi 1–0 kundër [[FK Partizani|Partizanit]] për t'u shpallur kampion i Shqipërisë për herë të parë në histori.<ref>{{Cite web|url=http://www.panorama.com.al/sport/historike-egnatia-eshte-kampione-e-shqiperise-rrogozhinasit-mundin-partizanin-ne-tirane-dhe-festojne-titullin-e-pare/#gsc.tab=0|title=HISTORIKE! Egnatia është kampione e Shqipërisë! Rrogozhinasit mundin Partizanin në Tiranë dhe festojnë titullin e parë|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=26 maj 2024|access-date=27 maj 2024}}</ref><ref name="Egnatia">{{cite web|url=https://www.supersport.al/video-egnatia-shkruan-historine-mposht-partizanin-dhe-fiton-titullin-e-pare-kampion-te-shqiperise/|title=VIDEO/ Egnatia shkruan historinë, mposht Partizanin dhe fiton titullin e parë kampion të Shqipërisë|publisher=Supersport.al|language=sq|date=26 maj 2024|access-date=27 maj 2024}}</ref> Ata u bë ekipi i parë pas [[KF Skënderbeu|Skënderbeut]] (sezoni 2017–18) që fiton kampionatin dhe kupën në një sezon.<ref>{{Cite web|url=http://www.panorama.com.al/sport/rregullorja-egnatia-fitoi-gjithcka-ja-cfare-ndodh-me-superkupen-e-shqiperise/#gsc.tab=0|title=Rregullorja/ Egnatia fitoi gjithçka, ja çfarë ndodh me Superkupën e Shqipërisë|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=27 maj 2024|access-date=27 maj 2024}}</ref> Gjatë këtij sezoni ekipi gjithashtu humbi kapitenin [[Raphael Dwamena]], i cili tragjikisht ndërroi jetë në fushë më 11 nëntor në një ndeshje kundër Partizanit.<ref>{{Cite web|url=https://top-channel.tv/2023/11/11/u-rrezua-pa-ndjenja-ne-fushe-tragjedi-ne-futbollin-shqiptar-dwamena-nderron-jete-ne-moshen-28-vjecare1/|title=Tragjedi në futbollin shqiptar, Dwamena ndërron jetë në moshën 28-vjeçare/ Çfarë thoshte para 8 muajve për problemet në zemër|publisher=Top-Channel.tv|language=sq|date=11 nëntor 2023|access-date=27 maj 2024}}</ref> Më 13 gusht 2026, pasi Egnatia eliminoi klubin irlandez, Shamrock Rovers me rezultatin e përgjithshëm 6–4, duke avancuar në raundin play-off të [[UEFA Europa League]] 2026–27. Pavarësisht nëse fituan apo humbën kundër Lillestrøm, Egnatia është e sigurt se do të përfaqësojë Shqipërinë në fazën e grupeve të një kompeticioni evropian për klube për herë të parë që nga viti 2017. ==Trofe== Egnatia ka fituar gjithsej gjashtë trofe në histori, përfshirë një titull të Kategorisë Superiore dhe dy kupa. Në sezonin 2023–24 ata fituan kampionatin dhe kupën kombëtare duke arritur një dopietë historike.<ref name="Egnatia"/> Përveç kësaj, klubi ka fituar dy herë Kategorinë e Parë fhe një herë Kategorinë e Dytë. {| class="wikitable plainrowheaders" style="font-size:95%; text-align:center;" |+Trofetë e Egnatias !style="width: 1%;"|Tipi !style="width: 6%;"|Kompeticioni !style="width: 1%;"|Tituj !style="width: 21%;"|Sezone |- | rowspan="4" |'''Vendor''' ! scope=col|[[Kategoria Superiore]] |align="center"|2 | align="left"| [[Kategoria Superiore 2023–24|2023–24]], [[Kategoria Superiore 2024–25|2024–25]] |- ! scope=col|[[Kategoria e Parë]] |align="center"|2 | align="left"| [[Kategoria e Parë 2002–03|2002–03]], [[Kategoria e Parë 2020–21|2020–21]] |- ! scope=col|[[Kategoria e Dytë]] |align="center"|1 | align="left"| [[Kategoria e Dytë 2016–17|2016–17]] |- ! scope=col|[[Kupa e futbollit e Shqipërisë|Kupa e Shqipërisë]] |align="center"|2 | align="left"| 2022–23, 2023–24 |- |} <references group="nb"/> ==Rekord evropian== ''Që nga ndeshja e luajtur 22 tetor 2026'' {| class="wikitable" ! Sezoni ! Aktiviteti ! Raundi ! Klubi ! Pritës ! Udhëtues ! [[Playoff format#Total points series (aggregate)|Agg.]] |- | 2023–24 | [[UEFA Conference League|UEFA Liga e Konferencës]] | 1QR | {{flagicon|ARM}} [[FC Ararat-Armenia|Ararat-Armenia]] | style="text-align:center; background:#ffd;color:inherit;"|4–4 ([[Overtime (sports)|aet]]) | style="text-align:center; background:#ffd;color:inherit;"|1–1 | style="text-align:center; background:#ffd;color:inherit;"|'''5–5''' {{small|{{font color|black|#FFDDDD|('''2-4''' [[Penalty shootout|p]])}}}} |- | rowspan="2"|2024–25 | [[UEFA Champions League|UEFA Liga e Kampioneve]] | 1QR | {{flagicon|BIH}} [[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]] | style="text-align:center; background:#dfd;color:inherit;"|2–1 ([[Overtime (sports)|aet]]) | style="text-align:center; background:#fdd;color:inherit;"|0–1 | style="text-align:center; background:#ffd;color:inherit;"|'''2–2''' {{small|{{font color|black|#FFDDDD|('''1-4''' [[Penalty shootout|p]])}}}} |- | [[UEFA Conference League|UEFA Liga e Konferencës]] | 2QR | {{flagicon|ISL}} [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur Reykjavík]] | style="text-align:center;background:#fdd;color:inherit;"|0–2 | style="text-align:center; background:#dfd;color:inherit;"|1–0 | style="text-align:center;background:#fdd;color:inherit;"|'''1–2''' |- | rowspan="3"|2025–26 | [[UEFA Champions League|UEFA Liga e Kampioneve]] | 1QR | {{flagicon|ISL}} [[Breiðablik (men's football)|Breiðablik]] | style="text-align:center; background:#dfd;color:inherit;"|1–0 | style="text-align:center;background:#fdd;color:inherit;"|0–5 | style="text-align:center;background:#fdd;color:inherit;"|'''1–5''' |- | rowspan="2"| [[UEFA Conference League|UEFA Liga e Konferencës]] | style="background:#cff;color:inherit;"|2QR | style="background:#cff;color:inherit;"| {{flagicon|BLR}} [[FC Dinamo Minsk|Dinamo Minsk]] |style="text-align:center; background:#dfd;color:inherit;"|1–0 | style="text-align:center; background:#dfd;color:inherit;"|2–0 | style="text-align:center; background:#dfd;color:inherit;"|'''3–0''' |- | 3QR | {{flagicon|SVN}} [[NK Olimpija Ljubljana|Olimpija Ljubljana]] | style="text-align:center; background:#fdd;color:inherit;"|2–4 ([[Overtime (sports)|aet]]) | style="text-align:center; background:#ffd;color:inherit;"|0–0 | style="text-align:center; background:#fdd;color:inherit;"|'''2–4''' |- | rowspan="10"|2026–27 | rowspan="2"|[[UEFA Champions League|Liga e Kampioneve]] | style="background:#cff;color:inherit;"| 1QR | style="background:#cff;color:inherit;"| {{flagicon|MDA}} [[FC Petrocub Hîncești|Petrocub Hîncești]] |style="text-align:center; background:#dfd;color:inherit;"|6–1 | style="text-align:center; background:#ffd;color:inherit;"|1–1 | style="text-align:center; background:#dfd;color:inherit;"|'''7–2''' |- | 2QR | {{flagicon|SVN}} [[NK Celje|Celje]] | style="text-align:center; background:#ffd;color:inherit;"|3–3 | style="text-align:center; background:#ffd;color:inherit;"|2–2 ([[Overtime (sports)|aet]]) | style="text-align:center; background:#ffd;color:inherit;"|'''5–5''' {{small|{{font color|black|#FFDDDD|('''1-4''' [[Penalty shootout|p]])}}}} |- | rowspan="2"|[[UEFA Europa League|UEFA Liga e Evropës]] | style="background:#cff;color:inherit;"| 3QR | style="background:#cff;color:inherit;"| {{fbicon|IRL}} [[Shamrock Rovers F.C.|Shamrock Rovers]] | style="text-align:center; background:#dfd;color:inherit;"|5–1 | style="text-align:center; background:#fdd;color:inherit;"|1–3 | style="text-align:center; background:#dfd;color:inherit;"|'''6–4''' |- | PO | {{flagicon|NOR}} [[Lillestrøm SK|Lillestrøm]] | style="text-align:center; background:#ffd;color:inherit;"|0–0 | style="text-align:center; background:#fdd;color:inherit;"|1–2 ([[Overtime (sports)|aet]]) | style="text-align:center; background:#fdd;color:inherit;"|'''1–2''' |- | rowspan="6" | [[UEFA Conference League|UEFA Liga e Konferencës]] | rowspan="6" | FL | {{flagicon|POR}} [[S.C. Braga|Braga]] | {{n/a}} | |- | {{flagicon|DEN}} [[FC Midtjylland|Midtjylland]] | style="text-align:center; background:#ffd;"|1–1 | {{n/a}} |- | {{flagicon|GIB}} [[Lincoln Red Imps F.C.|Lincoln Red Imps]] | | {{n/a}} |- | {{flagicon|ROU}} [[CS Universitatea Craiova|Universitatea Craiova]] | {{n/a}} | |- | {{flagicon|DEN}} [[Aarhus Gymnastikforening|AGF]] | {{n/a}} | style="text-align:center; background:#ffd;"|1–1 |- | {{flagicon|LTU}} [[FK Kauno Žalgiris|Kauno Žalgiris]] | | {{n/a}} |} ;Shënime * '''QR''': Raundi Kualifikues * '''PO''': Play-off * '''FL''': Faza e ligës *'''Fitorja më e madhe në shtëpi:''' '''Egnatia''' 6–1 {{flagicon|MDA}} [[FC Petrocub Hîncești|Petrocub Hîncești]] (15 korrik 2026) *'''Humbja më e madhe në shtëpi: ''' '''Egnatia''' 2–4 {{flagicon|SVN}} [[NK Olimpija Ljubljana|Olimpija Ljubljana]] (14 gusht 2025) *'''Fitorja më e madhe si mysafir:''' {{flagicon|BLR}} [[FC Dinamo Minsk|Dinamo Minsk]] 0–2 '''Egnatia''' (24 korrik 2025) *'''Humbja më e madhe si mysafir:''' {{flagicon|ISL}} [[Breiðablik (men's football)|Breiðablik]] 5–0 '''Egnatia''' (15 korrik 2025) * '''Shumica e paraqitjeve evropiane:''' {{flagicon|BRA}} '''[[Fernando Medeiros]]''' (19) * '''Shumica e golave ​​evropianë:''' {{flagicon|ALB}} [[Ildi Gruda]] (5) ==Lojtarët== ===Skuadra aktuale=== {{updated|22 maj 2024}}<ref>{{cite web|url=https://www.transfermarkt.us/kf-egnatia/kader/verein/27114/plus/0/galerie/0?saison_id=2023|title=Squad KF Egnatia|publisher=Transfermarkt|language=en|access-date=27 maj 2024|archive-date=27 maj 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240527203814/https://www.transfermarkt.us/kf-egnatia/kader/verein/27114/plus/0/galerie/0?saison_id=2023|url-status=dead}}</ref> {{Fs start}} {{Fs player|no=1|pos=GK|nat=ALB|name=[[Alen Sherri]]}} {{Fs player|no=3|pos=DF|nat=HAI|name=[[Francois Dulysse|François Dulysse]]}} {{Fs player|no=4|pos=DF|nat=ALB|name=[[Amer Duka]]}} {{Fs player|no=6|pos=MF|nat=ALB|name=[[Albano Aleksi]]}} {{Fs player|no=7|pos=FW|nat=FRA|name=[[Youba Dramé]]}} {{Fs player|no=9|pos=FW|nat=CRC|name=[[Jurguens Montenegro]]}} {{Fs player|no=10|pos=FW|nat=BRA|name=[[Fernando Medeiros]]}} {{Fs player|no=12|pos=GK|nat=ALB|name=[[Ilir Dabjani]]}} {{Fs player|no=13|pos=DF|nat=ALB|name=[[Renato Malota]]|other=[[Kapiteni (futboll)|kapiten]]}} {{Fs player|no=14|pos=FW|nat=CIV|name=[[Lorougnon Doukouo|Joël Doukouo]]}} {{Fs player|no=16|pos=MF|nat=ALB|name=[[Edison Ndreca]]}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=17|pos=MF|nat=ALB|name=[[Arbin Zejnullai]]}} {{Fs player|no=19|pos=DF|nat=KVX|name=[[Arbenit Xhemajli]]}} {{Fs player|no=22|pos=FW|nat=ALB|name=[[Irdi Morina]]}} {{Fs player|no=24|pos=DF|nat=ALB|name=[[Rezart Rama]]}} {{Fs player|no=28|pos=MF|nat=ITA|name=[[Alessandro Ahmetaj]]}} {{Fs player|no=29|pos=FW|nat=ALB|name=[[Mario Gjata]]}} {{Fs player|no=44|pos=DF|nat=ALB|name=[[Abdurraman Fangaj]]}} {{Fs player|no=70|pos=MF|nat=ALB|name=[[Sebastjan Spahiu]]}} {{Fs player|no=77|pos=MF|nat=TUR|name=[[Melih İbrahimoğlu]]}} {{Fs end}} ==Personeli== ===Stafi teknik=== {| class="wikitable sortable" |- !Pozicioni !Emri |- |Trajneri |{{flagicon|ALB}} [[Edlir Tetova|Nevil Dede]]<ref>{{cite web|url=https://dosja.al/sport/edlir-tetova-trajneri-i-ri-i-egnatias-nis-edhe-formatimi-i-skuadres-per-se-i219409|title=Edlir Tetova, trajneri i ri i Egnatias. Nis edhe formatimi i skuadrës për sezonin|website=Dosja.al|language=sq|date=4 qershor 2022|access-date=28 maj 2024}}</ref> |- |Ndihmës-trajneri |{{flagicon|ALB}} [[Julian Brahja|Artan Karapici]] |- |Trajneri i portierëve |{{flagicon|ALB}} Taulant Guma |- |Trajneri atletik |{{flagicon|ALB}} Aurel Loci |- |Kreu Departamentit të Analizës Ndeshjeve |Revion Mekshi |- |Fizioterapisti |{{flagicon|ALB}} Ilir Kapllani |- |Doktori |{{flagicon|ALB}} Ervin Karafili |- |Doktori |{{flagicon|ALB}} Emiljano Bizhdili |} ===Bordi drejtues=== {|class="wikitable" |- !Pozicioni !Emri |- |Presidenti |{{flagicon|ALB}} Agim Demrozi<ref>{{cite web|url=https://abcnews.al/investimet-e-kryera-nga-presidenti-agim-demrozi-bejne-te-mundur-qendrimin-e-egnatias-ne-elite/|title=Investimet e kryera nga presidenti Agim Demrozi bëjnë të mundur qëndrimin e Egnatias në elitë|website=abcnews.al|language=sq|date=31 maj 2022|access-date=28 maj 2024}}</ref> |- |Anëtar bordi |{{flagicon|ALB}} Agron Kalaja |- |Anëtar bordi |{{flagicon|ALB}} Idajet Roçi |- |Anëtar bordi |{{flagicon|ALB}} Gentian Gjuzi |- |Llogaritar |{{flagicon|ALB}} Muhamed Kullolli |- |Aksioner |{{flagicon|ITA}} Demrozi Costruzioni S.r.l. (37.5%) |- |Aksioner |{{flagicon|ITA}} Foglia Engineering S.r.l. (37.5%) |- |Aksioner |{{flagicon|ALB}} [[Rrogozhinë|Bashkia Rrogozhinë]] (25%) |} == Referime == <references/> ==Lidhje të jashtme== * [https://www.facebook.com/kfegnatia facebook paskyra] * [https://int.soccerway.com/teams/albania/ks-egnatia-rrogozhine/3061/ SOCCERWAY] * [https://www.sofascore.com/team/football/ks-egnatia-rrogozhine/264619 SOFASCORE] * [https://www.flashscore.com/team/kf-egnatia/CjYs7BO9/ FLASHSCORE] * [https://www.transfermarkt.com/kf-egnatia/startseite/verein/27114 Transfermarkt] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/kf-egnatia-rrogozhine/19161/ Globalsportsarchive] {{FSHF}} [[Kategoria:KF Egnatia]] [[Kategoria:Klube futbolli në Shqipëri|Egnatia]] [[Kategoria:Rrogozhinë]] cy03ow8vmnwilvrlhobqb2hgo3p8iz9 3059097 3059096 2026-10-23T13:35:22Z NotEnisi2011 169472 3059097 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club | clubname = Egnatia | image = 600px_vertical_stripes_Black_Green_HEX-008736.png | upright = 0.8 | fullname = Klubi i Futbollit Egnatia | founded = 15 shtator 1934; 89 vite më parë | ground = [[Stadiumi Demrozi]] | capacity = 4,267 | owntitle = Pronari | owner = Demrozi Costruzioni S.r.l. (37.5%) <br/>Foglia Engineering S.r.l. (37.5%)<br />[[Rrogozhinë|Bashkia Rrogozhinë]] (25%)<ref>{{cite web|title=EKSTRAKT HISTORIK I REGJISTRIT TË PRONARIT PËRFITUES|website=Ministria e Financave dhe Ekonomisë e Shqipërisë|url=https://opencorporates.al/documents/dokumenta/1712843898EkstraktHistorik-4_11_2024%20(1).pdf|access-date=2 maj 2024|language=sq}}</ref> | chairman = Agim Demrozi | manager = [[Nevil Dede]] | league = [[Kategoria Superiore]] | season = 2025–26 | position = [[Kategoria Superiore]], 1rë (kampionë) | pattern_la1 = | pattern_b1 = _jomavictory1gb | pattern_ra1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 00792b | body1 = 00792b | rightarm1 = 00792b | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _jomatoletum5wb | pattern_b2 = _jomatoletum5wb | pattern_ra2 = _jomatoletum5wb | pattern_so2 = | leftarm2 = ffffff | body2 = ffffff | rightarm2 = ffffff | shorts2 = ffffff | socks2 = ffffff }} '''Klubi i Futbollit Egnatia Rrogozhinë''' është një klub [[futbolli]]stik shqiptar me seli në [[Rrogozhina|Rrogozhinë]]. Klubi aktualisht konkuron në [[Kategoria Superiore|Kategorinë Superiore]] dhe ndeshjet si vendas i luan në stadiumin "Arena Egnatia" (ose [[Stadiumi Demrozi]]) me v 7,000 spektatorë. Klubi u themelua më 15 shtator 1964 nën emrin 22 shtatori Rrogozhinë, dhe në vitin 1991 emri i klubit u ndryshua duke u bërë Vullneti Rrogozhinë. Në vitin 1998, emri u ndryshua për herë të tretë duke u bërë FK Egnatia Rrogozhinë, një emër që klubi e mban ende në ditët e sotme. == Historia == Pasioni dhe dëshira për lojën e futbollit ishte ngulitur në zemrat e qytetarëve lokal dhe partriotëve që nga vitet e hershme të [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]]. [[Rrogozhina]] duke qënë qytet fqinjë me [[Kavaja|Kavajën]], një qytet me traditë të vjetër në futboll kombëtar diti si ta përdorde këtë eksperiencë në avantazhin e saj duke formuar fillimisht një klub amator e cila më vonë do arrinte të garonte në divizionin e dytë të futbollit shqiptar. Ndeshja e parë në historinë e klubit ishte një miqësore kundër [[KS Besa|Besë]] në vitin 1934 e cila u mbyll me humbjen 1–7. Mustafa Cara, një student agronomie në [[Bari]] të [[Italia|Italisë]], ishte rikthyer në shtëpi për pushime (ai ishte një lojtar dhe luante për [[A.S.D. Fidelis Andria 1928|Fidelis Andria]], një klub i [[Serie B]] në atë kohë), shënoi pesë gola për Besën. Pas pavarësisë së vendit pas [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]], struktura e ligës ndryshoi duke lejuar vetëm skuadra të nivelit rajonal për të garuar në dy divizione të larta. Kjo gjë e bëri të vështirë Rrogozhinën, një klub lokal në atë kohë, për të garuar në një kompedicion kombëtar.<ref>[http://fkegnatia.weebly.com/history.html Historia]</ref> Egnatia siguroi ngjitjen në [[Kategoria Superiore|Kategorinë Superiore]] për herë të dytë në histori më 2 maj 2021 pas fitores 1–0 kundër [[KF Besa|Besës]] në fazën play-off të Kategorisë së Parë.<ref>{{cite web|url=https://us.soccerway.com/matches/2021/05/02/albania/league-1/ks-egnatia-rrogozhine/ks-besa-kavaje/3488054/|title=Egnatia Rrogozhinë vs. Besa Kavajë 1 – 0|publisher=Soccerway|language=en|date=2 maj 2021|access-date=27 maj 2024}}</ref> Nën drejtimin e trajnerit [[Gugash Magani]], ekipi u shpall fitues i grupit B dhe u përballën në finale kundër [[KS Dinamo|Dinamos]] për trofeun, duke fituar 1–0 falë një goli në minutën e 93të të [[Ndriçim Shtubina|Ndriçim Shtubinës]].<ref>{{cite web|url=https://newsport.al/video-fund-dramatik-gafe-e-bakajt-shtubina-ndeshkon-dinamon-egnatia-fiton-trofeun-e-kategorise-se-pare/|title=Fund dramatik, gafë e Bakajt, Shtubina ndëshkon Dinamon, EGNATIA fiton trofeun e Kategorisë së Parë|website=Newsport.al|language=sq|date=22 maj 2021|access-date=27 maj 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.panorama.com.al/video-gol-ne-frymen-e-fundit-shtubina-ndricon-rrogozhinen-egnatia-triumfon-ndaj-dinamos-ne-finale/|title=Gol në frymën e fundit! Shtubina “ndriçon” Rrogozhinën, Egnatia triumfon ndaj Dinamos në finale|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=22 maj 2021|access-date=27 maj 2024}}</ref> Në sezonin 2022–23, Egnatia fitoi trofeun e parë madhor në histori, [[Kupa e futbollit e Shqipërisë|Kupën e Shqipërisë]], duke mposhtur në finale [[KF Tirana|Tiranën]] falë një goli të [[Jackson Kênio Santos Laurentino|Jackson]] në minutën e 114të.<ref>{{cite web|url=https://fshf.org/sq/egnatia-mposht-tiranen-dhe-fiton-per-here-te-pare-kupen-e-shqiperise/|title=Egnatia mposht Tiranën dhe fiton për herë të parë Kupën e Shqipërisë|website=fshf.org|publisher=Federata Shqiptare e Futbollit|language=sq|date=1 qershor 2023|access-date=27 maj 2024}}</ref> Në sezonin e ardhshëm, ekipi e fitoi sërisht kupën, këtë duke mposhtur në finale [[FK Kukësi|Kukësin]] me rezultatin 1–0: [[Edison Ndreca]] shënoi golin e vetëm të takimit.<ref>{{Cite web|url=https://fshf.org/sq/egnatia-mposht-kukesin-ne-finale-fiton-kupen-e-shqiperise-per-te-dytin-sezon-radhazi/|title=Egnatia mposht Kukësin në finale & fiton Kupën e Shqipërisë për të dytin sezon radhazi!|website=fshf.org|publisher=Federata Shqiptare e Futbollit|language=sq|date=14 maj 2024|access-date=27 maj 2024}}</ref> Në kampionat, ekipi kryesoi gjatë shumicës së sezonit, duke e mbyllur javën e 36të në vendin e parë; ata u kualifikuan në "Final 4" në edicionin e parë të Kategorisë Superiore me këtë format;<ref>{{Cite web|url=https://www.dukagjini.com/zyrtare-ndryshon-formati-i-kategorise-superiore-nga-sezoni-2023-2024/|title=Zyrtare: Ndryshon formati i Kategorisë Superiore nga sezoni 2023-2024|publisher=Dukagjini|language=sq|date=19 korrik 2023|access-date=27 maj 2024}}</ref> pas një barazimi pa gola kundër [[KF Vllaznia|Vllaznisë]] në gjysëm-finale,<ref>{{Cite web|url=https://ata.gov.al/2024/05/19/egnatia-barazon-me-vllaznine-ndeshet-me-partizanin-per-titullin-kampion/?amp=1|title=Egnatia barazon me Vllazninë, ndeshet me Partizanin për titullin kampion|publisher=Agjensia Telegrafike Shqiptare|language=sq|date=19 maj 2024|access-date=27 maj 2024}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Egnatia fitoi 1–0 kundër [[FK Partizani|Partizanit]] për t'u shpallur kampion i Shqipërisë për herë të parë në histori.<ref>{{Cite web|url=http://www.panorama.com.al/sport/historike-egnatia-eshte-kampione-e-shqiperise-rrogozhinasit-mundin-partizanin-ne-tirane-dhe-festojne-titullin-e-pare/#gsc.tab=0|title=HISTORIKE! Egnatia është kampione e Shqipërisë! Rrogozhinasit mundin Partizanin në Tiranë dhe festojnë titullin e parë|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=26 maj 2024|access-date=27 maj 2024}}</ref><ref name="Egnatia">{{cite web|url=https://www.supersport.al/video-egnatia-shkruan-historine-mposht-partizanin-dhe-fiton-titullin-e-pare-kampion-te-shqiperise/|title=VIDEO/ Egnatia shkruan historinë, mposht Partizanin dhe fiton titullin e parë kampion të Shqipërisë|publisher=Supersport.al|language=sq|date=26 maj 2024|access-date=27 maj 2024}}</ref> Ata u bë ekipi i parë pas [[KF Skënderbeu|Skënderbeut]] (sezoni 2017–18) që fiton kampionatin dhe kupën në një sezon.<ref>{{Cite web|url=http://www.panorama.com.al/sport/rregullorja-egnatia-fitoi-gjithcka-ja-cfare-ndodh-me-superkupen-e-shqiperise/#gsc.tab=0|title=Rregullorja/ Egnatia fitoi gjithçka, ja çfarë ndodh me Superkupën e Shqipërisë|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=27 maj 2024|access-date=27 maj 2024}}</ref> Gjatë këtij sezoni ekipi gjithashtu humbi kapitenin [[Raphael Dwamena]], i cili tragjikisht ndërroi jetë në fushë më 11 nëntor në një ndeshje kundër Partizanit.<ref>{{Cite web|url=https://top-channel.tv/2023/11/11/u-rrezua-pa-ndjenja-ne-fushe-tragjedi-ne-futbollin-shqiptar-dwamena-nderron-jete-ne-moshen-28-vjecare1/|title=Tragjedi në futbollin shqiptar, Dwamena ndërron jetë në moshën 28-vjeçare/ Çfarë thoshte para 8 muajve për problemet në zemër|publisher=Top-Channel.tv|language=sq|date=11 nëntor 2023|access-date=27 maj 2024}}</ref> Më 13 gusht 2026, pasi Egnatia eliminoi klubin irlandez, Shamrock Rovers me rezultatin e përgjithshëm 6–4, duke avancuar në raundin play-off të [[UEFA Europa League]] 2026–27. Pavarësisht nëse fituan apo humbën kundër Lillestrøm, Egnatia është e sigurt se do të përfaqësojë Shqipërinë në fazën e grupeve të një kompeticioni evropian për klube për herë të parë që nga viti 2017. ==Trofe== Egnatia ka fituar gjithsej gjashtë trofe në histori, përfshirë një titull të Kategorisë Superiore dhe dy kupa. Në sezonin 2023–24 ata fituan kampionatin dhe kupën kombëtare duke arritur një dopietë historike.<ref name="Egnatia"/> Përveç kësaj, klubi ka fituar dy herë Kategorinë e Parë fhe një herë Kategorinë e Dytë. {| class="wikitable plainrowheaders" style="font-size:95%; text-align:center;" |+Trofetë e Egnatias !style="width: 1%;"|Tipi !style="width: 6%;"|Kompeticioni !style="width: 1%;"|Tituj !style="width: 21%;"|Sezone |- | rowspan="4" |'''Vendor''' ! scope=col|[[Kategoria Superiore]] |align="center"|2 | align="left"| [[Kategoria Superiore 2023–24|2023–24]], [[Kategoria Superiore 2024–25|2024–25]] |- ! scope=col|[[Kategoria e Parë]] |align="center"|2 | align="left"| [[Kategoria e Parë 2002–03|2002–03]], [[Kategoria e Parë 2020–21|2020–21]] |- ! scope=col|[[Kategoria e Dytë]] |align="center"|1 | align="left"| [[Kategoria e Dytë 2016–17|2016–17]] |- ! scope=col|[[Kupa e futbollit e Shqipërisë|Kupa e Shqipërisë]] |align="center"|2 | align="left"| 2022–23, 2023–24 |- |} <references group="nb"/> ==Rekord evropian== ''Që nga ndeshja e luajtur 22 tetor 2026'' {| class="wikitable" ! Sezoni ! Aktiviteti ! Raundi ! Klubi ! Pritës ! Udhëtues ! [[Playoff format#Total points series (aggregate)|Agg.]] |- | 2023–24 | [[UEFA Conference League|UEFA Liga e Konferencës]] | 1QR | {{flagicon|ARM}} [[FC Ararat-Armenia|Ararat-Armenia]] | style="text-align:center; background:#ffd;color:inherit;"|4–4 ([[Overtime (sports)|aet]]) | style="text-align:center; background:#ffd;color:inherit;"|1–1 | style="text-align:center; background:#ffd;color:inherit;"|'''5–5''' {{small|{{font color|black|#FFDDDD|('''2-4''' [[Penalty shootout|p]])}}}} |- | rowspan="2"|2024–25 | [[UEFA Champions League|UEFA Liga e Kampioneve]] | 1QR | {{flagicon|BIH}} [[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]] | style="text-align:center; background:#dfd;color:inherit;"|2–1 ([[Overtime (sports)|aet]]) | style="text-align:center; background:#fdd;color:inherit;"|0–1 | style="text-align:center; background:#ffd;color:inherit;"|'''2–2''' {{small|{{font color|black|#FFDDDD|('''1-4''' [[Penalty shootout|p]])}}}} |- | [[UEFA Conference League|UEFA Liga e Konferencës]] | 2QR | {{flagicon|ISL}} [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur Reykjavík]] | style="text-align:center;background:#fdd;color:inherit;"|0–2 | style="text-align:center; background:#dfd;color:inherit;"|1–0 | style="text-align:center;background:#fdd;color:inherit;"|'''1–2''' |- | rowspan="3"|2025–26 | [[UEFA Champions League|UEFA Liga e Kampioneve]] | 1QR | {{flagicon|ISL}} [[Breiðablik (men's football)|Breiðablik]] | style="text-align:center; background:#dfd;color:inherit;"|1–0 | style="text-align:center;background:#fdd;color:inherit;"|0–5 | style="text-align:center;background:#fdd;color:inherit;"|'''1–5''' |- | rowspan="2"| [[UEFA Conference League|UEFA Liga e Konferencës]] | style="background:#cff;color:inherit;"|2QR | style="background:#cff;color:inherit;"| {{flagicon|BLR}} [[FC Dinamo Minsk|Dinamo Minsk]] |style="text-align:center; background:#dfd;color:inherit;"|1–0 | style="text-align:center; background:#dfd;color:inherit;"|2–0 | style="text-align:center; background:#dfd;color:inherit;"|'''3–0''' |- | 3QR | {{flagicon|SVN}} [[NK Olimpija Ljubljana|Olimpija Ljubljana]] | style="text-align:center; background:#fdd;color:inherit;"|2–4 ([[Overtime (sports)|aet]]) | style="text-align:center; background:#ffd;color:inherit;"|0–0 | style="text-align:center; background:#fdd;color:inherit;"|'''2–4''' |- | rowspan="10"|2026–27 | rowspan="2"|[[UEFA Champions League|Liga e Kampioneve]] | style="background:#cff;color:inherit;"| 1QR | style="background:#cff;color:inherit;"| {{flagicon|MDA}} [[FC Petrocub Hîncești|Petrocub Hîncești]] |style="text-align:center; background:#dfd;color:inherit;"|6–1 | style="text-align:center; background:#ffd;color:inherit;"|1–1 | style="text-align:center; background:#dfd;color:inherit;"|'''7–2''' |- | 2QR | {{flagicon|SVN}} [[NK Celje|Celje]] | style="text-align:center; background:#ffd;color:inherit;"|3–3 | style="text-align:center; background:#ffd;color:inherit;"|2–2 ([[Overtime (sports)|aet]]) | style="text-align:center; background:#ffd;color:inherit;"|'''5–5''' {{small|{{font color|black|#FFDDDD|('''1-4''' [[Penalty shootout|p]])}}}} |- | rowspan="2"|[[UEFA Europa League|UEFA Liga e Evropës]] | style="background:#cff;color:inherit;"| 3QR | style="background:#cff;color:inherit;"| {{fbicon|IRL}} [[Shamrock Rovers F.C.|Shamrock Rovers]] | style="text-align:center; background:#dfd;color:inherit;"|5–1 | style="text-align:center; background:#fdd;color:inherit;"|1–3 | style="text-align:center; background:#dfd;color:inherit;"|'''6–4''' |- | PO | {{flagicon|NOR}} [[Lillestrøm SK|Lillestrøm]] | style="text-align:center; background:#ffd;color:inherit;"|0–0 | style="text-align:center; background:#fdd;color:inherit;"|1–2 ([[Overtime (sports)|aet]]) | style="text-align:center; background:#fdd;color:inherit;"|'''1–2''' |- | rowspan="6" | [[UEFA Conference League|UEFA Liga e Konferencës]] | rowspan="6" | FL | {{flagicon|POR}} [[S.C. Braga|Braga]] | {{n/a}} | |- | {{flagicon|DEN}} [[FC Midtjylland|Midtjylland]] | style="text-align:center; background:#ffd;"|1–1 | {{n/a}} |- | {{flagicon|GIB}} [[Lincoln Red Imps F.C.|Lincoln Red Imps]] | | {{n/a}} |- | {{flagicon|ROU}} [[CS Universitatea Craiova|Universitatea Craiova]] | {{n/a}} | |- | {{flagicon|DEN}} [[Aarhus Gymnastikforening|AGF]] | {{n/a}} | style="text-align:center; background:#ffd;"|1–1 |- | {{flagicon|LTU}} [[FK Kauno Žalgiris|Kauno Žalgiris]] | | {{n/a}} |} ;Shënime * '''QR''': Raundi Kualifikues * '''PO''': Play-off * '''FL''': Faza e ligës *'''Fitorja më e madhe në shtëpi:''' '''Egnatia''' 6–1 {{flagicon|MDA}} [[FC Petrocub Hîncești|Petrocub Hîncești]] (15 korrik 2026) *'''Humbja më e madhe në shtëpi: ''' '''Egnatia''' 2–4 {{flagicon|SVN}} [[NK Olimpija Ljubljana|Olimpija Ljubljana]] (14 gusht 2025) *'''Fitorja më e madhe si mysafir:''' {{flagicon|BLR}} [[FC Dinamo Minsk|Dinamo Minsk]] 0–2 '''Egnatia''' (24 korrik 2025) *'''Humbja më e madhe si mysafir:''' {{flagicon|ISL}} [[Breiðablik (men's football)|Breiðablik]] 5–0 '''Egnatia''' (15 korrik 2025) * '''Shumica e paraqitjeve evropiane:''' {{flagicon|BRA}} '''[[Fernando Medeiros]]''' (22) * '''Shumica e golave ​​evropianë:''' {{flagicon|ALB}} [[Ildi Gruda]] (5) ==Lojtarët== ===Skuadra aktuale=== {{updated|22 maj 2024}}<ref>{{cite web|url=https://www.transfermarkt.us/kf-egnatia/kader/verein/27114/plus/0/galerie/0?saison_id=2023|title=Squad KF Egnatia|publisher=Transfermarkt|language=en|access-date=27 maj 2024|archive-date=27 maj 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240527203814/https://www.transfermarkt.us/kf-egnatia/kader/verein/27114/plus/0/galerie/0?saison_id=2023|url-status=dead}}</ref> {{Fs start}} {{Fs player|no=1|pos=GK|nat=ALB|name=[[Alen Sherri]]}} {{Fs player|no=3|pos=DF|nat=HAI|name=[[Francois Dulysse|François Dulysse]]}} {{Fs player|no=4|pos=DF|nat=ALB|name=[[Amer Duka]]}} {{Fs player|no=6|pos=MF|nat=ALB|name=[[Albano Aleksi]]}} {{Fs player|no=7|pos=FW|nat=FRA|name=[[Youba Dramé]]}} {{Fs player|no=9|pos=FW|nat=CRC|name=[[Jurguens Montenegro]]}} {{Fs player|no=10|pos=FW|nat=BRA|name=[[Fernando Medeiros]]}} {{Fs player|no=12|pos=GK|nat=ALB|name=[[Ilir Dabjani]]}} {{Fs player|no=13|pos=DF|nat=ALB|name=[[Renato Malota]]|other=[[Kapiteni (futboll)|kapiten]]}} {{Fs player|no=14|pos=FW|nat=CIV|name=[[Lorougnon Doukouo|Joël Doukouo]]}} {{Fs player|no=16|pos=MF|nat=ALB|name=[[Edison Ndreca]]}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=17|pos=MF|nat=ALB|name=[[Arbin Zejnullai]]}} {{Fs player|no=19|pos=DF|nat=KVX|name=[[Arbenit Xhemajli]]}} {{Fs player|no=22|pos=FW|nat=ALB|name=[[Irdi Morina]]}} {{Fs player|no=24|pos=DF|nat=ALB|name=[[Rezart Rama]]}} {{Fs player|no=28|pos=MF|nat=ITA|name=[[Alessandro Ahmetaj]]}} {{Fs player|no=29|pos=FW|nat=ALB|name=[[Mario Gjata]]}} {{Fs player|no=44|pos=DF|nat=ALB|name=[[Abdurraman Fangaj]]}} {{Fs player|no=70|pos=MF|nat=ALB|name=[[Sebastjan Spahiu]]}} {{Fs player|no=77|pos=MF|nat=TUR|name=[[Melih İbrahimoğlu]]}} {{Fs end}} ==Personeli== ===Stafi teknik=== {| class="wikitable sortable" |- !Pozicioni !Emri |- |Trajneri |{{flagicon|ALB}} [[Edlir Tetova|Nevil Dede]]<ref>{{cite web|url=https://dosja.al/sport/edlir-tetova-trajneri-i-ri-i-egnatias-nis-edhe-formatimi-i-skuadres-per-se-i219409|title=Edlir Tetova, trajneri i ri i Egnatias. Nis edhe formatimi i skuadrës për sezonin|website=Dosja.al|language=sq|date=4 qershor 2022|access-date=28 maj 2024}}</ref> |- |Ndihmës-trajneri |{{flagicon|ALB}} [[Julian Brahja|Artan Karapici]] |- |Trajneri i portierëve |{{flagicon|ALB}} Taulant Guma |- |Trajneri atletik |{{flagicon|ALB}} Aurel Loci |- |Kreu Departamentit të Analizës Ndeshjeve |Revion Mekshi |- |Fizioterapisti |{{flagicon|ALB}} Ilir Kapllani |- |Doktori |{{flagicon|ALB}} Ervin Karafili |- |Doktori |{{flagicon|ALB}} Emiljano Bizhdili |} ===Bordi drejtues=== {|class="wikitable" |- !Pozicioni !Emri |- |Presidenti |{{flagicon|ALB}} Agim Demrozi<ref>{{cite web|url=https://abcnews.al/investimet-e-kryera-nga-presidenti-agim-demrozi-bejne-te-mundur-qendrimin-e-egnatias-ne-elite/|title=Investimet e kryera nga presidenti Agim Demrozi bëjnë të mundur qëndrimin e Egnatias në elitë|website=abcnews.al|language=sq|date=31 maj 2022|access-date=28 maj 2024}}</ref> |- |Anëtar bordi |{{flagicon|ALB}} Agron Kalaja |- |Anëtar bordi |{{flagicon|ALB}} Idajet Roçi |- |Anëtar bordi |{{flagicon|ALB}} Gentian Gjuzi |- |Llogaritar |{{flagicon|ALB}} Muhamed Kullolli |- |Aksioner |{{flagicon|ITA}} Demrozi Costruzioni S.r.l. (37.5%) |- |Aksioner |{{flagicon|ITA}} Foglia Engineering S.r.l. (37.5%) |- |Aksioner |{{flagicon|ALB}} [[Rrogozhinë|Bashkia Rrogozhinë]] (25%) |} == Referime == <references/> ==Lidhje të jashtme== * [https://www.facebook.com/kfegnatia facebook paskyra] * [https://int.soccerway.com/teams/albania/ks-egnatia-rrogozhine/3061/ SOCCERWAY] * [https://www.sofascore.com/team/football/ks-egnatia-rrogozhine/264619 SOFASCORE] * [https://www.flashscore.com/team/kf-egnatia/CjYs7BO9/ FLASHSCORE] * [https://www.transfermarkt.com/kf-egnatia/startseite/verein/27114 Transfermarkt] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/kf-egnatia-rrogozhine/19161/ Globalsportsarchive] {{FSHF}} [[Kategoria:KF Egnatia]] [[Kategoria:Klube futbolli në Shqipëri|Egnatia]] [[Kategoria:Rrogozhinë]] 0ml6pu5hulu80yibhynmwm48mprxb7q 0 5811 3059177 3058925 2026-10-24T02:00:31Z Sadsadas 51943 /* Jeta e hershme */ 3059177 wikitext text/x-wiki {{Ish F1 pilot | Name = Alain Prost | Image = Festival automobile international 2015 - Photocall - 065 (cropped3).jpg | Nationality = {{flagicon|France}} [[franca|francez]] | Years = [[Rezultatet e F1 1980|1980]]–[[Rezultatet e F1 1991|1991]], [[Rezultatet e F1 1993|1993]] | Team(s) = [[Team McLaren|McLaren]], [[Renault F1|Renault]], [[Scuderia Ferrari|Ferrari]], [[Williams Grand Prix Engineering|Williams]] | Races = 202 | Championships = 4 ([[Rezultatet e F1 1985|1985]], [[Rezultatet e F1 1986|1986]], [[Rezultatet e F1 1989|1989]], [[Rezultatet e F1 1993|1993]]) | Wins = 51 | Podiums = 106 | Points = 768.5 | Poles = 33 | Fastest laps = 41 | First race = [[Çmimi i madh i Argjentinës 1980]] | First win = [[Çmimi i madh i Francës 1981]] | Last win = [[Çmimi i madh i Gjermanisë 1993]] | Last race = [[Çmimi i madh i Australisë 1993]] | Last position = 1ri (99 pikë) }} '''Alain Prost''' (lindur më [[24 shkurt]] [[1955]]) është një ish pilot garash francez dhe zyrtar i sporteve motorrike. Ai garoi në [[Formula Një]] nga viti 1980 e deri në 1993, duke fituar katër tituj botëror për pilot. Në kohën e pensionimit të tij, Prost mbante rekordin për numrin e fitoreve (51), pol pozitave (41) dhe podiumeve (106). Prost lindi në [[Lorette, Loire]] të [[Francës]] dhe filloi karting në moshën 14 vjeç, duke fituar Kampionatin Botëror të të rinjëve katër vite më vonë. Në vitin 1976, ai u bë pjesë e Formulës Renault, duke fituar Kampionatin Evropian me Ecurie Elf. Një vit më pas ai fitoi Challenge de Formule Renault Europe. Pas kësaj, ky kompeticion filloi të njihej si Formula Tre franceze; Prost e mbrojti titullin e tij në vitet 1978 dhe 1979. Kulmi i karrierës së tij në karting arriti me suksesin në Formula Tre Evropiane. Në vitin 1980, Prost firmosi me [[Team McLaren|McLaren]] në Formula Një dhe bëri debutimin e tij në [[Çmimi i madh i Argjentinës 1980|Çmimin e madh të Argjentinës]], duke u renditur në vendin e gjashtë. Në sezonin e ardhshëm ai firmosi me [[Renault në Formula Një|Renault]], duke fituar Çmimin e madh të parë në karrierë në Francë, e cila u ndoq nga sukseset në Holandë dhe Itali. Pas disa fitoreve në sezonin 1982, Prost e mbylli sezonin 1983 në vend të dytë mbrapa fituesit [[Nelson Piquet]]; ai u tërhoq për shkak të problemeve me turbon në garën e fundit vendimtare për titullin. Prost u shkarkua nga Renault dy ditë pas garës për disa komente që bëri, dhe ai u rikthye te McLaren për sezonin 1984, aty ku përfundoi sërisht i dyti, këtë herë mbrapa shokut të ekipit [[Nikki Lauda]] për gjysëm pike. Në vitin 1985, Prost fitoi titullin e parë për pilot, duke u bërë francezi i parë kampion në Formula Një. Ai u shpall kampion edhe në vitin 1986 pas një dueli të ngushtë me Piquet dhe [[Nigel Mansell]]. Pasi fitoi disa gara në sezonin 1987, Prost u bë shok ekipi me pilotin brazilian [[Ayrton Senna]]. Sëbashku, ata fituan 15 nga 16 garat e sezonit 1988, duke ngarë McLarenin me motorr Honda MP4/4; Senna në fund u shpall kampion me tre pikë më shumë. Rivaliteti i tyre i ashpër kulmoi me aksidentet në garat vendimtare për titull në [[Suzuka]] të Japonisë në vitet 1989 dhe 1990; Prost fitoi titullin e vitit 1989 kurse Senna atë të 1990. Prost firmosi me [[Scuderia Ferrari|Ferrarin]] në vitin 1990 kurse në vitin 1991 u shkarkua në përfundim të sezonit pas komenteve të bëra për modelin 643, me të cilën ai nuk fitoi asnjë garë. Pas një viti mungesë, Prost u rikthye në sezonin 1993 me [[Williams Grand Prix Engineering|Williams]], duke fituar titullin e katërt kampion bote. Ai vendosi disa rekorde gjatë sezonit para se të pensionohej në përfundim të tij. Ai u rikthye në Formula Një si pronar i ekipit [[Prost Grand Prix]] në vitin 1997 pasi bleu [[Équipe Ligier]]. Ekipi u shpërbë në vitin 2001. ==Jeta e hershme== Alain Prost ka lindur në komunën [[Lorette, Loire|Lorette]] afër qytezës [[Saint-Chamond, Loire|Saint-Chamond]], në qarkun [[Loire (department)|Loire]] afër qytetit të [[Saint-Étienne]], Francë. Prindit e tij janë André Prost dhe Marie-Rose Karatchian, të dy të lindur në Francë me origjinë [[Armenia|armene]].<ref name=":2" /><ref name=":1">{{Cite web|date=31 janar 2019|title="I Don't Speak Armenian, but I'm Armenian": Alain Prost – Living Legend of Formula One|url=https://armedia.am/eng/news/67224/i-dont-speak-armenian-but-im-armenian-alain-prost-living-legend-of-formula-one.html|access-date=7 shkurt 2021|website=armedia.am|language=en|archive-date=2 janar 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102132531/https://armedia.am/eng/news/67224/i-dont-speak-armenian-but-im-armenian-alain-prost-living-legend-of-formula-one.html|url-status=live}}</ref> Babai i tij kishte një dyqan që shiste mobilje.<ref name="mcbride_nyt_p3" /> Prost kishte një vëlla më të madh, Danielin, i cili vdiq në shtator 1986 nga kanceri.<ref>{{cite book|title=Motor Cycling and Motoring|language=en|volume=171|page=14|publisher=Temple Press Limited|year=1986}}</ref><ref name=":1" /> Prost ishte një fëmijë energjik dhe i shkathët i cili luajti disa sporte, si mundja, futbolli dhe patinazhi. Duke luajtur këto sporte, ai theu hundën e tij disa herë.<ref name=":2" /><ref name=":1"/> Ai fillimisht kërkoi të bëhej instruktor palestre dhe futbollist profesionist por më pas zbuloi garat karting gjatë kohës që ishte me pushime me familjen e tij në moshën 14 vjeç.<ref name=":2" /><ref name=":1"/> Ky sport më pas u bë menjëherë zgjedhja e parë e tij.<ref name="mcbride_nyt_p3" /> Prost bleu makinën e tij të parë kart në moshën 16 vjeç me paratë e fituara duke punuar në dyqanin e babait të tij. Në vitin 1974, ai u përqëndrua tërësisht në sportin e garimit.<ref name=":2" /> Një vit më pas, ai fitoi kampionatin francez karting të të rriturve. Në vitin 1976, Prost u ngjit në kategorinë Formula të garimit: ai dominoi kampionatin francez Formula Renault, duke fituar të gjitha garat me përjashtim të njërës.<ref name="mcbride_nyt_p3" /> Në vitet në vijim, Prost triumfoi në Kampionatin evropian të Formula Renault, dy herë në kampionatin francez [[Formula Tre]] si dhe në Formula Tre evropiane.<ref name="GP Encyclopedia" /> Gjatë kësaj kohe, ai mori pjesë në edicionet 1977 dhe 1978 të Formula Dy. Fitoret e Prost në Formula Tre tërhoqën interesin e disa ekipeve dhe sponsporve të Formula Një. Para garës së fundit të sezonit 1979, [[Paddy McNally]] dhe [[John Hogan]] të [[Marlboro]]s (sponsori i McLaren) ofruan të mbulonin shpenzimet e një makine të tretë McLaren për t'i dhënë mundësi Prostit të bëjë debutimin e tij në Formula Një. Francezi e refuzoi ofertën, duke thënë se nuk ishte gati për të debutuar: "Nuk e njoh [[Watkins Glen]] dhe nuk e njoh makinën. Do të ishte më mirë të organizonim një provë si fillim."<ref name=":10"/> ==Formula Një== ===McLaren=== Prost fitoi titullin e Formula Tre në vitin 1979, duke tërhequr interesin e disa ekipeve të [[Formula Një]] si [[Team McLaren|McLaren]], [[Brabham]], dhe [[Équipe Ligier|Ligier]].<ref name=":10">{{Cite web|title=McLaren Racing – Alain Prost Biography {{!}} Extract 1|url=https://www.mclaren.com/racing/heritage/driver/alain-prost/alain-prost-extract-1/|access-date=13 shkurt 2021|website=Mclaren|language=en|archive-date=2 mars 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302023507/https://www.mclaren.com/racing/heritage/driver/alain-prost/alain-prost-extract-1/|url-status=live}}</ref> Ai firmosi një kontratë me McLaren pasi i la mbresa shefit [[Teddy Mayer]] pas një prove me makinë. Ai ishte shok ekipi me [[John Watson (pilot garash)|John Watson]] në sezonin e tij debutues.<ref name=":2">{{Cite web|author=Gerald Donaldson|date=30 janar 2015|title=Alain Prost|url=https://www.formula1.com/en/drivers/hall-of-fame/Alain_Prost.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240417020310/https://www.formula1.com/en/drivers/hall-of-fame/Alain_Prost.html|archive-date=17 prill 2024|access-date=27 nëntor 2024|publisher=[[Formula Një]]|language=en}}</ref> Karriera e Prost në Formula Një nisi në mënyrë të mirë. Në debutimin e tij në [[Buenos Aires]], ai u rendit në vendin e gjashtë, duke marrë pikën e tij të parë në Formula Një.<ref name="mcbride_nyt_p3">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/11/08/magazine/racing-s-record-breaker.html|title=Racing's Record Breaker|author=Stewart McBride|date=8 nëntor 1987|publisher=The New York Times|language=en|access-date=11 shkurt 2011|archive-date=14 maj 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514092617/http://www.nytimes.com/1987/11/08/magazine/racing-s-record-breaker.html|url-status=live}}</ref> Në 20 vitet e fundit, vetëm [[Johnny Herbert]] dhe [[Jean Alesi]] kishin marrë pikë në garën e tyre debutuese. Ai e mbylli kampionatin me pesë pikë, një më pak se Watson, duke shënuar pikë në garat në Buenos Aires, Interlagos, Brands Hatch dhe Zandvoort. Gjatë këtij sezoni, Prost pati disa aksidente: ai theu kyçin e dorës në [[Çmimi i madh i Afrikës së Jugut 1980|Çmimin e madh të Afrikës së Jugut]] si dhe pësoi një tronditje gjatë provave të lira në Shtetet e Bashkuara. Ai gjithashtu u tërhoq nga [[Çmimi i madh i Kanadasë 1980|Çmimi i madh i Kanadasë]] për shkak të problemeve me armotizatorët e gomave të mbrapme. Në përfundim të sezonit, pavarësisht se kishte edhe dy vite kontratë, Prost u largua nga McLaren dhe firmosi me [[Renault në Formula Një|Renault]]. Ai më pas shpjegoi se makina McLaren ishte difektoze dhe prishej shpesh, duke shtuar se ai besonte se ekipi fajsontë atë për aksidentet e shumta që ai pati në sezonin e tij debutues.{{sfn|Roebuck|1986|p=126}}<ref>{{Cite web|last=Melsher|first=David|date=7 July 2014|title=Alain Prost – McLaren (1980)|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/december-2000/28/alain-prost-mclaren|access-date=8 shkurt 2021|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=9 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210209004746/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/december-2000/28/alain-prost-mclaren|url-status=live}}</ref> Sipas Watson, shefi i ekipit Mayer fillimisht dëshironte të firmoste me [[Kevin Cogan]], por më pas zgjodhi Prost pas këmbënguljes së sponsorit [[Marlboro]].<ref>{{Cite book|author=Maurice Hamilton|title=Alain Prost|date=24 shtator 2015|publisher=Bonnier Publishing Ltd.|language=en|isbn=978-1905825981|page=49}}</ref> ===Renault=== Prost do të garonte si shok skuadre me francezin tjetër [[René Arnoux]] për sezonin 1981. Autori sportiv [[Nigel Roebuck]] raportoi se marrëdhnja e Prost me Arnoux u prish menjëherë, pasi Prost ishte më i shpejtë se kolegu i tij me përvojë.{{sfn|Roebuck|1986|p=129}} Ai nuk i përfundoi dy garat e para të sezonit pasi u përplas me [[Andrea de Cesaris]] në [[Çmimi i madh i Shteteve të Bashkuara 1981|Çmimin e madh të Shteteve të Bashkuara]] si dhe me [[Didier Pironi]]n në [[Çmimi i madh i Brazilit 1981|Çmimin e madh të Brazilit]]. Në garën e tretë në Argjentinë, ai shënoi pikët dhe podiumin e parë të sezonit. Prost më pas nuk i përfundoi katër garat e ardhshme, por fitoi në Francë duke përfunduar dy sekonda para ish shokut të tij te McLaren, Watson.<ref>{{cite news|author=John A. Callcott|date=5 korrik 1981|title=Alain Prost of France won the French Formula 1|url=https://www.upi.com/Archives/1981/07/05/Alain-Prost-of-France-won-the-French-Formula-1/9010363153600/|publisher=United Press International|language=en|access-date=9 shkurt 2021|archive-date=11 prill 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250411143455/https://www.upi.com/Archives/1981/07/05/Alain-Prost-of-France-won-the-French-Formula-1/9010363153600/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://bleacherreport.com/articles/2375138-5-great-moments-from-alain-prosts-formula-1-career|title=5 Great Moments from Alain Prost's Formula 1 Career|author=Neil James|date=24 shkurt 2015|publisher=Bleacher Report|language=en|access-date=27 shkurt 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227101031/https://bleacherreport.com/articles/2375138-5-great-moments-from-alain-prosts-formula-1-career|archive-date=27 shkurt 2015}}</ref> Fitorja në Francë ishte e paharrueshme për Prost, i cili deklaroi se pas këtij suksesi mentaliteti i tij ndryshoi plotësisht. "Përpara, ti mendoje se mund t'a bëje", tha ai, "por tani ti e di që e bën". Prost i nisi pesë garat e rradhës nga vija e parë, duke arritur dy pol pozita dhe dy fitore të tjera, në Holandë dhe Itali. Ai e mbylli sezonin me në vendin e pestë, shtatë pikë më pak se fituesi Piquet.<ref>{{cite web|url=http://en.espn.co.uk/f1/motorsport/story/98415.html|title=Prost wins as Piquet erases gap|date=30 gusht 1981|publisher=ESPN UK|language=en|access-date=26 maj 2019|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526070721/http://en.espn.co.uk/f1/motorsport/story/98415.html|archive-date=26 maj 2019}}</ref> Prost e nisi sezonin 1982 duke fituar dy garat e para në Afrikën e Jugut dhe Brazil. Në garën e parë në Afrikën e Jugut, ai u rikuperua pasi humbi një nga gomat e makinës.<ref>{{Cite web|author=Denis Jenkinson|date=mars 1982|title=1982 South African Grand Prix race report|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/march-1982/36/south-african-grand-prix-14|access-date=9 shkurt 2021|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=16 qershor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616205357/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/march-1982/36/south-african-grand-prix-14|url-status=live}}</ref> Në Brazil, Prost fillimisht u rendit i treti por u shpall fitues pasi Piquet (i pari) dhe [[Keke Rosberg]] (i dyti) u skualifikuan.<ref>{{Cite web|last=Grandprix.com|date=21 mars 1982|title=Brazilian GP, 1982|url=http://www.grandprix.com//races/brazilian-gp-1982.html|access-date=9 shkurt 2021|website=grandprix.com|language=en|archive-date=13 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213060002/https://www.grandprix.com//races/brazilian-gp-1982.html|url-status=live}}</ref> Ai më pas mori pikë në katër garat e rradhës. Gjatë sezonit Prost u tërhoq në shtatë gara por arriti ta mbyllte kampionatin në vendin e 4të, duke mbledhur nëntë pikë më pak se sezoni i kaluar.<ref name=":3">{{Cite web|title=Alain Prost • Career & Character Info {{!}} Motorsport Database|url=https://www.motorsportmagazine.com/database/drivers/alain-prost/|access-date=9 shkurt 2021|website=Motorsport Database – Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=9 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210209163239/https://www.motorsportmagazine.com/database/drivers/alain-prost/|url-status=live}}</ref> Gjatë këtij sezoni, marrëdhënja e tij me shokun e ekipit Arnoux pësoi një të mëtejshme, duke arritur fundin në [[Çmimi i madh i Francës 1982|Çmimin e madh të Francës]]; Prost besonte se Arnoux, i cili fitoi garën, nuk zbatoi një marrëveshje të arritur para fillimit të garës për të mbështetur Prost.<ref>{{Cite web|last=ESPN Staff|date=25 korrik 1982|title=Rene Arnoux defies team orders to win at Paul Ricard for Renault|url=http://en.espnf1.com/f1/motorsport/story/111547.html|access-date=9 shkurt 2021|publisher=ESPN UK|language=en|archive-date=14 dhjetor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214151426/http://en.espnf1.com/f1/motorsport/story/111547.html|url-status=live}}</ref> Ai gjithashtu pati një marrëdhënje negative edhe me median franceze, duke deklaruar: "Kur shkova te Renault, gazetarët shkruan gjëra të mira për mua, por në vitin 1982 isha bërë djali i keq. Mendoj, për të qenë i sinqertë, se kisha bërë gabimin e të fituarit! Francezëve nuk u pëlqejnë shumë fituesit.”{{sfn|Roebuck|1986|p=129}} Ai shtoi se “Është e vështirë të shpjegohet, por francezët preferojnë martirët që humbasin me lavdi."<ref name="mcbride_nyt_p3" /> Në nëntor 1982, Prost, sëbashku me [[Jacques Laffite]] dhe Nelson Piquet, udhëtuan në [[Melbourne]] të [[Australia|Australisë]] për të garuar në cirkuitin e shkurtër [[Calder Park Raceway]] (1.69 km). Kjo pistë u bë pjesë e kalendarit të Formula Një në vitin 1985. Prost garoi me makinën [[Ralt RT4]] me motorr 1.6 litër të [[Ford]]it. Ai arriti pol pozitë duke regjistruar kohën 39.18 sekonda. Prost udhëhoqi garën nga xhiro e parë dhe deri në të fundit, duke u shpallur fitues. Ai e mbylli garën me 15.32 sekonda para vendit të dytë Lattife, i cili kishte fituar edicionin e vitit të kaluar. Në vendin e tretë u rendit piloti i ri brazilian [[Roberto Moreno]].<ref>{{Cite web|title=Calder, 7 Nov 1982 « Australian Formula Pacific « OldRacingCars.com|url=https://www.oldracingcars.com/results/result.php?RaceID=AU82#note1|access-date=9 shkurt 2021|website=oldracingcars.com|language=en|archive-date=12 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212232221/https://www.oldracingcars.com/results/result.php?RaceID=AU82#note1|url-status=live}}</ref> Arnoux u largua nga Renaulti në sezonin 1983 dhe u zëvëndësua nga piloti amerikan [[Eddie Cheever]], i cili u bë shoku i ri i ekipit i Prost. Kjo lëvizje u bë me qëllim për të shitur më shumë makina Renault në Amerikën e Veriut. Gjatë këtij sezoni, Prost fitoi katër gara dhe e mbylli kampionatin në vendin e dytë, dy pikë më pak se fituesi Piquet. Piquet dhe [[Brabham]] e dominuan kampionatin në garat e fundit kurse Prost u tërhoq në tre nga katër garat e fundit.<ref>{{Cite web|url=https://gparchive.com/formula-1/1983-south-african-grand-prix/|title=1983 South African Grand Prix - Race Results & History - GP Archive|website=GPArchive.com|language=en|date=15 tetor 1983|access-date=23 tetor 2021}}</ref> Marrëdhja e Prost me Renault pësoi një rënje të ndjeshme: ai besoi se ekipi nuk kishte bërë një punë të mirë në përmirësimin e makinës kurse Renault besonte se Prost ishte fajtori i mosfitimit të kampionatit. Prost gjithashtu i prishi marrëdhënjet me tifozët francez të Renaultit, të cilët fajsuan atë për largimin e Arnoux nga ekipi. Prost deklaroi në garën e fundit se makina e tij "nuk ishte konkuruese" dhe dhe humbja nuk erdhi për faj të tij. Renaulti e shkarkoi Prostin dy ditë pas garës së Afrikës së Jugut.<ref>{{cite web|url=https://www.upi.com/amp/Archives/1983/10/24/Frenchman-Alain-Prost-dismissed-by-Renault-after-finishing-second/9901435816000/|title=Frenchman Alain Prost, dismissed by Renault after finishing second...|website=upi.com|language=en|date=24 tetor 1983|access-date=11 tetor 2026}}</ref> Ai dhe familja e tij u zhvendosën në [[Zvicra|Zvicër]] disa ditë pas këtij vendimi pasi puntorët e fabrikës së Renaultit dogjën një nga makinst e tij, e cila ishte një [[Mercedes-Benz]].{{sfn|Roebuck|1986|p=129}} ===Rikthimi te McLaren=== ====1984–1986: Dy herë kampion bote==== Prost firmosi me McLaren për sezonin 1984, duke u rikthyer te ekipi britanik pas tre vitesh. Ai kishte si shok ekipi dy herë kampionin e botës Nikki Lauda kurse makina e tij [[McLaren MP4/2]] kishte një motorr 1.5 litër V6 nga [[TAG]]-[[Porsche]]. Prost e humbi kampionatin ndaj Laudas për gjysëm pike në garën e fundit të sezonit; ai fitoi shtatë gara gjatë sezonit kurse Lauda pesë, përfshirë edhe [[Çmimi i madh i Portugalisë 1984|Çmimin e madh të Portugalisë]], e cila ishte gara e fundit e sezonit.<ref>{{Cite web|title=Portuguese GP, 1984|url=https://www.grandprix.com/gpe/rr404.html|access-date=9 shkurt 2021|website=grandprix.com|language=en|archive-date=14 prill 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414140959/https://www.grandprix.com/gpe/rr404.html|url-status=live}}</ref> Gjysma e pikës që ishte vendimtare ndodhi në [[Çmimi i madh i Monakos 1984|Çmimin e madh të Monakos]], garë të cilën Prost po e kryesonte dhe po ndiqej nga afër nga [[Ayrton Senna]] ([[Toleman]]) dhe [[Stefan Bellof]] ([[Tyrrell Racing|Tyrrell]]). Në xhiron e 32të, kujdestari i garës [[Jacky Ickx]] ngriti flamurin e kuq dhe i dha fund garës për shkak të shiut të dëndur. Vendimi i Ickx shkaktoi polemika pasi e mori këtë vendim pa u konsultuar me zyrtarët e garës.<ref>{{Cite web|title=Prost wins under a cloud of controversy|url=http://www.gpracing.net192.com/races/reports/394.cfm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061125182722/http://www.gpracing.net192.com/races/reports/394.cfm |archive-date=25 nëntor 2006|access-date=27 nëntor 2024|website=GPRacing.net|language=en}}</ref> Sipas rregullave të Formula Një. Prost mori vetëm gjysmën e nëntë pikëve që jepeshin për fituesin e garës. Shtatë fitoret e Prost në këtë sezon barazuar rekordin e të gjitha kohërave të vendosur nga [[Jim Clark]] në sezonin 1963.<ref>{{Cite web|author=Dave Toynton|date=24 tetor 2020|title=Formula 1's Curious Statistical History In Portugal|url=https://worldinsport.com/formula-1s-history-in-portugal/|access-date=9 shkurt 2021|language=en|archive-date=25 janar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125042230/https://worldinsport.com/formula-1s-history-in-portugal/|url-status=live}}</ref> Fitorja e kampionatit nga Lauda për vetëm gjysëm pike ishte diferenca më e shkurtër në historinë e Formula Një.<ref name=":17">{{Cite web|date=15 gusht 2015|title=The Professor nearly an eight times F1 world champion|url=https://www.grandprix247.com/2015/08/15/the-professor-nearly-an-eight-times-f1-world-champion/|access-date=27 shtator 2024|website=GRANDPRIX247.com|language=en|archive-date=11 prill 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250411143355/https://www.grandprix247.com/2015/08/15/the-professor-nearly-an-eight-times-f1-world-champion/|url-status=live}}</ref> Në sezonin 1985, Prost u bë piloti i parë francez kampion bote. Ai fitoi pesë nga gjashtëmbëdhjetë garat e sezonit. Ai gjithashtu fitoi edhe [[Çmimi i madh i San Marinos 1985|Çmimin e madh të San Marinos]] por u skualifikua pasi makina e tij ishte 2 kilogram më e lehtë pas një kontrolli të ushtruar pas mbarimit të garës.<ref name=":3" /><ref name=":4">{{cite web|title=1985 San Marino Grand Prix|url=http://www.gpracing.net192.com/races/reports/407.cfm|website=GPRacing.net192.com|language=en|access-date=7 tetor 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060722110141/http://www.gpracing.net192.com/races/reports/407.cfm|archive-date=22 korrik 2006}}</ref> Prost e mbylli kampionatin me 20 pikë më shumë se [[Michele Alboreto]], i cili u rendit i dyti.<ref>{{cite web|title=1985 F1 World Championship|publisher=Motor Sport Magazine|language=en|url=https://database.motorsportmagazine.com/database/championships/f1/1985-f1-world-championship|access-date=27 janar 2021|archive-date=1 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201195144/https://database.motorsportmagazine.com/database/championships/f1/1985-f1-world-championship|url-status=live}}</ref> Suksesi i tij në këtë sezoni bëri që ai të nderohej me dekoratën [[Legjioni i Nderit]], e cila është dekorata më e lartë në Francë.<ref name="mcbride_nyt_p3" /><ref name=":9">{{Cite web|last=Ina.fr|first=Institut National de l’Audiovisuel-|date=21 janar 1986|title=Remises légion d'honneur|url=http://www.ina.fr/video/CAB86001865|access-date=13 February 2021|website=Ina.fr|language=fr-FR|archive-date=28 qershor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240628084927/https://www.ina.fr/ina-eclaire-actu/video/cab86001865/remises-legion-d-honneur|url-status=live}}</ref> Pas përfundimit të sezonit, shoku i tij i ekipit Lauda njoftoi tërheqjen nga sporti, duke i dhënë meritë edhe Prostit: "Unë kisha një makinë të përkryer dhe pastaj vjen ky francezi dhe më mposht. Po të mos kishte ardhur, do të vazhdoja edhe për disa vite."<ref name=":21">{{Cite web|date=7 korrik 2014|title=Alain Prost: too good to be true?|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/august-2001/26/too-good-be-true/|access-date=2 tetor 2024|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091305/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/august-2001/26/too-good-be-true/|url-status=live}}</ref> Pas tërheqjes së Laudas, [[Keke Rosberg]], kampion i vitit 1982, u bë shoku i ri i ekipit të Prost për sezonin 1986. Prost arriti të mbronte titullin e tij kampion edhe pse vuajti ndaj dyshes së Williams, Nelson Piquet dhe [[Nigel Mansell]].<ref name=Motorsport>{{cite web|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/december-1986/15/formula-one-mexican-grand-prix-australian-grand-prix|title=Prost's end of term surprise!|website=[[Motor Sport (magazine)|Motor Sport]]|language=en|date=dhjetor 1986|pages=1295–1299|author=Denis Jenkinson|access-date=15 dhjetor 2022}}</ref> Para nisjes së garës së fundit të sezonit, Prost renditej në vendin e dytë mbrapa Mansell. Ai kishte të njëjtën numër fitoresh me Piquet, por kishte katër vende të dyta kurse braziliani tre, duke e vendosur atë në vendin e dytë në renditje. [[Çmimi i madh i Australisë 1986|Çmimi i madh i Australisë]] ishte gara e fundit e sezonit, të cilën Prost e nisi nga vendi i katërt kurse Mansell nga pol pozita. Në xhiron e 63të, Mansell, i cili ishte në vendin e tretë, pozitë që i siguronte kampionatin, u tërhoq nga gara pasi goma mbrapa u prish ndërkoh që ai po voziste me 300 kmh.<ref>{{cite web|url=http://www.f1fanatic.co.uk/2007/10/18/grand-prix-flashback-australia-1986/|title=Heartbreak for Mansell in dramatic Adelaide finale|publisher=F1Fanatic|language=en|date=18 tetor 2007|access-date=13 nëntor 2014}}</ref> Piquet më pas u thirr në pit stop nga Williams për të ndryshuar gomat si masë sigurie. Kjo gjë bëri që Prost të merrte kryesimin e garës. Ai kishte hyrë më parë në pit stop për shkak të një çarje në gomë dhe ishte me goma të reja.<ref>{{Cite web|title=1986 Australian Grand Prix – Race Results & History – GP Archive|url=https://gparchive.com/formula-1/1986-australian-grand-prix/|website=GPArchive.com|language=en|date=26 tetor 1986|access-date=26 nëntor 2021}}</ref> Prost e kryesori garën deri në fund dhe u bë piloti i parë që nga [[Jack Brabham]] në vitin 1960 që fiton dy tituj rresht. ====1987: Një sezon i vështirë==== Rosberg u tërhoq nga Formula Një në fund të vitit 1986 dhe u zëvëndësua nga piloti suedez [[Stefan Johansson]], i cili u bë kolegu i ri i Prost për sezonin 1987. Edhe pse McLaren kishte prezantuar shasinë e re [[McLaren MP4/3|MP4/3]], pas tre sezonesh me MP4/2, motorrët TAG nuk kishin forcë mjaftueshëm për të konkuruar për trofe si dhe shfaqën defektë të pa para. Pavarësisht me një makinë jo në nivelet e rivalëve të tij, Prost arriti të garojë për titullin kampion deri në fazën e fundit të sezonit, duke fituar tre gara. Suksesi i tij në Portugali bëri që të kalonte britanikun [[Jackie Stewart]] si piloti me më shumë gara të fituara në historinë e Formula Një (28). I pyetur për këtë fakt, Stewart deklaroi: "Njerëzit mund të mos më besojnë, por jam i lumtur që Alain e theu rekordin tim. Jam i lumtur që ishte ai që e theu sepse vetëm ai e meriton. Nuk kam asnjë dyshim që ai është piloti më i mirë i gjeneratës së tij." Prost e konsideron fitoren e tij në garën hapëse në Brazil si më shpërblyesen e karrierës së tij. Ai i mbylli provat zyrtare në vendin e 5të, më shumë se tre sekonda më i ngadaltë se Mansell, i cili e nisi garën nga pol pozita. Prost e dinte se makina e tij nuk kishte shpejtësi të mjaftueshme për provat zyrtare dhe zgjodhi të punonte me strategjinë e garës. Ndërkohë që të gjithë rivalët e tij zgjodhën paketën downforcë të lartë, ai bëri të kundërtën, duke zgjedhur të ishte më i shpejtë në vijë të drejtë dhe më i ngadaltë në kthesa. Kjo strategji bëri që gomat e tij të zgjasnin më shumë se ato të rivalëve të tij, duke bërë që ai të kryente 61 xhiro në cirkuitin e ashpër Jacarepaguá me vetëm dy pit stope, kurse të tjerët bënë nga tre ose më shumë (Piquet bëri tre pit stope në 40 xhiro). Prost e mbylli garën 40 sekonda para Piquet, i cili u rendit i dyti. Johansson u rendit i treti, 56 sekonda mbrapa Prost. ====1988: Mbërritja e Ayrton Sennës si shok ekipi==== Sezoni 1988 prodhoi një moment të rëndësishëm në historinë e Formula Një pasi [[Honda]] i dha fund kontratës me Williams, ekipi kampion për kontruktorë, dhe i solli motorrët e tyre dominues RA16 te McLareni i Prost.<ref name=":15">{{Cite web|author=Maurice Hamilton|date=1 shtator 2017|title=30 years later: Honda's awkward Italian Grand Prix|url=https://www.espn.com/f1/story/_/id/20530902/30-years-later-honda-awkward-italian-grand-prix|access-date=10 shkurt 2021|publisher=ESPN F1|language=en|archive-date=19 gusht 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819103023/https://www.espn.com/f1/story/_/id/20530902/30-years-later-honda-awkward-italian-grand-prix|url-status=live}}</ref> Para nisjes së sezonit 1988, u bë e qartë se nëse një ekip donte motorrët e Hondës, ata duhej të firmosnin me një nga dy pilotët brazilian të pëlqyer nga Honda (të cilët mbulonin tregun e makinave të Amerikës së Jugut):<ref name=":14">{{Cite web|date=7 korrik 2014|title=Honda and Formula One|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/october-1987/13/honda-and-formula-one/|access-date=30 shtator 2024|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=12 dhjetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241212014212/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/october-1987/13/honda-and-formula-one/|url-status=live}}</ref> tre herë kampionin e botës Nelson Piquet, ose ylli në ngritje [[Ayrton Senna]].<ref name=":20">{{Cite news|author=Brad Spurgeon|date=18 shtator 2015|title=A Driver's Greatness, in the Words of Others|url=https://www.nytimes.com/2015/09/19/sports/autoracing/a-drivers-greatness-in-the-words-of-others-alain-prost-singapore-grand-prix-formula-one.html|access-date=30 shtator 2024|publisher=The New York Times|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090844/https://www.nytimes.com/2015/09/19/sports/autoracing/a-drivers-greatness-in-the-words-of-others-alain-prost-singapore-grand-prix-formula-one.html|url-status=live}}</ref> Kur McLaren pyeti Prost për mendimin e tij, francezi sygjeroi Sennën, duke vënë në dukje moshën e re dhe talentin e tij. Ky ishte një vendim për të cilën Prost do të pendohej më vonë. Pas mbërritjes së Sennës, McLaren deklaroi se të dy pilotët do të ishin të barabartë dhe do të lejoheshin të garonin ndaj njëri-tjetrit.<ref name=":14" /> Sipas shefit [[Ron Dennis]], Prost ishte në rregull me konkurencën por kishte shumë dyshime.<ref name=":16">{{Cite web|title=Ron Dennis on Senna - Part one: the early years|url=https://www.formula1.com/en/latest/features/2014/4/Ron-Dennis-on-Senna---Part-one-the-early-years.html|access-date=30 shtator 2024|website=Formula 1® - The Official F1® Website|language=en}}</ref> Partneriteti McLaren-Honda i dha Prostit një makinë shumë të shpejtë dhe një mundësi të artë për të fituar një tjetër titull kampion për pilot, si dhe nisi një nga [[Rivaliteti Prost-Senna|rivalitetet më të ashpra në historinë e Formula Një]]. McLaren-Honda e dominoi sezonin 1988 duke fituar 15 nga 16 garat e sezonit, një rekord që qëndroi deri në sezonin [[Kampionati Botëror i Formula Një 2023|2023]], aty ku [[Red Bull Racing|Red Bull]]-Honda fitoi 21 nga 22 garat e kalendarit. McLaren e mbylli sezonin me titullin për konstruktor, duke mbledhur tre fishin e pikëve të [[Scuderia Ferrari|Ferrarit]], që u rendit në vendin e dytë. Pavarësisht një dueli të ngushtë, Senna u shpall kampion bote, duke mbledhur tre pikë më shumë se Prost. Braziliani gjithashtu fitoi tetë gara, një më shumë se Prost.<ref>{{cite web|url=https://www.racefans.net/2009/12/22/think-the-new-f1-points-system-is-weird-weve-seen-much-stranger-than-that/|title=From 8 points for a win to 25: Every F1 scoring system|author=Keith Collantine|date=22 dhjetor 2009|website=RaceFans|language=en|access-date=22 qershor 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210622070750/https://www.racefans.net/2009/12/22/think-the-new-f1-points-system-is-weird-weve-seen-much-stranger-than-that/|archive-date=22 qershor 2021}}</ref><ref name=":3" /> Ky sezon ishte pa polemika për të dy rivalët, me përjashtim të një momenti në [[Estoril]] ku Senna gati sa nuk e përplasi në mur Prostin që po e parakalonte.<ref>{{Cite web|title=Alain Prost on Senna {{!}} Ayrton Senna da Silva - Legacy Matters|url=https://www.ayrton-senna-dasilva.com/alain-on-senna/|access-date=2 tetor 2024|website=ayrton-senna-dasilva.com|language=en|archive-date=27 shtator 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240927103921/https://www.ayrton-senna-dasilva.com/alain-on-senna/|url-status=live}}</ref> Përgjatë këtij sezoni, Prost filloi të dyshonte se Honda po mundohej ta bënte Sennën pilotin e parë të McLaren, në kundërshtim me marrëveshjen e arritur në fillim të sezonit të barazi. Ai u takua me shefin e Hondës, [[Nobuhiko Kawamoto]], për t'i treguar këto shqetsime. Kawamoto pranoi se inxhinierët e Hondës ishin më të emocionuar për të punuar me Sennën por shtoi se të dy pilotët do të kishin makina të barabarta. ====1989: Titulli i tretë kampion bote==== McLaren vazhdoi të dominonte edhe në sezonin 1989, kurse rivaliteti midis Prost dhe Sennës u rrit ndjeshëm. Francezi akuzoi Sennën për vozitje të rreshikshme dhe jo të ndershme.<ref name=":8">{{Cite web|author=Tom Rubython|title=Atlas F1 Magazine: The Life of Senna: Six years of continual conflict|url=https://www.atlasf1.com/2004/apr14/rubython.html|access-date=30 shtator 2024|website=atlasf1.com|language=en|archive-date=7 dhjetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241207232038/https://www.atlasf1.com/2004/apr14/rubython.html|url-status=live}}</ref><ref name=":82">{{Cite web|date=23 prill 2018|title=McLaren Racing – A 1–2 at San Marino|url=https://www.mclaren.com/racing/heritage/on-this-day-1-2-san-marino-2172059/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302023439/https://www.mclaren.com/racing/heritage/on-this-day-1-2-san-marino-2172059/|archive-date=2 mars 2021|access-date=12 shkurt 2021|publisher=Mclaren|language=en}}</ref> Pas [[Çmimi i madh i San Marinos 1989|Çmimit të madh të San Marinos]], të dy pilotët nuk flisnin më me njëri-tjetrin.<ref name="auto1">{{Cite web|author=Simon Arron|date=24 nëntor 2021|title=Racing's toxic rivals|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/january-2022/70/racings-toxic-rivals/|access-date=2 tetor 2024|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=7 dhjetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241207051521/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/january-2022/70/racings-toxic-rivals/|url-status=live}}</ref> Prost gjithashtu akuzoi brazilianin se ai ishte piloti i preferuar i McLaren. Këto akuza erdhën kur Honda i dërgoi McLarenit një motorr të ri në të cilën shkruhej: "Speciale – Për Ayrtonin".<ref>{{Cite web|author=Will Buxton|date=3 shkurt 2019|title=BUXTON: The 2019 team mate battle I'm most excited about {{!}} Formula 1®|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/buxton-the-2019-team-mate-battle-im-most-excited-about.2Ys3NYI5xuODTh9nATMEnt|access-date=30 shtator 2024|website=Formula 1® - The Official F1® Website|language=en|archive-date=12 shtator 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240912150448/https://www.formula1.com/en/latest/article/buxton-the-2019-team-mate-battle-im-most-excited-about.2Ys3NYI5xuODTh9nATMEnt|url-status=live}}</ref> Pasi Prost (i cili ishte në vitin e fundit të kontratës me McLaren) kërcënoi se do të kalonte në një ekip rival për sezonin e ardhshëm, Ron Dennis i doli në mbrojtje publikisht francezit, duke deklaruar se ekipi vazhdimisht kishte gjetur diferenca në motorrët që i'u dhanë Prostit dhe Sennës.<ref name=":212">{{cite news|title=Honda power casts doubts over Senna|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19890714&id=hclUAAAAIBAJ&pg=4917%2C2115752|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201123447/https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19890714&id=hclUAAAAIBAJ&sjid=aZEDAAAAIBAJ&pg=4917%2C2115752|archive-date=1 dhjetor 2020|access-date=1 nëntor 2020|newspaper=The Age|language=en|page=27}}</ref> Për t’iu përgjigjur shqetësimeve të Prostit, Dennis u përpoq t’i caktonte motorët në mënyrë të rastësishme, si p.sh. duke hedhur një monedhë ose duke tërhequr numra nga një kapele.<ref name=":16"/><ref>{{Cite web|author=Keith Collantine|date=10 janar 2009|title=Ron Dennis on how the Hamilton-Alonso row compared to Senna and Prost|url=https://www.racefans.net/2009/01/10/ron-dennis-on-how-the-hamilton-alonso-row-compared-to-senna-and-prost/|access-date=30 shtator 2024|website=RaceFans|language=en|archive-date=13 nëntor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241113210337/https://www.racefans.net/2009/01/10/ron-dennis-on-how-the-hamilton-alonso-row-compared-to-senna-and-prost/|url-status=live}}</ref> Marrëdhënja e Prost dhe McLaren-Honda u prish tërësisht në [[Çmimi i madh i Italisë 1989|Çmimin e madh të Italisë]], aty ku francezi njoftoi publikisht se do t'i bashkohej Ferrarit në sezonin e ardhshëm. Pas këtij njoftimi, McLaren i dha mbështetje të plotë Sennës në garën për titullin kampion, pavarësisht se Prost kishte një avantazh prej 11 pikësh para nisjes së garës. Në [[Monza]], McLareni i dha përparësi Sennës, duke i dhënë 2 makina dhe 20 mekanikë dhe ndihmës, kurse Prost mori vetëm një makinë dhe katër ndihmës.<ref name=":5" /> Edhe pse pronësia e re e Hondës deklaroi se të dy pilotët kishin motorra të njëjtë, Prost nuk i besoi, dhe dyshimi i tij erdhi nga provat zyrtare ku Senna ishte plot 1.7 sekonda më i shpejtë se ai.<ref>{{cite web|url=http://www.formula1.com/results/season/1989/242/|title=1989 Italian Grand Prix|website=Formula 1® - The Official F1® Website|language=en|access-date=23 dhjetor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118225755/http://www.formula1.com/results/season/1989/242/|archive-date=18 janar 2015}}</ref> Kjo bëri që Prost të ankohej sërisht për Hondën, që si kundërpërgjigje deklaroi se do nuk do t'a furnizonte makinën e Prost me motorra nëse ai nuk kërkonte falje. Prost në fund kërkoi falje për komentet e tij.<ref name=":19">{{Cite web|author=David Milloy|date=9 prill 2018|title=Alain Prost: the Other Edge of Genius?|url=https://www.adrianflux.co.uk/influx/people/alain-prost/|access-date=30 shtator 2024|website=Influx Magazine|language=en|archive-date=12 dhjetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241212143309/https://www.adrianflux.co.uk/influx/people/alain-prost/|url-status=live}}</ref> Prost arriti të triumfoj në garë dhe e rriti diferencën në renditje me 20 pikë nga Senna, i cili u tërhoq me probleme në motorr. Prost bëri një tjetër veprim që u pa negativisht nga McLareni pasi e hodhi trofeun e fituesit te tifozët, të cilët e prishën, duke bërë që Dennis të largohej i nervozuar nga podiumi. Pas këtij veprimi, McLareni bëri një rregull të ri ku të gjithë trofetë e fituar nga pilotët ishin pronë e ekipit, kurse pilotët kishin të drejtë të kërkonin një kopje të çdo trofeu që fitonin.<ref>{{Cite web|author=Tanya Kumar|date=4 korrik 2018|title=F1: Top 5 Unusual F1 Podium Ceremonies, bet you never knew!|url=https://www.sportskeeda.com/f1/f1-top-5-unusual-f1-podium-ceremonies/5|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201123507/https://www.sportskeeda.com/f1/f1-top-5-unusual-f1-podium-ceremonies/5|archive-date=1 dhjetor 2020|access-date=12 nëntor 2020|website=sportskeeda|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Six of the best – Unusual podium ceremonies|url=https://www.formula1.com/en/latest/features/2015/9/six-of-the-best---unusual-podium-ceremonies.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108122207/https://www.formula1.com/en/latest/features/2015/9/six-of-the-best---unusual-podium-ceremonies.html|archive-date=8 nëntor 2020|access-date=12 nëntor 2020|website=Formula 1® - The Official F1® Website|language=en}}</ref> Pas garës së Italisë, Senna shtyu drejtuesit e McLaren për t'a shkarkuar Prost menjëherë. Ferrari ofroi pilotin e tyre [[Gerhard Berger]] në këmbim të Prost për katër garat e fundit të sezonit. Në fund nuk u mor asnjë vendim drastik dhe Prost u lejua t'a përfundonte sezonin me ekipin pasi kërkoi falje publike. Vite më vonë, Prost mori një kopje zyrtare të trofeut të Çmimit të madh të Italisë dhe j'a dhuroi Dennis.<ref name=":18">{{cite web|date=janar 1990|title=Alain Prost Interview|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/january-1990/57/alain-prost-2?v=7516fd43adaa|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230112191729/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/january-1990/57/alain-prost-2?v=7516fd43adaa|archive-date=12 janar 2023|access-date=11 shkurt 2021|website=Motor Sport Magazine|language=en}}</ref> Prost siguroi titullin kampion në garën e parafundit në [[Suzuka]] të Japonisë. Ai e nisi garën me një avantazh prej 16 pikësh nga Senna dhe të dy pilotët u përplasën me njëri-tjetrin shtatë xhiro nga fundi.<ref name=":5" /> Prost, i cili deri në atë moment ishte në kryesim të garës, u fajsua gjerësisht si shkaktari i aksidentit.<ref name=":18" /> Prost refuzoi të linte hapsirë kur të dy pilotët ishin krah për krah në vijën e drejtë. Kjo, sëbashku me stilin e të ngarit të Sennës, i cili e vendoste makinën e tij në pozita të mundshme për aksident me qëllim që pilotët e tjerë të zbrapseshin, shkaktuan aksidentin.<ref>{{Cite web|date=22 maj 2024|title=How good actually was Ayrton Senna? Hint: Exceptionally|url=https://www.mclaren.com/racing/heritage/formula-1/drivers/ayrton-senna/how-good-actually-was-ayrton-senna-hint-exceptionally/|access-date=11 tetor 2024|website=Mclaren|language=en|archive-date=17 shtator 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917132814/https://www.mclaren.com/racing/heritage/formula-1/drivers/ayrton-senna/how-good-actually-was-ayrton-senna-hint-exceptionally/|url-status=live}}</ref><ref name=":18" /> Senna arriti të rikthehej në garën dhe në fund doli në vendin e parë, por u skualifikua nga FIA, me në krye francezin [[Jean-Marie Balestre]], të cilin Senna nuk e pëlqente, për shkak se humbi shikanin në momentin e rihyrjes në garë. Senna gjithashtu u gjobit me 100,000$ si dhe u denua me gjashtë muaj për "vozitje të rrezikshme", një dënim që ngeli i pezulluar.<ref>{{cite web|title=Grand Prix Results: Japanese GP, 1989|url=http://www.grandprix.com/gpe/rr483.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060620101901/http://www.grandprix.com/gpe/rr483.html|archive-date=20 qershor 2006|access-date=16 gusht 2006|website=GrandPrix.com|language=en}}</ref> Prost kërkoi falje për mënyrën se si e fitoi kampionatin, por shtoi se ishte një aksident të cilën ai nuk mundi t'a shmangte.<ref>{{cite news|date=23 tetor 1989|title=MOTOR SPORTS ROUNDUP : Senna Is Disqualified in Japan|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-10-23-sp-300-story.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201110172542/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-10-23-sp-300-story.html|archive-date=10 nëntor 2020|access-date=9 shkurt 2021|publisher=Los Angeles Times|language=en}}</ref> McLaren apeloi vendimin e marrë ndaj Sennës por pa sukses. ''[[Sports Illustrated]]'' komentoi për këtë veprim, duke thënë: "Ron Dennis është kundër pilotit të tij dhe nuk do që ai ta fitoj kampionatin."<ref>{{Cite web|author=Sam Moses|date=19 mars 1990|title=Fireworks in Formula One|url=https://vault.si.com/vault/1990/03/19/fireworks-in-formula-one-amid-acrimony-ayrton-senna-won-the-us-grand-prix|access-date=30 shtator 2024|publisher=Sports Illustrated|language=en|archive-date=11 prill 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250411143430/https://vault.si.com/vault/1990/03/19/fireworks-in-formula-one-amid-acrimony-ayrton-senna-won-the-us-grand-prix|url-status=dead}}</ref> ===Ferrari=== Në vitin 1990, Prost u bë piloti i parë që firmos me Ferrarin që nga vdekja e themeluesit [[Enzo Ferrari]] dy vite më parë. Ferrari kishte marrë disa inxhinjerë dhe arkitekt të McLarenit, përfshirë emra si [[John Barnard]] dhe [[Steve Nichols]].<ref name=":23">{{Cite news|author=Edd Straw|date=29 dhjetor 2017|title=Why the Ferrari 641 should have won a Formula 1 title in 1990|url=https://www.autosport.com/f1/news/why-the-ferrari-641-should-have-won-a-formula-1-title-in-1990-4988738/4988738/|access-date=1 tetor 2024|publisher=Autosport|language=en}}</ref> [[Ferrari 641]] ishte kandidati kryesor për të mposhtur McLarenin për titullin për konstruktor, duke humbur për vetëm 11 pikë. Gjatë këtij sezoni, Prost fitoi pesë gara, në Brazil, Meksikë, Francë, Britani dhe Spanjë. Në Meksikë, ai zhvilloi një nga performancat më të mira të karrierës së tij, duke fituar pasi e nisi garën nga vendi i 13të.<ref>{{Cite web|date=27 May 2020|title=Race of my life: Alain Prost on the 1990 Mexican GP|url=https://www.autosport.com/f1/news/149648/race-of-my-life-alain-prost-on-mexico-1990|access-date=10 shkurt 2021|website=Autosport.com|language=en|archive-date=28 tetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028020359/https://www.autosport.com/f1/news/149648/race-of-my-life-alain-prost-on-mexico-1990|url-status=live}}</ref> Fati i kampionatit u vendos sërisht në garën e parafundit në Suzuka, por këtë herë Prost kishte 9 pikë më pak se Senna. Ashtu si në vitin e kaluar, të dy pilotët u përplasën sërisht me njëri-tjetrin.<ref name=":3" /> Në kthesën e parë pas nisjes së garës, Senna qëllimit u përplas te Prost, duke i nxjerrë të dy pilotët nga gara dhe duke vulosur titullin në favor të tij. Dennis menjëherë e dinte që Senna e shkaktoi aksidentin qëllimisht, edhe pse i'u desh një vit për t'a pranuar:<ref name=":16" /> ai deklaroi në vitin 1991 se Senna u hakmorr ndaj Prost për aksidentin e tyre në vitin 1989.<ref name=":112">{{Cite web|author=David Tremayne|date=7 korrik 2014|title=The other side of Senna — his rage at Prost and Suzuka 1990|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/december-1991/6/the-other-side-of-senna/|access-date=3 tetor 2024|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=7 shkurt 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240207210511/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/december-1991/6/the-other-side-of-senna/|url-status=live}}</ref> Edhe pse Prost u ankua për këtë aksident, duke thënë se Senna nuk ka vlera si njeri, braziliani nuk u pezullua.<ref name=":112" /> Prost e mbylli kampionatin në vendin e dytë, shtatë pikë mbrapa Sennës, kurse Ferrari u rendit në vendin e dytë mbrapa McLaren.<ref>{{cite web|url=https://www.motorsportmagazine.com/database/championships/1990-f1-world-championship/|title=1990 F1 World Championship|website=Motor Sport Magazine|language=en|access-date=27 janar 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301231913/https://www.motorsportmagazine.com/database/championships/1990-f1-world-championship/|archive-date=1 mars 2021}}</ref> Pas përfundimit të sezonit, Nigel Mansell, shoku i ekipit të Prost, u largua nga Ferrari për t'u rikthyer te Williams.<ref>{{Cite book|author=Murray Walker|title=Murray Walker's Formula One Heroes|date=2001|publisher=[[Virgin Books]]|language=en|isbn=1-85227-918-4|page=108}}Murray Walker & Simon Taylor ''Murray Walker's Formula One Heroes'' p. 108, paragrafi 2. Virgin Books,{{ISBN|1-85227-918-4}}</ref><ref name=":7">{{Cite web|author=Simon Taylor|date=dhjetor 2009|title=Lunch with... Nigel Mansell|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/december-2009/60/lunch-nigel-mansell|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230713202624/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/december-2009/60/lunch-nigel-mansell/|archive-date=13 korrik 2023|access-date=11 shkurt 2021|website=Motor Sport Magazine|language=en}}</ref> Ai tha se marrëdhënja e tij me Prost nuk ishte e mirë, pavarësisht se britaniku e kishte mbështetur atë për incidentin me Sennën në garën e Japonisë në vitin 1989. Një tjetër faktor i marrëdhënjes së keqe ishte mbërritja e Prost si piloti i parë i Ferrarit, edhe pse kontrata e Mansell kishte një klauzolë që e bënte atë pilotin e parë.<ref>{{Cite web|author=Jamie Woodhouse|date=20 gusht 2022|title=Nigel Mansell now realises why his team-mates didn't like him too much|url=https://www.planetf1.com/news/nigel-mansell-realises-reason-team-mate-dislike|access-date=1 tetor 2024|website=PlanetF1|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090810/https://www.planetf1.com/news/nigel-mansell-realises-reason-team-mate-dislike|url-status=live}}</ref> Mansell tregoi se pasi ai mori pol pozitën në garën e Francës, Prost i kërkoi Ferrarit që t'i jepnin makinën e tij për garën e rradhës në Britani.<ref>{{Cite book|author=Nigel Mansell|title=My Autobiography|date=1995 |page=222|publisher=Collins Willow|language=en|isbn=0-00-218497-4}}</ref> Ai u zëvëndësua nga francezi [[Jean Alesi]].<ref name=":7" /> Ferrari pësoi rënje në sezonin 1991. Makina e tyre "Ferrari 642" nuk ishte e aftë të mbante ritmin e McLarenit dhe Williamsit. Prost nuk përfundoi asnjë garë më poshtë se vendi i pestë, por nuk fitoi asnjë garë. Ai gjithashtu mori pesë podiume dhe përfundoi vetëm tetë gara; kolegu i tij Alesi përfundoi vetëm shtatë gara. Sipas raportimeve, motorri V12 i Ferrarit nuk ishte aq konkurues sa motorrët V10 të rivalëve të tyre, të cilët ishin më të shpejtë, më të lehtë dhe harxhonin benzinë më pak.<ref name=":23" /> Prost, i cili pati vështirësi gjatë sezonit, shpërtheu në garën e parafundit, duke thënë se makina e tij ecte " si një kamion".<ref>{{cite book|title=Formula Ferrari|author=Umberto Zapelloni|isbn=0-340-83471-4|publisher=[[Hodder & Stoughton]]|language=en|date=April 2004|page=17}}</ref><ref name=":19" /> Ferrari u kundërpërgjigj menjëherë duke shkarkuar Prostin. Ai u zëvëndësua nga piloti italian [[Gianni Morbidelli]] për [[Çmimi i madh i Australisë 1991|Çmimin e madh të Australisë 1991]], si dhe nga [[Ivan Capelli]] për sezonin e ardhshëm.<ref>{{Cite book|author1=Murray Walker|author2=Simon Taylor|title=Murray Walker's Formula One Heroes|date=2001|page=115|publisher=Virgin Books|language=en|isbn=1-85227-918-4}}</ref> ===Williams=== Prost nuk garoi në sezonin 1992.<ref name=":2" /> Pavarësisht kontakteve me Ligier, ekip me të cilin ai garoi në fazën parasezonale, ai qëndroi jashtë për këtë sezon pasi Ferrari i ofroi një shumë të madhe parash.<ref name="8w">{{cite web|author1=Mattijs Diepraam|author2=Rainer Nyberg|date=maj 2001|language=en|title=Subtlety redefined|url=http://8w.forix.com/prost.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015073811/http://8w.forix.com/prost.html|archive-date=15 tetor 2012|access-date=18 tetor 2012 |publisher=8w.forix}}</ref> Gjatë këtij sezoni, Mansell dhe Williams-Renault thyen dominimin e McLaren-Hondës: britaniku fitoi titullin e parë kampion kurse Honda u tërhoq nga Formula Një për shkak të krrizës ekonomike në Japoni.<ref>{{Cite web|date=16 mars 2022|title=Honda's Bittersweet F1 Legacy|url=https://www.nippon.com/en/japan-topics/g02026/|access-date=1 tetor 2024|website=nippon.com|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090953/https://www.nippon.com/en/japan-topics/g02026/|url-status=live}}</ref> Kjo gjë bëri që Williams të ishte ekipi dominues si dhe njëri prej pilotëve të tyre pritej të shpallej sërisht kampion për sezonin 1993. Prost e shfrytëzoi këtë mundësi dhe filloi të negocionte me [[Frank Williams]] për t'u bërë pjesë e ekipit që nga gara e dytë e sezonit 1993.<ref name=":242">{{Cite web|author=Adam Cooper|date=7 korrik 2024|title=The Domination Game: How Mansell and Williams made 1992 their own|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/july-2002/30/the-domination-game/|access-date=1 tetor 2024|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091110/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/july-2002/30/the-domination-game/|url-status=live}}</ref> Negociatat ishin të suksesshme dhe ai firmosi për dy vite.<ref>{{cite web|date=15 dhjetor 2012|title=The History of Williams - 1993|url=https://www.williamsdb.com/the-history-of-williams/the-history-of-williams-1993/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216163106/https://www.williamsdb.com/the-history-of-williams/the-history-of-williams-1993/|archive-date=16 dhjetor 2019|access-date=16 dhjetor 2019|website=The Williams Database|language=en}}</ref> Piloti i dytë i Williams, [[Riccardo Patrese]], ndjeu se vendi i tij ishte në rrezik dhe firmosi me [[Benetton Formula|Benetton]]. Prost pritej të ishte sërisht shok ekipi me Mansellin, por britaniku nuk arriti të rinovonte kontratën me ekipin për shkak të kërkesave të larta financiare.<ref name=":242" /> Pas largimit të Mansell, Williams kërkoi të sillte në ekip Sennën, por kjo nuk u arrit pasi kontrata e Prost kishte një klauzolë që e ndalonte brazilianin t'i bashkohej Williamsit për sa kohë që ai ishte atje.{{sfn|Ménard|Vassal|2003|p=138}} Senna e quajti Prostin "frikacak" për këtë klauzolë, por në fund vazhdoi të garonte me McLarenin.{{sfn|Ménard|Vassal|2003|p=138}}<ref>{{cite web|url=https://www.f1oversteer.com/throwbacks/ayrton-senna-once-called-alain-prost-a-coward-for-refusing-to-be-his-teammate/|title=Ayrton Senna once called Alain Prost a ‘coward’ for refusing to be his teammate|website=f1oversteer.com|language=en|date=28 gusht 2026|access-date=10 tetor 2026}}</ref> Prost fitoi titullin e katërt kampion bote në sezonin 1993.<ref name=":12">{{cite news|date=11 dhjetor 1994|title=Briefly |url=http://link.galegroup.com/apps/doc/A296056825/GPS?u=wikipedia&sid=GPS|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201123443/https://go.gale.com/ps/i.do?p=GPS&u=wikipedia&id=GALE%7CA296056825&v=2.1&it=r&sid=GPS&asid=5b88d3e4|archive-date=1 dhjetor 2020|access-date=17 prill 2019|publisher=[[The Age|Sunday Age]]|language=en|page=4|via=Infotrac Newsstand}}</ref> Ai ishte shok ekipi me pilotin 32 vjeçar [[Damon Hill]]. Williams dominoi sërisht garën për konstruktor, duke marrë dyfishin e pikëve krahasuar me vendin e dytë McLaren. Prost fitoi shtatë nga dhjetë garat e para të sezonit si dhe mori pol pozita në 13 nga 16 garat e sezonit. Edhe pse gjatë sezonit ai u përball me konkurencën e Hill dhe Sennës, Prost u shpall kampion në Portugali dhe dy gara nga fundi. Pak para fitimit të titullit, Prost njoftoi tërheqjen nga sporti në përfundim të sezonit.<ref name="la">{{Cite web|author=Shav Glick|date=25 shtator 1993|title=Prost, 38, Announces Retirement|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-09-25-sp-38901-story.html|access-date=18 shtator 2024|website=Los Angeles Times|language=en|archive-date=12 qershor 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230612151224/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-09-25-sp-38901-story.html|url-status=live}}</ref> Duke qënë se ai do të tërhiqej, Williams mori Sennën si pilot për sezonin e ardhshëm, pavarësisht klauzolës së Prost. Pavarësisht se klauzola e tij ishte në fuqi edhe për vitin 1994, Renault i kërkoi Williams për t'a bindur Prostin për të hequr dorë nga ky kusht.<ref>{{Cite web|date=11 tetor 1993|title=Senna signs with Williams |url=https://www.upi.com/Archives/1993/10/11/Senna-signs-with-Williams/9005750312000/|access-date=18 shtator 2024|website=UPI|language=en|archive-date=24 janar 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250124015818/https://www.upi.com/Archives/1993/10/11/Senna-signs-with-Williams/9005750312000/|url-status=live}}</ref> Francezi u tërhoq në fund të sezonit 1993 me kusht që Williams t'i paguante rrogën e plotë për sezonin 1994.<ref name=":22">[[Senna (film)|''Senna'' (film)]] (edicioni i zgjatur), te minuta 1:47-1:50.</ref> Prost e mbylli me podium garën e fundit të karrierës në [[Çmimi i madh i Australisë 1993|Australi]]. Pas përfundimit të garës, Prost u përfaqua nga Senna, duke u surprizuar nga veprimi i brazilianit.<ref name=":5" /> McLaren, të cilët sapo kishin firmosur një marrëveshje për t'u furnizuar me motorrë nga [[Peugeot]],<ref>{{cite web|url=https://www.classicdriver.com/en/article/auctions/peugeot-powered-mclaren-a-smoking-hot-symbol-f1s-golden-era|title=This Peugeot-powered McLaren is a smoking-hot symbol of F1’s golden era|publisher=Classic Driver|language=en|date=15 tetor 2022|access-date=14 tetor 2026}}</ref> u përpoqën për të bindur Prost të zinte vendin e Sennës për sezonin 1994.<ref name="auto">{{Cite web|author=Jamie Woodhouse|date=24 dhjetor 2021|title=Ayrton Senna called Alain Prost 'begging' him to stay in F1 in 1994|url=https://www.planetf1.com/news/ayrton-senna-begged-alain-prost-return|access-date=18 shtator 2024|website=PlanetF1|language=en}}</ref> Senna vetë e inkurajoi francezin për të pranuar ofertën, por Prost refuzoi, duke u tërhequr një herë e përgjithmonë.<ref name="auto2">{{Cite web|date=30 shtator 2018|title=Martin Brundle at McLaren in 1994|url=https://www.unracedf1.com/martin-brundle-at-mclaren-in-1994/|access-date=18 shtator 2024|website=UnracedF1.com|language=en|archive-date=3 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241003033825/https://www.unracedf1.com/martin-brundle-at-mclaren-in-1994/|url-status=live}}</ref> ==Profili i pilotit== ===Stili i të voziturit=== Gjatë karrierës së tij, Prost fitoi pseudonimin "Profesori" për intelektualitetin e tij në pistë. Edhe pse fillimisht ai tha se ky pseudonim nuk i bënte përshtypje, me kalimin e kohës ai tha se pseudonimi karakterizonte stilin e tij të të voziturit. Prost ishte shumë i aftë të përgatiste strategjinë e tij para fillimit të një gare: ai zakonisht i kursente frenat dhe gomat në fazat e para të garës, duke i lënë të freskëta për pjesën e fundit.<ref name=":2" /> Motoja e tij ishte "Fito sa më ngadalë të jetë e mundur",<ref name="mcbride_nyt_p3" /><ref>{{Cite web|title=On this week #8: A masterclass from The Professor|url=https://www.pirelli.com/global/en-ww/race/racingspot/formula-1/a-masterclass-from-the-professor-119946/|access-date=2 tetor 2024|website=pirelli.com|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091306/https://www.pirelli.com/global/en-ww/race/racingspot/formula-1/a-masterclass-from-the-professor-119946/|url-status=live}}</ref> një moto që ai mund t'a ketë marrë nga [[Niki Lauda]] ose [[Juan Manuel Fangio]].<ref name=":24">{{Cite web|author=Clive James|title=Niki Lauda Wins Going Slowly|url=https://www.clivejames.com/niki-lauda-wins-going-slowly.html|access-date=2 tetor 2024|website=CliveJames.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|author=Will Buxton|date=3 qershor 2016|title=BUXTON: The Secret|url=https://racer.com/2016/06/03/buxton-the-secret-130356/|access-date=2 tetor 2024|website=RACER|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091338/https://racer.com/2016/06/03/buxton-the-secret-130356/|url-status=live}}</ref><ref name=":27" /> Shefi i Hondës, [[Nobuhiko Kawamoto]], kur u pyet për dy pilotët e McLarenit, tha: Senna është si një samurai kurse Prost është si një kompjuter.<ref name=":5" /> Ndryshe nga Senna, i cili ecte gjithmon me ritëm të lartë,<ref name=":2" /> Prost garonte më me elegancë dhe qetësi, duke kopjuar idhujt e tij [[Jackie Stewart]] dhe [[Jim Clark]].{{sfn|Roebuck|1986|p=131}} Edhe pse Prost mund të mos ketë garuar me aq stil sa bashkëkohësit e tij – Nigel Mansell dikur tha se Prost thjesht kishte makinën më të mirë në pistë – Stewart e lavdëroi Prostin për butësinë e tij pas timonit, duke shpjeguar: “Për disa, kjo është e mërzitshme; për mua, është mjeshtëri – dhe shumë më e vështirë sesa thjesht të shëtisësh me makinën përreth.”<ref name=":27" /><ref name=":28" /> Qetësia e Prostit i lejoi atij të nxirrte maksimumin nga një motorr pa e çuar atë drejt prishjes. Clive James shkroi se Prost "konsiderohej i çuditshëm edhe nga pilotët e tjerë për mënyrën se si makinat e tij qëndronin bashkë: ishte sikur ai mund të dëgjonte se çfarë po ndodhte në motorr. Prost ishte shoku i makinës. Pilotët e tjerë nuk e trajtonin makinën me më shumë takt sesa trajtonin gratë e tyre".<ref name=":24" /> Megjithatë, qasja e tij pati disa kritikë, përfshirë Ron Dennis, i cili u mërzit që Prost refuzoi të garonte për fitoren në Spa në vitin 1985. Prost u përgjigj se "E kam humbur kampionatin në momentin e fundit aq shumë herë sa nuk po rrezikoj".<ref name=":26">{{Cite web|title=Alain Prost|url=https://www.mclaren.com/racing/heritage/formula-1/drivers/alain-prost/|access-date=2 tetor 2024|website=Mclaren.com|language=en|archive-date=29 shtator 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240929000643/https://www.mclaren.com/racing/heritage/formula-1/drivers/alain-prost|url-status=live}}</ref> Prost u prek nga kritikat, të cilat i përmblodhi si "kur fiton... është normale, kur humb, je budalla".<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/full-transcript-read-every-word-from-four-time-world-champion-alain-prosts.24IUj5h536Ih9IwT09FgjG|title=FULL TRANSCRIPT: Read every word from four-time world champion Alain Prost's insightful Beyond the Grid interview|author=Tom Clark|publisher=Formula Një|language=en|date=17 mars 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007113432/https://www.formula1.com/en/latest/article/full-transcript-read-every-word-from-four-time-world-champion-alain-prosts.24IUj5h536Ih9IwT09FgjG|archive-date=7 tetor 2024|access-date=28 korrik 2026}}</ref> Stili i qetë i Prostit ndonjëherë maskonte ritmin e tij të ashpër në pistë. [[Steve Nichols]], projektuesi i makinave të Prostit te McLaren dhe Ferrari, tha se në Çmimin e madh të Belgjikës 1985, ai e pa Prostin të bënte tre xhiro me qetësi në pistë dhe nuk e kuptoi që Prost kishte marrë pol pozitë deri pasi u kthye në garazh.<ref>{{Cite web|author=Dan Prosser|date=2 gusht 2023|title=McLaren designer Steve Nichols on Prost, Senna and Lauda|url=https://www.the-intercooler.com/library/blog/mclaren-designer-steve-nichols-on-prost-senna-and-lauda/|access-date=2 tetor 2024|website=The Intercooler|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091441/https://www.the-intercooler.com/library/blog/mclaren-designer-steve-nichols-on-prost-senna-and-lauda/|url-status=live}}</ref> [[Nigel Roebuck]] tregoi një histori të ngjashme në lidhje me pol pozitën e Prostit në [[Monako]].<ref name=":28">{{Cite web|author=Graham Keilloh|date=24 korrik 2011|title=In defence of Alain Prost|url=http://www.talkingaboutf1.com/2011/07/in-defence-of-alain-prost.html|access-date=3 tetor 2024|website=Talking About F1|language=en|archive-date=11 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210211030202/http://www.talkingaboutf1.com/2011/07/in-defence-of-alain-prost.html|url-status=live}}</ref> [[Adrian Newey]], projektuesi i makinave të Prostit te Williams, tha se Prost ndonjëherë e acaronte në praktika sepse Prost rrallë e shtynte makinën deri në limit, duke e bërë më të vështirë për Newey të kuptonte nëse makina ishte mjaftueshëm e shpejtë.<ref>{{Cite web|date=2 tetor 2023|title=Prost's final fling|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/november-2023/71/prosts-final-fling/|access-date=2 tetor 2024|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091128/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/november-2023/71/prosts-final-fling/|url-status=live}}</ref> Newey shtoi se "kur donte, mund të ecte vërtet shpejtë".<ref>{{Cite web|author=Lucrezia Costa|date=11 gusht 2024|title=Adrian Newey on the champions he has worked with: "Very different characters, but all phenomenal"|url=https://pitdebrief.com/post/adrian-newey-on-the-champions-he-has-worked-with-very-different-characters-but-all-phenomenal/|access-date=2 tetor 2024|website=Motorsport {{!}} Pit Debrief|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091323/https://pitdebrief.com/post/adrian-newey-on-the-champions-he-has-worked-with-very-different-characters-but-all-phenomenal/|url-status=live}}</ref> Edhe pse Senna e dominoi Prostin në provat zyrtarr gjatë 32 garave si shok ekipi, duke marrë 26 pol pozita kundrejt 4 të Prostit, në ditën e garës Prost shënoi 12 xhiro më të shpejta kundrejt 6 të Sennës.<ref name=":21" /> Edhe pse Senna ishte më i shpejtë në provat zyrtare, Prost ishte i nënvlersuar në këtë kategori: Niki Lauda vuri në dukje se kur Prost u bashkua me McLaren në vitin 1984, Prost ishte aq i shpejtë sa Lauda hoqi dorë nga përpjekja për t'u barazuar me Prost në provat zyrtare dhe e përdori kohën e tij në pistë për të përgatitur makinën e tij për garën. Prost i përvetësoi këto mësime dhe i përdori kundër Sennës në vitet 1988 dhe 1989.<ref name=":21" /> ===Trashëgimia=== Prost konsiderohet një nga pilotët më të mirë të të gjitha kohërave në Formula Një. Ai ka fituar katër tituj botëror, po aq sa [[Sebastian Vettel]] dhe [[Max Verstappen]]. Vetëm [[Lewis Hamilton]], [[Michael Schumacher]], dhe Juan Manuel Fangio kanë fituar më shumë tituj se ai.<ref name=":20"/> Përveç kësaj, Prost humbi mundësinë për të fituar edhe katër tituj të tjerë për vetëm 12.5 pikë.<ref name=":17"/> Në kohën e pensionimit të tij, Prost mbante rekordin për garat e fituara (51),<ref>{{cite web|title=Grand Prix Results: Portuguese GP, 1993|url=http://www.grandprix.com/gpe/rr546.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20061030022713/http://www.grandprix.com/gpe/rr546.html|archive-date=30 tetor 2006|access-date=7 nëntor 2006|website=GrandPrix.com|language=en}}</ref><ref name=":2" /> e cila qëndroi për 14 vite; rekordi i tij u thye nga Schumacher në vitin 2001.<ref name=":0">{{cite news|author=Alan Henry|date=4 shtator 2001|title=Schumacher rubs salt into Prost wounds|url=https://www.theguardian.com/sport/2001/sep/04/formulaone.formulaone2001|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417055456/https://www.theguardian.com/sport/2001/sep/04/formulaone.formulaone2001|archive-date=17 prill 2019|access-date=17 prill 2019|publisher=[[The Guardian]]|language=en}}</ref><ref name=":13" /> Prost besonte se nëse Senna nuk do ndërronte jetë në vitin 1994, do t'ja thyente rekordin e fitoreve francezit.<ref name=":0" /> Prost gjithashtu kishte rekordin për numrin e xhirove të shpejta (41) deri në vitin 2001; Schumacher ishte sërisht piloti që i theu rekordin.<ref name=":27">{{Cite news|date=1 qershor 1993|title=Alain Prost retires|url=https://www.autosport.com/f1/news/alain-prost-retires-5053020/5053020/|access-date=3 tetor 2024|publisher=Autosport|language=en}}</ref> Prost aktualisht ndan rekordin për përqindjen më të lartë të garave të nisura nga rreshti i parë në një sezon të vetëm (16 nga 16 në vitin 1993) me Ayrton Sennën (1989) dhe Damon Hill (1996).<ref>{{cite web|author=Steven Lynch|date=1 korrik 2011|title=Front row regulars|url=http://en.espn.co.uk/f1/motorsport/story/53088.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190501082158/http://en.espn.co.uk/f1/motorsport/story/53088.html|archive-date=1 maj 2019|access-date=1 maj 2019|publisher=ESPN UK|language=en}}</ref> Deri në vitin 2026, ai është francezi i fundit që ka fituar [[Çmimi i madh i Francës|Çmimin e madh të Francës]].<ref>{{cite web|author=Nicky Haldenby|date=8 qershor 2021|title=France's Home Race Heroes|url=https://f1destinations.com/france-home-race-f1-heroes/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614214908/https://f1destinations.com/france-home-race-f1-heroes/|archive-date=14 qershor 2021|access-date=14 qershor 2021|website=F1Destinations|language=en}}</ref> ===Lëvizjet dhe marrëdhënjet me ekipet=== Prost gjithashtu e kuptoi rëndësinë e të garuarit me makinën më të mirë; uebfaqja zyrtare e McLarenit komenton se ai "e ndërtoi karrierën e tij të gjatë duke bërë lëvizjen e duhur në kohën e duhur". Megjithatë, pasi Prost gjeti rrugën e tij drejt një ekipi fitues, ai nuk ishte gjithmonë i shkathët në marrëdhëniet e tij me ekipet dhe furnizuesit e motorrëve. Faqja e internetit e [[Formula Një]] vëren se ndërsa Prost "bëri që fitoret e tij të dukeshin të lehta", ai "ishte më pak i suksesshëm në politikën në të cilën ishte gjithmonë i përfshirë" dhe ai "i la ekipet në mënyrë negative në katër raste". Shoku i ekipit të Prostit te Ferrari, Nigel Mansell, kujton një incident ku në [[Çmimi i madh i Britanisë 1990|Çmimin e madh të Britanisë 1990]], makina që ai garoi nuk ecte njësoj si në garën e mëparshme ku ai kishte marrë pol pozitë. Kur u përball me mekanikët, Prost doli në përfundimin se Mansell kishte makinë superiore krahasuar me francezin. Makinat e tyre u ndërruan pa djeninë e Mansell dhe me kërkesë të Prost. Prost gjithashtu fliste rrjedhshëm italisht, ndërsa italishtja e Mansell ishte vetëm bisedore në rastin më të mirë, duke i dhënë Prostit ndikim më të madh brenda ekipit me bazë në [[Maranello]]. Sipas Prost, Mansell mori pjesë vetëm në dy ose tre takime informuese mekanike gjatë gjithë sezonit, duke preferuar të luante [[golf]].<ref>Mansell, Nigel ''My Autobiography'' faqja 222 Collins Willow {{ISBN|0-00-218497-4}}</ref> Prost e përshpejtoi shkarkimin e tij nga Ferrari në vitin 1991 duke kritikuar hapur makinën si dhe nuk mori pjesë në sezonin 1992 (duke pranuar një shumë të konsiderueshme parash nga Ferrari) në vend që të garonte me Ligier të nivelit të dytë.<ref name="8w"/> Në garën e dytë të sezonit 1992, Prost e dalloi menjëherë potencialin e kombinimit Williams-Renault dhe negocioi për një vend për sezonet 1993 dhe 1994.<ref name=":242"/> Pasi njoftoi daljen e tij në pension në fund të sezonit 1993 (duke mos dashur të ishte partner me Sennën në vitin 1994, me Williams që pranoi të paguante pagën e Prostit për vitin 1994), Prost vendosi të mos dilte nga pensioni pasi nuk u impresionua nga një provë e McLaren-Peugeot për sezonin 1994.<ref name="auto"/><ref name="auto2"/><ref name=":13" /> Pasi Senna humbi jetën në Çmimin e madh të San Marinos në vitin 1994, Prost ishte kandidati i dukshëm për të zënë vendin bosh te Williams, por Prost tha se nga respekti për Sennën nuk do të garonte më në Formula Një.<ref name="NZHerald">{{Cite web|author=Don Kennedy|date=9 tetor 2024|title=Formula One: Prost reminisces ahead of return to Imola|url=https://www.nzherald.co.nz/hawkes-bay-today/news/formula-one-prost-reminisces-ahead-of-return-to-imola/DTEDCRZLPWQYLWWEUQ4UMOERSQ/|access-date=11 tetor 2024|website=The New Zealand Herald|language=en|archive-date=26 qershor 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250626125859/https://www.nzherald.co.nz/hawkes-bay-today/news/formula-one-prost-reminisces-ahead-of-return-to-imola/DTEDCRZLPWQYLWWEUQ4UMOERSQ/|url-status=live}}</ref> ===Vlerësimet nga bashkëkohësit=== Në vitin 2009, një sondazh i [[Autosport]] i kryer nga 217 pilotë të Formula Një e nxori Prostin të votuar si piloti i katërt më i madh i të gjitha kohërave në Formula Një, pas Sennës, Schumacherit dhe Fangios.<ref>{{Cite web|date=2009|title=Formula 1's Greatest Drivers – AUTOSPORT.com – Alain Prost|url=http://f1greatestdrivers.autosport.com/?driver=4|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517231624/https://f1greatestdrivers.autosport.com/?driver=4|archive-date=17 maj 2021|access-date=19 shkurt 2021|website=f1greatestdrivers.autosport.com|language=en}}</ref> Shoku i skuadrës së Prostit, Keke Rosberg, tha se "Ai është më i miri që kam njohur ndonjëherë, pa dyshim. Si një pilot garash i gjithanshëm, ai është kokë e këmbë përpara kujtdo tjetër."<ref name=":28" /> Drejtori ekzekutiv i Formula Një, [[Bernie Ecclestone]], tha se Prost ishte piloti më i madh i të gjitha kohërave, pasi Prost rrallë gëzonte trajtimin e pilotit numër një, ndryshe nga Senna ose Schumacher.<ref>{{Cite web|last=NewsDesk|date=13 shtator 2016|title=Ecclestone: Prost was better than Schumacher or Senna|url=https://www.grandprix247.com/2016/09/13/ecclestone-prost-was-better-than-schumacher-or-senna/|access-date=1 tetor 2024|website=GRANDPRIX247.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2017|title=Bernie Ecclestone says Alain Prost best ever F1 driver|url=https://www.sportsmole.co.uk/fb_281199.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240628085026/https://www.sportsmole.co.uk/formula-1/news/ecclestone-says-prost-best-ever-f1-driver_281199.html|archive-date=28 qershor 2024|access-date=19 shkurt 2021|website=Sports Mole|language=en}}</ref> Në vitin 2023, Ecclestone tha se Max Verstappen e kishte tejkaluar Prostin.<ref>{{Cite web|author=Jamie Woodhouse|date=23 shtator 2023|title=Bernie Ecclestone snubs Lewis Hamilton to hand F1 GOAT title to former title rival|url=https://www.planetf1.com/news/bernie-ecclestone-max-verstappen-f1-greatest|access-date=1 tetor 2024|website=PlanetF1|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.planetf1.com/news/bernie-ecclestone-max-verstappen-f1-greatest|url-status=live}}</ref> Shefi i ekipit Jordan, [[Eddie Jordan]], ndante mendimin e Ecclestone, duke vlerësuar që Prost "nuk e vriste mendjen kurrë se kush ishte shoku i tij i skuadrës" (Senna ishte një përjashtim i dukshëm).<ref>{{Cite web|author=Mark Scott|date=16 prill 2020|title=Jordan: 'Prost the greatest, not Schumi or Senna'|url=https://www.planetf1.com/news/greatest-formula-1-driver|access-date=1 tetor 2024|website=PlanetF1|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090758/https://www.planetf1.com/news/greatest-formula-1-driver|url-status=live}}</ref> Shefi i stafit mjekësor i Formula Një, Sid Watkins, tha se Prost dhe Niki Lauda ishin pilotët më inteligjentë me të cilët kishte punuar, duke vënë në dukje se ai mund të kujtonte vetëm një aksident të rrezikshëm që përfshinte Prostin në karrierën e tij.<ref>{{Cite book|author=Sid Watkins|title=Life at the Limit|publisher=Pan Macmillan|language=en|year=2013|isbn=9781447241010|location=Londër|pages=110}}</ref> ===Rivaliteti me Ayrton Sennën=== Piloti brazilian [[Ayrton Senna]] ishte rivali më i madh i Prostit. Rivaliteti midis tyre konsiderohet një nga më të mëdhenjt në historinë e sporteve.<ref>{{cite web|url=https://www.autoevolution.com/news/senna-vs-prost-one-of-the-most-fiercest-rivalries-in-the-history-of-motorsport-139075.html|title=Senna vs Prost: One of the Fiercest Rivalries in the History of Motorsport|website=autoevolution.com|language=en|date=9 dhjetor 2019|access-date=15 tetor 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.goodwood.com/grr/f1/prost-vs-senna-a-friendship-after-bitter-rivalry/|title=Prost vs. Senna: A friendship after bitter rivalry|website=goodwood.com|language=en|date=12 janar 2026|access-date=15 tetor 2026}}</ref> Betejat e Prostit me Ayrton Sennën u mbuluan gjerësisht nga media. Të dy pilotët ishin konkurrentë të fortë dhe kontribuan në disa incidente në pistë: *[[Çmimi i madh i Portugalisë 1988|Estoril 1988]] (Senna u përpoq ta ndalonte Prostin që ta kalonte duke e kërcënuar se do ta shtynte anash në murin e boksit)<ref name="auto1"/> *[[Çmimi i madh i San Marinos 1989|Imola 1989]] (Senna dhe Prost ranë dakord të shmangnin garimin shumë të ngushtë me njëri-tjetrin në xhiron e parë, por nuk ranë dakord për kushtet e sakta të marrëveshjes, pas së cilës Prost u ankua në media)<ref name=":8" /> *[[Çmimi i madh i Japonisë 1989|Suzuka 1989]] (duke garuar krah për krah me Sennën, Prost fitoi titullin kampion duke ecur në rrugën e Sennës në vijën e brendshme dhe duke e sfiduar atë të frenonte ose të përplasej. Ata u përplasën)<ref name=":18" /> *[[Çmimi i madh i Japonisë 1990|Suzuka 1990]] (duke garuar krah për krah me Prostin, Senna fitoi titullin kampion duke e nxjerrë qëllimisht Prostin nga gara në formë hakmarrje për incidentin e vitit 1989)<ref name=":6">{{Cite web|author=Joe Saward|date=1 tetor 1991|title=Ayrton Senna attacks Jean-Marie Balestre|url=http://www.grandprix.com//features/joe-saward/news-feature-ayrton-senna-attacks-jean-marie-balestre.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121174811/https://www.grandprix.com/features/joe-saward/news-feature-ayrton-senna-attacks-jean-marie-balestre.html|archive-date=21 janar 2021|access-date=10 shkurt 2021|website=grandprix.com|language=en}}</ref> *[[Çmimi i madh i Gjermanisë 1989|Hockenheim 1991]] (Senna e nxori Prostin jashtë pistës dhe në rrugën e daljes nga bokset).<ref>{{Cite web|last=Grandprix.com|date=28 korrik 1991|title=German GP, 1991|url=http://www.grandprix.com//races/german-gp-1991.html|access-date=12 shkurt 2021|website=grandprix.com|language=en|archive-date=4 mars 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304180439/https://www.grandprix.com/races/german-gp-1991.html|url-status=live}}</ref> Pas incidentit të Hockenheim të vitit 1991, [[FISA]] urdhëroi një takim midis dy pilotëve për të ulur tensionet dhe për të parandaluar incidente të mëtejshme.<ref>{{cite web|author=David Tremayne|date=shtator 1991|title=Formula One: 1991 Hungarian Grand Prix|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/september-1991/13/formula-one-hungarian-grand-prix?v=7516fd43adaa|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229202513/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/september-1991/13/formula-one-hungarian-grand-prix?v=7516fd43adaa|archive-date=29 dhjetor 2022|access-date=12 shkurt 2021|website=Motor Sport Magazine|language=en}}</ref> Përveç kësaj, të dy pilotët e gjetën veten duke ndjekur të njëjtin ekip pas sezonit 1992, pasi performanca e Ferrarit kishte rënë dhe Honda u largua nga Formula Një, duke e lënë Williams-Renault si sundimtarin e padiskutueshëm të Formula Një. Prost nënshkroi për Williams me kusht që Senna të mos bëhej pjesë e ekipit, duke bërë që braziliani të ankohej publikisht se Prost po "sillej si frikacak".<ref name=":25">{{cite web|title=Ayrton Senna Calls Prost A Coward.mpg|date=5 dhjetor 2011|url=https://www.youtube.com/watch?v=qFZKkK6odgY|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130218163814/http://www.youtube.com/watch?v=qFZKkK6odgY&gl=US&hl=en|archive-date=18 shkurt 2013|access-date=28 qershor 2013|publisher=Youtube.com|language=en}}</ref> Tifozët brazilianë të Sennës u tërbuan aq shumë nga refuzimi i Prostit për të garuar me Sennën në kushte të barabarta, saqë Prost mori një eskortë policore për [[Çmimi i madh i Brazilit 1993|Çmimin e Madh të Brazilit 1993]].<ref>{{cite book|author=Derick Allsop|title=Designs on Victory: On the Grand Prix Trail With Benetton|publisher=Hutchinson|language=en|year=1993|isbn=0-09-178311-9}}</ref> Prost fitoi lehtësisht titullin e vitit 1993 dhe u tërhoq në fund të sezonit, duke i lejuar Sennës të merrte kryesimin në Williams për sezonin 1994. Pasi nuk ishin më konkurrentë, dy rivalët filluan të përmirësonin marrëdhënien e tyre. Në garën e fundit të Prostit, Çmimin e madh të Australisë 1993, Senna e tërhoqi atë në shkallën më të lartë të podiumit dhe e përqafoi.<ref>{{cite web|title=Fan review of Grand Prix with image of pair on podium|url=http://www.farzadsf1gallery.com/features/adel93.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061025173536/http://www.farzadsf1gallery.com/features/adel93.html|archive-date=25 tetor 2006|access-date=28 janar 2007|website=farzadsf1gallery.com|language=en}}</ref><ref name=":5" /> Vetëm disa ditë para vdekjes së parakohshme të Sennës në Imola, ndërsa po filmonte një xhiro më makinë në pistën e Imolës për kanalin televiziv francez [[TF1]], ai përshëndeti Prostin, i cili në atë kohë ishte një komentator i këtij kanali televiziv: "Një përshëndetje e veçantë për mikun tim... mikun tonë të dashur, Alain. Na mungon të gjithëve Alain." Prosti tha se ishte i habitur dhe shumë i prekur nga komenti.<ref name="Hamilton">{{cite book|author=Maurice Hamilton|title=Frank Williams |publisher=Macmillan|language=en|year=1998|isbn=0-333-71716-3|page=234}}</ref><ref name=":5" /> Prost mori pjesë në funeralin e Sennës, duke qënë një nga njerëzit që mbajti arkivolin e tij,<ref>{{cite web|title=Open Warfare|url=http://www.gpracing.net192.com/drivers/prost-senna.cfm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070702171047/http://www.gpracing.net192.com/drivers/prost-senna.cfm|archive-date=2 korrik 2007|access-date=30 gusht 2015|website=GPRacing.net192.com|language=en}}</ref> dhe komentoi se kur Senna vdiq "një pjesë e tij kishte vdekur gjithashtu", sepse karrierat e tyre kishin qenë shumë të lidhura me njëra-tjetrën. Senna ndihej ashtu si francezu, duke i thënë një miku të ngushtë se pasi Prosti u tërhoq, ai e kuptoi se sa shumë nga motivimi i tij kishte ardhur nga rivaliteti me Prostin.<ref name=":5">{{cite web|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/october-1998/28/ayrton-senna-alain-prost/|title=Ayrton Senna by Alain Prost|publisher=Motorsport Magazine|author=Nigel Roebuck|language=en|date=tetor 1998|access-date=20 tetor 2026}}</ref> ===Vlerësimet=== Media të ndryshme janë përpjekur të zhvillojnë modele që matin në mënyrë objektive aftësitë e pilotëve në lidhje me cilësinë e makinës. Prost përgjithësisht renditet lart në këto krahasime. *[[Universiteti i Sheffield]] (2016): I dyti i të gjitha kohërave<ref>{{Cite web|date=14 prill 2016|title=University research reveals greatest Formula One driver of all time|url=http://www.sheffield.ac.uk/news/nr/greatest-formula-one-driver-ever-1.567358|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160416020912/http://www.sheffield.ac.uk/news/nr/greatest-formula-one-driver-ever-1.567358|archive-date=16 prill 2016|access-date=30 shtator 2024|website=University of Sheffield|language=en}}</ref> *[[The Economist]] (2020): I treti i të gjitha kohërave<ref>{{Cite news|date=17 tetor 2020|title=Engineers, not racers, are the true drivers of success in motor sport|url=https://www.economist.com/graphic-detail/2020/10/17/engineers-not-racers-are-the-true-drivers-of-success-in-motor-sport|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120194230/https://www.economist.com/graphic-detail/2020/10/17/engineers-not-racers-are-the-true-drivers-of-success-in-motor-sport|archive-date=20 nëntor 2020|access-date=19 shkurt 2021|newspaper=The Economist|language=en|issn=}}</ref> *[[Carteret Analytics]] (2020): I teti i të gjitha kohërave<ref>{{Cite web|author=Frank Dalleres|date=15 nëntor 2020|title=Why Juan Manuel Fangio, not Lewis Hamilton or Michael Schumacher, is the greatest Formula 1 driver ever|url=https://www.cityam.com/why-juan-manuel-fangio-not-lewis-hamilton-or-michael-schumacher-is-the-greatest-formula-1-driver-ever/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120141605/https://www.cityam.com/why-juan-manuel-fangio-not-lewis-hamilton-or-michael-schumacher-is-the-greatest-formula-1-driver-ever/|archive-date=20 nëntor 2020|access-date=19 shkurt 2021|website=CityAM|language=en}}</ref> *[[F1-Analysis.com]] (2022): I katërti i të gjitha kohërave; i dyti i të gjitha kohërave pas korrigjimit të ndryshimeve në epokë.<ref>{{cite web|date=31 maj 2022|title=A History of F1: Who is the GOAT? |url=http://f1-analysis.com/2022/05/31/who-is-the-f1-goat/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705091012/https://f1-analysis.com/2022/05/31/who-is-the-f1-goat/|archive-date=5 korrik 2022 |access-date=1 shtator 2022|language=en}}</ref> ==Jeta e mëvonshme== Gjatë viteve 1994 dhe 1995, Prost punoi si komentator për kanalin televiziv francez TF1.<ref>{{cite book|title=Sport et Télé: Les Liaisons Secrètes|page=379|author=Eric Maitrot|publisher=Flammarion|language=fr|year=1995}}</ref> Ai gjithashtu punoi për Renault duke bërë marrëdhënie me publikun dhe promovime.<ref>Hamilton 2015, f. 306.</ref> Pas kësaj, Prost u kthye në ekipin e tij të vjetër McLaren, duke punuar si këshilltar teknik;<ref name=":2" /> ai gjithashtu përfundoi [[L'Étape du Tour]], një udhëtim vjetor me biçikleta me pjesëmarrje masive që zhvillohet në një fazë të [[Tour de France]].<ref>{{Cite web|last=Cycling News 19|date=11 February 2011|title=Prost trades pedal strokes with Merckx in Oman|url=https://www.cyclingnews.com/news/prost-trades-pedal-strokes-with-merckx-in-oman/|access-date=12 shkurt 2021|website=cyclingnews.com|language=en|archive-date=25 janar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125074709/https://www.cyclingnews.com/news/prost-trades-pedal-strokes-with-merckx-in-oman/|url-status=live}}</ref> Në vitin 2024, Prost shprehu publikisht shqetësime në lidhje me trendin në rritje të ekipeve të Formula Një që i nënshtrohen ndryshimeve të shpeshta të emrave për shkak të ndryshimeve në pronësi dhe sponsorizim. Ai argumentoi se, ndërsa partneritetet tregtare janë një pjesë integrale e Formula Një moderne, ndryshimi i vazhdueshëm i markës rrezikon të dëmtojë ndjenjën e traditës dhe vazhdimësisë së sportit. Duke përmendur shembullin e Sauber, i cili kaloi nga [[Alfa Romeo]] në Stake dhe më pas në [[Audi]] në vitin 2026, si dhe ndryshimin e markës së AlphaTauri në Visa Cash App RB, Prost sugjeroi që praktika të tilla dobësojnë identitetin historik dhe lidhjen emocionale që tifozët kanë me ekipet e vjetra. Ai theksoi se trashëgimia e Formula Njê është ndërtuar jo vetëm mbi pilotët dhe prodhuesit e saj, por edhe mbi trashëgiminë e qëndrueshme të ekipeve të saj, dhe paralajmëroi se prioritizimi i fitimeve tregtare afatshkurtra mbi stabilitetin mund të dëmtojë strukturën kulturore të sportit.<ref>{{Cite web|author=Lydia Mee|title=Former champion highlights the importance of keeping lega...|url=https://www.newsweek.com/sports/f1-news-alain-prost-some-new-team-names-are-losing-tradition-our-sport-1891621|access-date=18 shtator 2025|website=Newsweek|date=23 prill 2024|language=en}}</ref> ===Prost Grand Prix=== {{main|Prost Grand Prix}} Gjatë vitit 1989, Prost filloi të mendonte të krijonte ekipin e tij, pasi marrëdhënia e tij me shokun e tij të ekipit në McLaren, Ayrton Senna, ishte prishur. Prost dhe [[John Barnard]], ish-projektuesi kryesor në McLaren, ishin pranë themelimit të një ekipi në vitin 1990. Megjithatë, mungesa e sponsorizimit nënkuptonte se kjo nuk ishte e mundur, kështu që Prost u transferua te Ferrari dhe Barnard u largua nga Ferrari për t'u bashkuar me Benetton. Pasi u grind me ekipin italian në fund të vitit 1991, Prost e gjeti veten pa ekip për vitin 1992; pas dështimit të negociatave të gjera me [[Guy Ligier]] për blerjen e ekipit të tij Ligier, Prost vendosi të bashkohej me Williams për vitin 1993.<ref name="Prost Renault">{{Cite web|author=Joe Saward|date=1 shtator 1995|title=Team Prost - a dream or reality?|url=http://www.grandprix.com/ft/ft00198.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140605084146/http://www.grandprix.com/ft/ft00198.html|archive-date=5 qershor 2014|access-date=27 nëntor 2024|website=Grandprix.com|language=en}}</ref> Deri në vitin 1995, kur Prost punonte për Renault, njerëzit kishin supozuar se do të formohej një ekip Prost-Renault. Renault refuzoi kërkesën e Prost për të furnizuar motorrë për ekipin e tij, duke i dhënë fund spekulimeve.<ref name="Prost Renault" /> Më 13 shkurt 1997, Prost bleu ekipin Ligier nga [[Flavio Briatore]] dhe e riemëroi atë në "Prost Grand Prix".<ref name="Prost GP">{{cite web|url=http://www.grandprix.com/gpe/con-prost.html|title=GP Encyclopedia – Constructor – Prost Grand Prix|publisher=GrandPrix.com|language=en|access-date=8 shtator 2006|date=16 gusht 2006}}</ref> Një ditë pasi bleu ekipin, Prost nënshkroi një marrëveshje tre-vjeçare me prodhuesin francez të makinave Peugeot, i cili do të furnizonte ekipin me motorrë nga viti 1998 deri në vitin 2000.<ref name="Prost GP" /> Për sezonin e parë të ekipit, Prost mbajti një nga pilotët e Ligier të vitit 1996, [[Olivier Panis]], i cili kishte fituar [[Çmimi i madh i Monakos 1996|Çmimin e madh të Monakos 1996]]; ekipi gjithashtu firmosi një kontratë me pilotin japonez [[Shinji Nakano]]. Ekipi garoi me motorrët Mugen-Honda të përdorur nga Ligier sezonin e kaluar, ndërsa makina ishte në fakt Ligier JS45 i menduar fillimisht, por u riemërua [[Prost JS45]]. Gjërat dukeshin premtuese në fillim të sezonit, pasi ekipi mori dy pikë në garën debutuese në Australi falë një vendi të pestë nga Olivier Panis. Ekipi shënoi edhe 13 pikë të tjera përpara se Panis të thyente këmbën në një aksident gjatë Çmimit të madh të Kanadasë. Ai u zëvendësua nga [[Jarno Trulli]] i Minardit. Pas kësaj, gjërat filluan të përkeqësoheshin pak dhe ekipi mblodhi vetëm pesë pikë gjatë rikuperimit të Panis. Ai u rikthye në fund të sezonit për të garuar në tre garat e fundit. Prost GP përfundoi i gjashti në kampionatin e konstruktorëve me 21 pikë.<ref>{{cite web|url=https://www.autosport.com/f1/news/analysis-prosts-dream-of-french-team-in-jeopardy-5058532/5058532/|title=Analysis: Prost's Dream of French Team in Jeopardy|author=Francois Thomazeau|date=22 nëntor 2001|website=Autosport.com|language=en|access-date=23 janar 2007|archive-date=29 dhjetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229202510/https://www.autosport.com/f1/news/analysis-prosts-dream-of-french-team-in-jeopardy-5058532/5058532/|url-status=live}}</ref><ref name="essaar">{{cite web|url=http://essaar.co.uk/f1-prost-grand-prix-went-wrong/|title=F1: Prost Grand Prix – What went wrong?|author=Aaron Collins|date=3 shtator 2018|website=Essaar Motorsport|language=en|access-date=15 gusht 2019|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190815013921/http://essaar.co.uk/f1-prost-grand-prix-went-wrong/|archive-date=15 gusht 2019}}</ref> Prost u bë president i Prost Grand Prix në fillim të vitit 1998.<ref name="essaar"/> Pas mbërritjes së Peugeot si furnizues motorrësh për ekipin, Mugen-Honda vendosi të furnizonte ekipin Jordan. Prost GP shënoi një pikë të vetme gjatë sezonit kur Jarno Trulli përfundoi i gjashti në Belgjikë.<ref>{{cite web|url=http://www.formula1.com/results/season/1998/176/|title=1998 Belgian Grand Prix|publisher=Formula Një|language=en|date=30 gusht 1998|archive-url=https://web.archive.org/web/20141205004520/http://www.formula1.com/results/season/1998/176/|archive-date=5 dhjetor 2014|access-date=24 dhjetor 2015}}</ref> Sezoni 1999 ishte vendimtar për Prost GP.<ref>Jean-Michel Desnoues; Patrick Camus & Jean-Marc Loubat <u>Formula 1 99</u> . Queen Anne Press. {{ISBN|1-85291-606-0}}</ref> Prost punësoi [[John Barnard]] si konsulent teknik.<ref name="Prost GP" /> Kompania e Barnard, B3 Technologies, ndihmoi [[Loïc Bigois]] me projektimin e modelit Prost AP02. Panis dhe Trulli ranë dakord të qëndronin me ekipin për këtë sezon. Makina nuk ishte një shqetësim i madh, por motori Peugeot V10 doli të ishte i rëndë dhe i paqëndrueshëm. Viti i fundit i Peugeot si furnizues motorrësh për Prost GP solli njëfarë optimizmi. Prost punësoi shokun e tij të skuadrës të Ferrari në sezonin 1991, [[Jean Alesi]], për të drejtuar makinën kryesore dhe gjermanin [[Nick Heidfeld]], i cili kishte fituar kampionatin e Formula 3000 në vitin 1999, për ta shoqëruar. Sezoni doli të ishte sërisht katastrofik: AP03 doli të ishte i paqëndrueshëm dhe me menaxhim të dobët. Gjërat nuk u ndryshuan kur pilotët u përplasën me njëri-tjetrin në [[Çmimi i madh i Austrisë 2000|Çmimin e madh të Austrisë]]. Drejtori teknik i sapoemëruar, [[Alan Jenkins]], u shkarkua në mes të vitit. Prost ristrukturoi ekipin, duke punësuar [[Joan Villadelprat]] si drejtor menaxhues dhe duke zëvendësuar Jenkins me [[Henri Durand]] si drejtor të ri teknik të ekipit.<ref name="Prost GP" /> Në vitin 2001, Ferrari pranoi të furnizonte Prost GP me motorrë për sezonin e ri.<ref name="Prost GP" /> Paratë mbaruan në fillim të sezonit 2002 dhe Prost falimentoi, duke lënë borxhe prej rreth 30 milionë $.<ref name="Prost GP" /> ===Role të tjera=== Gjatë vitit 2002, Prost kaloi kohë me familjen e tij dhe garoi në tetë gara me biçikleta, duke u renditur i treti në ''Granite – Mont Lozère''.<ref>{{Cite web|date=12 tetor 2017|title=Limited Edition RM 70-01 Tourbillon Alain Prost – The Richard Mille watch with the Odometer|url=https://luxuothailand.com/watches/limited-edition-rm-70-01-tourbillon-alain-prost-the-richard-mille-watch-with-the-odometer.html|access-date=12 shkurt 2021|website=LUXUO Thailand|language=en|archive-date=8 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208010129/https://luxuothailand.com/watches/limited-edition-rm-70-01-tourbillon-alain-prost-the-richard-mille-watch-with-the-odometer.html|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.prostfan.com/2002.htm Alain Prost 2002 Bicycle Racing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061019100827/http://www.prostfan.com/2002.htm |date=19 tetor 2006 }}, ProstFan.com (në anglisht). Marrë më 11 tetor 2006.</ref> Ai gjithashtu garoi në serinë e garave në akull Andros në vitin 2003, duke u renditur i dyti në kampionat pas [[Yvan Muller]].<ref>{{Cite web|title=Alain Prost pilotera le nouveau Dacia Duster au Trophée glace Andros|url=https://www.argus.nc/le-mag/actualites/alain-prost-pilotera-le-nouveau-dacia-duster-au-trophee-glace-andros-388|access-date=12 shkurt 2021|website=argus.nc|language=fr|archive-date=31 mars 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331053557/https://www.argus.nc/le-mag/actualites/alain-prost-pilotera-le-nouveau-dacia-duster-au-trophee-glace-andros-388|url-status=live}}</ref><ref name = "Andros">''Trophée Andros Championship Standings'', [http://www.prostfan.com/andros03.htm p. 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061019101133/http://www.prostfan.com/andros03.htm |date=19 tetor 2006 }}. ProstFan.com (në anglisht). Marrë më 11 tetor 2006.</ref> Në vitet 2003 dhe 2004, Prost mori pjesë në [[Étape du Tour]].<ref>{{Cite web|author=Patrick François|date=1 shkurt 2005|title=Alain Prost: 12 ans de cyclosport!|url=http://cyclosport.info/alain-prost-12-ans-de-cyclosport/|access-date=12 shkurt 2021|website=Cyclisme Pour Tous|language=fr|archive-date=25 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225101108/http://cyclosport.info/alain-prost-12-ans-de-cyclosport/|url-status=live}}</ref> Prost u bë gjithashtu Ambasador për Uniroyal, një pozicion që do ta mbante deri në maj 2006.<ref>{{Cite web|date=16 korrik 2003|title=Alain Prost, ambassadeur d'Uniroyal|url=https://www.strategies.fr/actualites/marques/r76616W/alain-prost-ambassadeur-d-uniroyal.html|access-date=12 shkurt 2021|website=Stratégies|language=fr|archive-date=22 nëntor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122073134/https://www.strategies.fr/actualites/marques/r76616W/alain-prost-ambassadeur-d-uniroyal.html|url-status=live}}</ref><ref name="Later Life">''Alain Prost Information – Alain's career year by year, 1973–2006'' [http://www.prostfan.com/infos.htm ProstFan.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905184626/http://www.prostfan.com/infos.htm |date=5 shtator 2017 }}. Marrë më 11 tetor 2006.</ref> Prost vazhdoi të garonte në Andros Trophy, duke fituar titullin me Toyotën në vitet 2006–07, 2007–08 dhe me Dacian në vitet 2011–2012.<ref>{{Cite web|author=Joe Rusz|date=10 nëntor 2010|title=Prost Plays it Cool|url=https://www.roadandtrack.com/racing/race-coverage/prost-plays-it-cool|access-date=12 shkurt 2021|website=Road & Track|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|author=Noah Joseph|date=5 shkurt 2012|title=Alain Prost wins ice-racing series in Dacia Lodgy Glace MPV|url=https://www.autoblog.com/2012/02/05/alain-prost-wins-ice-racing-series-in-dacia-lodgy-glace-mpv/|access-date=12 shkurt 2021|website=Autoblog|language=en|archive-date=28 qershor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240628084929/https://gum.criteo.com/syncframe?origin=publishertag&topUrl=www.autoblog.com&gdpr=0&gdpr_consent=&us_privacy=1YNN&gpp=DBABBg~BVoIgACA.QA&gpp_sid=8|url-status=live}}</ref><ref>''Trophée Andros Championship Standings'', [http://www.prostfan.com/andros04.htm p. 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061019212848/http://www.prostfan.com/andros04.htm |date=19 tetor 2006 }}. ProstFan.com. Marrë më 11 tetor 2006.</ref><ref name="Andros5">''Trophée Andros Championship Standings'', [http://www.prostfan.com/andros05.htm p. 5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110014307/http://www.prostfan.com/andros05.htm |date=10 nëntor 2006 }}. ProstFan.com. Marrë më 11 tetor 2006.</ref><ref>[http://www.prostfan.com/20062007.htm Trophée Andros] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070101091920/http://www.prostfan.com/20062007.htm |date=1 janar 2007 }}, ProstFan.com. Marrë më 11 tetor 2006.</ref> Për [[Kampionati Botëror i Formula Një 2010|sezonin 2010 të Formula Një]], rregullorja sportive u ndryshua në mënyrë që një ish-pilot të ishte pjesë e panelit të administratorëve. Prost ishte piloti i parë i tillë që mori këtë rol, në [[Çmimi i madh i Bahreinit 2010|Çmimin e Madh të Bahreinit 2010]].<ref>{{cite news|author=Matt Beer|title=Prost joins stewards for Bahrain|publisher=[[Haymarket Group|Haymarket Publications]]|work=autosport.com|language=en|url=http://www.autosport.com/news/report.php/id/82000|date=11 mars 2010|access-date=11 mars 2010|archive-date=14 mars 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100314141858/http://www.autosport.com/news/report.php/id/82000|url-status=live}}</ref> Prost gjithashtu mori pjesë në Garën e Kampionëve në 2010, një garë e organizuar për legjendat e sportit motorik për të garuar në makina të barabarta.<ref>{{Cite web|date=20 maj 2010|title=Alain Prost for ROC|url=https://timesofmalta.com/articles/view/alain-prost-for-roc.308156|access-date=12 February 2021|website=Times of Malta|language=en|archive-date=2 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202185414/https://timesofmalta.com/articles/view/alain-prost-for-roc.308156|url-status=live}}</ref> Në shkurt 2012, Prost u emërua ambasadori i ri ndërkombëtar i Renault, duke përfaqësuar kompaninë në demonstrime sportive dhe në ngjarje të organizuara ose të ndjekura nga Renaulti.<ref>{{cite web|author=Luke Vandezande|title=Alain Prost Named New Renault Brand Embassador [sic&#93;|url=http://www.autoguide.com/auto-news/2012/02/alain-prost-named-new-renault-brand-embassador.html|publisher=AutoGuide|language=en|date=23 shkurt 2012|access-date=18 tetor 2012|archive-date=28 janar 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130128174700/http://www.autoguide.com/auto-news/2012/02/alain-prost-named-new-renault-brand-embassador.html|url-status=live}}</ref> Prost ka përfunduar dy herë [[Absa Cape Epic]], një garë tetë-ditore me biçikleta malore prej 700 km në [[Republika Jugafrikane|Afrikën e Jugut]]. Ai e përfundoi garën për herë të parë në 2012 me partnerin Sebastien di Pasqua dhe pastaj përsëri në 2013, dhe e nisi por nuk e përfundoi garën në 2014.<ref>{{Cite web|title=Prost/Di Pasqua {{!}} 2014 Absa Cape Epic|url=https://www.cape-epic.com/teams/2014/7473/prost-di-pasqua|access-date=12 shkurt 2021|website=cape-epic.com|language=en|archive-date=5 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205153215/https://www.cape-epic.com/teams/2014/7473/prost-di-pasqua|url-status=live}}</ref> Në tetor 2013, u njoftua se Prost do të bashkonte forcat me ekipin e garave DAMS të [[Jean-Paul Driot]] për të formuar "e.dams", një ekip që do të garonte në Kampionatin FIA Formula E me makina elektrike që nga fillimi i tij në shtator 2014.<ref>{{cite web|url=http://www.fiaformulae.com/en/news/2013/october/alain-prost-jean-paul-driot-team-up-for-formula-e.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924012620/http://www.fiaformulae.com/en/news/2013/october/alain-prost-jean-paul-driot-team-up-for-formula-e.aspx|url-status=dead|archive-date=24 shtator 2015|title=Alain Prost & Jean-Paul Driot team up for Formula E|date=24 tetor 2013|website=[[Kampionati FIA Formula E]]|language=en|access-date=28 qershor 2015}}</ref> Në qershor 2014, ekipi njoftoi se formacioni i tij fillestar i pilotëve do të përbëhej nga [[Nicolas Prost]] dhe [[Sébastien Buemi]].<ref>{{cite web|url=http://www.fiaformulae.com/en/news/2014/june/buemi-prost-sign-for-newly-titled-edams-renault.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706123625/http://www.fiaformulae.com/en/news/2014/june/buemi-prost-sign-for-newly-titled-edams-renault.aspx|url-status=dead|archive-date=6 korrik 2014|title=Buemi & Prost sign for newly-titled e.dams-Renault|date=30 qershor 2014|website=[[Kampionati FIA Formula E]]|language=en|access-date=28 qershor 2015}}</ref> Ekipi fitoi kampionatin e parë të Formula E.<ref>{{cite web|url=http://uk.reuters.com/article/uk-motor-racing-electric-renault-idUKKCN0P80V120150628|title=Renault to invest more in electric series|author=Alan Baldwin|date=28 qershor 2015|author=Ken Ferris|publisher=Reuters|language=en|access-date=28 qershor 2015|archive-date=30 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150630231259/http://uk.reuters.com/article/2015/06/28/uk-motor-racing-electric-renault-idUKKCN0P80V120150628|url-status=dead}}</ref> Prost ishte një analist në Channel 4 F1 për sezonin 2016.<ref>{{Cite web|author=Lawrence Barretto|date=8 mars 2016|title=Mark Webber, Alain Prost and Murray Walker join Channel 4 F1 team|url=https://www.autosport.com/f1/news/mark-webber-alain-prost-and-murray-walker-join-channel-4-f1-team-4993194/4993194/|access-date=21 janar 2025|website=Autosport.com|language=en|archive-date=23 qershor 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230623153424/https://www.autosport.com/f1/news/mark-webber-alain-prost-and-murray-walker-join-channel-4-f1-team-4993194/4993194/|url-status=live}}</ref> Në vitin 2017, Prost u punësua si këshilltar special për Renaultin në Formula Një.<ref>{{cite web|author=Sam Hall|title=Four-time F1 champ Alain Prost signs on to help Renault F1|url=https://www.autoweek.com/racing/formula-1/a1815436/four-time-f1-champ-alain-prost-signs-help-renault-f1/|publisher=Autoweek|language=en|date=23 shkurt 2017|access-date=1 dhjetor 2020|archive-date=1 dhjetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201123442/https://www.autoweek.com/racing/formula-1/a1815436/four-time-f1-champ-alain-prost-signs-help-renault-f1/|url-status=live}}</ref> Që nga korriku 2019, ai mori një rol drejtor jo-ekzekutiv në Renault Sport. Gjatë garës së 1000të të Formula Një, në Kinë, Prost pati nderin të valëviste flamurin me kuadrata ndërsa piloti i Mercedesit, Lewis Hamilton, kaloi vijën e finishit për të marrë fitoren e tij të 75të në karrierë.<ref>{{cite web|url=https://www.motorsport.com/f1/news/alain-prost-director-renault-team/4503770/|title=Prost takes non-executive director role with Renault F1 team|author=Adam Cooper|date=30 korrik 2019|website=motorsport.com|language=en|access-date=30 korrik 2019|archive-date=30 korrik 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190730075415/https://www.motorsport.com/f1/news/alain-prost-director-renault-team/4503770/|url-status=live}}</ref> Prost vazhdoi rolin e tij brenda ekipit të Formula Një të Renault, i cili u riemërua "Ekipi Alpine F1" në vitin 2021, deri në janar 2022, kur u njoftua largimi i tij nga ekipi.<ref>{{Cite web|title=Alain Prost slams Alpine for 'lack of respect' as departure is announced|url=https://sportslumo.com/f1/alain-prost-slams-alpine-for-lack-of-respect-as-departure-is-announced/|access-date=13 korrik 2023|website=Sportslumo|language=en |archive-date=27 maj 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230527093123/https://sportslumo.com/f1/alain-prost-slams-alpine-for-lack-of-respect-as-departure-is-announced/|url-status=live}}</ref> ==Jeta personale== Prost ishte i martuar me Anne-Marie (e lindur më 14 shkurt 1955), por ata u divorcuan pak më vonë. Ata kanë dy djem, Nicolas (i lindur më 18 gusht 1981) dhe Sacha Prost (i lindur më 30 maj 1990).<ref>{{Cite web|date=14 gusht 2020|title=Learn More About Alain Prost's Wife Anne-Marie Prost, Married In 1980|url=https://ecelebritymirror.com/entertainment/alain-prost-wife-anne-marie-prost/|access-date=7 shkurt 2021|website=Ecelebritymirror|language=en|archive-date=2 janar 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102132707/https://ecelebritymirror.com/entertainment/alain-prost-wife-anne-marie-prost/|url-status=live}}</ref> Prost ka edhe një vajzë, Victoria, e lindur në vitin 1996 nga lidhja e tij me Bernadette Cottin.<ref>{{Cite web|date=13 gusht 2020|title=Meet Victoria Prost – Photos Of Alain Prost's Daughter|url=https://ecelebritymirror.com/celebrity-babies/victoria-prost-alain-prost-daughter/|access-date=7 shkurt 2021|website=Ecelebritymirror|language=en|archive-date=2 janar 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102132705/https://ecelebritymirror.com/celebrity-babies/victoria-prost-alain-prost-daughter/|url-status=live}}</ref> Nga viti 2014 deri në vitin 2018, Nicolas garoi në Formula E për [[e.dams Renault]], një ekip i drejtuar pjesërisht nga babai i tij.<ref>''[http://www.prostfan.com/nicolas.htm – Nicolas' career year by year, 2003 – 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080416162110/http://www.prostfan.com/nicolas.htm|date=16 prill 2008 }}'', ProstFan.com (në anglisht). Marrë më 17 gusht 2018.</ref><ref>{{Cite web|date=12 June 2018|title=Nico Prost to leave Renault e.dams after New York finale|url=http://www.fiaformulae.com/en/news/2018/june/nico-prost-to-leave-renault-edams-after-new-york|access-date=7 shkurt 2021|website=FIA Formula E|language=en|archive-date=9 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209032835/https://www.fiaformulae.com/en/news/2018/june/nico-prost-to-leave-renault-edams-after-new-york|url-status=live}}</ref> Prost jetoi në qytetin e tij të lindjes, Saint-Chamond, derisa ai dhe ekipi i tij Renault u ndanë në fillim të viteve 1980. Në prill 1983, familja Prost u zhvendos në Sainte-Croix, Zvicër, dhe pak më vonë në Yens, Zvicër. Ata u zhvendosën në Zvicër pasi punëtorët e Renault shkuan në shtëpinë e Prostit në Francë dhe i dogjën dy makina.<ref name="mcbride_nyt_p3"/> Ata jetuan atje deri në nëntor 1999, kur u zhvendosën në Nyon në të njëjtin shtet.<ref>{{cite web|url=http://www.prostfan.com/index.htm|title=Alain Prost Information|website=prostfan.com|language=en|access-date=17 gusht 2006|archive-date=11 maj 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060511200904/http://www.prostfan.com/index.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=2013|title=Prost Alain Switzerland|url=https://switzerlandisyours.com/E/celebrities/bios/2.html|access-date=7 shkurt 2021|website=switzerlandisyours.com|language=en|archive-date=27 mars 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210327021759/http://switzerlandisyours.com/E/celebrities/bios/2.html|url-status=live}}</ref> Nëpërmjet Nicolas, Prost ka dy nipër të quajtur Kimi (i lindur në nëntor 2015) dhe Mika (i lindur në dhjetor 2020).<ref>{{Cite web|author=Gabriele Testi|date=18 November 2015|title=È arrivata la "terza generazione" dei... Prost!|url=https://it.motorsport.com/formula-e/news/formula-e-arrivata-la-terza-generazione-dei-prost/658288/|access-date=8 shkurt 2021|website=it.motorsport.com|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20161130052542/http://it.motorsport.com/formula-e/news/formula-e-arrivata-la-terza-generazione-dei-prost/|archive-date=30 nëntor 2016}}</ref><ref>{{Cite web|date=8 janar 2021|title=Nico Prost Bio|url=https://ecelebrityspy.com/wikis/nico-prost-bio-net-worth-career-crash-parents-wife-siblings-wiki|access-date=8 shkurt 2021|website=Nico Prost Bio – Net Worth, Career, Crash, Parents, Wife, Siblings, Wiki {{!}} eCelebritySpy|language=en|archive-date=21 janar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121230941/https://ecelebrityspy.com/wikis/nico-prost-bio-net-worth-career-crash-parents-wife-siblings-wiki|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|author=Nicholas Prost|date=27 dhjetor 2020|title=Welcome little Mika ❤️ our second son was born today, he is in great form and his mom also. His brother is very happy!|url=https://www.instagram.com/p/CJTwu28AuGI/?hl=en|archive-url=https://ghostarchive.org/iarchive/instagram/nicoprost/2473534946673877384|archive-date=23 dhjetor 2021|language=en|url-access=subscription|access-date=8 shkurt 2021|website=instagram.com}}{{cbignore}}</ref> Nëpërmjet Sachas, ai ka një nip tjetër të quajtur Liam (i lindur në qershor 2018).<ref>{{Cite web|date=13 gusht 2020|title=5 Facts About Alain Prost's Son Sacha Prost|url=https://ecelebritymirror.com/celebrity-babies/5-facts-alain-prost-son-sacha-prost/|access-date=8 shkurt 2021|website=Ecelebritymirror|language=en|archive-date=2 mars 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302233339/https://ecelebritymirror.com/celebrity-babies/5-facts-alain-prost-son-sacha-prost/|url-status=live}}</ref> Në vitin 1986, Prost u dekorua me Legjionin e Nderit nga presidenti francez, [[François Mitterrand]];<ref name="mcbride_nyt_p3" /><ref name=":9"/> ai u gradua nga Kalorës në Oficer në vitin 1993.<ref name=":11">{{Cite web|date=1 janar 1994|url=https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/article_jo/JORFARTI000001319949|title=Article – Décret du 31 décembre 1993 portant promotion et nomination à titre exceptionnel – Légifrance|language=fr|access-date=13 shkurt 2021|website=www.legifrance.gouv.fr|archive-date=27 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227212022/https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/article_jo/JORFARTI000001319949|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=4 janar 1994|title=LÉGION D'HONNEUR Les promotions et les nominations du Nouvel An|url=https://www.lemonde.fr/archives/article/1994/01/04/legion-d-honneur-les-promotions-et-les-nominations-du-nouvel-an_3793531_1819218.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412041126/https://www.lemonde.fr/archives/article/1994/01/04/legion-d-honneur-les-promotions-et-les-nominations-du-nouvel-an_3793531_1819218.html|archive-date=12 prill 2021|access-date=15 shkurt 2021|website=lemonde.fr|language=fr}}</ref> Përveç kësaj, atij iu dha një OBE nderi Britanik në vitin 1994,<ref name=":13">{{Cite web|date=13 dhjetor 1994|title=FRANCE: ALAIN PROST IS AWARDED BRITISH OBE|url=https://reuters.screenocean.com/record/1011437|access-date=18 shkurt 2021|website=Reuters Archive Licensing|language=en|archive-date=28 qershor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240628085426/https://reuters.screenocean.com/record/1011437|url-status=live}}</ref><ref name=":12" /> si dhe Urdhri Brazilian i Kryqit të Jugut në vitin 1999.<ref>{{Cite web|date=26 maj 1999|title=LFL – Produção intelectual – DocReader Web|url=https://www.docvirt.com/docreader.net/docreader.aspx?bib=ACER_LFL_PI&pasta=LFL%20pi%20Lampreia,%20L.%20F.%201999.05.26&pagfis=3117|access-date=19 shkurt 2021|website=docvirt.com|language=pt|archive-date=4 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204222526/https://www.docvirt.com/docreader.net/docreader.aspx?bib=ACER_LFL_PI&pasta=LFL%20pi%20Lampreia,%20L.%20F.%201999.05.26&pagfis=3117|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=19 qershor 2019|title=Embaixador da Suécia no Brasil é condecorado com a Ordem Nacional do Cruzeiro do Sul|url=https://www.swedenabroad.se/pt/embaixada/brasil-bras%C3%ADlia/atual/not%C3%ADcias/embaixador-da-su%C3%A9cia-no-brasil-%C3%A9-condecorado-com-a-ordem-nacional-do-cruzeiro-do-sul/|access-date=19 shkurt 2021|website=Sweden Abroad|language=pt|archive-date=28 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228213242/https://www.swedenabroad.se/pt/embaixada/brasil-bras%C3%ADlia/atual/not%C3%ADcias/embaixador-da-su%C3%A9cia-no-brasil-%C3%A9-condecorado-com-a-ordem-nacional-do-cruzeiro-do-sul/|url-status=dead}}</ref> Ai u përfshi gjithashtu në Sallën e Famës së Sporteve Motorike Ndërkombëtare dhe në Sallën e Famës së FIAs në vitet 1999 dhe 2017 respektivisht.<ref>{{Cite web|title=Alain Prost|url=https://www.motorsportshalloffame.com/inductees/alain-prost/|access-date=15 shkurt 2021|website=International Motorsports Hall of Fame|language=en|archive-date=14 prill 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414015831/https://www.motorsportshalloffame.com/inductees/alain-prost/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=5 dhjetor 2017|title=F1 Champions gather in Paris as FIA opens Hall of Fame|url=https://www.fia.com/news/f1-champions-gather-paris-fia-opens-hall-fame|access-date=15 shkurt 2021|website=Federation Internationale de l'Automobile|language=en|archive-date=17 maj 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517124759/https://www.fia.com/news/f1-champions-gather-paris-fia-opens-hall-fame|url-status=live}}</ref> Përveç gjuhës së tij amtare frënge, Prost flet rrjedhshëm edhe [[Gjuha angleze|anglisht]] dhe [[Gjuha italiane|italisht]].<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=GxWnjjoJPqM|title=Intervista ad Alain Prost|author=RMC Motori - Racing Mobilità Curiosità|language=it|date=22 shkurt 2017|access-date=28 tetor 2023|via=YouTube}}{{cbignore}}</ref> Ai luajti veten e tij në serinë vizatimore ''[[Tooned]]'' të McLaren për të përkujtuar 50-vjetorin e themelimit të ekipit.<ref>{{cite web|author1-link=McLaren|title=Tooned 50: The making of (part 2)|website=[[YouTube]]|url=https://www.youtube.com/watch?v=dw2VjijqxOI|language=en|format=video|date=18 nëntor 2013|access-date=2 janar 2025|archive-date=11 prill 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250411143605/https://www.youtube.com/watch?v=dw2VjijqxOI|url-status=live}}</ref> Episodi 5 i sezonit të dytë të serialit tregon një rrëfim të trilluar të sezonit 1984 të Formula Një, i cili ia atribuon dështimet mekanike të Prostit dhe pozicionin e tij të fundit në kampionat gjatë sezonit veprimeve të personazhit Profesor M (i luajtur nga [[Alexander Armstrong]]).<ref>{{cite web|author1-link=McLaren|title=Tooned 50: Episode 5 - The Alain Prost Story|website=[[YouTube]]|url=https://www.youtube.com/watch?v=hxMH9ZKb-Zw|language=en|format=video|date=6 tetor 2013|access-date=2 janar 2025|archive-date=18 janar 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250118030030/https://www.youtube.com/watch?v=hxMH9ZKb-Zw|url-status=live}}</ref> ==Rekordi i garimit== ===Përmbledhja e karrierës=== {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" !Sezoni !Seria !Ekipi !Gara !Fitore !Pol pozita !Xh/të shpejta !Podiume !Pikë !Pozicioni |- !rowspan=2|1976 |align=left|[[Formula Renault 2.0 West European Cup|Formule Renault Nationale]] |align=left|[[Oreca|Ecurie Elf]] |13 |12 |10 |11 |12 |112 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- |align=left|[[Formula Renault#Championships 2|Challenge de Formule Renault Europe]] |align=left|Equipe Danielson |2 |0 |1 |0 |0 |1 |28të |- !rowspan=2|1977 |align=left|[[Formula Renault#Championships 2|Challenge de Formule Renault Europe]] |align=left| |16 |6 |4 |7 |10 |157 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- |align=left|[[1977 European Formula Two Championship|European Formula Two]] |align=left|[[Kauhsen|Willi Kauhsen Racing Team]] |2 |0 |0 |0 |0 |0 |{{abbr|NC|Jo i renditur}} |- !rowspan=5|1978 |align=left|[[French Formula Three Championship|French Formula Three]] |rowspan="4" style="text-align:left"|[[Oreca|Ecurie Elf]] |? |? |? |? |? |? |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- |align=left|[[Kampionati FIA Formula Tre Evropiane 1978|Formula Tre Evropiane]] |8 |1 |1 |1 |1 |10 |9të |- |align=left|[[1978 British Formula Three season#BP Super Visco British F3 Championship|Super Visco British Formula Three]] |2 |0 |0 |0 |1 |7 |13të |- |align=left|[[1978 British Formula Three season#Vandervell British F3 Championship|Vandervell British Formula Three]] |1 |0 |0 |0 |1 |18 |9të |- |align=left|[[1978 European Formula Two Championship|European Formula Two]] |align=left|[[Fred Opert|Fred Opert Racing]] |1 |0 |0 |0 |0 |0 |{{abbr|NC|Jo i renditur}} |- !rowspan=3|1979 |align=left|[[French Formula Three Championship|French Formula Three]] |rowspan="3" style="text-align:left"|[[Oreca|Ecurie Elf]] |5 |5 |4 |5 |5 |75 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- |align=left nowrap|[[Kampionati FIA Formula Tre Evropiane 1979|Formula Tre Evropiane]] |10 |6 |5 |6 |8 |67 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- |align=left|[[1979 British Formula Three Championship|British Formula Three]] |1 |0 |0 |0 |0 |4 |12të |- !rowspan=2|1980 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1980|Formula Një]] |align=left|[[Marlboro]] [[McLaren|Team McLaren]] |13 |0 |0 |0 |0 |5 |16të |- |align=left|[[1980 BMW M1 Procar Championship|BMW M1 Procar Championship]] |align=left|[[BMW in motorsport|BMW Motorsport]] |1 |0 |0 |0 |0 |6 |21të |- !1981 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1981|Formula Një]] |align=left|[[Renault në Formula Një|Équipe Renault]] [[Elf Aquitaine|Elf]] |15 |3 |2 |1 |6 |43 |5të |- !1982 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1982|Formula Një]] |align=left|[[Renault në Formula Një|Équipe Renault]] [[Elf Aquitaine|Elf]] |16 |2 |5 |4 |4 |34 |4të |- !1983 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1983|Formula Një]] |align=left|[[Renault në Formula Një|Équipe Renault]] [[Elf Aquitaine|Elf]] |15 |4 |3 |3 |7 |57 |style="background:#DFDFDF"|'''2të''' |- !1984 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1984|Formula Një]] |align=left nowrap|[[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren]] [[Techniques d'Avant Garde|TAG Turbo]] |16 |7 |3 |3 |9 |71.5 |style="background:#DFDFDF"|'''2të''' |- !1985 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1985|Formula Një]] |align=left|[[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren]] [[Techniques d'Avant Garde|TAG Turbo]] |16 |5 |2 |5 |11 |73 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- !1986 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1986|Formula Një]] |align=left|[[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren]] [[Techniques d'Avant Garde|TAG Turbo]] |16 |4 |1 |2 |11 |72 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- !1987 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1987|Formula Një]] |align=left|[[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren]] [[Techniques d'Avant Garde|TAG Turbo]] |16 |3 |0 |2 |7 |46 |4të |- !1988 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1988|Formula Një]] |align=left|[[Honda nē Formula Një|Honda]] [[Marlboro]] [[McLaren]] |16 |7 |2 |7 |14 |87 |style="background:#DFDFDF"|'''2të''' |- !1989 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1989|Formula Një]] |align=left|[[Honda në Formula Një|Honda]] [[Marlboro]] [[McLaren]] |16 |4 |2 |5 |11 |76 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- !1990 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1990|Formula Një]] |align=left|[[Scuderia Ferrari]] |16 |5 |0 |2 |9 |71 |style="background:#DFDFDF"|'''2të''' |- !1991 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1991|Formula Një]] |align=left|[[Scuderia Ferrari]] |15 |0 |0 |1 |5 |34 |5të |- !1993 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1993|Formula Një]] |align=left|[[Canon Inc.|Canon]] [[Williams Grand Prix Engineering|Williams]] [[Renault në Formula Një|Renault]] |16 |7 |13 |6 |12 |99 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- !2005 |align=left|[[FFSA GT Championship]] |align=left|[[Exagon Engineering]] |11 |1 |2 |0 |3 |104 |11të |- !colspan="10"|{{center|{{small|Burimi:<ref name=":3"/><ref>{{cite web|title=Alain Prost|url=https://www.driverdb.com/drivers/alain-prost/|website=DriverDB|language=en|access-date=5 maj 2022|archive-date=25 maj 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525013731/https://www.driverdb.com/drivers/alain-prost/|url-status=live}}</ref>}}}} |} ===Rezultatet në Formula Tre Evropiane=== (Garat me ''të pjerrta'' tregojnë xhirot e shpejta) {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%" ! Viti ! Ekipi ! Shasia ! Motorri ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! 16 ! DC ! Pikë |- | [[Kampionati FIA Formula Tre Evropiane 1978|1978]] !nowrap| [[Oreca|Ecurie Elf]] !nowrap| [[Martini (cars)|Martini Mk 21B]] !nowrap| [[Renault]] | [[Circuit Zandvoort|ZAN]] | [[Nürburgring|NÜR]] | [[Red Bull Ring|ÖST]] |style="background:#CFCFFF;"| [[Circuit Zolder|ZOL]]<br>{{small|10}} | [[Imola Circuit|IMO]] |style="background:#FFFFFF;"| [[Nürburgring|NÜR]]<br>{{small|DNS}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Dijon-Prenois|DIJ]]<br>{{small|10}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Autodromo Nazionale di Monza|MNZ]]<br>{{small|15}} | [[Autodromo di Pergusa|PER]] |style="background:#EFCFFF;"| [[Circuit de Nevers Magny-Cours|MAG]]<br>{{small|Ret}} | [[Ring Knutstorp|KNU]] | [[Karlskoga Motorstadion|KAR]] |style="background:#DFFFDF;"| [[Donington Park|DON]]<br>{{small|6}} | [[Kassel Airport|KAS]] |style="background:#FFFFBF;"| '''''[[Circuito del Jarama|JAR]]'''''<br>{{small|1}} |style="background:#EFCFFF;"| [[ACI Vallelunga Circuit|VAL]]<br>{{small|Ret}} !9të !10 |- | [[Kampionati FIA Formula Tre Evropiane 1979|1979]] !nowrap| [[Oreca|Ecurie Elf]] !nowrap| [[Martini (cars)|Martini Mk 27]] !nowrap| [[Renault]] |style="background:#DFDFDF;"| ''[[ACI Vallelunga Circuit|VAL]]''<br>{{small|2}} |style="background:#FFFFBF;"| [[Red Bull Ring|ÖST]]<br>{{small|1}} |style="background:#FFFFBF;"| '''[[Circuit Zolder|ZOL]]'''<br>{{small|1}} |style="background:#FFFFBF;"| ''[[Circuit de Nevers Magny-Cours|MAG]]''<br>{{small|1}} |style="background:#FFDF9F;"| [[Donington Park|DON]]<br>{{small|3}} |style="background:#FFFFBF;"| ''[[Circuit Zandvoort|ZAN]]''<br>{{small|1}} | [[Autodromo di Pergusa|PER]] |style="background:#FFCFCF;"| [[Autodromo Nazionale di Monza|MNZ]]<br/>{{small|{{tooltip|DNQ|Eliminated in heat}}}} |style="background:#FFFFBF;"| '''''[[Ring Knutstorp|KNU]]'''''<br>{{small|1}} |style="background:#EFCFFF;"| '''''[[Kinnekulle Ring|KIN]]'''''<br>{{small|Ret}} |style="background:#FFFFBF;"| '''''[[Circuito del Jarama|JAR]]'''''<br>{{small|1}} |[[Kassel Airport|KAS]] |colspan=4| |style="background:#FFFFBF;"|'''1rë''' |style="background:#FFFFBF;"|'''67''' |- !colspan="22"|{{center|{{small|Burimi:<ref name=":3"/>}}}} |} ===Rezultatet në Formula Një=== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%;" |- ! Viti ! Ekipi ! Shasia ! Motorri ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! 16 ! {{Abbr|WDC|Pozicioni final në kampionatin botëror të pilotëve}} ! [[Lista e sistemeve të pikëve të Kampionatit Botëror të Formula Një|Pikë]]{{efn|name="droppedpoints"|Deri në sezonin 1990, jo të gjitha pikët e fituara nga një pilot kontribonin në shifrën total në renditjen për pilotë. Numrat pa kllapa janë pikët e Kampionatit; numrat në kllapa janë pikët totale të shënuara.<ref>{{cite web|author=Mattijs Diepraam|title=World Championship points systems|url=http://8w.forix.com/6thgear/points.html|website=8W.forix.com|language=en|date=18 janar 2019|access-date=1 dhjetor 2020|archive-date=24 shtator 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924032459/http://8w.forix.com/6thgear/points.html|url-status=live}}</ref>}} |- |rowspan="3"| {{F1|1980}} !rowspan="3" nowrap| [[Marlboro]] [[McLaren|Team McLaren]] !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren M29|M29B]] !rowspan="3" nowrap| [[Ford në Formula Një|Ford]]-[[Cosworth]] [[Cosworth DFV|DFV]] 3.0 [[V8 engine|V8]] |style="background:#dfffdf;"| [[1980 Argentine Grand Prix|ARG]]<br />{{small|6}} |style="background:#dfffdf;"| [[1980 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|5}} |style="background:#fff;"| [[1980 South African Grand Prix|RSA]]<br/>{{small|DNS}} | [[1980 United States Grand Prix West|USW]] |colspan=12| !rowspan="3"| 16të !rowspan="3"| 5 |- !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren M29|M29C]] |colspan=4| |style="background:#efcfff;"| [[1980 Belgian Grand Prix|BEL]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1980 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1980 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfffdf;"| [[1980 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|6}} |style="background:#cfcfff;"| [[1980 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|11}} |style="background:#cfcfff;"| [[1980 Austrian Grand Prix|AUT]]<br />{{small|7}} |colspan=6| |- !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren M30|M30]] |colspan=10| |style="background:#dfffdf;"| [[1980 Dutch Grand Prix|NED]]<br />{{small|6}} |style="background:#cfcfff;"| [[1980 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|7}} |style="background:#efcfff;"| [[1980 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#fff;"| [[1980 United States Grand Prix|USA]]<br />{{small|DNS}} |colspan=2| |- |rowspan="2"| {{F1|1981}} !rowspan="2" nowrap| [[Renault në Formula Një|Équipe Renault]] [[Elf Aquitaine|Elf]] !nowrap| [[Renault në Formula Një|Renault]] [[Renault RE20|RE20B]] !rowspan="2" nowrap| [[Renault Sport|Renault]]-[[Gordini]] [[Renault EF-Type engine|EF1]] 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#efcfff;"| [[1981 United States Grand Prix West|USW]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1981 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1981 Argentine Grand Prix|ARG]]<br />{{small|3}} |style="background:#efcfff;"| [[1981 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1981 Belgian Grand Prix|BEL]]<br />{{small|Ret}} |colspan=11| !rowspan="2"| 5të !rowspan="2"| 43 |- !nowrap| [[Renault në Formula Një|Renault]] [[Renault RE30|RE30]] |colspan=5| |style="background:#efcfff;"| [[1981 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1981 Spanish Grand Prix|ESP]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1981 French Grand Prix|FRA]]''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1981 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfdfdf;"| '''[[1981 German Grand Prix|GER]]'''<br />{{small|2}} |style="background:#efcfff;"| [[1981 Austrian Grand Prix|AUT]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1981 Dutch Grand Prix|NED]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| [[1981 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1981 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1981 Caesars Palace Grand Prix|CPL]]<br />{{small|2}} | |- | {{F1|1982}} !nowrap| [[Renault në Formula Një|Équipe Renault]] [[Elf Aquitaine|Elf]] !nowrap| [[Renault në Formula Një|Renault]] [[Renault RE30|RE30B]] !nowrap| [[Renault Sport|Renault]]-[[Gordini]] [[Renault EF-Type engine|EF1]] 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#ffffbf;"| ''[[1982 South African Grand Prix|RSA]]''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1982 Brazilian Grand Prix|BRA]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1982 United States Grand Prix West|USW]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1982 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| '''[[1982 Belgian Grand Prix|BEL]]'''<br />{{small|Ret}} |style="background:#cfcfff;"| [[1982 Monaco Grand Prix|MON]]<br /><small>7<sup>†</sup></small> |style="background:#cfcfff;"| '''''[[1982 Detroit Grand Prix|DET]]'''''<br />{{small|NC}} |style="background:#efcfff;"| [[1982 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1982 Dutch Grand Prix|NED]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfffdf;"| [[1982 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|6}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1982 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|2}} |style="background:#efcfff;"| [[1982 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#cfcfff;"| [[1982 Austrian Grand Prix|AUT]]<br /><small>8<sup>†</sup></small> |style="background:#dfdfdf;"| '''''[[1982 Swiss Grand Prix|SUI]]'''''<br />{{small|2}} |style="background:#efcfff;"| [[1982 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfffdf;"| '''[[1982 Caesars Palace Grand Prix|CPL]]'''<br />{{small|4}} ! 4të ! 34 |- |rowspan="2"| {{F1|1983}} !rowspan="2" nowrap| [[Renault në Formula Një|Équipe Renault]] [[Elf Aquitaine|Elf]] !nowrap| [[Renault në Formula Një|Renault]] [[Renault RE30|RE30C]] !rowspan="2" nowrap| [[Renault Sport|Renault]]-[[Gordini]] [[Renault EF-Type engine|EF1]] 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#cfcfff;"| [[1983 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|7}} |colspan=15| | rowspan="2" style="background:#dfdfdf;"| '''2të''' | rowspan="2" style="background:#dfdfdf;"| '''57''' |- !nowrap| [[Renault në Formula Një|Renault]] [[Renault RE40|RE40]] | |style="background:#cfcfff;"| [[1983 United States Grand Prix West|USW]]<br />{{small|11}} |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1983 French Grand Prix|FRA]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1983 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffdf9f;"| '''[[1983 Monaco Grand Prix|MON]]'''<br />{{small|3}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1983 Belgian Grand Prix|BEL]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#cfcfff;"| [[1983 Detroit Grand Prix|DET]]<br />{{small|8}} |style="background:#dfffdf;"| [[1983 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|5}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1983 British Grand Prix|GBR]]''<br />{{small|1}} |style="background:#dfffdf;"| [[1983 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|4}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1983 Austrian Grand Prix|AUT]]''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1983 Dutch Grand Prix|NED]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1983 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1983 European Grand Prix|EUR]]<br />{{small|2}} |style="background:#efcfff;"| [[1983 South African Grand Prix|RSA]]<br />{{small|Ret}} | |- | {{F1|1984}} !nowrap| [[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren International]] !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren MP4/2|MP4/2]] !nowrap| [[Techniques d'Avant Garde|TAG]] TTE PO1 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#ffffbf;"| ''[[1984 Brazilian Grand Prix|BRA]]''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1984 South African Grand Prix|RSA]]<br />{{small|2}} |style="background:#efcfff;"| [[1984 Belgian Grand Prix|BEL]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| [[1984 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|1}} |style="background:#cfcfff;"| ''[[1984 French Grand Prix|FRA]]''<br />{{small|7}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1984 Monaco Grand Prix|MON]]'''<br /><small>1{{sup|‡}}</small> |style="background:#ffdf9f;"| [[1984 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|3}} |style="background:#dfffdf;"| [[1984 Detroit Grand Prix|DET]]<br />{{small|4}} |style="background:#efcfff;"| [[1984 Dallas Grand Prix|DAL]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1984 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1984 German Grand Prix|GER]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1984 Austrian Grand Prix|AUT]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1984 Dutch Grand Prix|NED]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1984 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| [[1984 European Grand Prix|EUR]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| [[1984 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| ''' 2të''' |style="background:#dfdfdf;"| ''' 71.5''' |- | {{F1|1985}} !nowrap| [[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren International]] !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren MP4/2|MP4/2B]] !nowrap| [[Techniques d'Avant Garde|TAG]] TTE PO1 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#ffffbf;"| ''[[1985 Brazilian Grand Prix|BRA]]''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1985 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|Ret}} | style="background:#000; color:#fff;"| [[1985 San Marino Grand Prix|<span style="color:white;">SMR</span>]]<br />{{small|DSQ}} |style="background:#ffffbf;"| [[1985 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1985 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|3}} |style="background:#efcfff;"| [[1985 Detroit Grand Prix|DET]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1985 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|3}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1985 British Grand Prix|GBR]]''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1985 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1985 Austrian Grand Prix|AUT]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1985 Dutch Grand Prix|NED]]''<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| [[1985 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffdf9f;"| '''''[[1985 Belgian Grand Prix|BEL]]'''''<br />{{small|3}} |style="background:#dfffdf;"| [[1985 European Grand Prix|EUR]]<br />{{small|4}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1985 South African Grand Prix|RSA]]<br />{{small|3}} |style="background:#efcfff;"| [[1985 Australian Grand Prix|AUS]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| '''1rë''' |style="background:#ffffbf;"| '''73 (76)''' |- | {{F1|1986}} !nowrap| [[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren International]] !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren MP4/2|MP4/2C]] !nowrap| [[Techniques d'Avant Garde|TAG]] TTE PO1 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#efcfff;"| [[1986 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1986 Spanish Grand Prix|ESP]]<br />{{small|3}} |style="background:#ffffbf;"| [[1986 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1986 Monaco Grand Prix|MON]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#dfffdf;"| ''[[1986 Belgian Grand Prix|BEL]]''<br />{{small|6}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1986 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1986 Detroit Grand Prix|DET]]<br />{{small|3}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1986 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1986 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|3}} |style="background:#dfffdf;"| [[1986 German Grand Prix|GER]]<br /><small>6<sup>†</sup></small> |style="background:#efcfff;"| [[1986 Hungarian Grand Prix|HUN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| [[1986 Austrian Grand Prix|AUT]]<br />{{small|1}} | style="background:#000; color:#fff;"| [[1986 Italian Grand Prix|<span style="color:white;">ITA</span>]]<br />{{small|DSQ}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1986 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1986 Mexican Grand Prix|MEX]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| [[1986 Australian Grand Prix|AUS]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| '''1rë''' |style="background:#ffffbf;"| '''72 (74)''' |- | {{F1|1987}} !nowrap| [[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren International]] !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren MP4/3|MP4/3]] !nowrap| [[Techniques d'Avant Garde|TAG]] TTE PO1 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#ffffbf;"| [[1987 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1987 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1987 Belgian Grand Prix|BEL]]''<br />{{small|1}} |style="background:#cfcfff;"| [[1987 Monaco Grand Prix|MON]]<br /><small>9<sup>†</sup></small> |style="background:#ffdf9f;"| [[1987 Detroit Grand Prix|DET]]<br />{{small|3}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1987 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|3}} |style="background:#efcfff;"| [[1987 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#cfcfff;"| [[1987 German Grand Prix|GER]]<br /><small>7<sup>†</sup></small> |style="background:#ffdf9f;"| [[1987 Hungarian Grand Prix|HUN]]<br />{{small|3}} |style="background:#dfffdf;"| [[1987 Austrian Grand Prix|AUT]]<br />{{small|6}} |style="background:#cfcfff;"| [[1987 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|15}} |style="background:#ffffbf;"| [[1987 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1987 Spanish Grand Prix|ESP]]<br />{{small|2}} |style="background:#efcfff;"| [[1987 Mexican Grand Prix|MEX]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#cfcfff;"| ''[[1987 Japanese Grand Prix|JPN]]''<br />{{small|7}} |style="background:#efcfff;"| [[1987 Australian Grand Prix|AUS]]<br />{{small|Ret}} ! 4të ! 46 |- | {{F1|1988}} !nowrap| [[Honda në Formula Një|Honda]] [[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren]] !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren MP4/4|MP4/4]] !nowrap| [[Honda në Formula Një|Honda]] [[Honda RA16 engine|RA168E]] 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#ffffbf;"| [[1988 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1988 San Marino Grand Prix|SMR]]''<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| [[1988 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1988 Mexican Grand Prix|MEX]]''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1988 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1988 Detroit Grand Prix|DET]]''<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1988 French Grand Prix|FRA]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1988 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1988 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1988 Hungarian Grand Prix|HUN]]''<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1988 Belgian Grand Prix|BEL]]<br />{{small|2}} |style="background:#efcfff;"| [[1988 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1988 Portuguese Grand Prix|POR]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1988 Spanish Grand Prix|ESP]]''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1988 Japanese Grand Prix|JPN]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1988 Australian Grand Prix|AUS]]''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| '''2të''' |style="background:#dfdfdf;"| '''87 (105)''' |- | {{F1|1989}} !nowrap| [[Honda në Formula Një|Honda]] [[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren]] !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren MP4/5|MP4/5]] !nowrap| [[Honda në Formula Një|Honda]] [[Honda V10 engine|RA109E]] 3.5 [[V10 engine|V10]] |style="background:#dfdfdf;"| [[1989 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1989 San Marino Grand Prix|SMR]]''<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1989 Monaco Grand Prix|MON]]''<br />{{small|2}} |style="background:#dfffdf;"| [[1989 Mexican Grand Prix|MEX]]<br />{{small|5}} |style="background:#ffffbf;"| [[1989 United States Grand Prix|USA]]<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| '''[[1989 Canadian Grand Prix|CAN]]'''<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1989 French Grand Prix|FRA]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| [[1989 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1989 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfffdf;"| [[1989 Hungarian Grand Prix|HUN]]<br />{{small|4}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1989 Belgian Grand Prix|BEL]]''<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1989 Italian Grand Prix|ITA]]''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1989 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1989 Spanish Grand Prix|ESP]]<br />{{small|3}} |style="background:#efcfff;"| ''[[1989 Japanese Grand Prix|JPN]]''<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1989 Australian Grand Prix|AUS]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| '''1rë''' |style="background:#ffffbf;"| '''76 (81)''' |- |rowspan="2"| {{F1|1990}} !rowspan="2" nowrap| [[Scuderia Ferrari]] !nowrap| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari 641|641]] !rowspan="2" nowrap| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari V12 F1 engine#3.5 L engine (1989–1994)|036]] 3.5 [[V12 engine|V12]]<br>[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari V12 F1 engine#3.5 L engine (1989–1994)|037]] 3.5 [[V12 engine|V12]] |style="background:#efcfff;"| [[1990 United States Grand Prix|USA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| [[1990 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|1}} |style="background:#dfffdf;"| [[1990 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|4}} |style="background:#efcfff;"| [[1990 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|Ret}} |colspan=12| | rowspan="2" style="background:#dfdfdf;"| '''2të''' | rowspan="2" style="background:#dfdfdf;"| '''71 (73)''' |- !nowrap| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari 641|641/2]] |colspan=4| |style="background:#dfffdf;"| [[1990 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|5}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1990 Mexican Grand Prix|MEX]]''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| [[1990 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| [[1990 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|1}} |style="background:#dfffdf;"| [[1990 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|4}} |style="background:#efcfff;"| [[1990 Hungarian Grand Prix|HUN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1990 Belgian Grand Prix|BEL]]''<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1990 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1990 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|3}} |style="background:#ffffbf;"| [[1990 Spanish Grand Prix|ESP]]<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1990 Japanese Grand Prix|JPN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1990 Australian Grand Prix|AUS]]<br />{{small|3}} |- |rowspan="2"| {{F1|1991}} !rowspan="2" nowrap| [[Scuderia Ferrari]] !nowrap| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari 642|642]] !rowspan="2" nowrap| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari V12 F1 engine#3.5 L engine (1989–1994)|037]] 3.5 [[V12 engine|V12]] |style="background:#dfdfdf;"| [[1991 United States Grand Prix|USA]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfffdf;"| [[1991 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|4}} |style="background:#fff;"| [[1991 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|DNS}} |style="background:#dfffdf;"| ''[[1991 Monaco Grand Prix|MON]]''<br />{{small|5}} |style="background:#efcfff;"| [[1991 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1991 Mexican Grand Prix|MEX]]<br />{{small|Ret}} |colspan=10| !rowspan="2"| 5të !rowspan="2"| 34 |- !nowrap| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari 643|643]] |colspan=6| |style="background:#dfdfdf;"| [[1991 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1991 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|3}} |style="background:#efcfff;"| [[1991 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1991 Hungarian Grand Prix|HUN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1991 Belgian Grand Prix|BEL]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1991 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|3}} |style="background:#efcfff;"| [[1991 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1991 Spanish Grand Prix|ESP]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfffdf;"| [[1991 Japanese Grand Prix|JPN]]<br />{{small|4}} | [[1991 Australian Grand Prix|AUS]] |- | {{F1|1993}} !nowrap| [[Canon (kompani)|Canon]] [[Williams Grand Prix Engineering|Williams]] [[Renault në Formula Një|Renault]] !nowrap| [[Williams F1|Williams]] [[Williams FW15C|FW15C]] !nowrap| [[Renault Sport|Renault]] [[Renault RS engine#Naturally-aspirated V10 engines|RS5]] 3.5 [[V10 engine|V10]] |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1993 South African Grand Prix|RSA]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| '''[[1993 Brazilian Grand Prix|BRA]]'''<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffdf9f;"| '''[[1993 European Grand Prix|EUR]]'''<br />{{small|3}} |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1993 San Marino Grand Prix|SMR]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1993 Spanish Grand Prix|ESP]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#dfffdf;"| '''''[[1993 Monaco Grand Prix|MON]]'''''<br />{{small|4}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1993 Canadian Grand Prix|CAN]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| [[1993 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1993 British Grand Prix|GBR]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1993 German Grand Prix|GER]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#cfcfff;"| '''''[[1993 Hungarian Grand Prix|HUN]]'''''<br />{{small|12}} |style="background:#ffdf9f;"| '''''[[1993 Belgian Grand Prix|BEL]]'''''<br />{{small|3}} |style="background:#cfcfff;"| '''[[1993 Italian Grand Prix|ITA]]'''<br /><small>12<sup>†</sup></small> |style="background:#dfdfdf;"| [[1993 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| '''''[[1993 Japanese Grand Prix|JPN]]'''''<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1993 Australian Grand Prix|AUS]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| '''1rë''' |style="background:#ffffbf;"| '''99''' |- !colspan="22"|{{center|{{small|Burimi:<ref name=":3"/><ref name="espn">{{cite web|url=http://en.espn.co.uk/f1/motorsport/driver/1058.html|title=Alain Prost: F1 Driver Profiles|publisher=ESPN F1|language=en|access-date=23 shkurt 2018|archive-date=23 shkurt 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180223232232/http://en.espn.co.uk/f1/motorsport/driver/1058.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Alain Prost – Involvement|language=en|url=https://www.statsf1.com/en/alain-prost/engagement.aspx|publisher=StatsF1|access-date=1 dhjetor 2020|archive-date=26 maj 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072211/https://www.statsf1.com/en/alain-prost/engagement.aspx|url-status=live}}</ref>}}}} |} <sup>†</sup> Nuk e përfundoi garën por u rendit pasi kishte plotësuar më shumë se 90% të distancës së garës.<br> <sup>‡</sup> Gara u ndal me më pak se 75% të xhirove të kryera. Janë dhënë vetëm gjysmat e pikëve. <references group="lower-alpha"/> ==Referime== {{Reflist|2}} == Lidhje të jashtme == * [http://www.prostfan.com/ prostfan.com - Alain Prost fansite] * [http://www.prostfan.com/senna2.htm Interview with Alain Prost about Ayrton Senna] * [http://www.ddavid.com/formula1/shu_bio.htm Top lista Formula 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050903004816/http://www.ddavid.com/formula1/shu_bio.htm |date=3 shtator 2005 }} {{F1 kampionët}} [[Kategoria:Sportistë francezë]] [[Kategoria:F1 pilotë]] [[Kategoria:Lindje 1955]] [[Kategoria:Pilotë francezë në Formula Një]] {{sport-cung}} fvp2qa4ab4bngazuxd5pb10c8zk44k7 3059179 3059177 2026-10-24T02:04:47Z Sadsadas 51943 3059179 wikitext text/x-wiki {{Ish F1 pilot | Name = Alain Prost | Image = Festival automobile international 2015 - Photocall - 065 (cropped3).jpg | Nationality = {{flagicon|France}} [[franca|francez]] | Years = [[Rezultatet e F1 1980|1980]]–[[Rezultatet e F1 1991|1991]], [[Rezultatet e F1 1993|1993]] | Team(s) = [[Team McLaren|McLaren]], [[Renault F1|Renault]], [[Scuderia Ferrari|Ferrari]], [[Williams Grand Prix Engineering|Williams]] | Races = 202 | Championships = 4 ([[Rezultatet e F1 1985|1985]], [[Rezultatet e F1 1986|1986]], [[Rezultatet e F1 1989|1989]], [[Rezultatet e F1 1993|1993]]) | Wins = 51 | Podiums = 106 | Points = 768.5 | Poles = 33 | Fastest laps = 41 | First race = [[Çmimi i madh i Argjentinës 1980]] | First win = [[Çmimi i madh i Francës 1981]] | Last win = [[Çmimi i madh i Gjermanisë 1993]] | Last race = [[Çmimi i madh i Australisë 1993]] | Last position = 1ri (99 pikë) }} '''Alain Prost''' (lindur më [[24 shkurt]] [[1955]]) është një ish pilot garash francez dhe zyrtar i sporteve motorrike. Ai garoi në [[Formula Një]] nga viti 1980 e deri në 1993, duke fituar katër tituj botëror për pilot. Në kohën e pensionimit të tij, Prost mbante rekordin për numrin e fitoreve (51), pol pozitave (41) dhe podiumeve (106). Prost lindi në [[Lorette, Loire]] të [[Francës]] dhe filloi karting në moshën 14 vjeç, duke fituar Kampionatin Botëror të të rinjëve katër vite më vonë. Në vitin 1976, ai u bë pjesë e Formulës Renault, duke fituar Kampionatin Evropian me Ecurie Elf. Një vit më pas ai fitoi Challenge de Formule Renault Europe. Pas kësaj, ky kompeticion filloi të njihej si Formula Tre franceze; Prost e mbrojti titullin e tij në vitet 1978 dhe 1979. Kulmi i karrierës së tij në karting arriti me suksesin në Formula Tre Evropiane. Në vitin 1980, Prost firmosi me [[Team McLaren|McLaren]] në Formula Një dhe bëri debutimin e tij në [[Çmimi i madh i Argjentinës 1980|Çmimin e madh të Argjentinës]], duke u renditur në vendin e gjashtë. Në sezonin e ardhshëm ai firmosi me [[Renault në Formula Një|Renault]], duke fituar Çmimin e madh të parë në karrierë në Francë, e cila u ndoq nga sukseset në Holandë dhe Itali. Pas disa fitoreve në sezonin 1982, Prost e mbylli sezonin 1983 në vend të dytë mbrapa fituesit [[Nelson Piquet]]; ai u tërhoq për shkak të problemeve me turbon në garën e fundit vendimtare për titullin. Prost u shkarkua nga Renault dy ditë pas garës për disa komente që bëri, dhe ai u rikthye te McLaren për sezonin 1984, aty ku përfundoi sërisht i dyti, këtë herë mbrapa shokut të ekipit [[Nikki Lauda]] për gjysëm pike. Në vitin 1985, Prost fitoi titullin e parë për pilot, duke u bërë francezi i parë kampion në Formula Një. Ai u shpall kampion edhe në vitin 1986 pas një dueli të ngushtë me Piquet dhe [[Nigel Mansell]]. Pasi fitoi disa gara në sezonin 1987, Prost u bë shok ekipi me pilotin brazilian [[Ayrton Senna]]. Sëbashku, ata fituan 15 nga 16 garat e sezonit 1988, duke ngarë McLarenin me motorr Honda MP4/4; Senna në fund u shpall kampion me tre pikë më shumë. Rivaliteti i tyre i ashpër kulmoi me aksidentet në garat vendimtare për titull në [[Suzuka]] të Japonisë në vitet 1989 dhe 1990; Prost fitoi titullin e vitit 1989 kurse Senna atë të 1990. Prost firmosi me [[Scuderia Ferrari|Ferrarin]] në vitin 1990 kurse në vitin 1991 u shkarkua në përfundim të sezonit pas komenteve të bëra për modelin 643, me të cilën ai nuk fitoi asnjë garë. Pas një viti mungesë, Prost u rikthye në sezonin 1993 me [[Williams Grand Prix Engineering|Williams]], duke fituar titullin e katërt kampion bote. Ai vendosi disa rekorde gjatë sezonit para se të pensionohej në përfundim të tij. Ai u rikthye në Formula Një si pronar i ekipit [[Prost Grand Prix]] në vitin 1997 pasi bleu [[Équipe Ligier]]. Ekipi u shpërbë në vitin 2001. ==Jeta e hershme== Alain Prost ka lindur në komunën [[Lorette, Loire|Lorette]] afër qytezës [[Saint-Chamond, Loire|Saint-Chamond]], në qarkun [[Loire (department)|Loire]] afër qytetit të [[Saint-Étienne]], Francë. Prindit e tij janë André Prost dhe Marie-Rose Karatchian, të dy të lindur në Francë me origjinë [[Armenia|armene]].<ref name=":2" /><ref name=":1">{{Cite web|date=31 janar 2019|title="I Don't Speak Armenian, but I'm Armenian": Alain Prost – Living Legend of Formula One|url=https://armedia.am/eng/news/67224/i-dont-speak-armenian-but-im-armenian-alain-prost-living-legend-of-formula-one.html|access-date=7 shkurt 2021|website=armedia.am|language=en|archive-date=2 janar 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102132531/https://armedia.am/eng/news/67224/i-dont-speak-armenian-but-im-armenian-alain-prost-living-legend-of-formula-one.html|url-status=live}}</ref> Babai i tij kishte një dyqan që shiste mobilje.<ref name="mcbride_nyt_p3" /> Prost kishte një vëlla më të madh, Danielin, i cili vdiq në shtator 1986 nga kanceri.<ref>{{cite book|title=Motor Cycling and Motoring|language=en|volume=171|page=14|publisher=Temple Press Limited|year=1986}}</ref><ref name=":1" /> Prost ishte një fëmijë energjik dhe i shkathët i cili luajti disa sporte, si mundja, futbolli dhe patinazhi. Duke luajtur këto sporte, ai theu hundën e tij disa herë.<ref name=":2" /><ref name=":1"/> Ai fillimisht kërkoi të bëhej instruktor palestre dhe futbollist profesionist por më pas zbuloi garat karting gjatë kohës që ishte me pushime me familjen e tij në moshën 14 vjeç.<ref name=":2" /><ref name=":1"/> Ky sport më pas u bë menjëherë zgjedhja e parë e tij.<ref name="mcbride_nyt_p3" /> Prost bleu makinën e tij të parë kart në moshën 16 vjeç me paratë e fituara duke punuar në dyqanin e babait të tij. Në vitin 1974, ai u përqëndrua tërësisht në sportin e garimit.<ref name=":2" /> Një vit më pas, ai fitoi kampionatin francez karting të të rriturve. Në vitin 1976, Prost u ngjit në kategorinë Formula të garimit: ai dominoi kampionatin francez Formula Renault, duke fituar të gjitha garat me përjashtim të njërës.<ref name="mcbride_nyt_p3" /> Në vitet në vijim, Prost triumfoi në Kampionatin evropian të Formula Renault, dy herë në kampionatin francez [[Formula Tre]] si dhe në Formula Tre evropiane.<ref name="GP Encyclopedia" /> Gjatë kësaj kohe, ai mori pjesë në edicionet 1977 dhe 1978 të Formula Dy. Fitoret e Prost në Formula Tre tërhoqën interesin e disa ekipeve dhe sponsporve të Formula Një. Para garës së fundit të sezonit 1979, [[Paddy McNally]] dhe [[John Hogan]] të [[Marlboro]]s (sponsori i McLaren) ofruan të mbulonin shpenzimet e një makine të tretë McLaren për t'i dhënë mundësi Prostit të bëjë debutimin e tij në Formula Një. Francezi e refuzoi ofertën, duke thënë se nuk ishte gati për të debutuar: "Nuk e njoh [[Watkins Glen]] dhe nuk e njoh makinën. Do të ishte më mirë të organizonim një provë si fillim."<ref name=":10"/> ==Formula Një== ===McLaren=== Prost fitoi titullin e Formula Tre në vitin 1979, duke tërhequr interesin e disa ekipeve të [[Formula Një]] si [[Team McLaren|McLaren]], [[Brabham]], dhe [[Équipe Ligier|Ligier]].<ref name=":10">{{Cite web|title=McLaren Racing – Alain Prost Biography {{!}} Extract 1|url=https://www.mclaren.com/racing/heritage/driver/alain-prost/alain-prost-extract-1/|access-date=13 shkurt 2021|website=Mclaren|language=en|archive-date=2 mars 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302023507/https://www.mclaren.com/racing/heritage/driver/alain-prost/alain-prost-extract-1/|url-status=live}}</ref> Ai firmosi një kontratë me McLaren pasi i la mbresa shefit [[Teddy Mayer]] pas një prove me makinë. Ai ishte shok ekipi me [[John Watson (pilot garash)|John Watson]] në sezonin e tij debutues.<ref name=":2">{{Cite web|author=Gerald Donaldson|date=30 janar 2015|title=Alain Prost|url=https://www.formula1.com/en/drivers/hall-of-fame/Alain_Prost.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240417020310/https://www.formula1.com/en/drivers/hall-of-fame/Alain_Prost.html|archive-date=17 prill 2024|access-date=27 nëntor 2024|publisher=[[Formula Një]]|language=en}}</ref> Karriera e Prost në Formula Një nisi në mënyrë të mirë. Në debutimin e tij në [[Buenos Aires]], ai u rendit në vendin e gjashtë, duke marrë pikën e tij të parë në Formula Një.<ref name="mcbride_nyt_p3">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/11/08/magazine/racing-s-record-breaker.html|title=Racing's Record Breaker|author=Stewart McBride|date=8 nëntor 1987|publisher=The New York Times|language=en|access-date=11 shkurt 2011|archive-date=14 maj 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514092617/http://www.nytimes.com/1987/11/08/magazine/racing-s-record-breaker.html|url-status=live}}</ref> Në 20 vitet e fundit, vetëm [[Johnny Herbert]] dhe [[Jean Alesi]] kishin marrë pikë në garën e tyre debutuese. Ai e mbylli kampionatin me pesë pikë, një më pak se Watson, duke shënuar pikë në garat në Buenos Aires, Interlagos, Brands Hatch dhe Zandvoort. Gjatë këtij sezoni, Prost pati disa aksidente: ai theu kyçin e dorës në [[Çmimi i madh i Afrikës së Jugut 1980|Çmimin e madh të Afrikës së Jugut]] si dhe pësoi një tronditje gjatë provave të lira në Shtetet e Bashkuara. Ai gjithashtu u tërhoq nga [[Çmimi i madh i Kanadasë 1980|Çmimi i madh i Kanadasë]] për shkak të problemeve me armotizatorët e gomave të mbrapme. Në përfundim të sezonit, pavarësisht se kishte edhe dy vite kontratë, Prost u largua nga McLaren dhe firmosi me [[Renault në Formula Një|Renault]]. Ai më pas shpjegoi se makina McLaren ishte difektoze dhe prishej shpesh, duke shtuar se ai besonte se ekipi fajsontë atë për aksidentet e shumta që ai pati në sezonin e tij debutues.{{sfn|Roebuck|1986|p=126}}<ref>{{Cite web|last=Melsher|first=David|date=7 July 2014|title=Alain Prost – McLaren (1980)|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/december-2000/28/alain-prost-mclaren|access-date=8 shkurt 2021|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=9 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210209004746/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/december-2000/28/alain-prost-mclaren|url-status=live}}</ref> Sipas Watson, shefi i ekipit Mayer fillimisht dëshironte të firmoste me [[Kevin Cogan]], por më pas zgjodhi Prost pas këmbënguljes së sponsorit [[Marlboro]].<ref>{{Cite book|author=Maurice Hamilton|title=Alain Prost|date=24 shtator 2015|publisher=Bonnier Publishing Ltd.|language=en|isbn=978-1905825981|page=49}}</ref> ===Renault=== Prost do të garonte si shok skuadre me francezin tjetër [[René Arnoux]] për sezonin 1981. Autori sportiv [[Nigel Roebuck]] raportoi se marrëdhnja e Prost me Arnoux u prish menjëherë, pasi Prost ishte më i shpejtë se kolegu i tij me përvojë.{{sfn|Roebuck|1986|p=129}} Ai nuk i përfundoi dy garat e para të sezonit pasi u përplas me [[Andrea de Cesaris]] në [[Çmimi i madh i Shteteve të Bashkuara 1981|Çmimin e madh të Shteteve të Bashkuara]] si dhe me [[Didier Pironi]]n në [[Çmimi i madh i Brazilit 1981|Çmimin e madh të Brazilit]]. Në garën e tretë në Argjentinë, ai shënoi pikët dhe podiumin e parë të sezonit. Prost më pas nuk i përfundoi katër garat e ardhshme, por fitoi në Francë duke përfunduar dy sekonda para ish shokut të tij te McLaren, Watson.<ref>{{cite news|author=John A. Callcott|date=5 korrik 1981|title=Alain Prost of France won the French Formula 1|url=https://www.upi.com/Archives/1981/07/05/Alain-Prost-of-France-won-the-French-Formula-1/9010363153600/|publisher=United Press International|language=en|access-date=9 shkurt 2021|archive-date=11 prill 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250411143455/https://www.upi.com/Archives/1981/07/05/Alain-Prost-of-France-won-the-French-Formula-1/9010363153600/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://bleacherreport.com/articles/2375138-5-great-moments-from-alain-prosts-formula-1-career|title=5 Great Moments from Alain Prost's Formula 1 Career|author=Neil James|date=24 shkurt 2015|publisher=Bleacher Report|language=en|access-date=27 shkurt 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227101031/https://bleacherreport.com/articles/2375138-5-great-moments-from-alain-prosts-formula-1-career|archive-date=27 shkurt 2015}}</ref> Fitorja në Francë ishte e paharrueshme për Prost, i cili deklaroi se pas këtij suksesi mentaliteti i tij ndryshoi plotësisht. "Përpara, ti mendoje se mund t'a bëje", tha ai, "por tani ti e di që e bën". Prost i nisi pesë garat e rradhës nga vija e parë, duke arritur dy pol pozita dhe dy fitore të tjera, në Holandë dhe Itali. Ai e mbylli sezonin me në vendin e pestë, shtatë pikë më pak se fituesi Piquet.<ref>{{cite web|url=http://en.espn.co.uk/f1/motorsport/story/98415.html|title=Prost wins as Piquet erases gap|date=30 gusht 1981|publisher=ESPN UK|language=en|access-date=26 maj 2019|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526070721/http://en.espn.co.uk/f1/motorsport/story/98415.html|archive-date=26 maj 2019}}</ref> Prost e nisi sezonin 1982 duke fituar dy garat e para në Afrikën e Jugut dhe Brazil. Në garën e parë në Afrikën e Jugut, ai u rikuperua pasi humbi një nga gomat e makinës.<ref>{{Cite web|author=Denis Jenkinson|date=mars 1982|title=1982 South African Grand Prix race report|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/march-1982/36/south-african-grand-prix-14|access-date=9 shkurt 2021|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=16 qershor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616205357/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/march-1982/36/south-african-grand-prix-14|url-status=live}}</ref> Në Brazil, Prost fillimisht u rendit i treti por u shpall fitues pasi Piquet (i pari) dhe [[Keke Rosberg]] (i dyti) u skualifikuan.<ref>{{Cite web|last=Grandprix.com|date=21 mars 1982|title=Brazilian GP, 1982|url=http://www.grandprix.com//races/brazilian-gp-1982.html|access-date=9 shkurt 2021|website=grandprix.com|language=en|archive-date=13 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213060002/https://www.grandprix.com//races/brazilian-gp-1982.html|url-status=live}}</ref> Ai më pas mori pikë në katër garat e rradhës. Gjatë sezonit Prost u tërhoq në shtatë gara por arriti ta mbyllte kampionatin në vendin e 4të, duke mbledhur nëntë pikë më pak se sezoni i kaluar.<ref name=":3">{{Cite web|title=Alain Prost • Career & Character Info {{!}} Motorsport Database|url=https://www.motorsportmagazine.com/database/drivers/alain-prost/|access-date=9 shkurt 2021|website=Motorsport Database – Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=9 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210209163239/https://www.motorsportmagazine.com/database/drivers/alain-prost/|url-status=live}}</ref> Gjatë këtij sezoni, marrëdhënja e tij me shokun e ekipit Arnoux pësoi një të mëtejshme, duke arritur fundin në [[Çmimi i madh i Francës 1982|Çmimin e madh të Francës]]; Prost besonte se Arnoux, i cili fitoi garën, nuk zbatoi një marrëveshje të arritur para fillimit të garës për të mbështetur Prost.<ref>{{Cite web|last=ESPN Staff|date=25 korrik 1982|title=Rene Arnoux defies team orders to win at Paul Ricard for Renault|url=http://en.espnf1.com/f1/motorsport/story/111547.html|access-date=9 shkurt 2021|publisher=ESPN UK|language=en|archive-date=14 dhjetor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214151426/http://en.espnf1.com/f1/motorsport/story/111547.html|url-status=live}}</ref> Ai gjithashtu pati një marrëdhënje negative edhe me median franceze, duke deklaruar: "Kur shkova te Renault, gazetarët shkruan gjëra të mira për mua, por në vitin 1982 isha bërë djali i keq. Mendoj, për të qenë i sinqertë, se kisha bërë gabimin e të fituarit! Francezëve nuk u pëlqejnë shumë fituesit.”{{sfn|Roebuck|1986|p=129}} Ai shtoi se “Është e vështirë të shpjegohet, por francezët preferojnë martirët që humbasin me lavdi."<ref name="mcbride_nyt_p3" /> Në nëntor 1982, Prost, sëbashku me [[Jacques Laffite]] dhe Nelson Piquet, udhëtuan në [[Melbourne]] të [[Australia|Australisë]] për të garuar në cirkuitin e shkurtër [[Calder Park Raceway]] (1.69 km). Kjo pistë u bë pjesë e kalendarit të Formula Një në vitin 1985. Prost garoi me makinën [[Ralt RT4]] me motorr 1.6 litër të [[Ford]]it. Ai arriti pol pozitë duke regjistruar kohën 39.18 sekonda. Prost udhëhoqi garën nga xhiro e parë dhe deri në të fundit, duke u shpallur fitues. Ai e mbylli garën me 15.32 sekonda para vendit të dytë Lattife, i cili kishte fituar edicionin e vitit të kaluar. Në vendin e tretë u rendit piloti i ri brazilian [[Roberto Moreno]].<ref>{{Cite web|title=Calder, 7 Nov 1982 « Australian Formula Pacific « OldRacingCars.com|url=https://www.oldracingcars.com/results/result.php?RaceID=AU82#note1|access-date=9 shkurt 2021|website=oldracingcars.com|language=en|archive-date=12 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212232221/https://www.oldracingcars.com/results/result.php?RaceID=AU82#note1|url-status=live}}</ref> Arnoux u largua nga Renaulti në sezonin 1983 dhe u zëvëndësua nga piloti amerikan [[Eddie Cheever]], i cili u bë shoku i ri i ekipit i Prost. Kjo lëvizje u bë me qëllim për të shitur më shumë makina Renault në Amerikën e Veriut. Gjatë këtij sezoni, Prost fitoi katër gara dhe e mbylli kampionatin në vendin e dytë, dy pikë më pak se fituesi Piquet. Piquet dhe [[Brabham]] e dominuan kampionatin në garat e fundit kurse Prost u tërhoq në tre nga katër garat e fundit.<ref>{{Cite web|url=https://gparchive.com/formula-1/1983-south-african-grand-prix/|title=1983 South African Grand Prix - Race Results & History - GP Archive|website=GPArchive.com|language=en|date=15 tetor 1983|access-date=23 tetor 2021}}</ref> Marrëdhja e Prost me Renault pësoi një rënje të ndjeshme: ai besoi se ekipi nuk kishte bërë një punë të mirë në përmirësimin e makinës kurse Renault besonte se Prost ishte fajtori i mosfitimit të kampionatit. Prost gjithashtu i prishi marrëdhënjet me tifozët francez të Renaultit, të cilët fajsuan atë për largimin e Arnoux nga ekipi. Prost deklaroi në garën e fundit se makina e tij "nuk ishte konkuruese" dhe dhe humbja nuk erdhi për faj të tij. Renaulti e shkarkoi Prostin dy ditë pas garës së Afrikës së Jugut.<ref>{{cite web|url=https://www.upi.com/amp/Archives/1983/10/24/Frenchman-Alain-Prost-dismissed-by-Renault-after-finishing-second/9901435816000/|title=Frenchman Alain Prost, dismissed by Renault after finishing second...|website=upi.com|language=en|date=24 tetor 1983|access-date=11 tetor 2026}}</ref> Ai dhe familja e tij u zhvendosën në [[Zvicra|Zvicër]] disa ditë pas këtij vendimi pasi puntorët e fabrikës së Renaultit dogjën një nga makinst e tij, e cila ishte një [[Mercedes-Benz]].{{sfn|Roebuck|1986|p=129}} ===Rikthimi te McLaren=== ====1984–1986: Dy herë kampion bote==== Prost firmosi me McLaren për sezonin 1984, duke u rikthyer te ekipi britanik pas tre vitesh. Ai kishte si shok ekipi dy herë kampionin e botës Nikki Lauda kurse makina e tij [[McLaren MP4/2]] kishte një motorr 1.5 litër V6 nga [[TAG]]-[[Porsche]]. Prost e humbi kampionatin ndaj Laudas për gjysëm pike në garën e fundit të sezonit; ai fitoi shtatë gara gjatë sezonit kurse Lauda pesë, përfshirë edhe [[Çmimi i madh i Portugalisë 1984|Çmimin e madh të Portugalisë]], e cila ishte gara e fundit e sezonit.<ref>{{Cite web|title=Portuguese GP, 1984|url=https://www.grandprix.com/gpe/rr404.html|access-date=9 shkurt 2021|website=grandprix.com|language=en|archive-date=14 prill 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414140959/https://www.grandprix.com/gpe/rr404.html|url-status=live}}</ref> Gjysma e pikës që ishte vendimtare ndodhi në [[Çmimi i madh i Monakos 1984|Çmimin e madh të Monakos]], garë të cilën Prost po e kryesonte dhe po ndiqej nga afër nga [[Ayrton Senna]] ([[Toleman]]) dhe [[Stefan Bellof]] ([[Tyrrell Racing|Tyrrell]]). Në xhiron e 32të, kujdestari i garës [[Jacky Ickx]] ngriti flamurin e kuq dhe i dha fund garës për shkak të shiut të dëndur. Vendimi i Ickx shkaktoi polemika pasi e mori këtë vendim pa u konsultuar me zyrtarët e garës.<ref>{{Cite web|title=Prost wins under a cloud of controversy|url=http://www.gpracing.net192.com/races/reports/394.cfm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061125182722/http://www.gpracing.net192.com/races/reports/394.cfm |archive-date=25 nëntor 2006|access-date=27 nëntor 2024|website=GPRacing.net|language=en}}</ref> Sipas rregullave të Formula Një. Prost mori vetëm gjysmën e nëntë pikëve që jepeshin për fituesin e garës. Shtatë fitoret e Prost në këtë sezon barazuar rekordin e të gjitha kohërave të vendosur nga [[Jim Clark]] në sezonin 1963.<ref>{{Cite web|author=Dave Toynton|date=24 tetor 2020|title=Formula 1's Curious Statistical History In Portugal|url=https://worldinsport.com/formula-1s-history-in-portugal/|access-date=9 shkurt 2021|language=en|archive-date=25 janar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125042230/https://worldinsport.com/formula-1s-history-in-portugal/|url-status=live}}</ref> Fitorja e kampionatit nga Lauda për vetëm gjysëm pike ishte diferenca më e shkurtër në historinë e Formula Një.<ref name=":17">{{Cite web|date=15 gusht 2015|title=The Professor nearly an eight times F1 world champion|url=https://www.grandprix247.com/2015/08/15/the-professor-nearly-an-eight-times-f1-world-champion/|access-date=27 shtator 2024|website=GRANDPRIX247.com|language=en|archive-date=11 prill 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250411143355/https://www.grandprix247.com/2015/08/15/the-professor-nearly-an-eight-times-f1-world-champion/|url-status=live}}</ref> Në sezonin 1985, Prost u bë piloti i parë francez kampion bote. Ai fitoi pesë nga gjashtëmbëdhjetë garat e sezonit. Ai gjithashtu fitoi edhe [[Çmimi i madh i San Marinos 1985|Çmimin e madh të San Marinos]] por u skualifikua pasi makina e tij ishte 2 kilogram më e lehtë pas një kontrolli të ushtruar pas mbarimit të garës.<ref name=":3" /><ref name=":4">{{cite web|title=1985 San Marino Grand Prix|url=http://www.gpracing.net192.com/races/reports/407.cfm|website=GPRacing.net192.com|language=en|access-date=7 tetor 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060722110141/http://www.gpracing.net192.com/races/reports/407.cfm|archive-date=22 korrik 2006}}</ref> Prost e mbylli kampionatin me 20 pikë më shumë se [[Michele Alboreto]], i cili u rendit i dyti.<ref>{{cite web|title=1985 F1 World Championship|publisher=Motor Sport Magazine|language=en|url=https://database.motorsportmagazine.com/database/championships/f1/1985-f1-world-championship|access-date=27 janar 2021|archive-date=1 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201195144/https://database.motorsportmagazine.com/database/championships/f1/1985-f1-world-championship|url-status=live}}</ref> Suksesi i tij në këtë sezoni bëri që ai të nderohej me dekoratën [[Legjioni i Nderit]], e cila është dekorata më e lartë në Francë.<ref name="mcbride_nyt_p3" /><ref name=":9">{{Cite web|last=Ina.fr|first=Institut National de l’Audiovisuel-|date=21 janar 1986|title=Remises légion d'honneur|url=http://www.ina.fr/video/CAB86001865|access-date=13 February 2021|website=Ina.fr|language=fr-FR|archive-date=28 qershor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240628084927/https://www.ina.fr/ina-eclaire-actu/video/cab86001865/remises-legion-d-honneur|url-status=live}}</ref> Pas përfundimit të sezonit, shoku i tij i ekipit Lauda njoftoi tërheqjen nga sporti, duke i dhënë meritë edhe Prostit: "Unë kisha një makinë të përkryer dhe pastaj vjen ky francezi dhe më mposht. Po të mos kishte ardhur, do të vazhdoja edhe për disa vite."<ref name=":21">{{Cite web|date=7 korrik 2014|title=Alain Prost: too good to be true?|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/august-2001/26/too-good-be-true/|access-date=2 tetor 2024|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091305/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/august-2001/26/too-good-be-true/|url-status=live}}</ref> Pas tërheqjes së Laudas, [[Keke Rosberg]], kampion i vitit 1982, u bë shoku i ri i ekipit të Prost për sezonin 1986. Prost arriti të mbronte titullin e tij kampion edhe pse vuajti ndaj dyshes së Williams, Nelson Piquet dhe [[Nigel Mansell]].<ref name=Motorsport>{{cite web|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/december-1986/15/formula-one-mexican-grand-prix-australian-grand-prix|title=Prost's end of term surprise!|website=[[Motor Sport (magazine)|Motor Sport]]|language=en|date=dhjetor 1986|pages=1295–1299|author=Denis Jenkinson|access-date=15 dhjetor 2022}}</ref> Para nisjes së garës së fundit të sezonit, Prost renditej në vendin e dytë mbrapa Mansell. Ai kishte të njëjtën numër fitoresh me Piquet, por kishte katër vende të dyta kurse braziliani tre, duke e vendosur atë në vendin e dytë në renditje. [[Çmimi i madh i Australisë 1986|Çmimi i madh i Australisë]] ishte gara e fundit e sezonit, të cilën Prost e nisi nga vendi i katërt kurse Mansell nga pol pozita. Në xhiron e 63të, Mansell, i cili ishte në vendin e tretë, pozitë që i siguronte kampionatin, u tërhoq nga gara pasi goma mbrapa u prish ndërkoh që ai po voziste me 300 kmh.<ref>{{cite web|url=http://www.f1fanatic.co.uk/2007/10/18/grand-prix-flashback-australia-1986/|title=Heartbreak for Mansell in dramatic Adelaide finale|publisher=F1Fanatic|language=en|date=18 tetor 2007|access-date=13 nëntor 2014}}</ref> Piquet më pas u thirr në pit stop nga Williams për të ndryshuar gomat si masë sigurie. Kjo gjë bëri që Prost të merrte kryesimin e garës. Ai kishte hyrë më parë në pit stop për shkak të një çarje në gomë dhe ishte me goma të reja.<ref>{{Cite web|title=1986 Australian Grand Prix – Race Results & History – GP Archive|url=https://gparchive.com/formula-1/1986-australian-grand-prix/|website=GPArchive.com|language=en|date=26 tetor 1986|access-date=26 nëntor 2021}}</ref> Prost e kryesori garën deri në fund dhe u bë piloti i parë që nga [[Jack Brabham]] në vitin 1960 që fiton dy tituj rresht. ====1987: Një sezon i vështirë==== Rosberg u tërhoq nga Formula Një në fund të vitit 1986 dhe u zëvëndësua nga piloti suedez [[Stefan Johansson]], i cili u bë kolegu i ri i Prost për sezonin 1987. Edhe pse McLaren kishte prezantuar shasinë e re [[McLaren MP4/3|MP4/3]], pas tre sezonesh me MP4/2, motorrët TAG nuk kishin forcë mjaftueshëm për të konkuruar për trofe si dhe shfaqën defektë të pa para. Pavarësisht me një makinë jo në nivelet e rivalëve të tij, Prost arriti të garojë për titullin kampion deri në fazën e fundit të sezonit, duke fituar tre gara. Suksesi i tij në Portugali bëri që të kalonte britanikun [[Jackie Stewart]] si piloti me më shumë gara të fituara në historinë e Formula Një (28). I pyetur për këtë fakt, Stewart deklaroi: "Njerëzit mund të mos më besojnë, por jam i lumtur që Alain e theu rekordin tim. Jam i lumtur që ishte ai që e theu sepse vetëm ai e meriton. Nuk kam asnjë dyshim që ai është piloti më i mirë i gjeneratës së tij." Prost e konsideron fitoren e tij në garën hapëse në Brazil si më shpërblyesen e karrierës së tij. Ai i mbylli provat zyrtare në vendin e 5të, më shumë se tre sekonda më i ngadaltë se Mansell, i cili e nisi garën nga pol pozita. Prost e dinte se makina e tij nuk kishte shpejtësi të mjaftueshme për provat zyrtare dhe zgjodhi të punonte me strategjinë e garës. Ndërkohë që të gjithë rivalët e tij zgjodhën paketën downforcë të lartë, ai bëri të kundërtën, duke zgjedhur të ishte më i shpejtë në vijë të drejtë dhe më i ngadaltë në kthesa. Kjo strategji bëri që gomat e tij të zgjasnin më shumë se ato të rivalëve të tij, duke bërë që ai të kryente 61 xhiro në cirkuitin e ashpër Jacarepaguá me vetëm dy pit stope, kurse të tjerët bënë nga tre ose më shumë (Piquet bëri tre pit stope në 40 xhiro). Prost e mbylli garën 40 sekonda para Piquet, i cili u rendit i dyti. Johansson u rendit i treti, 56 sekonda mbrapa Prost. ====1988: Mbërritja e Ayrton Sennës si shok ekipi==== Sezoni 1988 prodhoi një moment të rëndësishëm në historinë e Formula Një pasi [[Honda]] i dha fund kontratës me Williams, ekipi kampion për kontruktorë, dhe i solli motorrët e tyre dominues RA16 te McLareni i Prost.<ref name=":15">{{Cite web|author=Maurice Hamilton|date=1 shtator 2017|title=30 years later: Honda's awkward Italian Grand Prix|url=https://www.espn.com/f1/story/_/id/20530902/30-years-later-honda-awkward-italian-grand-prix|access-date=10 shkurt 2021|publisher=ESPN F1|language=en|archive-date=19 gusht 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819103023/https://www.espn.com/f1/story/_/id/20530902/30-years-later-honda-awkward-italian-grand-prix|url-status=live}}</ref> Para nisjes së sezonit 1988, u bë e qartë se nëse një ekip donte motorrët e Hondës, ata duhej të firmosnin me një nga dy pilotët brazilian të pëlqyer nga Honda (të cilët mbulonin tregun e makinave të Amerikës së Jugut):<ref name=":14">{{Cite web|date=7 korrik 2014|title=Honda and Formula One|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/october-1987/13/honda-and-formula-one/|access-date=30 shtator 2024|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=12 dhjetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241212014212/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/october-1987/13/honda-and-formula-one/|url-status=live}}</ref> tre herë kampionin e botës Nelson Piquet, ose ylli në ngritje [[Ayrton Senna]].<ref name=":20">{{Cite news|author=Brad Spurgeon|date=18 shtator 2015|title=A Driver's Greatness, in the Words of Others|url=https://www.nytimes.com/2015/09/19/sports/autoracing/a-drivers-greatness-in-the-words-of-others-alain-prost-singapore-grand-prix-formula-one.html|access-date=30 shtator 2024|publisher=The New York Times|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090844/https://www.nytimes.com/2015/09/19/sports/autoracing/a-drivers-greatness-in-the-words-of-others-alain-prost-singapore-grand-prix-formula-one.html|url-status=live}}</ref> Kur McLaren pyeti Prost për mendimin e tij, francezi sygjeroi Sennën, duke vënë në dukje moshën e re dhe talentin e tij. Ky ishte një vendim për të cilën Prost do të pendohej më vonë. Pas mbërritjes së Sennës, McLaren deklaroi se të dy pilotët do të ishin të barabartë dhe do të lejoheshin të garonin ndaj njëri-tjetrit.<ref name=":14" /> Sipas shefit [[Ron Dennis]], Prost ishte në rregull me konkurencën por kishte shumë dyshime.<ref name=":16">{{Cite web|title=Ron Dennis on Senna - Part one: the early years|url=https://www.formula1.com/en/latest/features/2014/4/Ron-Dennis-on-Senna---Part-one-the-early-years.html|access-date=30 shtator 2024|website=Formula 1® - The Official F1® Website|language=en}}</ref> Partneriteti McLaren-Honda i dha Prostit një makinë shumë të shpejtë dhe një mundësi të artë për të fituar një tjetër titull kampion për pilot, si dhe nisi një nga [[Rivaliteti Prost-Senna|rivalitetet më të ashpra në historinë e Formula Një]]. McLaren-Honda e dominoi sezonin 1988 duke fituar 15 nga 16 garat e sezonit, një rekord që qëndroi deri në sezonin [[Kampionati Botëror i Formula Një 2023|2023]], aty ku [[Red Bull Racing|Red Bull]]-Honda fitoi 21 nga 22 garat e kalendarit. McLaren e mbylli sezonin me titullin për konstruktor, duke mbledhur tre fishin e pikëve të [[Scuderia Ferrari|Ferrarit]], që u rendit në vendin e dytë. Pavarësisht një dueli të ngushtë, Senna u shpall kampion bote, duke mbledhur tre pikë më shumë se Prost. Braziliani gjithashtu fitoi tetë gara, një më shumë se Prost.<ref>{{cite web|url=https://www.racefans.net/2009/12/22/think-the-new-f1-points-system-is-weird-weve-seen-much-stranger-than-that/|title=From 8 points for a win to 25: Every F1 scoring system|author=Keith Collantine|date=22 dhjetor 2009|website=RaceFans|language=en|access-date=22 qershor 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210622070750/https://www.racefans.net/2009/12/22/think-the-new-f1-points-system-is-weird-weve-seen-much-stranger-than-that/|archive-date=22 qershor 2021}}</ref><ref name=":3" /> Ky sezon ishte pa polemika për të dy rivalët, me përjashtim të një momenti në [[Estoril]] ku Senna gati sa nuk e përplasi në mur Prostin që po e parakalonte.<ref>{{Cite web|title=Alain Prost on Senna {{!}} Ayrton Senna da Silva - Legacy Matters|url=https://www.ayrton-senna-dasilva.com/alain-on-senna/|access-date=2 tetor 2024|website=ayrton-senna-dasilva.com|language=en|archive-date=27 shtator 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240927103921/https://www.ayrton-senna-dasilva.com/alain-on-senna/|url-status=live}}</ref> Përgjatë këtij sezoni, Prost filloi të dyshonte se Honda po mundohej ta bënte Sennën pilotin e parë të McLaren, në kundërshtim me marrëveshjen e arritur në fillim të sezonit të barazi. Ai u takua me shefin e Hondës, [[Nobuhiko Kawamoto]], për t'i treguar këto shqetsime. Kawamoto pranoi se inxhinierët e Hondës ishin më të emocionuar për të punuar me Sennën por shtoi se të dy pilotët do të kishin makina të barabarta. ====1989: Titulli i tretë kampion bote==== McLaren vazhdoi të dominonte edhe në sezonin 1989, kurse rivaliteti midis Prost dhe Sennës u rrit ndjeshëm. Francezi akuzoi Sennën për vozitje të rreshikshme dhe jo të ndershme.<ref name=":8">{{Cite web|author=Tom Rubython|title=Atlas F1 Magazine: The Life of Senna: Six years of continual conflict|url=https://www.atlasf1.com/2004/apr14/rubython.html|access-date=30 shtator 2024|website=atlasf1.com|language=en|archive-date=7 dhjetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241207232038/https://www.atlasf1.com/2004/apr14/rubython.html|url-status=live}}</ref><ref name=":82">{{Cite web|date=23 prill 2018|title=McLaren Racing – A 1–2 at San Marino|url=https://www.mclaren.com/racing/heritage/on-this-day-1-2-san-marino-2172059/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302023439/https://www.mclaren.com/racing/heritage/on-this-day-1-2-san-marino-2172059/|archive-date=2 mars 2021|access-date=12 shkurt 2021|publisher=Mclaren|language=en}}</ref> Pas [[Çmimi i madh i San Marinos 1989|Çmimit të madh të San Marinos]], të dy pilotët nuk flisnin më me njëri-tjetrin.<ref name="auto1">{{Cite web|author=Simon Arron|date=24 nëntor 2021|title=Racing's toxic rivals|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/january-2022/70/racings-toxic-rivals/|access-date=2 tetor 2024|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=7 dhjetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241207051521/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/january-2022/70/racings-toxic-rivals/|url-status=live}}</ref> Prost gjithashtu akuzoi brazilianin se ai ishte piloti i preferuar i McLaren. Këto akuza erdhën kur Honda i dërgoi McLarenit një motorr të ri në të cilën shkruhej: "Speciale – Për Ayrtonin".<ref>{{Cite web|author=Will Buxton|date=3 shkurt 2019|title=BUXTON: The 2019 team mate battle I'm most excited about {{!}} Formula 1®|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/buxton-the-2019-team-mate-battle-im-most-excited-about.2Ys3NYI5xuODTh9nATMEnt|access-date=30 shtator 2024|website=Formula 1® - The Official F1® Website|language=en|archive-date=12 shtator 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240912150448/https://www.formula1.com/en/latest/article/buxton-the-2019-team-mate-battle-im-most-excited-about.2Ys3NYI5xuODTh9nATMEnt|url-status=live}}</ref> Pasi Prost (i cili ishte në vitin e fundit të kontratës me McLaren) kërcënoi se do të kalonte në një ekip rival për sezonin e ardhshëm, Ron Dennis i doli në mbrojtje publikisht francezit, duke deklaruar se ekipi vazhdimisht kishte gjetur diferenca në motorrët që i'u dhanë Prostit dhe Sennës.<ref name=":212">{{cite news|title=Honda power casts doubts over Senna|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19890714&id=hclUAAAAIBAJ&pg=4917%2C2115752|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201123447/https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19890714&id=hclUAAAAIBAJ&sjid=aZEDAAAAIBAJ&pg=4917%2C2115752|archive-date=1 dhjetor 2020|access-date=1 nëntor 2020|newspaper=The Age|language=en|page=27}}</ref> Për t’iu përgjigjur shqetësimeve të Prostit, Dennis u përpoq t’i caktonte motorët në mënyrë të rastësishme, si p.sh. duke hedhur një monedhë ose duke tërhequr numra nga një kapele.<ref name=":16"/><ref>{{Cite web|author=Keith Collantine|date=10 janar 2009|title=Ron Dennis on how the Hamilton-Alonso row compared to Senna and Prost|url=https://www.racefans.net/2009/01/10/ron-dennis-on-how-the-hamilton-alonso-row-compared-to-senna-and-prost/|access-date=30 shtator 2024|website=RaceFans|language=en|archive-date=13 nëntor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241113210337/https://www.racefans.net/2009/01/10/ron-dennis-on-how-the-hamilton-alonso-row-compared-to-senna-and-prost/|url-status=live}}</ref> Marrëdhënja e Prost dhe McLaren-Honda u prish tërësisht në [[Çmimi i madh i Italisë 1989|Çmimin e madh të Italisë]], aty ku francezi njoftoi publikisht se do t'i bashkohej Ferrarit në sezonin e ardhshëm. Pas këtij njoftimi, McLaren i dha mbështetje të plotë Sennës në garën për titullin kampion, pavarësisht se Prost kishte një avantazh prej 11 pikësh para nisjes së garës. Në [[Monza]], McLareni i dha përparësi Sennës, duke i dhënë 2 makina dhe 20 mekanikë dhe ndihmës, kurse Prost mori vetëm një makinë dhe katër ndihmës.<ref name=":5" /> Edhe pse pronësia e re e Hondës deklaroi se të dy pilotët kishin motorra të njëjtë, Prost nuk i besoi, dhe dyshimi i tij erdhi nga provat zyrtare ku Senna ishte plot 1.7 sekonda më i shpejtë se ai.<ref>{{cite web|url=http://www.formula1.com/results/season/1989/242/|title=1989 Italian Grand Prix|website=Formula 1® - The Official F1® Website|language=en|access-date=23 dhjetor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118225755/http://www.formula1.com/results/season/1989/242/|archive-date=18 janar 2015}}</ref> Kjo bëri që Prost të ankohej sërisht për Hondën, që si kundërpërgjigje deklaroi se do nuk do t'a furnizonte makinën e Prost me motorra nëse ai nuk kërkonte falje. Prost në fund kërkoi falje për komentet e tij.<ref name=":19">{{Cite web|author=David Milloy|date=9 prill 2018|title=Alain Prost: the Other Edge of Genius?|url=https://www.adrianflux.co.uk/influx/people/alain-prost/|access-date=30 shtator 2024|website=Influx Magazine|language=en|archive-date=12 dhjetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241212143309/https://www.adrianflux.co.uk/influx/people/alain-prost/|url-status=live}}</ref> Prost arriti të triumfoj në garë dhe e rriti diferencën në renditje me 20 pikë nga Senna, i cili u tërhoq me probleme në motorr. Prost bëri një tjetër veprim që u pa negativisht nga McLareni pasi e hodhi trofeun e fituesit te tifozët, të cilët e prishën, duke bërë që Dennis të largohej i nervozuar nga podiumi. Pas këtij veprimi, McLareni bëri një rregull të ri ku të gjithë trofetë e fituar nga pilotët ishin pronë e ekipit, kurse pilotët kishin të drejtë të kërkonin një kopje të çdo trofeu që fitonin.<ref>{{Cite web|author=Tanya Kumar|date=4 korrik 2018|title=F1: Top 5 Unusual F1 Podium Ceremonies, bet you never knew!|url=https://www.sportskeeda.com/f1/f1-top-5-unusual-f1-podium-ceremonies/5|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201123507/https://www.sportskeeda.com/f1/f1-top-5-unusual-f1-podium-ceremonies/5|archive-date=1 dhjetor 2020|access-date=12 nëntor 2020|website=sportskeeda|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Six of the best – Unusual podium ceremonies|url=https://www.formula1.com/en/latest/features/2015/9/six-of-the-best---unusual-podium-ceremonies.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108122207/https://www.formula1.com/en/latest/features/2015/9/six-of-the-best---unusual-podium-ceremonies.html|archive-date=8 nëntor 2020|access-date=12 nëntor 2020|website=Formula 1® - The Official F1® Website|language=en}}</ref> Pas garës së Italisë, Senna shtyu drejtuesit e McLaren për t'a shkarkuar Prost menjëherë. Ferrari ofroi pilotin e tyre [[Gerhard Berger]] në këmbim të Prost për katër garat e fundit të sezonit. Në fund nuk u mor asnjë vendim drastik dhe Prost u lejua t'a përfundonte sezonin me ekipin pasi kërkoi falje publike. Vite më vonë, Prost mori një kopje zyrtare të trofeut të Çmimit të madh të Italisë dhe j'a dhuroi Dennis.<ref name=":18">{{cite web|date=janar 1990|title=Alain Prost Interview|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/january-1990/57/alain-prost-2?v=7516fd43adaa|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230112191729/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/january-1990/57/alain-prost-2?v=7516fd43adaa|archive-date=12 janar 2023|access-date=11 shkurt 2021|website=Motor Sport Magazine|language=en}}</ref> Prost siguroi titullin kampion në garën e parafundit në [[Suzuka]] të Japonisë. Ai e nisi garën me një avantazh prej 16 pikësh nga Senna dhe të dy pilotët u përplasën me njëri-tjetrin shtatë xhiro nga fundi.<ref name=":5" /> Prost, i cili deri në atë moment ishte në kryesim të garës, u fajsua gjerësisht si shkaktari i aksidentit.<ref name=":18" /> Prost refuzoi të linte hapsirë kur të dy pilotët ishin krah për krah në vijën e drejtë. Kjo, sëbashku me stilin e të ngarit të Sennës, i cili e vendoste makinën e tij në pozita të mundshme për aksident me qëllim që pilotët e tjerë të zbrapseshin, shkaktuan aksidentin.<ref>{{Cite web|date=22 maj 2024|title=How good actually was Ayrton Senna? Hint: Exceptionally|url=https://www.mclaren.com/racing/heritage/formula-1/drivers/ayrton-senna/how-good-actually-was-ayrton-senna-hint-exceptionally/|access-date=11 tetor 2024|website=Mclaren|language=en|archive-date=17 shtator 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917132814/https://www.mclaren.com/racing/heritage/formula-1/drivers/ayrton-senna/how-good-actually-was-ayrton-senna-hint-exceptionally/|url-status=live}}</ref><ref name=":18" /> Senna arriti të rikthehej në garën dhe në fund doli në vendin e parë, por u skualifikua nga FIA, me në krye francezin [[Jean-Marie Balestre]], të cilin Senna nuk e pëlqente, për shkak se humbi shikanin në momentin e rihyrjes në garë. Senna gjithashtu u gjobit me 100,000$ si dhe u denua me gjashtë muaj për "vozitje të rrezikshme", një dënim që ngeli i pezulluar.<ref>{{cite web|title=Grand Prix Results: Japanese GP, 1989|url=http://www.grandprix.com/gpe/rr483.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060620101901/http://www.grandprix.com/gpe/rr483.html|archive-date=20 qershor 2006|access-date=16 gusht 2006|website=GrandPrix.com|language=en}}</ref> Prost kërkoi falje për mënyrën se si e fitoi kampionatin, por shtoi se ishte një aksident të cilën ai nuk mundi t'a shmangte.<ref>{{cite news|date=23 tetor 1989|title=MOTOR SPORTS ROUNDUP : Senna Is Disqualified in Japan|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-10-23-sp-300-story.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201110172542/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-10-23-sp-300-story.html|archive-date=10 nëntor 2020|access-date=9 shkurt 2021|publisher=Los Angeles Times|language=en}}</ref> McLaren apeloi vendimin e marrë ndaj Sennës por pa sukses. ''[[Sports Illustrated]]'' komentoi për këtë veprim, duke thënë: "Ron Dennis është kundër pilotit të tij dhe nuk do që ai ta fitoj kampionatin."<ref>{{Cite web|author=Sam Moses|date=19 mars 1990|title=Fireworks in Formula One|url=https://vault.si.com/vault/1990/03/19/fireworks-in-formula-one-amid-acrimony-ayrton-senna-won-the-us-grand-prix|access-date=30 shtator 2024|publisher=Sports Illustrated|language=en|archive-date=11 prill 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250411143430/https://vault.si.com/vault/1990/03/19/fireworks-in-formula-one-amid-acrimony-ayrton-senna-won-the-us-grand-prix|url-status=dead}}</ref> ===Ferrari=== Në vitin 1990, Prost u bë piloti i parë që firmos me Ferrarin që nga vdekja e themeluesit [[Enzo Ferrari]] dy vite më parë. Ferrari kishte marrë disa inxhinjerë dhe arkitekt të McLarenit, përfshirë emra si [[John Barnard]] dhe [[Steve Nichols]].<ref name=":23">{{Cite news|author=Edd Straw|date=29 dhjetor 2017|title=Why the Ferrari 641 should have won a Formula 1 title in 1990|url=https://www.autosport.com/f1/news/why-the-ferrari-641-should-have-won-a-formula-1-title-in-1990-4988738/4988738/|access-date=1 tetor 2024|publisher=Autosport|language=en}}</ref> [[Ferrari 641]] ishte kandidati kryesor për të mposhtur McLarenin për titullin për konstruktor, duke humbur për vetëm 11 pikë. Gjatë këtij sezoni, Prost fitoi pesë gara, në Brazil, Meksikë, Francë, Britani dhe Spanjë. Në Meksikë, ai zhvilloi një nga performancat më të mira të karrierës së tij, duke fituar pasi e nisi garën nga vendi i 13të.<ref>{{Cite web|date=27 May 2020|title=Race of my life: Alain Prost on the 1990 Mexican GP|url=https://www.autosport.com/f1/news/149648/race-of-my-life-alain-prost-on-mexico-1990|access-date=10 shkurt 2021|website=Autosport.com|language=en|archive-date=28 tetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028020359/https://www.autosport.com/f1/news/149648/race-of-my-life-alain-prost-on-mexico-1990|url-status=live}}</ref> Fati i kampionatit u vendos sërisht në garën e parafundit në Suzuka, por këtë herë Prost kishte 9 pikë më pak se Senna. Ashtu si në vitin e kaluar, të dy pilotët u përplasën sërisht me njëri-tjetrin.<ref name=":3" /> Në kthesën e parë pas nisjes së garës, Senna qëllimit u përplas te Prost, duke i nxjerrë të dy pilotët nga gara dhe duke vulosur titullin në favor të tij. Dennis menjëherë e dinte që Senna e shkaktoi aksidentin qëllimisht, edhe pse i'u desh një vit për t'a pranuar:<ref name=":16" /> ai deklaroi në vitin 1991 se Senna u hakmorr ndaj Prost për aksidentin e tyre në vitin 1989.<ref name=":112">{{Cite web|author=David Tremayne|date=7 korrik 2014|title=The other side of Senna — his rage at Prost and Suzuka 1990|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/december-1991/6/the-other-side-of-senna/|access-date=3 tetor 2024|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=7 shkurt 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240207210511/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/december-1991/6/the-other-side-of-senna/|url-status=live}}</ref> Edhe pse Prost u ankua për këtë aksident, duke thënë se Senna nuk ka vlera si njeri, braziliani nuk u pezullua.<ref name=":112" /> Prost e mbylli kampionatin në vendin e dytë, shtatë pikë mbrapa Sennës, kurse Ferrari u rendit në vendin e dytë mbrapa McLaren.<ref>{{cite web|url=https://www.motorsportmagazine.com/database/championships/1990-f1-world-championship/|title=1990 F1 World Championship|website=Motor Sport Magazine|language=en|access-date=27 janar 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301231913/https://www.motorsportmagazine.com/database/championships/1990-f1-world-championship/|archive-date=1 mars 2021}}</ref> Pas përfundimit të sezonit, Nigel Mansell, shoku i ekipit të Prost, u largua nga Ferrari për t'u rikthyer te Williams.<ref>{{Cite book|author=Murray Walker|title=Murray Walker's Formula One Heroes|date=2001|publisher=[[Virgin Books]]|language=en|isbn=1-85227-918-4|page=108}}Murray Walker & Simon Taylor ''Murray Walker's Formula One Heroes'' p. 108, paragrafi 2. Virgin Books,{{ISBN|1-85227-918-4}}</ref><ref name=":7">{{Cite web|author=Simon Taylor|date=dhjetor 2009|title=Lunch with... Nigel Mansell|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/december-2009/60/lunch-nigel-mansell|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230713202624/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/december-2009/60/lunch-nigel-mansell/|archive-date=13 korrik 2023|access-date=11 shkurt 2021|website=Motor Sport Magazine|language=en}}</ref> Ai tha se marrëdhënja e tij me Prost nuk ishte e mirë, pavarësisht se britaniku e kishte mbështetur atë për incidentin me Sennën në garën e Japonisë në vitin 1989. Një tjetër faktor i marrëdhënjes së keqe ishte mbërritja e Prost si piloti i parë i Ferrarit, edhe pse kontrata e Mansell kishte një klauzolë që e bënte atë pilotin e parë.<ref>{{Cite web|author=Jamie Woodhouse|date=20 gusht 2022|title=Nigel Mansell now realises why his team-mates didn't like him too much|url=https://www.planetf1.com/news/nigel-mansell-realises-reason-team-mate-dislike|access-date=1 tetor 2024|website=PlanetF1|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090810/https://www.planetf1.com/news/nigel-mansell-realises-reason-team-mate-dislike|url-status=live}}</ref> Mansell tregoi se pasi ai mori pol pozitën në garën e Francës, Prost i kërkoi Ferrarit që t'i jepnin makinën e tij për garën e rradhës në Britani.<ref>{{Cite book|author=Nigel Mansell|title=My Autobiography|date=1995 |page=222|publisher=Collins Willow|language=en|isbn=0-00-218497-4}}</ref> Ai u zëvëndësua nga francezi [[Jean Alesi]].<ref name=":7" /> Ferrari pësoi rënje në sezonin 1991. Makina e tyre "Ferrari 642" nuk ishte e aftë të mbante ritmin e McLarenit dhe Williamsit. Prost nuk përfundoi asnjë garë më poshtë se vendi i pestë, por nuk fitoi asnjë garë. Ai gjithashtu mori pesë podiume dhe përfundoi vetëm tetë gara; kolegu i tij Alesi përfundoi vetëm shtatë gara. Sipas raportimeve, motorri V12 i Ferrarit nuk ishte aq konkurues sa motorrët V10 të rivalëve të tyre, të cilët ishin më të shpejtë, më të lehtë dhe harxhonin benzinë më pak.<ref name=":23" /> Prost, i cili pati vështirësi gjatë sezonit, shpërtheu në garën e parafundit, duke thënë se makina e tij ecte " si një kamion".<ref>{{cite book|title=Formula Ferrari|author=Umberto Zapelloni|isbn=0-340-83471-4|publisher=[[Hodder & Stoughton]]|language=en|date=April 2004|page=17}}</ref><ref name=":19" /> Ferrari u kundërpërgjigj menjëherë duke shkarkuar Prostin. Ai u zëvëndësua nga piloti italian [[Gianni Morbidelli]] për [[Çmimi i madh i Australisë 1991|Çmimin e madh të Australisë 1991]], si dhe nga [[Ivan Capelli]] për sezonin e ardhshëm.<ref>{{Cite book|author1=Murray Walker|author2=Simon Taylor|title=Murray Walker's Formula One Heroes|date=2001|page=115|publisher=Virgin Books|language=en|isbn=1-85227-918-4}}</ref> ===Williams=== Prost nuk garoi në sezonin 1992.<ref name=":2" /> Pavarësisht kontakteve me Ligier, ekip me të cilin ai garoi në fazën parasezonale, ai qëndroi jashtë për këtë sezon pasi Ferrari i ofroi një shumë të madhe parash.<ref name="8w">{{cite web|author1=Mattijs Diepraam|author2=Rainer Nyberg|date=maj 2001|language=en|title=Subtlety redefined|url=http://8w.forix.com/prost.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015073811/http://8w.forix.com/prost.html|archive-date=15 tetor 2012|access-date=18 tetor 2012 |publisher=8w.forix}}</ref> Gjatë këtij sezoni, Mansell dhe Williams-Renault thyen dominimin e McLaren-Hondës: britaniku fitoi titullin e parë kampion kurse Honda u tërhoq nga Formula Një për shkak të krrizës ekonomike në Japoni.<ref>{{Cite web|date=16 mars 2022|title=Honda's Bittersweet F1 Legacy|url=https://www.nippon.com/en/japan-topics/g02026/|access-date=1 tetor 2024|website=nippon.com|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090953/https://www.nippon.com/en/japan-topics/g02026/|url-status=live}}</ref> Kjo gjë bëri që Williams të ishte ekipi dominues si dhe njëri prej pilotëve të tyre pritej të shpallej sërisht kampion për sezonin 1993. Prost e shfrytëzoi këtë mundësi dhe filloi të negocionte me [[Frank Williams]] për t'u bërë pjesë e ekipit që nga gara e dytë e sezonit 1993.<ref name=":242">{{Cite web|author=Adam Cooper|date=7 korrik 2024|title=The Domination Game: How Mansell and Williams made 1992 their own|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/july-2002/30/the-domination-game/|access-date=1 tetor 2024|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091110/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/july-2002/30/the-domination-game/|url-status=live}}</ref> Negociatat ishin të suksesshme dhe ai firmosi për dy vite.<ref>{{cite web|date=15 dhjetor 2012|title=The History of Williams - 1993|url=https://www.williamsdb.com/the-history-of-williams/the-history-of-williams-1993/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216163106/https://www.williamsdb.com/the-history-of-williams/the-history-of-williams-1993/|archive-date=16 dhjetor 2019|access-date=16 dhjetor 2019|website=The Williams Database|language=en}}</ref> Piloti i dytë i Williams, [[Riccardo Patrese]], ndjeu se vendi i tij ishte në rrezik dhe firmosi me [[Benetton Formula|Benetton]]. Prost pritej të ishte sërisht shok ekipi me Mansellin, por britaniku nuk arriti të rinovonte kontratën me ekipin për shkak të kërkesave të larta financiare.<ref name=":242" /> Pas largimit të Mansell, Williams kërkoi të sillte në ekip Sennën, por kjo nuk u arrit pasi kontrata e Prost kishte një klauzolë që e ndalonte brazilianin t'i bashkohej Williamsit për sa kohë që ai ishte atje.{{sfn|Ménard|Vassal|2003|p=138}} Senna e quajti Prostin "frikacak" për këtë klauzolë, por në fund vazhdoi të garonte me McLarenin.{{sfn|Ménard|Vassal|2003|p=138}}<ref>{{cite web|url=https://www.f1oversteer.com/throwbacks/ayrton-senna-once-called-alain-prost-a-coward-for-refusing-to-be-his-teammate/|title=Ayrton Senna once called Alain Prost a ‘coward’ for refusing to be his teammate|website=f1oversteer.com|language=en|date=28 gusht 2026|access-date=10 tetor 2026}}</ref> Prost fitoi titullin e katërt kampion bote në sezonin 1993.<ref name=":12">{{cite news|date=11 dhjetor 1994|title=Briefly |url=http://link.galegroup.com/apps/doc/A296056825/GPS?u=wikipedia&sid=GPS|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201123443/https://go.gale.com/ps/i.do?p=GPS&u=wikipedia&id=GALE%7CA296056825&v=2.1&it=r&sid=GPS&asid=5b88d3e4|archive-date=1 dhjetor 2020|access-date=17 prill 2019|publisher=[[The Age|Sunday Age]]|language=en|page=4|via=Infotrac Newsstand}}</ref> Ai ishte shok ekipi me pilotin 32 vjeçar [[Damon Hill]]. Williams dominoi sërisht garën për konstruktor, duke marrë dyfishin e pikëve krahasuar me vendin e dytë McLaren. Prost fitoi shtatë nga dhjetë garat e para të sezonit si dhe mori pol pozita në 13 nga 16 garat e sezonit. Edhe pse gjatë sezonit ai u përball me konkurencën e Hill dhe Sennës, Prost u shpall kampion në Portugali dhe dy gara nga fundi. Pak para fitimit të titullit, Prost njoftoi tërheqjen nga sporti në përfundim të sezonit.<ref name="la">{{Cite web|author=Shav Glick|date=25 shtator 1993|title=Prost, 38, Announces Retirement|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-09-25-sp-38901-story.html|access-date=18 shtator 2024|website=Los Angeles Times|language=en|archive-date=12 qershor 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230612151224/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-09-25-sp-38901-story.html|url-status=live}}</ref> Duke qënë se ai do të tërhiqej, Williams mori Sennën si pilot për sezonin e ardhshëm, pavarësisht klauzolës së Prost. Pavarësisht se klauzola e tij ishte në fuqi edhe për vitin 1994, Renault i kërkoi Williams për t'a bindur Prostin për të hequr dorë nga ky kusht.<ref>{{Cite web|date=11 tetor 1993|title=Senna signs with Williams |url=https://www.upi.com/Archives/1993/10/11/Senna-signs-with-Williams/9005750312000/|access-date=18 shtator 2024|website=UPI|language=en|archive-date=24 janar 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250124015818/https://www.upi.com/Archives/1993/10/11/Senna-signs-with-Williams/9005750312000/|url-status=live}}</ref> Francezi u tërhoq në fund të sezonit 1993 me kusht që Williams t'i paguante rrogën e plotë për sezonin 1994.<ref name=":22">[[Senna (film)|''Senna'' (film)]] (edicioni i zgjatur), te minuta 1:47-1:50.</ref> Prost e mbylli me podium garën e fundit të karrierës në [[Çmimi i madh i Australisë 1993|Australi]]. Pas përfundimit të garës, Prost u përfaqua nga Senna, duke u surprizuar nga veprimi i brazilianit.<ref name=":5" /> McLaren, të cilët sapo kishin firmosur një marrëveshje për t'u furnizuar me motorrë nga [[Peugeot]],<ref>{{cite web|url=https://www.classicdriver.com/en/article/auctions/peugeot-powered-mclaren-a-smoking-hot-symbol-f1s-golden-era|title=This Peugeot-powered McLaren is a smoking-hot symbol of F1’s golden era|publisher=Classic Driver|language=en|date=15 tetor 2022|access-date=14 tetor 2026}}</ref> u përpoqën për të bindur Prost të zinte vendin e Sennës për sezonin 1994.<ref name="auto">{{Cite web|author=Jamie Woodhouse|date=24 dhjetor 2021|title=Ayrton Senna called Alain Prost 'begging' him to stay in F1 in 1994|url=https://www.planetf1.com/news/ayrton-senna-begged-alain-prost-return|access-date=18 shtator 2024|website=PlanetF1|language=en}}</ref> Senna vetë e inkurajoi francezin për të pranuar ofertën, por Prost refuzoi, duke u tërhequr një herë e përgjithmonë.<ref name="auto2">{{Cite web|date=30 shtator 2018|title=Martin Brundle at McLaren in 1994|url=https://www.unracedf1.com/martin-brundle-at-mclaren-in-1994/|access-date=18 shtator 2024|website=UnracedF1.com|language=en|archive-date=3 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241003033825/https://www.unracedf1.com/martin-brundle-at-mclaren-in-1994/|url-status=live}}</ref> ==Profili i pilotit== ===Stili i të voziturit=== Gjatë karrierës së tij, Prost fitoi pseudonimin "Profesori" për intelektualitetin e tij në pistë. Edhe pse fillimisht ai tha se ky pseudonim nuk i bënte përshtypje, me kalimin e kohës ai tha se pseudonimi karakterizonte stilin e tij të të voziturit. Prost ishte shumë i aftë të përgatiste strategjinë e tij para fillimit të një gare: ai zakonisht i kursente frenat dhe gomat në fazat e para të garës, duke i lënë të freskëta për pjesën e fundit.<ref name=":2" /> Motoja e tij ishte "Fito sa më ngadalë të jetë e mundur",<ref name="mcbride_nyt_p3" /><ref>{{Cite web|title=On this week #8: A masterclass from The Professor|url=https://www.pirelli.com/global/en-ww/race/racingspot/formula-1/a-masterclass-from-the-professor-119946/|access-date=2 tetor 2024|website=pirelli.com|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091306/https://www.pirelli.com/global/en-ww/race/racingspot/formula-1/a-masterclass-from-the-professor-119946/|url-status=live}}</ref> një moto që ai mund t'a ketë marrë nga [[Niki Lauda]] ose [[Juan Manuel Fangio]].<ref name=":24">{{Cite web|author=Clive James|title=Niki Lauda Wins Going Slowly|url=https://www.clivejames.com/niki-lauda-wins-going-slowly.html|access-date=2 tetor 2024|website=CliveJames.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|author=Will Buxton|date=3 qershor 2016|title=BUXTON: The Secret|url=https://racer.com/2016/06/03/buxton-the-secret-130356/|access-date=2 tetor 2024|website=RACER|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091338/https://racer.com/2016/06/03/buxton-the-secret-130356/|url-status=live}}</ref><ref name=":27" /> Shefi i Hondës, [[Nobuhiko Kawamoto]], kur u pyet për dy pilotët e McLarenit, tha: Senna është si një samurai kurse Prost është si një kompjuter.<ref name=":5" /> Ndryshe nga Senna, i cili ecte gjithmon me ritëm të lartë,<ref name=":2" /> Prost garonte më me elegancë dhe qetësi, duke kopjuar idhujt e tij [[Jackie Stewart]] dhe [[Jim Clark]].{{sfn|Roebuck|1986|p=131}} Edhe pse Prost mund të mos ketë garuar me aq stil sa bashkëkohësit e tij – Nigel Mansell dikur tha se Prost thjesht kishte makinën më të mirë në pistë – Stewart e lavdëroi Prostin për butësinë e tij pas timonit, duke shpjeguar: “Për disa, kjo është e mërzitshme; për mua, është mjeshtëri – dhe shumë më e vështirë sesa thjesht të shëtisësh me makinën përreth.”<ref name=":27" /><ref name=":28" /> Qetësia e Prostit i lejoi atij të nxirrte maksimumin nga një motorr pa e çuar atë drejt prishjes. Clive James shkroi se Prost "konsiderohej i çuditshëm edhe nga pilotët e tjerë për mënyrën se si makinat e tij qëndronin bashkë: ishte sikur ai mund të dëgjonte se çfarë po ndodhte në motorr. Prost ishte shoku i makinës. Pilotët e tjerë nuk e trajtonin makinën me më shumë takt sesa trajtonin gratë e tyre".<ref name=":24" /> Megjithatë, qasja e tij pati disa kritikë, përfshirë Ron Dennis, i cili u mërzit që Prost refuzoi të garonte për fitoren në Spa në vitin 1985. Prost u përgjigj se "E kam humbur kampionatin në momentin e fundit aq shumë herë sa nuk po rrezikoj".<ref name=":26">{{Cite web|title=Alain Prost|url=https://www.mclaren.com/racing/heritage/formula-1/drivers/alain-prost/|access-date=2 tetor 2024|website=Mclaren.com|language=en|archive-date=29 shtator 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240929000643/https://www.mclaren.com/racing/heritage/formula-1/drivers/alain-prost|url-status=live}}</ref> Prost u prek nga kritikat, të cilat i përmblodhi si "kur fiton... është normale, kur humb, je budalla".<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/full-transcript-read-every-word-from-four-time-world-champion-alain-prosts.24IUj5h536Ih9IwT09FgjG|title=FULL TRANSCRIPT: Read every word from four-time world champion Alain Prost's insightful Beyond the Grid interview|author=Tom Clark|publisher=Formula Një|language=en|date=17 mars 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007113432/https://www.formula1.com/en/latest/article/full-transcript-read-every-word-from-four-time-world-champion-alain-prosts.24IUj5h536Ih9IwT09FgjG|archive-date=7 tetor 2024|access-date=28 korrik 2026}}</ref> Stili i qetë i Prostit ndonjëherë maskonte ritmin e tij të ashpër në pistë. [[Steve Nichols]], projektuesi i makinave të Prostit te McLaren dhe Ferrari, tha se në Çmimin e madh të Belgjikës 1985, ai e pa Prostin të bënte tre xhiro me qetësi në pistë dhe nuk e kuptoi që Prost kishte marrë pol pozitë deri pasi u kthye në garazh.<ref>{{Cite web|author=Dan Prosser|date=2 gusht 2023|title=McLaren designer Steve Nichols on Prost, Senna and Lauda|url=https://www.the-intercooler.com/library/blog/mclaren-designer-steve-nichols-on-prost-senna-and-lauda/|access-date=2 tetor 2024|website=The Intercooler|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091441/https://www.the-intercooler.com/library/blog/mclaren-designer-steve-nichols-on-prost-senna-and-lauda/|url-status=live}}</ref> [[Nigel Roebuck]] tregoi një histori të ngjashme në lidhje me pol pozitën e Prostit në [[Monako]].<ref name=":28">{{Cite web|author=Graham Keilloh|date=24 korrik 2011|title=In defence of Alain Prost|url=http://www.talkingaboutf1.com/2011/07/in-defence-of-alain-prost.html|access-date=3 tetor 2024|website=Talking About F1|language=en|archive-date=11 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210211030202/http://www.talkingaboutf1.com/2011/07/in-defence-of-alain-prost.html|url-status=live}}</ref> [[Adrian Newey]], projektuesi i makinave të Prostit te Williams, tha se Prost ndonjëherë e acaronte në praktika sepse Prost rrallë e shtynte makinën deri në limit, duke e bërë më të vështirë për Newey të kuptonte nëse makina ishte mjaftueshëm e shpejtë.<ref>{{Cite web|date=2 tetor 2023|title=Prost's final fling|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/november-2023/71/prosts-final-fling/|access-date=2 tetor 2024|website=Motor Sport Magazine|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091128/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/november-2023/71/prosts-final-fling/|url-status=live}}</ref> Newey shtoi se "kur donte, mund të ecte vërtet shpejtë".<ref>{{Cite web|author=Lucrezia Costa|date=11 gusht 2024|title=Adrian Newey on the champions he has worked with: "Very different characters, but all phenomenal"|url=https://pitdebrief.com/post/adrian-newey-on-the-champions-he-has-worked-with-very-different-characters-but-all-phenomenal/|access-date=2 tetor 2024|website=Motorsport {{!}} Pit Debrief|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091323/https://pitdebrief.com/post/adrian-newey-on-the-champions-he-has-worked-with-very-different-characters-but-all-phenomenal/|url-status=live}}</ref> Edhe pse Senna e dominoi Prostin në provat zyrtarr gjatë 32 garave si shok ekipi, duke marrë 26 pol pozita kundrejt 4 të Prostit, në ditën e garës Prost shënoi 12 xhiro më të shpejta kundrejt 6 të Sennës.<ref name=":21" /> Edhe pse Senna ishte më i shpejtë në provat zyrtare, Prost ishte i nënvlersuar në këtë kategori: Niki Lauda vuri në dukje se kur Prost u bashkua me McLaren në vitin 1984, Prost ishte aq i shpejtë sa Lauda hoqi dorë nga përpjekja për t'u barazuar me Prost në provat zyrtare dhe e përdori kohën e tij në pistë për të përgatitur makinën e tij për garën. Prost i përvetësoi këto mësime dhe i përdori kundër Sennës në vitet 1988 dhe 1989.<ref name=":21" /> ===Trashëgimia=== Prost konsiderohet një nga pilotët më të mirë të të gjitha kohërave në Formula Një. Ai ka fituar katër tituj botëror, po aq sa [[Sebastian Vettel]] dhe [[Max Verstappen]]. Vetëm [[Lewis Hamilton]], [[Michael Schumacher]], dhe Juan Manuel Fangio kanë fituar më shumë tituj se ai.<ref name=":20"/> Përveç kësaj, Prost humbi mundësinë për të fituar edhe katër tituj të tjerë për vetëm 12.5 pikë.<ref name=":17"/> Në kohën e pensionimit të tij, Prost mbante rekordin për garat e fituara (51),<ref>{{cite web|title=Grand Prix Results: Portuguese GP, 1993|url=http://www.grandprix.com/gpe/rr546.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20061030022713/http://www.grandprix.com/gpe/rr546.html|archive-date=30 tetor 2006|access-date=7 nëntor 2006|website=GrandPrix.com|language=en}}</ref><ref name=":2" /> e cila qëndroi për 14 vite; rekordi i tij u thye nga Schumacher në vitin 2001.<ref name=":0">{{cite news|author=Alan Henry|date=4 shtator 2001|title=Schumacher rubs salt into Prost wounds|url=https://www.theguardian.com/sport/2001/sep/04/formulaone.formulaone2001|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417055456/https://www.theguardian.com/sport/2001/sep/04/formulaone.formulaone2001|archive-date=17 prill 2019|access-date=17 prill 2019|publisher=[[The Guardian]]|language=en}}</ref><ref name=":13" /> Prost besonte se nëse Senna nuk do ndërronte jetë në vitin 1994, do t'ja thyente rekordin e fitoreve francezit.<ref name=":0" /> Prost gjithashtu kishte rekordin për numrin e xhirove të shpejta (41) deri në vitin 2001; Schumacher ishte sërisht piloti që i theu rekordin.<ref name=":27">{{Cite news|date=1 qershor 1993|title=Alain Prost retires|url=https://www.autosport.com/f1/news/alain-prost-retires-5053020/5053020/|access-date=3 tetor 2024|publisher=Autosport|language=en}}</ref> Prost aktualisht ndan rekordin për përqindjen më të lartë të garave të nisura nga rreshti i parë në një sezon të vetëm (16 nga 16 në vitin 1993) me Ayrton Sennën (1989) dhe Damon Hill (1996).<ref>{{cite web|author=Steven Lynch|date=1 korrik 2011|title=Front row regulars|url=http://en.espn.co.uk/f1/motorsport/story/53088.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190501082158/http://en.espn.co.uk/f1/motorsport/story/53088.html|archive-date=1 maj 2019|access-date=1 maj 2019|publisher=ESPN UK|language=en}}</ref> Deri në vitin 2026, ai është francezi i fundit që ka fituar [[Çmimi i madh i Francës|Çmimin e madh të Francës]].<ref>{{cite web|author=Nicky Haldenby|date=8 qershor 2021|title=France's Home Race Heroes|url=https://f1destinations.com/france-home-race-f1-heroes/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614214908/https://f1destinations.com/france-home-race-f1-heroes/|archive-date=14 qershor 2021|access-date=14 qershor 2021|website=F1Destinations|language=en}}</ref> ===Lëvizjet dhe marrëdhënjet me ekipet=== Prost gjithashtu e kuptoi rëndësinë e të garuarit me makinën më të mirë; uebfaqja zyrtare e McLarenit komenton se ai "e ndërtoi karrierën e tij të gjatë duke bërë lëvizjen e duhur në kohën e duhur". Megjithatë, pasi Prost gjeti rrugën e tij drejt një ekipi fitues, ai nuk ishte gjithmonë i shkathët në marrëdhëniet e tij me ekipet dhe furnizuesit e motorrëve. Faqja e internetit e [[Formula Një]] vëren se ndërsa Prost "bëri që fitoret e tij të dukeshin të lehta", ai "ishte më pak i suksesshëm në politikën në të cilën ishte gjithmonë i përfshirë" dhe ai "i la ekipet në mënyrë negative në katër raste". Shoku i ekipit të Prostit te Ferrari, Nigel Mansell, kujton një incident ku në [[Çmimi i madh i Britanisë 1990|Çmimin e madh të Britanisë 1990]], makina që ai garoi nuk ecte njësoj si në garën e mëparshme ku ai kishte marrë pol pozitë. Kur u përball me mekanikët, Prost doli në përfundimin se Mansell kishte makinë superiore krahasuar me francezin. Makinat e tyre u ndërruan pa djeninë e Mansell dhe me kërkesë të Prost. Prost gjithashtu fliste rrjedhshëm italisht, ndërsa italishtja e Mansell ishte vetëm bisedore në rastin më të mirë, duke i dhënë Prostit ndikim më të madh brenda ekipit me bazë në [[Maranello]]. Sipas Prost, Mansell mori pjesë vetëm në dy ose tre takime informuese mekanike gjatë gjithë sezonit, duke preferuar të luante [[golf]].<ref>Mansell, Nigel ''My Autobiography'' faqja 222 Collins Willow {{ISBN|0-00-218497-4}}</ref> Prost e përshpejtoi shkarkimin e tij nga Ferrari në vitin 1991 duke kritikuar hapur makinën si dhe nuk mori pjesë në sezonin 1992 (duke pranuar një shumë të konsiderueshme parash nga Ferrari) në vend që të garonte me Ligier të nivelit të dytë.<ref name="8w"/> Në garën e dytë të sezonit 1992, Prost e dalloi menjëherë potencialin e kombinimit Williams-Renault dhe negocioi për një vend për sezonet 1993 dhe 1994.<ref name=":242"/> Pasi njoftoi daljen e tij në pension në fund të sezonit 1993 (duke mos dashur të ishte partner me Sennën në vitin 1994, me Williams që pranoi të paguante pagën e Prostit për vitin 1994), Prost vendosi të mos dilte nga pensioni pasi nuk u impresionua nga një provë e McLaren-Peugeot për sezonin 1994.<ref name="auto"/><ref name="auto2"/><ref name=":13" /> Pasi Senna humbi jetën në Çmimin e madh të San Marinos në vitin 1994, Prost ishte kandidati i dukshëm për të zënë vendin bosh te Williams, por Prost tha se nga respekti për Sennën nuk do të garonte më në Formula Një.<ref name="NZHerald">{{Cite web|author=Don Kennedy|date=9 tetor 2024|title=Formula One: Prost reminisces ahead of return to Imola|url=https://www.nzherald.co.nz/hawkes-bay-today/news/formula-one-prost-reminisces-ahead-of-return-to-imola/DTEDCRZLPWQYLWWEUQ4UMOERSQ/|access-date=11 tetor 2024|website=The New Zealand Herald|language=en|archive-date=26 qershor 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250626125859/https://www.nzherald.co.nz/hawkes-bay-today/news/formula-one-prost-reminisces-ahead-of-return-to-imola/DTEDCRZLPWQYLWWEUQ4UMOERSQ/|url-status=live}}</ref> ===Vlerësimet nga bashkëkohësit=== Në vitin 2009, një sondazh i [[Autosport]] i kryer nga 217 pilotë të Formula Një e nxori Prostin të votuar si piloti i katërt më i madh i të gjitha kohërave në Formula Një, pas Sennës, Schumacherit dhe Fangios.<ref>{{Cite web|date=2009|title=Formula 1's Greatest Drivers – AUTOSPORT.com – Alain Prost|url=http://f1greatestdrivers.autosport.com/?driver=4|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517231624/https://f1greatestdrivers.autosport.com/?driver=4|archive-date=17 maj 2021|access-date=19 shkurt 2021|website=f1greatestdrivers.autosport.com|language=en}}</ref> Shoku i skuadrës së Prostit, Keke Rosberg, tha se "Ai është më i miri që kam njohur ndonjëherë, pa dyshim. Si një pilot garash i gjithanshëm, ai është kokë e këmbë përpara kujtdo tjetër."<ref name=":28" /> Drejtori ekzekutiv i Formula Një, [[Bernie Ecclestone]], tha se Prost ishte piloti më i madh i të gjitha kohërave, pasi Prost rrallë gëzonte trajtimin e pilotit numër një, ndryshe nga Senna ose Schumacher.<ref>{{Cite web|last=NewsDesk|date=13 shtator 2016|title=Ecclestone: Prost was better than Schumacher or Senna|url=https://www.grandprix247.com/2016/09/13/ecclestone-prost-was-better-than-schumacher-or-senna/|access-date=1 tetor 2024|website=GRANDPRIX247.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2017|title=Bernie Ecclestone says Alain Prost best ever F1 driver|url=https://www.sportsmole.co.uk/fb_281199.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240628085026/https://www.sportsmole.co.uk/formula-1/news/ecclestone-says-prost-best-ever-f1-driver_281199.html|archive-date=28 qershor 2024|access-date=19 shkurt 2021|website=Sports Mole|language=en}}</ref> Në vitin 2023, Ecclestone tha se Max Verstappen e kishte tejkaluar Prostin.<ref>{{Cite web|author=Jamie Woodhouse|date=23 shtator 2023|title=Bernie Ecclestone snubs Lewis Hamilton to hand F1 GOAT title to former title rival|url=https://www.planetf1.com/news/bernie-ecclestone-max-verstappen-f1-greatest|access-date=1 tetor 2024|website=PlanetF1|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.planetf1.com/news/bernie-ecclestone-max-verstappen-f1-greatest|url-status=live}}</ref> Shefi i ekipit Jordan, [[Eddie Jordan]], ndante mendimin e Ecclestone, duke vlerësuar që Prost "nuk e vriste mendjen kurrë se kush ishte shoku i tij i skuadrës" (Senna ishte një përjashtim i dukshëm).<ref>{{Cite web|author=Mark Scott|date=16 prill 2020|title=Jordan: 'Prost the greatest, not Schumi or Senna'|url=https://www.planetf1.com/news/greatest-formula-1-driver|access-date=1 tetor 2024|website=PlanetF1|language=en|archive-date=7 tetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090758/https://www.planetf1.com/news/greatest-formula-1-driver|url-status=live}}</ref> Shefi i stafit mjekësor i Formula Një, Sid Watkins, tha se Prost dhe Niki Lauda ishin pilotët më inteligjentë me të cilët kishte punuar, duke vënë në dukje se ai mund të kujtonte vetëm një aksident të rrezikshëm që përfshinte Prostin në karrierën e tij.<ref>{{Cite book|author=Sid Watkins|title=Life at the Limit|publisher=Pan Macmillan|language=en|year=2013|isbn=9781447241010|location=Londër|pages=110}}</ref> ===Rivaliteti me Ayrton Sennën=== Piloti brazilian [[Ayrton Senna]] ishte rivali më i madh i Prostit. Rivaliteti midis tyre konsiderohet një nga më të mëdhenjt në historinë e sporteve.<ref>{{cite web|url=https://www.autoevolution.com/news/senna-vs-prost-one-of-the-most-fiercest-rivalries-in-the-history-of-motorsport-139075.html|title=Senna vs Prost: One of the Fiercest Rivalries in the History of Motorsport|website=autoevolution.com|language=en|date=9 dhjetor 2019|access-date=15 tetor 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.goodwood.com/grr/f1/prost-vs-senna-a-friendship-after-bitter-rivalry/|title=Prost vs. Senna: A friendship after bitter rivalry|website=goodwood.com|language=en|date=12 janar 2026|access-date=15 tetor 2026}}</ref> Betejat e Prostit me Ayrton Sennën u mbuluan gjerësisht nga media. Të dy pilotët ishin konkurrentë të fortë dhe kontribuan në disa incidente në pistë: *[[Çmimi i madh i Portugalisë 1988|Estoril 1988]] (Senna u përpoq ta ndalonte Prostin që ta kalonte duke e kërcënuar se do ta shtynte anash në murin e boksit)<ref name="auto1"/> *[[Çmimi i madh i San Marinos 1989|Imola 1989]] (Senna dhe Prost ranë dakord të shmangnin garimin shumë të ngushtë me njëri-tjetrin në xhiron e parë, por nuk ranë dakord për kushtet e sakta të marrëveshjes, pas së cilës Prost u ankua në media)<ref name=":8" /> *[[Çmimi i madh i Japonisë 1989|Suzuka 1989]] (duke garuar krah për krah me Sennën, Prost fitoi titullin kampion duke ecur në rrugën e Sennës në vijën e brendshme dhe duke e sfiduar atë të frenonte ose të përplasej. Ata u përplasën)<ref name=":18" /> *[[Çmimi i madh i Japonisë 1990|Suzuka 1990]] (duke garuar krah për krah me Prostin, Senna fitoi titullin kampion duke e nxjerrë qëllimisht Prostin nga gara në formë hakmarrje për incidentin e vitit 1989)<ref name=":6">{{Cite web|author=Joe Saward|date=1 tetor 1991|title=Ayrton Senna attacks Jean-Marie Balestre|url=http://www.grandprix.com//features/joe-saward/news-feature-ayrton-senna-attacks-jean-marie-balestre.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121174811/https://www.grandprix.com/features/joe-saward/news-feature-ayrton-senna-attacks-jean-marie-balestre.html|archive-date=21 janar 2021|access-date=10 shkurt 2021|website=grandprix.com|language=en}}</ref> *[[Çmimi i madh i Gjermanisë 1989|Hockenheim 1991]] (Senna e nxori Prostin jashtë pistës dhe në rrugën e daljes nga bokset).<ref>{{Cite web|last=Grandprix.com|date=28 korrik 1991|title=German GP, 1991|url=http://www.grandprix.com//races/german-gp-1991.html|access-date=12 shkurt 2021|website=grandprix.com|language=en|archive-date=4 mars 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304180439/https://www.grandprix.com/races/german-gp-1991.html|url-status=live}}</ref> Pas incidentit të Hockenheim të vitit 1991, [[FISA]] urdhëroi një takim midis dy pilotëve për të ulur tensionet dhe për të parandaluar incidente të mëtejshme.<ref>{{cite web|author=David Tremayne|date=shtator 1991|title=Formula One: 1991 Hungarian Grand Prix|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/september-1991/13/formula-one-hungarian-grand-prix?v=7516fd43adaa|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229202513/https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/september-1991/13/formula-one-hungarian-grand-prix?v=7516fd43adaa|archive-date=29 dhjetor 2022|access-date=12 shkurt 2021|website=Motor Sport Magazine|language=en}}</ref> Përveç kësaj, të dy pilotët e gjetën veten duke ndjekur të njëjtin ekip pas sezonit 1992, pasi performanca e Ferrarit kishte rënë dhe Honda u largua nga Formula Një, duke e lënë Williams-Renault si sundimtarin e padiskutueshëm të Formula Një. Prost nënshkroi për Williams me kusht që Senna të mos bëhej pjesë e ekipit, duke bërë që braziliani të ankohej publikisht se Prost po "sillej si frikacak".<ref name=":25">{{cite web|title=Ayrton Senna Calls Prost A Coward.mpg|date=5 dhjetor 2011|url=https://www.youtube.com/watch?v=qFZKkK6odgY|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130218163814/http://www.youtube.com/watch?v=qFZKkK6odgY&gl=US&hl=en|archive-date=18 shkurt 2013|access-date=28 qershor 2013|publisher=Youtube.com|language=en}}</ref> Tifozët brazilianë të Sennës u tërbuan aq shumë nga refuzimi i Prostit për të garuar me Sennën në kushte të barabarta, saqë Prost mori një eskortë policore për [[Çmimi i madh i Brazilit 1993|Çmimin e Madh të Brazilit 1993]].<ref>{{cite book|author=Derick Allsop|title=Designs on Victory: On the Grand Prix Trail With Benetton|publisher=Hutchinson|language=en|year=1993|isbn=0-09-178311-9}}</ref> Prost fitoi lehtësisht titullin e vitit 1993 dhe u tërhoq në fund të sezonit, duke i lejuar Sennës të merrte kryesimin në Williams për sezonin 1994. Pasi nuk ishin më konkurrentë, dy rivalët filluan të përmirësonin marrëdhënien e tyre. Në garën e fundit të Prostit, Çmimin e madh të Australisë 1993, Senna e tërhoqi atë në shkallën më të lartë të podiumit dhe e përqafoi.<ref>{{cite web|title=Fan review of Grand Prix with image of pair on podium|url=http://www.farzadsf1gallery.com/features/adel93.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061025173536/http://www.farzadsf1gallery.com/features/adel93.html|archive-date=25 tetor 2006|access-date=28 janar 2007|website=farzadsf1gallery.com|language=en}}</ref><ref name=":5" /> Vetëm disa ditë para vdekjes së parakohshme të Sennës në Imola, ndërsa po filmonte një xhiro më makinë në pistën e Imolës për kanalin televiziv francez [[TF1]], ai përshëndeti Prostin, i cili në atë kohë ishte një komentator i këtij kanali televiziv: "Një përshëndetje e veçantë për mikun tim... mikun tonë të dashur, Alain. Na mungon të gjithëve Alain." Prosti tha se ishte i habitur dhe shumë i prekur nga komenti.<ref name="Hamilton">{{cite book|author=Maurice Hamilton|title=Frank Williams |publisher=Macmillan|language=en|year=1998|isbn=0-333-71716-3|page=234}}</ref><ref name=":5" /> Prost mori pjesë në funeralin e Sennës, duke qënë një nga njerëzit që mbajti arkivolin e tij,<ref>{{cite web|title=Open Warfare|url=http://www.gpracing.net192.com/drivers/prost-senna.cfm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070702171047/http://www.gpracing.net192.com/drivers/prost-senna.cfm|archive-date=2 korrik 2007|access-date=30 gusht 2015|website=GPRacing.net192.com|language=en}}</ref> dhe komentoi se kur Senna vdiq "një pjesë e tij kishte vdekur gjithashtu", sepse karrierat e tyre kishin qenë shumë të lidhura me njëra-tjetrën. Senna ndihej ashtu si francezu, duke i thënë një miku të ngushtë se pasi Prosti u tërhoq, ai e kuptoi se sa shumë nga motivimi i tij kishte ardhur nga rivaliteti me Prostin.<ref name=":5">{{cite web|url=https://www.motorsportmagazine.com/archive/article/october-1998/28/ayrton-senna-alain-prost/|title=Ayrton Senna by Alain Prost|publisher=Motorsport Magazine|author=Nigel Roebuck|language=en|date=tetor 1998|access-date=20 tetor 2026}}</ref> ===Vlerësimet=== Media të ndryshme janë përpjekur të zhvillojnë modele që matin në mënyrë objektive aftësitë e pilotëve në lidhje me cilësinë e makinës. Prost përgjithësisht renditet lart në këto krahasime. *[[Universiteti i Sheffield]] (2016): I dyti i të gjitha kohërave<ref>{{Cite web|date=14 prill 2016|title=University research reveals greatest Formula One driver of all time|url=http://www.sheffield.ac.uk/news/nr/greatest-formula-one-driver-ever-1.567358|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160416020912/http://www.sheffield.ac.uk/news/nr/greatest-formula-one-driver-ever-1.567358|archive-date=16 prill 2016|access-date=30 shtator 2024|website=University of Sheffield|language=en}}</ref> *[[The Economist]] (2020): I treti i të gjitha kohërave<ref>{{Cite news|date=17 tetor 2020|title=Engineers, not racers, are the true drivers of success in motor sport|url=https://www.economist.com/graphic-detail/2020/10/17/engineers-not-racers-are-the-true-drivers-of-success-in-motor-sport|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120194230/https://www.economist.com/graphic-detail/2020/10/17/engineers-not-racers-are-the-true-drivers-of-success-in-motor-sport|archive-date=20 nëntor 2020|access-date=19 shkurt 2021|newspaper=The Economist|language=en|issn=}}</ref> *[[Carteret Analytics]] (2020): I teti i të gjitha kohërave<ref>{{Cite web|author=Frank Dalleres|date=15 nëntor 2020|title=Why Juan Manuel Fangio, not Lewis Hamilton or Michael Schumacher, is the greatest Formula 1 driver ever|url=https://www.cityam.com/why-juan-manuel-fangio-not-lewis-hamilton-or-michael-schumacher-is-the-greatest-formula-1-driver-ever/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120141605/https://www.cityam.com/why-juan-manuel-fangio-not-lewis-hamilton-or-michael-schumacher-is-the-greatest-formula-1-driver-ever/|archive-date=20 nëntor 2020|access-date=19 shkurt 2021|website=CityAM|language=en}}</ref> *[[F1-Analysis.com]] (2022): I katërti i të gjitha kohërave; i dyti i të gjitha kohërave pas korrigjimit të ndryshimeve në epokë.<ref>{{cite web|date=31 maj 2022|title=A History of F1: Who is the GOAT? |url=http://f1-analysis.com/2022/05/31/who-is-the-f1-goat/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705091012/https://f1-analysis.com/2022/05/31/who-is-the-f1-goat/|archive-date=5 korrik 2022 |access-date=1 shtator 2022|language=en}}</ref> ==Jeta e mëvonshme== Gjatë viteve 1994 dhe 1995, Prost punoi si komentator për kanalin televiziv francez TF1.<ref>{{cite book|title=Sport et Télé: Les Liaisons Secrètes|page=379|author=Eric Maitrot|publisher=Flammarion|language=fr|year=1995}}</ref> Ai gjithashtu punoi për Renault duke bërë marrëdhënie me publikun dhe promovime.<ref>Hamilton 2015, f. 306.</ref> Pas kësaj, Prost u kthye në ekipin e tij të vjetër McLaren, duke punuar si këshilltar teknik;<ref name=":2" /> ai gjithashtu përfundoi [[L'Étape du Tour]], një udhëtim vjetor me biçikleta me pjesëmarrje masive që zhvillohet në një fazë të [[Tour de France]].<ref>{{Cite web|last=Cycling News 19|date=11 February 2011|title=Prost trades pedal strokes with Merckx in Oman|url=https://www.cyclingnews.com/news/prost-trades-pedal-strokes-with-merckx-in-oman/|access-date=12 shkurt 2021|website=cyclingnews.com|language=en|archive-date=25 janar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125074709/https://www.cyclingnews.com/news/prost-trades-pedal-strokes-with-merckx-in-oman/|url-status=live}}</ref> Në vitin 2024, Prost shprehu publikisht shqetësime në lidhje me trendin në rritje të ekipeve të Formula Një që i nënshtrohen ndryshimeve të shpeshta të emrave për shkak të ndryshimeve në pronësi dhe sponsorizim. Ai argumentoi se, ndërsa partneritetet tregtare janë një pjesë integrale e Formula Një moderne, ndryshimi i vazhdueshëm i markës rrezikon të dëmtojë ndjenjën e traditës dhe vazhdimësisë së sportit. Duke përmendur shembullin e Sauber, i cili kaloi nga [[Alfa Romeo]] në Stake dhe më pas në [[Audi]] në vitin 2026, si dhe ndryshimin e markës së AlphaTauri në Visa Cash App RB, Prost sugjeroi që praktika të tilla dobësojnë identitetin historik dhe lidhjen emocionale që tifozët kanë me ekipet e vjetra. Ai theksoi se trashëgimia e Formula Njê është ndërtuar jo vetëm mbi pilotët dhe prodhuesit e saj, por edhe mbi trashëgiminë e qëndrueshme të ekipeve të saj, dhe paralajmëroi se prioritizimi i fitimeve tregtare afatshkurtra mbi stabilitetin mund të dëmtojë strukturën kulturore të sportit.<ref>{{Cite web|author=Lydia Mee|title=Former champion highlights the importance of keeping lega...|url=https://www.newsweek.com/sports/f1-news-alain-prost-some-new-team-names-are-losing-tradition-our-sport-1891621|access-date=18 shtator 2025|website=Newsweek|date=23 prill 2024|language=en}}</ref> ===Prost Grand Prix=== {{main|Prost Grand Prix}} Gjatë vitit 1989, Prost filloi të mendonte të krijonte ekipin e tij, pasi marrëdhënia e tij me shokun e tij të ekipit në McLaren, Ayrton Senna, ishte prishur. Prost dhe [[John Barnard]], ish-projektuesi kryesor në McLaren, ishin pranë themelimit të një ekipi në vitin 1990. Megjithatë, mungesa e sponsorizimit nënkuptonte se kjo nuk ishte e mundur, kështu që Prost u transferua te Ferrari dhe Barnard u largua nga Ferrari për t'u bashkuar me Benetton. Pasi u grind me ekipin italian në fund të vitit 1991, Prost e gjeti veten pa ekip për vitin 1992; pas dështimit të negociatave të gjera me [[Guy Ligier]] për blerjen e ekipit të tij Ligier, Prost vendosi të bashkohej me Williams për vitin 1993.<ref name="Prost Renault">{{Cite web|author=Joe Saward|date=1 shtator 1995|title=Team Prost - a dream or reality?|url=http://www.grandprix.com/ft/ft00198.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140605084146/http://www.grandprix.com/ft/ft00198.html|archive-date=5 qershor 2014|access-date=27 nëntor 2024|website=Grandprix.com|language=en}}</ref> Deri në vitin 1995, kur Prost punonte për Renault, njerëzit kishin supozuar se do të formohej një ekip Prost-Renault. Renault refuzoi kërkesën e Prost për të furnizuar motorrë për ekipin e tij, duke i dhënë fund spekulimeve.<ref name="Prost Renault" /> Më 13 shkurt 1997, Prost bleu ekipin Ligier nga [[Flavio Briatore]] dhe e riemëroi atë në "Prost Grand Prix".<ref name="Prost GP">{{cite web|url=http://www.grandprix.com/gpe/con-prost.html|title=GP Encyclopedia – Constructor – Prost Grand Prix|publisher=GrandPrix.com|language=en|access-date=8 shtator 2006|date=16 gusht 2006}}</ref> Një ditë pasi bleu ekipin, Prost nënshkroi një marrëveshje tre-vjeçare me prodhuesin francez të makinave Peugeot, i cili do të furnizonte ekipin me motorrë nga viti 1998 deri në vitin 2000.<ref name="Prost GP" /> Për sezonin e parë të ekipit, Prost mbajti një nga pilotët e Ligier të vitit 1996, [[Olivier Panis]], i cili kishte fituar [[Çmimi i madh i Monakos 1996|Çmimin e madh të Monakos 1996]]; ekipi gjithashtu firmosi një kontratë me pilotin japonez [[Shinji Nakano]]. Ekipi garoi me motorrët Mugen-Honda të përdorur nga Ligier sezonin e kaluar, ndërsa makina ishte në fakt Ligier JS45 i menduar fillimisht, por u riemërua [[Prost JS45]]. Gjërat dukeshin premtuese në fillim të sezonit, pasi ekipi mori dy pikë në garën debutuese në Australi falë një vendi të pestë nga Olivier Panis. Ekipi shënoi edhe 13 pikë të tjera përpara se Panis të thyente këmbën në një aksident gjatë Çmimit të madh të Kanadasë. Ai u zëvendësua nga [[Jarno Trulli]] i Minardit. Pas kësaj, gjërat filluan të përkeqësoheshin pak dhe ekipi mblodhi vetëm pesë pikë gjatë rikuperimit të Panis. Ai u rikthye në fund të sezonit për të garuar në tre garat e fundit. Prost GP përfundoi i gjashti në kampionatin e konstruktorëve me 21 pikë.<ref>{{cite web|url=https://www.autosport.com/f1/news/analysis-prosts-dream-of-french-team-in-jeopardy-5058532/5058532/|title=Analysis: Prost's Dream of French Team in Jeopardy|author=Francois Thomazeau|date=22 nëntor 2001|website=Autosport.com|language=en|access-date=23 janar 2007|archive-date=29 dhjetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229202510/https://www.autosport.com/f1/news/analysis-prosts-dream-of-french-team-in-jeopardy-5058532/5058532/|url-status=live}}</ref><ref name="essaar">{{cite web|url=http://essaar.co.uk/f1-prost-grand-prix-went-wrong/|title=F1: Prost Grand Prix – What went wrong?|author=Aaron Collins|date=3 shtator 2018|website=Essaar Motorsport|language=en|access-date=15 gusht 2019|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190815013921/http://essaar.co.uk/f1-prost-grand-prix-went-wrong/|archive-date=15 gusht 2019}}</ref> Prost u bë president i Prost Grand Prix në fillim të vitit 1998.<ref name="essaar"/> Pas mbërritjes së Peugeot si furnizues motorrësh për ekipin, Mugen-Honda vendosi të furnizonte ekipin Jordan. Prost GP shënoi një pikë të vetme gjatë sezonit kur Jarno Trulli përfundoi i gjashti në Belgjikë.<ref>{{cite web|url=http://www.formula1.com/results/season/1998/176/|title=1998 Belgian Grand Prix|publisher=Formula Një|language=en|date=30 gusht 1998|archive-url=https://web.archive.org/web/20141205004520/http://www.formula1.com/results/season/1998/176/|archive-date=5 dhjetor 2014|access-date=24 dhjetor 2015}}</ref> Sezoni 1999 ishte vendimtar për Prost GP.<ref>Jean-Michel Desnoues; Patrick Camus & Jean-Marc Loubat <u>Formula 1 99</u> . Queen Anne Press. {{ISBN|1-85291-606-0}}</ref> Prost punësoi [[John Barnard]] si konsulent teknik.<ref name="Prost GP" /> Kompania e Barnard, B3 Technologies, ndihmoi [[Loïc Bigois]] me projektimin e modelit Prost AP02. Panis dhe Trulli ranë dakord të qëndronin me ekipin për këtë sezon. Makina nuk ishte një shqetësim i madh, por motori Peugeot V10 doli të ishte i rëndë dhe i paqëndrueshëm. Viti i fundit i Peugeot si furnizues motorrësh për Prost GP solli njëfarë optimizmi. Prost punësoi shokun e tij të skuadrës të Ferrari në sezonin 1991, [[Jean Alesi]], për të drejtuar makinën kryesore dhe gjermanin [[Nick Heidfeld]], i cili kishte fituar kampionatin e Formula 3000 në vitin 1999, për ta shoqëruar. Sezoni doli të ishte sërisht katastrofik: AP03 doli të ishte i paqëndrueshëm dhe me menaxhim të dobët. Gjërat nuk u ndryshuan kur pilotët u përplasën me njëri-tjetrin në [[Çmimi i madh i Austrisë 2000|Çmimin e madh të Austrisë]]. Drejtori teknik i sapoemëruar, [[Alan Jenkins]], u shkarkua në mes të vitit. Prost ristrukturoi ekipin, duke punësuar [[Joan Villadelprat]] si drejtor menaxhues dhe duke zëvendësuar Jenkins me [[Henri Durand]] si drejtor të ri teknik të ekipit.<ref name="Prost GP" /> Në vitin 2001, Ferrari pranoi të furnizonte Prost GP me motorrë për sezonin e ri.<ref name="Prost GP" /> Paratë mbaruan në fillim të sezonit 2002 dhe Prost falimentoi, duke lënë borxhe prej rreth 30 milionë $.<ref name="Prost GP" /> ===Role të tjera=== Gjatë vitit 2002, Prost kaloi kohë me familjen e tij dhe garoi në tetë gara me biçikleta, duke u renditur i treti në ''Granite – Mont Lozère''.<ref>{{Cite web|date=12 tetor 2017|title=Limited Edition RM 70-01 Tourbillon Alain Prost – The Richard Mille watch with the Odometer|url=https://luxuothailand.com/watches/limited-edition-rm-70-01-tourbillon-alain-prost-the-richard-mille-watch-with-the-odometer.html|access-date=12 shkurt 2021|website=LUXUO Thailand|language=en|archive-date=8 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208010129/https://luxuothailand.com/watches/limited-edition-rm-70-01-tourbillon-alain-prost-the-richard-mille-watch-with-the-odometer.html|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.prostfan.com/2002.htm Alain Prost 2002 Bicycle Racing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061019100827/http://www.prostfan.com/2002.htm |date=19 tetor 2006 }}, ProstFan.com (në anglisht). Marrë më 11 tetor 2006.</ref> Ai gjithashtu garoi në serinë e garave në akull Andros në vitin 2003, duke u renditur i dyti në kampionat pas [[Yvan Muller]].<ref>{{Cite web|title=Alain Prost pilotera le nouveau Dacia Duster au Trophée glace Andros|url=https://www.argus.nc/le-mag/actualites/alain-prost-pilotera-le-nouveau-dacia-duster-au-trophee-glace-andros-388|access-date=12 shkurt 2021|website=argus.nc|language=fr|archive-date=31 mars 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331053557/https://www.argus.nc/le-mag/actualites/alain-prost-pilotera-le-nouveau-dacia-duster-au-trophee-glace-andros-388|url-status=live}}</ref><ref name = "Andros">''Trophée Andros Championship Standings'', [http://www.prostfan.com/andros03.htm p. 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061019101133/http://www.prostfan.com/andros03.htm |date=19 tetor 2006 }}. ProstFan.com (në anglisht). Marrë më 11 tetor 2006.</ref> Në vitet 2003 dhe 2004, Prost mori pjesë në [[Étape du Tour]].<ref>{{Cite web|author=Patrick François|date=1 shkurt 2005|title=Alain Prost: 12 ans de cyclosport!|url=http://cyclosport.info/alain-prost-12-ans-de-cyclosport/|access-date=12 shkurt 2021|website=Cyclisme Pour Tous|language=fr|archive-date=25 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225101108/http://cyclosport.info/alain-prost-12-ans-de-cyclosport/|url-status=live}}</ref> Prost u bë gjithashtu Ambasador për Uniroyal, një pozicion që do ta mbante deri në maj 2006.<ref>{{Cite web|date=16 korrik 2003|title=Alain Prost, ambassadeur d'Uniroyal|url=https://www.strategies.fr/actualites/marques/r76616W/alain-prost-ambassadeur-d-uniroyal.html|access-date=12 shkurt 2021|website=Stratégies|language=fr|archive-date=22 nëntor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122073134/https://www.strategies.fr/actualites/marques/r76616W/alain-prost-ambassadeur-d-uniroyal.html|url-status=live}}</ref><ref name="Later Life">''Alain Prost Information – Alain's career year by year, 1973–2006'' [http://www.prostfan.com/infos.htm ProstFan.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905184626/http://www.prostfan.com/infos.htm |date=5 shtator 2017 }}. Marrë më 11 tetor 2006.</ref> Prost vazhdoi të garonte në Andros Trophy, duke fituar titullin me Toyotën në vitet 2006–07, 2007–08 dhe me Dacian në vitet 2011–2012.<ref>{{Cite web|author=Joe Rusz|date=10 nëntor 2010|title=Prost Plays it Cool|url=https://www.roadandtrack.com/racing/race-coverage/prost-plays-it-cool|access-date=12 shkurt 2021|website=Road & Track|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|author=Noah Joseph|date=5 shkurt 2012|title=Alain Prost wins ice-racing series in Dacia Lodgy Glace MPV|url=https://www.autoblog.com/2012/02/05/alain-prost-wins-ice-racing-series-in-dacia-lodgy-glace-mpv/|access-date=12 shkurt 2021|website=Autoblog|language=en|archive-date=28 qershor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240628084929/https://gum.criteo.com/syncframe?origin=publishertag&topUrl=www.autoblog.com&gdpr=0&gdpr_consent=&us_privacy=1YNN&gpp=DBABBg~BVoIgACA.QA&gpp_sid=8|url-status=live}}</ref><ref>''Trophée Andros Championship Standings'', [http://www.prostfan.com/andros04.htm p. 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061019212848/http://www.prostfan.com/andros04.htm |date=19 tetor 2006 }}. ProstFan.com. Marrë më 11 tetor 2006.</ref><ref name="Andros5">''Trophée Andros Championship Standings'', [http://www.prostfan.com/andros05.htm p. 5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110014307/http://www.prostfan.com/andros05.htm |date=10 nëntor 2006 }}. ProstFan.com. Marrë më 11 tetor 2006.</ref><ref>[http://www.prostfan.com/20062007.htm Trophée Andros] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070101091920/http://www.prostfan.com/20062007.htm |date=1 janar 2007 }}, ProstFan.com. Marrë më 11 tetor 2006.</ref> Për [[Kampionati Botëror i Formula Një 2010|sezonin 2010 të Formula Një]], rregullorja sportive u ndryshua në mënyrë që një ish-pilot të ishte pjesë e panelit të administratorëve. Prost ishte piloti i parë i tillë që mori këtë rol, në [[Çmimi i madh i Bahreinit 2010|Çmimin e Madh të Bahreinit 2010]].<ref>{{cite news|author=Matt Beer|title=Prost joins stewards for Bahrain|publisher=[[Haymarket Group|Haymarket Publications]]|work=autosport.com|language=en|url=http://www.autosport.com/news/report.php/id/82000|date=11 mars 2010|access-date=11 mars 2010|archive-date=14 mars 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100314141858/http://www.autosport.com/news/report.php/id/82000|url-status=live}}</ref> Prost gjithashtu mori pjesë në Garën e Kampionëve në 2010, një garë e organizuar për legjendat e sportit motorik për të garuar në makina të barabarta.<ref>{{Cite web|date=20 maj 2010|title=Alain Prost for ROC|url=https://timesofmalta.com/articles/view/alain-prost-for-roc.308156|access-date=12 February 2021|website=Times of Malta|language=en|archive-date=2 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202185414/https://timesofmalta.com/articles/view/alain-prost-for-roc.308156|url-status=live}}</ref> Në shkurt 2012, Prost u emërua ambasadori i ri ndërkombëtar i Renault, duke përfaqësuar kompaninë në demonstrime sportive dhe në ngjarje të organizuara ose të ndjekura nga Renaulti.<ref>{{cite web|author=Luke Vandezande|title=Alain Prost Named New Renault Brand Embassador [sic&#93;|url=http://www.autoguide.com/auto-news/2012/02/alain-prost-named-new-renault-brand-embassador.html|publisher=AutoGuide|language=en|date=23 shkurt 2012|access-date=18 tetor 2012|archive-date=28 janar 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130128174700/http://www.autoguide.com/auto-news/2012/02/alain-prost-named-new-renault-brand-embassador.html|url-status=live}}</ref> Prost ka përfunduar dy herë [[Absa Cape Epic]], një garë tetë-ditore me biçikleta malore prej 700 km në [[Republika Jugafrikane|Afrikën e Jugut]]. Ai e përfundoi garën për herë të parë në 2012 me partnerin Sebastien di Pasqua dhe pastaj përsëri në 2013, dhe e nisi por nuk e përfundoi garën në 2014.<ref>{{Cite web|title=Prost/Di Pasqua {{!}} 2014 Absa Cape Epic|url=https://www.cape-epic.com/teams/2014/7473/prost-di-pasqua|access-date=12 shkurt 2021|website=cape-epic.com|language=en|archive-date=5 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205153215/https://www.cape-epic.com/teams/2014/7473/prost-di-pasqua|url-status=live}}</ref> Në tetor 2013, u njoftua se Prost do të bashkonte forcat me ekipin e garave DAMS të [[Jean-Paul Driot]] për të formuar "e.dams", një ekip që do të garonte në Kampionatin FIA Formula E me makina elektrike që nga fillimi i tij në shtator 2014.<ref>{{cite web|url=http://www.fiaformulae.com/en/news/2013/october/alain-prost-jean-paul-driot-team-up-for-formula-e.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924012620/http://www.fiaformulae.com/en/news/2013/october/alain-prost-jean-paul-driot-team-up-for-formula-e.aspx|url-status=dead|archive-date=24 shtator 2015|title=Alain Prost & Jean-Paul Driot team up for Formula E|date=24 tetor 2013|website=[[Kampionati FIA Formula E]]|language=en|access-date=28 qershor 2015}}</ref> Në qershor 2014, ekipi njoftoi se formacioni i tij fillestar i pilotëve do të përbëhej nga [[Nicolas Prost]] dhe [[Sébastien Buemi]].<ref>{{cite web|url=http://www.fiaformulae.com/en/news/2014/june/buemi-prost-sign-for-newly-titled-edams-renault.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706123625/http://www.fiaformulae.com/en/news/2014/june/buemi-prost-sign-for-newly-titled-edams-renault.aspx|url-status=dead|archive-date=6 korrik 2014|title=Buemi & Prost sign for newly-titled e.dams-Renault|date=30 qershor 2014|website=[[Kampionati FIA Formula E]]|language=en|access-date=28 qershor 2015}}</ref> Ekipi fitoi kampionatin e parë të Formula E.<ref>{{cite web|url=http://uk.reuters.com/article/uk-motor-racing-electric-renault-idUKKCN0P80V120150628|title=Renault to invest more in electric series|author=Alan Baldwin|date=28 qershor 2015|author=Ken Ferris|publisher=Reuters|language=en|access-date=28 qershor 2015|archive-date=30 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150630231259/http://uk.reuters.com/article/2015/06/28/uk-motor-racing-electric-renault-idUKKCN0P80V120150628|url-status=dead}}</ref> Prost ishte një analist në Channel 4 F1 për sezonin 2016.<ref>{{Cite web|author=Lawrence Barretto|date=8 mars 2016|title=Mark Webber, Alain Prost and Murray Walker join Channel 4 F1 team|url=https://www.autosport.com/f1/news/mark-webber-alain-prost-and-murray-walker-join-channel-4-f1-team-4993194/4993194/|access-date=21 janar 2025|website=Autosport.com|language=en|archive-date=23 qershor 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230623153424/https://www.autosport.com/f1/news/mark-webber-alain-prost-and-murray-walker-join-channel-4-f1-team-4993194/4993194/|url-status=live}}</ref> Në vitin 2017, Prost u punësua si këshilltar special për Renaultin në Formula Një.<ref>{{cite web|author=Sam Hall|title=Four-time F1 champ Alain Prost signs on to help Renault F1|url=https://www.autoweek.com/racing/formula-1/a1815436/four-time-f1-champ-alain-prost-signs-help-renault-f1/|publisher=Autoweek|language=en|date=23 shkurt 2017|access-date=1 dhjetor 2020|archive-date=1 dhjetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201123442/https://www.autoweek.com/racing/formula-1/a1815436/four-time-f1-champ-alain-prost-signs-help-renault-f1/|url-status=live}}</ref> Që nga korriku 2019, ai mori një rol drejtor jo-ekzekutiv në Renault Sport. Gjatë garës së 1000të të Formula Një, në Kinë, Prost pati nderin të valëviste flamurin me kuadrata ndërsa piloti i Mercedesit, Lewis Hamilton, kaloi vijën e finishit për të marrë fitoren e tij të 75të në karrierë.<ref>{{cite web|url=https://www.motorsport.com/f1/news/alain-prost-director-renault-team/4503770/|title=Prost takes non-executive director role with Renault F1 team|author=Adam Cooper|date=30 korrik 2019|website=motorsport.com|language=en|access-date=30 korrik 2019|archive-date=30 korrik 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190730075415/https://www.motorsport.com/f1/news/alain-prost-director-renault-team/4503770/|url-status=live}}</ref> Prost vazhdoi rolin e tij brenda ekipit të Formula Një të Renault, i cili u riemërua "Ekipi Alpine F1" në vitin 2021, deri në janar 2022, kur u njoftua largimi i tij nga ekipi.<ref>{{Cite web|title=Alain Prost slams Alpine for 'lack of respect' as departure is announced|url=https://sportslumo.com/f1/alain-prost-slams-alpine-for-lack-of-respect-as-departure-is-announced/|access-date=13 korrik 2023|website=Sportslumo|language=en |archive-date=27 maj 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230527093123/https://sportslumo.com/f1/alain-prost-slams-alpine-for-lack-of-respect-as-departure-is-announced/|url-status=live}}</ref> ==Jeta personale== Prost ishte i martuar me Anne-Marie (e lindur më 14 shkurt 1955), por ata u divorcuan pak më vonë. Ata kanë dy djem, Nicolas (i lindur më 18 gusht 1981) dhe Sacha Prost (i lindur më 30 maj 1990).<ref>{{Cite web|date=14 gusht 2020|title=Learn More About Alain Prost's Wife Anne-Marie Prost, Married In 1980|url=https://ecelebritymirror.com/entertainment/alain-prost-wife-anne-marie-prost/|access-date=7 shkurt 2021|website=Ecelebritymirror|language=en|archive-date=2 janar 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102132707/https://ecelebritymirror.com/entertainment/alain-prost-wife-anne-marie-prost/|url-status=live}}</ref> Prost ka edhe një vajzë, Victoria, e lindur në vitin 1996 nga lidhja e tij me Bernadette Cottin.<ref>{{Cite web|date=13 gusht 2020|title=Meet Victoria Prost – Photos Of Alain Prost's Daughter|url=https://ecelebritymirror.com/celebrity-babies/victoria-prost-alain-prost-daughter/|access-date=7 shkurt 2021|website=Ecelebritymirror|language=en|archive-date=2 janar 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102132705/https://ecelebritymirror.com/celebrity-babies/victoria-prost-alain-prost-daughter/|url-status=live}}</ref> Nga viti 2014 deri në vitin 2018, Nicolas garoi në Formula E për [[e.dams Renault]], një ekip i drejtuar pjesërisht nga babai i tij.<ref>''[http://www.prostfan.com/nicolas.htm – Nicolas' career year by year, 2003 – 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080416162110/http://www.prostfan.com/nicolas.htm|date=16 prill 2008 }}'', ProstFan.com (në anglisht). Marrë më 17 gusht 2018.</ref><ref>{{Cite web|date=12 June 2018|title=Nico Prost to leave Renault e.dams after New York finale|url=http://www.fiaformulae.com/en/news/2018/june/nico-prost-to-leave-renault-edams-after-new-york|access-date=7 shkurt 2021|website=FIA Formula E|language=en|archive-date=9 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209032835/https://www.fiaformulae.com/en/news/2018/june/nico-prost-to-leave-renault-edams-after-new-york|url-status=live}}</ref> Prost jetoi në qytetin e tij të lindjes, Saint-Chamond, derisa ai dhe ekipi i tij Renault u ndanë në fillim të viteve 1980. Në prill 1983, familja Prost u zhvendos në Sainte-Croix, Zvicër, dhe pak më vonë në Yens, Zvicër. Ata u zhvendosën në Zvicër pasi punëtorët e Renault shkuan në shtëpinë e Prostit në Francë dhe i dogjën dy makina.<ref name="mcbride_nyt_p3"/> Ata jetuan atje deri në nëntor 1999, kur u zhvendosën në Nyon në të njëjtin shtet.<ref>{{cite web|url=http://www.prostfan.com/index.htm|title=Alain Prost Information|website=prostfan.com|language=en|access-date=17 gusht 2006|archive-date=11 maj 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060511200904/http://www.prostfan.com/index.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=2013|title=Prost Alain Switzerland|url=https://switzerlandisyours.com/E/celebrities/bios/2.html|access-date=7 shkurt 2021|website=switzerlandisyours.com|language=en|archive-date=27 mars 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210327021759/http://switzerlandisyours.com/E/celebrities/bios/2.html|url-status=live}}</ref> Nëpërmjet Nicolas, Prost ka dy nipër të quajtur Kimi (i lindur në nëntor 2015) dhe Mika (i lindur në dhjetor 2020).<ref>{{Cite web|author=Gabriele Testi|date=18 November 2015|title=È arrivata la "terza generazione" dei... Prost!|url=https://it.motorsport.com/formula-e/news/formula-e-arrivata-la-terza-generazione-dei-prost/658288/|access-date=8 shkurt 2021|website=it.motorsport.com|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20161130052542/http://it.motorsport.com/formula-e/news/formula-e-arrivata-la-terza-generazione-dei-prost/|archive-date=30 nëntor 2016}}</ref><ref>{{Cite web|date=8 janar 2021|title=Nico Prost Bio|url=https://ecelebrityspy.com/wikis/nico-prost-bio-net-worth-career-crash-parents-wife-siblings-wiki|access-date=8 shkurt 2021|website=Nico Prost Bio – Net Worth, Career, Crash, Parents, Wife, Siblings, Wiki {{!}} eCelebritySpy|language=en|archive-date=21 janar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121230941/https://ecelebrityspy.com/wikis/nico-prost-bio-net-worth-career-crash-parents-wife-siblings-wiki|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|author=Nicholas Prost|date=27 dhjetor 2020|title=Welcome little Mika ❤️ our second son was born today, he is in great form and his mom also. His brother is very happy!|url=https://www.instagram.com/p/CJTwu28AuGI/?hl=en|archive-url=https://ghostarchive.org/iarchive/instagram/nicoprost/2473534946673877384|archive-date=23 dhjetor 2021|language=en|url-access=subscription|access-date=8 shkurt 2021|website=instagram.com}}{{cbignore}}</ref> Nëpërmjet Sachas, ai ka një nip tjetër të quajtur Liam (i lindur në qershor 2018).<ref>{{Cite web|date=13 gusht 2020|title=5 Facts About Alain Prost's Son Sacha Prost|url=https://ecelebritymirror.com/celebrity-babies/5-facts-alain-prost-son-sacha-prost/|access-date=8 shkurt 2021|website=Ecelebritymirror|language=en|archive-date=2 mars 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302233339/https://ecelebritymirror.com/celebrity-babies/5-facts-alain-prost-son-sacha-prost/|url-status=live}}</ref> Në vitin 1986, Prost u dekorua me Legjionin e Nderit nga presidenti francez, [[François Mitterrand]];<ref name="mcbride_nyt_p3" /><ref name=":9"/> ai u gradua nga Kalorës në Oficer në vitin 1993.<ref name=":11">{{Cite web|date=1 janar 1994|url=https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/article_jo/JORFARTI000001319949|title=Article – Décret du 31 décembre 1993 portant promotion et nomination à titre exceptionnel – Légifrance|language=fr|access-date=13 shkurt 2021|website=www.legifrance.gouv.fr|archive-date=27 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227212022/https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/article_jo/JORFARTI000001319949|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=4 janar 1994|title=LÉGION D'HONNEUR Les promotions et les nominations du Nouvel An|url=https://www.lemonde.fr/archives/article/1994/01/04/legion-d-honneur-les-promotions-et-les-nominations-du-nouvel-an_3793531_1819218.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412041126/https://www.lemonde.fr/archives/article/1994/01/04/legion-d-honneur-les-promotions-et-les-nominations-du-nouvel-an_3793531_1819218.html|archive-date=12 prill 2021|access-date=15 shkurt 2021|website=lemonde.fr|language=fr}}</ref> Përveç kësaj, atij iu dha një OBE nderi Britanik në vitin 1994,<ref name=":13">{{Cite web|date=13 dhjetor 1994|title=FRANCE: ALAIN PROST IS AWARDED BRITISH OBE|url=https://reuters.screenocean.com/record/1011437|access-date=18 shkurt 2021|website=Reuters Archive Licensing|language=en|archive-date=28 qershor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240628085426/https://reuters.screenocean.com/record/1011437|url-status=live}}</ref><ref name=":12" /> si dhe Urdhri Brazilian i Kryqit të Jugut në vitin 1999.<ref>{{Cite web|date=26 maj 1999|title=LFL – Produção intelectual – DocReader Web|url=https://www.docvirt.com/docreader.net/docreader.aspx?bib=ACER_LFL_PI&pasta=LFL%20pi%20Lampreia,%20L.%20F.%201999.05.26&pagfis=3117|access-date=19 shkurt 2021|website=docvirt.com|language=pt|archive-date=4 dhjetor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204222526/https://www.docvirt.com/docreader.net/docreader.aspx?bib=ACER_LFL_PI&pasta=LFL%20pi%20Lampreia,%20L.%20F.%201999.05.26&pagfis=3117|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=19 qershor 2019|title=Embaixador da Suécia no Brasil é condecorado com a Ordem Nacional do Cruzeiro do Sul|url=https://www.swedenabroad.se/pt/embaixada/brasil-bras%C3%ADlia/atual/not%C3%ADcias/embaixador-da-su%C3%A9cia-no-brasil-%C3%A9-condecorado-com-a-ordem-nacional-do-cruzeiro-do-sul/|access-date=19 shkurt 2021|website=Sweden Abroad|language=pt|archive-date=28 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228213242/https://www.swedenabroad.se/pt/embaixada/brasil-bras%C3%ADlia/atual/not%C3%ADcias/embaixador-da-su%C3%A9cia-no-brasil-%C3%A9-condecorado-com-a-ordem-nacional-do-cruzeiro-do-sul/|url-status=dead}}</ref> Ai u përfshi gjithashtu në Sallën e Famës së Sporteve Motorike Ndërkombëtare dhe në Sallën e Famës së FIAs në vitet 1999 dhe 2017 respektivisht.<ref>{{Cite web|title=Alain Prost|url=https://www.motorsportshalloffame.com/inductees/alain-prost/|access-date=15 shkurt 2021|website=International Motorsports Hall of Fame|language=en|archive-date=14 prill 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414015831/https://www.motorsportshalloffame.com/inductees/alain-prost/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=5 dhjetor 2017|title=F1 Champions gather in Paris as FIA opens Hall of Fame|url=https://www.fia.com/news/f1-champions-gather-paris-fia-opens-hall-fame|access-date=15 shkurt 2021|website=Federation Internationale de l'Automobile|language=en|archive-date=17 maj 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517124759/https://www.fia.com/news/f1-champions-gather-paris-fia-opens-hall-fame|url-status=live}}</ref> Përveç gjuhës së tij amtare frënge, Prost flet rrjedhshëm edhe [[Gjuha angleze|anglisht]] dhe [[Gjuha italiane|italisht]].<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=GxWnjjoJPqM|title=Intervista ad Alain Prost|author=RMC Motori - Racing Mobilità Curiosità|language=it|date=22 shkurt 2017|access-date=28 tetor 2023|via=YouTube}}{{cbignore}}</ref> Ai luajti veten e tij në serinë vizatimore ''[[Tooned]]'' të McLaren për të përkujtuar 50-vjetorin e themelimit të ekipit.<ref>{{cite web|author1-link=McLaren|title=Tooned 50: The making of (part 2)|website=[[YouTube]]|url=https://www.youtube.com/watch?v=dw2VjijqxOI|language=en|format=video|date=18 nëntor 2013|access-date=2 janar 2025|archive-date=11 prill 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250411143605/https://www.youtube.com/watch?v=dw2VjijqxOI|url-status=live}}</ref> Episodi 5 i sezonit të dytë të serialit tregon një rrëfim të trilluar të sezonit 1984 të Formula Një, i cili ia atribuon dështimet mekanike të Prostit dhe pozicionin e tij të fundit në kampionat gjatë sezonit veprimeve të personazhit Profesor M (i luajtur nga [[Alexander Armstrong]]).<ref>{{cite web|author1-link=McLaren|title=Tooned 50: Episode 5 - The Alain Prost Story|website=[[YouTube]]|url=https://www.youtube.com/watch?v=hxMH9ZKb-Zw|language=en|format=video|date=6 tetor 2013|access-date=2 janar 2025|archive-date=18 janar 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250118030030/https://www.youtube.com/watch?v=hxMH9ZKb-Zw|url-status=live}}</ref> ==Rekordi i garimit== ===Përmbledhja e karrierës=== {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" !Sezoni !Seria !Ekipi !Gara !Fitore !Pol pozita !Xh/të shpejta !Podiume !Pikë !Pozicioni |- !rowspan=2|1976 |align=left|[[Formula Renault 2.0 West European Cup|Formule Renault Nationale]] |align=left|[[Oreca|Ecurie Elf]] |13 |12 |10 |11 |12 |112 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- |align=left|[[Formula Renault#Championships 2|Challenge de Formule Renault Europe]] |align=left|Equipe Danielson |2 |0 |1 |0 |0 |1 |28të |- !rowspan=2|1977 |align=left|[[Formula Renault#Championships 2|Challenge de Formule Renault Europe]] |align=left| |16 |6 |4 |7 |10 |157 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- |align=left|[[1977 European Formula Two Championship|European Formula Two]] |align=left|[[Kauhsen|Willi Kauhsen Racing Team]] |2 |0 |0 |0 |0 |0 |{{abbr|NC|Jo i renditur}} |- !rowspan=5|1978 |align=left|[[French Formula Three Championship|French Formula Three]] |rowspan="4" style="text-align:left"|[[Oreca|Ecurie Elf]] |? |? |? |? |? |? |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- |align=left|[[Kampionati FIA Formula Tre Evropiane 1978|Formula Tre Evropiane]] |8 |1 |1 |1 |1 |10 |9të |- |align=left|[[1978 British Formula Three season#BP Super Visco British F3 Championship|Super Visco British Formula Three]] |2 |0 |0 |0 |1 |7 |13të |- |align=left|[[1978 British Formula Three season#Vandervell British F3 Championship|Vandervell British Formula Three]] |1 |0 |0 |0 |1 |18 |9të |- |align=left|[[1978 European Formula Two Championship|European Formula Two]] |align=left|[[Fred Opert|Fred Opert Racing]] |1 |0 |0 |0 |0 |0 |{{abbr|NC|Jo i renditur}} |- !rowspan=3|1979 |align=left|[[French Formula Three Championship|French Formula Three]] |rowspan="3" style="text-align:left"|[[Oreca|Ecurie Elf]] |5 |5 |4 |5 |5 |75 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- |align=left nowrap|[[Kampionati FIA Formula Tre Evropiane 1979|Formula Tre Evropiane]] |10 |6 |5 |6 |8 |67 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- |align=left|[[1979 British Formula Three Championship|British Formula Three]] |1 |0 |0 |0 |0 |4 |12të |- !rowspan=2|1980 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1980|Formula Një]] |align=left|[[Marlboro]] [[McLaren|Team McLaren]] |13 |0 |0 |0 |0 |5 |16të |- |align=left|[[1980 BMW M1 Procar Championship|BMW M1 Procar Championship]] |align=left|[[BMW in motorsport|BMW Motorsport]] |1 |0 |0 |0 |0 |6 |21të |- !1981 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1981|Formula Një]] |align=left|[[Renault në Formula Një|Équipe Renault]] [[Elf Aquitaine|Elf]] |15 |3 |2 |1 |6 |43 |5të |- !1982 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1982|Formula Një]] |align=left|[[Renault në Formula Një|Équipe Renault]] [[Elf Aquitaine|Elf]] |16 |2 |5 |4 |4 |34 |4të |- !1983 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1983|Formula Një]] |align=left|[[Renault në Formula Një|Équipe Renault]] [[Elf Aquitaine|Elf]] |15 |4 |3 |3 |7 |57 |style="background:#DFDFDF"|'''2të''' |- !1984 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1984|Formula Një]] |align=left nowrap|[[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren]] [[Techniques d'Avant Garde|TAG Turbo]] |16 |7 |3 |3 |9 |71.5 |style="background:#DFDFDF"|'''2të''' |- !1985 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1985|Formula Një]] |align=left|[[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren]] [[Techniques d'Avant Garde|TAG Turbo]] |16 |5 |2 |5 |11 |73 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- !1986 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1986|Formula Një]] |align=left|[[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren]] [[Techniques d'Avant Garde|TAG Turbo]] |16 |4 |1 |2 |11 |72 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- !1987 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1987|Formula Një]] |align=left|[[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren]] [[Techniques d'Avant Garde|TAG Turbo]] |16 |3 |0 |2 |7 |46 |4të |- !1988 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1988|Formula Një]] |align=left|[[Honda nē Formula Një|Honda]] [[Marlboro]] [[McLaren]] |16 |7 |2 |7 |14 |87 |style="background:#DFDFDF"|'''2të''' |- !1989 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1989|Formula Një]] |align=left|[[Honda në Formula Një|Honda]] [[Marlboro]] [[McLaren]] |16 |4 |2 |5 |11 |76 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- !1990 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1990|Formula Një]] |align=left|[[Scuderia Ferrari]] |16 |5 |0 |2 |9 |71 |style="background:#DFDFDF"|'''2të''' |- !1991 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1991|Formula Një]] |align=left|[[Scuderia Ferrari]] |15 |0 |0 |1 |5 |34 |5të |- !1993 |align=left|[[Kampionati Botëror i Formula Një 1993|Formula Një]] |align=left|[[Canon Inc.|Canon]] [[Williams Grand Prix Engineering|Williams]] [[Renault në Formula Një|Renault]] |16 |7 |13 |6 |12 |99 |style="background:#FFFFBF"|'''1rë''' |- !2005 |align=left|[[FFSA GT Championship]] |align=left|[[Exagon Engineering]] |11 |1 |2 |0 |3 |104 |11të |- !colspan="10"|{{center|{{small|Burimi:<ref name=":3"/><ref>{{cite web|title=Alain Prost|url=https://www.driverdb.com/drivers/alain-prost/|website=DriverDB|language=en|access-date=5 maj 2022|archive-date=25 maj 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525013731/https://www.driverdb.com/drivers/alain-prost/|url-status=live}}</ref>}}}} |} ===Rezultatet në Formula Tre Evropiane=== (Garat me ''të pjerrta'' tregojnë xhirot e shpejta) {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%" ! Viti ! Ekipi ! Shasia ! Motorri ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! 16 ! DC ! Pikë |- | [[Kampionati FIA Formula Tre Evropiane 1978|1978]] !nowrap| [[Oreca|Ecurie Elf]] !nowrap| [[Martini (cars)|Martini Mk 21B]] !nowrap| [[Renault]] | [[Circuit Zandvoort|ZAN]] | [[Nürburgring|NÜR]] | [[Red Bull Ring|ÖST]] |style="background:#CFCFFF;"| [[Circuit Zolder|ZOL]]<br>{{small|10}} | [[Imola Circuit|IMO]] |style="background:#FFFFFF;"| [[Nürburgring|NÜR]]<br>{{small|DNS}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Dijon-Prenois|DIJ]]<br>{{small|10}} |style="background:#CFCFFF;"| [[Autodromo Nazionale di Monza|MNZ]]<br>{{small|15}} | [[Autodromo di Pergusa|PER]] |style="background:#EFCFFF;"| [[Circuit de Nevers Magny-Cours|MAG]]<br>{{small|Ret}} | [[Ring Knutstorp|KNU]] | [[Karlskoga Motorstadion|KAR]] |style="background:#DFFFDF;"| [[Donington Park|DON]]<br>{{small|6}} | [[Kassel Airport|KAS]] |style="background:#FFFFBF;"| '''''[[Circuito del Jarama|JAR]]'''''<br>{{small|1}} |style="background:#EFCFFF;"| [[ACI Vallelunga Circuit|VAL]]<br>{{small|Ret}} !9të !10 |- | [[Kampionati FIA Formula Tre Evropiane 1979|1979]] !nowrap| [[Oreca|Ecurie Elf]] !nowrap| [[Martini (cars)|Martini Mk 27]] !nowrap| [[Renault]] |style="background:#DFDFDF;"| ''[[ACI Vallelunga Circuit|VAL]]''<br>{{small|2}} |style="background:#FFFFBF;"| [[Red Bull Ring|ÖST]]<br>{{small|1}} |style="background:#FFFFBF;"| '''[[Circuit Zolder|ZOL]]'''<br>{{small|1}} |style="background:#FFFFBF;"| ''[[Circuit de Nevers Magny-Cours|MAG]]''<br>{{small|1}} |style="background:#FFDF9F;"| [[Donington Park|DON]]<br>{{small|3}} |style="background:#FFFFBF;"| ''[[Circuit Zandvoort|ZAN]]''<br>{{small|1}} | [[Autodromo di Pergusa|PER]] |style="background:#FFCFCF;"| [[Autodromo Nazionale di Monza|MNZ]]<br/>{{small|{{tooltip|DNQ|Eliminated in heat}}}} |style="background:#FFFFBF;"| '''''[[Ring Knutstorp|KNU]]'''''<br>{{small|1}} |style="background:#EFCFFF;"| '''''[[Kinnekulle Ring|KIN]]'''''<br>{{small|Ret}} |style="background:#FFFFBF;"| '''''[[Circuito del Jarama|JAR]]'''''<br>{{small|1}} |[[Kassel Airport|KAS]] |colspan=4| |style="background:#FFFFBF;"|'''1rë''' |style="background:#FFFFBF;"|'''67''' |- !colspan="22"|{{center|{{small|Burimi:<ref name=":3"/>}}}} |} ===Rezultatet në Formula Një=== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%;" |- ! Viti ! Ekipi ! Shasia ! Motorri ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! 16 ! {{Abbr|WDC|Pozicioni final në kampionatin botëror të pilotëve}} ! [[Lista e sistemeve të pikëve të Kampionatit Botëror të Formula Një|Pikë]]{{efn|name="droppedpoints"|Deri në sezonin 1990, jo të gjitha pikët e fituara nga një pilot kontribonin në shifrën total në renditjen për pilotë. Numrat pa kllapa janë pikët e Kampionatit; numrat në kllapa janë pikët totale të shënuara.<ref>{{cite web|author=Mattijs Diepraam|title=World Championship points systems|url=http://8w.forix.com/6thgear/points.html|website=8W.forix.com|language=en|date=18 janar 2019|access-date=1 dhjetor 2020|archive-date=24 shtator 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924032459/http://8w.forix.com/6thgear/points.html|url-status=live}}</ref>}} |- |rowspan="3"| {{F1|1980}} !rowspan="3" nowrap| [[Marlboro]] [[McLaren|Team McLaren]] !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren M29|M29B]] !rowspan="3" nowrap| [[Ford në Formula Një|Ford]]-[[Cosworth]] [[Cosworth DFV|DFV]] 3.0 [[V8 engine|V8]] |style="background:#dfffdf;"| [[1980 Argentine Grand Prix|ARG]]<br />{{small|6}} |style="background:#dfffdf;"| [[1980 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|5}} |style="background:#fff;"| [[1980 South African Grand Prix|RSA]]<br/>{{small|DNS}} | [[1980 United States Grand Prix West|USW]] |colspan=12| !rowspan="3"| 16të !rowspan="3"| 5 |- !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren M29|M29C]] |colspan=4| |style="background:#efcfff;"| [[1980 Belgian Grand Prix|BEL]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1980 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1980 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfffdf;"| [[1980 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|6}} |style="background:#cfcfff;"| [[1980 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|11}} |style="background:#cfcfff;"| [[1980 Austrian Grand Prix|AUT]]<br />{{small|7}} |colspan=6| |- !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren M30|M30]] |colspan=10| |style="background:#dfffdf;"| [[1980 Dutch Grand Prix|NED]]<br />{{small|6}} |style="background:#cfcfff;"| [[1980 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|7}} |style="background:#efcfff;"| [[1980 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#fff;"| [[1980 United States Grand Prix|USA]]<br />{{small|DNS}} |colspan=2| |- |rowspan="2"| {{F1|1981}} !rowspan="2" nowrap| [[Renault në Formula Një|Équipe Renault]] [[Elf Aquitaine|Elf]] !nowrap| [[Renault në Formula Një|Renault]] [[Renault RE20|RE20B]] !rowspan="2" nowrap| [[Renault Sport|Renault]]-[[Gordini]] [[Renault EF-Type engine|EF1]] 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#efcfff;"| [[1981 United States Grand Prix West|USW]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1981 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1981 Argentine Grand Prix|ARG]]<br />{{small|3}} |style="background:#efcfff;"| [[1981 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1981 Belgian Grand Prix|BEL]]<br />{{small|Ret}} |colspan=11| !rowspan="2"| 5të !rowspan="2"| 43 |- !nowrap| [[Renault në Formula Një|Renault]] [[Renault RE30|RE30]] |colspan=5| |style="background:#efcfff;"| [[1981 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1981 Spanish Grand Prix|ESP]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1981 French Grand Prix|FRA]]''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1981 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfdfdf;"| '''[[1981 German Grand Prix|GER]]'''<br />{{small|2}} |style="background:#efcfff;"| [[1981 Austrian Grand Prix|AUT]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1981 Dutch Grand Prix|NED]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| [[1981 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1981 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1981 Caesars Palace Grand Prix|CPL]]<br />{{small|2}} | |- | {{F1|1982}} !nowrap| [[Renault në Formula Një|Équipe Renault]] [[Elf Aquitaine|Elf]] !nowrap| [[Renault në Formula Një|Renault]] [[Renault RE30|RE30B]] !nowrap| [[Renault Sport|Renault]]-[[Gordini]] [[Renault EF-Type engine|EF1]] 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#ffffbf;"| ''[[1982 South African Grand Prix|RSA]]''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1982 Brazilian Grand Prix|BRA]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1982 United States Grand Prix West|USW]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1982 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| '''[[1982 Belgian Grand Prix|BEL]]'''<br />{{small|Ret}} |style="background:#cfcfff;"| [[1982 Monaco Grand Prix|MON]]<br /><small>7<sup>†</sup></small> |style="background:#cfcfff;"| '''''[[1982 Detroit Grand Prix|DET]]'''''<br />{{small|NC}} |style="background:#efcfff;"| [[1982 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1982 Dutch Grand Prix|NED]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfffdf;"| [[1982 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|6}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1982 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|2}} |style="background:#efcfff;"| [[1982 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#cfcfff;"| [[1982 Austrian Grand Prix|AUT]]<br /><small>8<sup>†</sup></small> |style="background:#dfdfdf;"| '''''[[1982 Swiss Grand Prix|SUI]]'''''<br />{{small|2}} |style="background:#efcfff;"| [[1982 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfffdf;"| '''[[1982 Caesars Palace Grand Prix|CPL]]'''<br />{{small|4}} ! 4të ! 34 |- |rowspan="2"| {{F1|1983}} !rowspan="2" nowrap| [[Renault në Formula Një|Équipe Renault]] [[Elf Aquitaine|Elf]] !nowrap| [[Renault në Formula Një|Renault]] [[Renault RE30|RE30C]] !rowspan="2" nowrap| [[Renault Sport|Renault]]-[[Gordini]] [[Renault EF-Type engine|EF1]] 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#cfcfff;"| [[1983 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|7}} |colspan=15| | rowspan="2" style="background:#dfdfdf;"| '''2të''' | rowspan="2" style="background:#dfdfdf;"| '''57''' |- !nowrap| [[Renault në Formula Një|Renault]] [[Renault RE40|RE40]] | |style="background:#cfcfff;"| [[1983 United States Grand Prix West|USW]]<br />{{small|11}} |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1983 French Grand Prix|FRA]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1983 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffdf9f;"| '''[[1983 Monaco Grand Prix|MON]]'''<br />{{small|3}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1983 Belgian Grand Prix|BEL]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#cfcfff;"| [[1983 Detroit Grand Prix|DET]]<br />{{small|8}} |style="background:#dfffdf;"| [[1983 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|5}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1983 British Grand Prix|GBR]]''<br />{{small|1}} |style="background:#dfffdf;"| [[1983 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|4}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1983 Austrian Grand Prix|AUT]]''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1983 Dutch Grand Prix|NED]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1983 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1983 European Grand Prix|EUR]]<br />{{small|2}} |style="background:#efcfff;"| [[1983 South African Grand Prix|RSA]]<br />{{small|Ret}} | |- | {{F1|1984}} !nowrap| [[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren International]] !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren MP4/2|MP4/2]] !nowrap| [[Techniques d'Avant Garde|TAG]] TTE PO1 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#ffffbf;"| ''[[1984 Brazilian Grand Prix|BRA]]''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1984 South African Grand Prix|RSA]]<br />{{small|2}} |style="background:#efcfff;"| [[1984 Belgian Grand Prix|BEL]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| [[1984 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|1}} |style="background:#cfcfff;"| ''[[1984 French Grand Prix|FRA]]''<br />{{small|7}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1984 Monaco Grand Prix|MON]]'''<br /><small>1{{sup|‡}}</small> |style="background:#ffdf9f;"| [[1984 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|3}} |style="background:#dfffdf;"| [[1984 Detroit Grand Prix|DET]]<br />{{small|4}} |style="background:#efcfff;"| [[1984 Dallas Grand Prix|DAL]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1984 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1984 German Grand Prix|GER]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1984 Austrian Grand Prix|AUT]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1984 Dutch Grand Prix|NED]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1984 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| [[1984 European Grand Prix|EUR]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| [[1984 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| ''' 2të''' |style="background:#dfdfdf;"| ''' 71.5''' |- | {{F1|1985}} !nowrap| [[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren International]] !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren MP4/2|MP4/2B]] !nowrap| [[Techniques d'Avant Garde|TAG]] TTE PO1 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#ffffbf;"| ''[[1985 Brazilian Grand Prix|BRA]]''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1985 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|Ret}} | style="background:#000; color:#fff;"| [[1985 San Marino Grand Prix|<span style="color:white;">SMR</span>]]<br />{{small|DSQ}} |style="background:#ffffbf;"| [[1985 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1985 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|3}} |style="background:#efcfff;"| [[1985 Detroit Grand Prix|DET]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1985 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|3}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1985 British Grand Prix|GBR]]''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1985 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1985 Austrian Grand Prix|AUT]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1985 Dutch Grand Prix|NED]]''<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| [[1985 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffdf9f;"| '''''[[1985 Belgian Grand Prix|BEL]]'''''<br />{{small|3}} |style="background:#dfffdf;"| [[1985 European Grand Prix|EUR]]<br />{{small|4}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1985 South African Grand Prix|RSA]]<br />{{small|3}} |style="background:#efcfff;"| [[1985 Australian Grand Prix|AUS]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| '''1rë''' |style="background:#ffffbf;"| '''73 (76)''' |- | {{F1|1986}} !nowrap| [[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren International]] !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren MP4/2|MP4/2C]] !nowrap| [[Techniques d'Avant Garde|TAG]] TTE PO1 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#efcfff;"| [[1986 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1986 Spanish Grand Prix|ESP]]<br />{{small|3}} |style="background:#ffffbf;"| [[1986 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1986 Monaco Grand Prix|MON]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#dfffdf;"| ''[[1986 Belgian Grand Prix|BEL]]''<br />{{small|6}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1986 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1986 Detroit Grand Prix|DET]]<br />{{small|3}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1986 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1986 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|3}} |style="background:#dfffdf;"| [[1986 German Grand Prix|GER]]<br /><small>6<sup>†</sup></small> |style="background:#efcfff;"| [[1986 Hungarian Grand Prix|HUN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| [[1986 Austrian Grand Prix|AUT]]<br />{{small|1}} | style="background:#000; color:#fff;"| [[1986 Italian Grand Prix|<span style="color:white;">ITA</span>]]<br />{{small|DSQ}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1986 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1986 Mexican Grand Prix|MEX]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| [[1986 Australian Grand Prix|AUS]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| '''1rë''' |style="background:#ffffbf;"| '''72 (74)''' |- | {{F1|1987}} !nowrap| [[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren International]] !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren MP4/3|MP4/3]] !nowrap| [[Techniques d'Avant Garde|TAG]] TTE PO1 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#ffffbf;"| [[1987 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1987 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1987 Belgian Grand Prix|BEL]]''<br />{{small|1}} |style="background:#cfcfff;"| [[1987 Monaco Grand Prix|MON]]<br /><small>9<sup>†</sup></small> |style="background:#ffdf9f;"| [[1987 Detroit Grand Prix|DET]]<br />{{small|3}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1987 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|3}} |style="background:#efcfff;"| [[1987 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#cfcfff;"| [[1987 German Grand Prix|GER]]<br /><small>7<sup>†</sup></small> |style="background:#ffdf9f;"| [[1987 Hungarian Grand Prix|HUN]]<br />{{small|3}} |style="background:#dfffdf;"| [[1987 Austrian Grand Prix|AUT]]<br />{{small|6}} |style="background:#cfcfff;"| [[1987 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|15}} |style="background:#ffffbf;"| [[1987 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1987 Spanish Grand Prix|ESP]]<br />{{small|2}} |style="background:#efcfff;"| [[1987 Mexican Grand Prix|MEX]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#cfcfff;"| ''[[1987 Japanese Grand Prix|JPN]]''<br />{{small|7}} |style="background:#efcfff;"| [[1987 Australian Grand Prix|AUS]]<br />{{small|Ret}} ! 4të ! 46 |- | {{F1|1988}} !nowrap| [[Honda në Formula Një|Honda]] [[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren]] !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren MP4/4|MP4/4]] !nowrap| [[Honda në Formula Një|Honda]] [[Honda RA16 engine|RA168E]] 1.5 [[V6 engine|V6]] [[Turbocharger|t]] |style="background:#ffffbf;"| [[1988 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1988 San Marino Grand Prix|SMR]]''<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| [[1988 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1988 Mexican Grand Prix|MEX]]''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1988 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1988 Detroit Grand Prix|DET]]''<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1988 French Grand Prix|FRA]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1988 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1988 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1988 Hungarian Grand Prix|HUN]]''<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1988 Belgian Grand Prix|BEL]]<br />{{small|2}} |style="background:#efcfff;"| [[1988 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1988 Portuguese Grand Prix|POR]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1988 Spanish Grand Prix|ESP]]''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1988 Japanese Grand Prix|JPN]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1988 Australian Grand Prix|AUS]]''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| '''2të''' |style="background:#dfdfdf;"| '''87 (105)''' |- | {{F1|1989}} !nowrap| [[Honda në Formula Një|Honda]] [[Marlboro]] [[Team McLaren|McLaren]] !nowrap| [[McLaren]] [[McLaren MP4/5|MP4/5]] !nowrap| [[Honda në Formula Një|Honda]] [[Honda V10 engine|RA109E]] 3.5 [[V10 engine|V10]] |style="background:#dfdfdf;"| [[1989 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1989 San Marino Grand Prix|SMR]]''<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1989 Monaco Grand Prix|MON]]''<br />{{small|2}} |style="background:#dfffdf;"| [[1989 Mexican Grand Prix|MEX]]<br />{{small|5}} |style="background:#ffffbf;"| [[1989 United States Grand Prix|USA]]<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| '''[[1989 Canadian Grand Prix|CAN]]'''<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1989 French Grand Prix|FRA]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| [[1989 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1989 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfffdf;"| [[1989 Hungarian Grand Prix|HUN]]<br />{{small|4}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1989 Belgian Grand Prix|BEL]]''<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1989 Italian Grand Prix|ITA]]''<br />{{small|1}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1989 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1989 Spanish Grand Prix|ESP]]<br />{{small|3}} |style="background:#efcfff;"| ''[[1989 Japanese Grand Prix|JPN]]''<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1989 Australian Grand Prix|AUS]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| '''1rë''' |style="background:#ffffbf;"| '''76 (81)''' |- |rowspan="2"| {{F1|1990}} !rowspan="2" nowrap| [[Scuderia Ferrari]] !nowrap| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari 641|641]] !rowspan="2" nowrap| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari V12 F1 engine#3.5 L engine (1989–1994)|036]] 3.5 [[V12 engine|V12]]<br>[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari V12 F1 engine#3.5 L engine (1989–1994)|037]] 3.5 [[V12 engine|V12]] |style="background:#efcfff;"| [[1990 United States Grand Prix|USA]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffffbf;"| [[1990 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|1}} |style="background:#dfffdf;"| [[1990 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|4}} |style="background:#efcfff;"| [[1990 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|Ret}} |colspan=12| | rowspan="2" style="background:#dfdfdf;"| '''2të''' | rowspan="2" style="background:#dfdfdf;"| '''71 (73)''' |- !nowrap| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari 641|641/2]] |colspan=4| |style="background:#dfffdf;"| [[1990 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|5}} |style="background:#ffffbf;"| ''[[1990 Mexican Grand Prix|MEX]]''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| [[1990 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| [[1990 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|1}} |style="background:#dfffdf;"| [[1990 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|4}} |style="background:#efcfff;"| [[1990 Hungarian Grand Prix|HUN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfdfdf;"| ''[[1990 Belgian Grand Prix|BEL]]''<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1990 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1990 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|3}} |style="background:#ffffbf;"| [[1990 Spanish Grand Prix|ESP]]<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| [[1990 Japanese Grand Prix|JPN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1990 Australian Grand Prix|AUS]]<br />{{small|3}} |- |rowspan="2"| {{F1|1991}} !rowspan="2" nowrap| [[Scuderia Ferrari]] !nowrap| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari 642|642]] !rowspan="2" nowrap| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari V12 F1 engine#3.5 L engine (1989–1994)|037]] 3.5 [[V12 engine|V12]] |style="background:#dfdfdf;"| [[1991 United States Grand Prix|USA]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfffdf;"| [[1991 Brazilian Grand Prix|BRA]]<br />{{small|4}} |style="background:#fff;"| [[1991 San Marino Grand Prix|SMR]]<br />{{small|DNS}} |style="background:#dfffdf;"| ''[[1991 Monaco Grand Prix|MON]]''<br />{{small|5}} |style="background:#efcfff;"| [[1991 Canadian Grand Prix|CAN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1991 Mexican Grand Prix|MEX]]<br />{{small|Ret}} |colspan=10| !rowspan="2"| 5të !rowspan="2"| 34 |- !nowrap| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] [[Ferrari 643|643]] |colspan=6| |style="background:#dfdfdf;"| [[1991 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1991 British Grand Prix|GBR]]<br />{{small|3}} |style="background:#efcfff;"| [[1991 German Grand Prix|GER]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1991 Hungarian Grand Prix|HUN]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#efcfff;"| [[1991 Belgian Grand Prix|BEL]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffdf9f;"| [[1991 Italian Grand Prix|ITA]]<br />{{small|3}} |style="background:#efcfff;"| [[1991 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|Ret}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1991 Spanish Grand Prix|ESP]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfffdf;"| [[1991 Japanese Grand Prix|JPN]]<br />{{small|4}} | [[1991 Australian Grand Prix|AUS]] |- | {{F1|1993}} !nowrap| [[Canon (kompani)|Canon]] [[Williams Grand Prix Engineering|Williams]] [[Renault në Formula Një|Renault]] !nowrap| [[Williams F1|Williams]] [[Williams FW15C|FW15C]] !nowrap| [[Renault Sport|Renault]] [[Renault RS engine#Naturally-aspirated V10 engines|RS5]] 3.5 [[V10 engine|V10]] |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1993 South African Grand Prix|RSA]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#efcfff;"| '''[[1993 Brazilian Grand Prix|BRA]]'''<br />{{small|Ret}} |style="background:#ffdf9f;"| '''[[1993 European Grand Prix|EUR]]'''<br />{{small|3}} |style="background:#ffffbf;"| '''''[[1993 San Marino Grand Prix|SMR]]'''''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1993 Spanish Grand Prix|ESP]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#dfffdf;"| '''''[[1993 Monaco Grand Prix|MON]]'''''<br />{{small|4}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1993 Canadian Grand Prix|CAN]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| [[1993 French Grand Prix|FRA]]<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1993 British Grand Prix|GBR]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#ffffbf;"| '''[[1993 German Grand Prix|GER]]'''<br />{{small|1}} |style="background:#cfcfff;"| '''''[[1993 Hungarian Grand Prix|HUN]]'''''<br />{{small|12}} |style="background:#ffdf9f;"| '''''[[1993 Belgian Grand Prix|BEL]]'''''<br />{{small|3}} |style="background:#cfcfff;"| '''[[1993 Italian Grand Prix|ITA]]'''<br /><small>12<sup>†</sup></small> |style="background:#dfdfdf;"| [[1993 Portuguese Grand Prix|POR]]<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| '''''[[1993 Japanese Grand Prix|JPN]]'''''<br />{{small|2}} |style="background:#dfdfdf;"| [[1993 Australian Grand Prix|AUS]]<br />{{small|2}} |style="background:#ffffbf;"| '''1rë''' |style="background:#ffffbf;"| '''99''' |- !colspan="22"|{{center|{{small|Burimi:<ref name=":3"/><ref name="espn">{{cite web|url=http://en.espn.co.uk/f1/motorsport/driver/1058.html|title=Alain Prost: F1 Driver Profiles|publisher=ESPN F1|language=en|access-date=23 shkurt 2018|archive-date=23 shkurt 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180223232232/http://en.espn.co.uk/f1/motorsport/driver/1058.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Alain Prost – Involvement|language=en|url=https://www.statsf1.com/en/alain-prost/engagement.aspx|publisher=StatsF1|access-date=1 dhjetor 2020|archive-date=26 maj 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072211/https://www.statsf1.com/en/alain-prost/engagement.aspx|url-status=live}}</ref>}}}} |} <sup>†</sup> Nuk e përfundoi garën por u rendit pasi kishte plotësuar më shumë se 90% të distancës së garës.<br> <sup>‡</sup> Gara u ndal me më pak se 75% të xhirove të kryera. Janë dhënë vetëm gjysmat e pikëve. <references group="lower-alpha"/> ==Referime== {{Reflist|2}} == Lidhje të jashtme == * [http://www.prostfan.com/ prostfan.com - Alain Prost fansite] * [http://www.prostfan.com/senna2.htm Interview with Alain Prost about Ayrton Senna] * [http://www.ddavid.com/formula1/shu_bio.htm Top lista Formula 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050903004816/http://www.ddavid.com/formula1/shu_bio.htm |date=3 shtator 2005 }} {{F1 kampionët}} [[Kategoria:Lindje 1955]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Sportistë francezë]] [[Kategoria:F1 pilotë]] [[Kategoria:Pilotë francezë në Formula Një]] eed2m7diz9p8z16benfsm4cwd5t4ukq 0 7529 3059082 3059081 2026-10-23T11:59:05Z Vedac13 97976 /* Lindje */ 3059082 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|192}} == Ngjarje == * [[10 shtator]] - Mblidhet [[Kongresi i Beratit]] që e shpalli autoqefale [[Kisha Ortodokse|Kishën Ortodokse]] të [[Shqipërisë]]. * [[2 dhjetor]] - Formohet qeveria e kryesuar nga [[Ahmet Zogu]]. == Lindje == * [[6 mars]] - [[Qemal Draçini]], kritik, studiues, publicist, lëvrues i poezisë e i prozës dhe mësues shqiptar (V. [[1947]]) * [[14 maj]] - [[Sinan Hasani]], komunist, diplomat dhe shkrimtar († [[2010]]) * [[22 shtator]] - [[Fatmir Gjata]], shkrimtar shqiptar (V. [[1989]]) * [[7 nëntor]] - [[Androkli Kostallari]], gjuhëtar, leksikolog dhe akademik shqiptarë (V. [[1992]]) * [[28 dhjetor]] - [[Stan Lee]], karikaturist nga [[ShBA]] == Vdekje == * [[18 nëntor]] - [[Marsel Prust]], shkrimtar francez (l. [[1871]]) [[Kategoria:1922| ]] [[Kategoria:Shekulli XX]] q6f7ay7tk4zj0bqljnfq6d2tmuxvet1 3059083 3059082 2026-10-23T11:59:36Z Vedac13 97976 /* Lindje */ 3059083 wikitext text/x-wiki {{AV|XX|192}} == Ngjarje == * [[10 shtator]] - Mblidhet [[Kongresi i Beratit]] që e shpalli autoqefale [[Kisha Ortodokse|Kishën Ortodokse]] të [[Shqipërisë]]. * [[2 dhjetor]] - Formohet qeveria e kryesuar nga [[Ahmet Zogu]]. == Lindje == * [[6 mars]] - [[Qemal Draçini]], kritik, studiues, publicist, lëvrues i poezisë e i prozës dhe mësues shqiptar (V. [[1947]]) * [[14 maj]] - [[Sinan Hasani]], komunist, diplomat dhe shkrimtar († [[2010]]) * [[22 shtator]] - [[Fatmir Gjata]], shkrimtar shqiptar (V. [[1989]]) * [[7 nëntor]] - [[Androkli Kostallari]], gjuhëtar, leksikolog dhe akademik shqiptarë (V. [[1992]]) * [[28 dhjetor]] - [[Stan Lee]], karikaturist nga [[ShBA]] (V. [[2018]]) == Vdekje == * [[18 nëntor]] - [[Marsel Prust]], shkrimtar francez (l. [[1871]]) [[Kategoria:1922| ]] [[Kategoria:Shekulli XX]] 3u75a65cijtnnvs4ys1ga72xdfdoazu 0 13712 3059119 2979681 2026-10-23T17:46:15Z Arianit 106 Përkthyer nga anglishtja, sipas artikullit en:North America, versioni i datës 16 tetor 2026 (revizioni 1380487689) 3059119 wikitext text/x-wiki {{Short description|Kontinent}} {{Use mdy dates}} {{CS1 config|mode=cs1}} {{Infobox continent |title = Amerika Veriore |image = Location North America.svg |area = {{Convert|24.709|e6km2|e6sqmi|2|abbr=unit}} (e treta) |population = {{IncreaseNeutral}} 592.296.233 (2021; e katërta) |density = {{Pop density|592296233|23090542|km2|sqmi|prec=1}} (2021){{efn|Shifra e dendësisë për Amerikën e Veriut bazohet vetëm në sipërfaqen tokësore prej 23.090.542 km<sup>2</sup>, dukshëm më të vogël se sipërfaqja e përgjithshme tokësore dhe ujore prej 24,709 milionë km<sup>2</sup>.}} |GDP_PPP = {{Nowrap|36,6 trilionë [[Dollari i Shteteve të Bashkuara|dollarë amerikanë]] (vlerësim për 2025; e dyta)}}<ref>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |title=GDP PPP, current prices |publisher=International Monetary Fund |date=2021 |access-date=2022-01-16 |archive-date=2021-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122001107/https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |url-status=live |language=en}}</ref> |GDP_nominal = 34,61 trilionë dollarë amerikanë (vlerësim për 2025; e dyta)<ref>{{Cite web |title=GDP Nominal, current prices |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |publisher=International Monetary Fund |date=2021 |access-date=2022-01-16 |archive-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225211431/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |url-status=live |language=en}}</ref> |GDP_per_capita = 67.000 dollarë amerikanë (vlerësim për 2025; e dyta)<ref>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |title=Nominal GDP per capita |publisher=International Monetary Fund |date=2021 |access-date=2022-02-17 |archive-date=2020-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111084550/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |url-status=live |language=en}}</ref> |religions = {{unbulleted list | [[Krishterimi në Amerikën e Veriut|Krishterimi]] (74,6%)<ref name="Survey">{{Cite web |url=https://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf |title=The Global Religious Landscape |publisher=Pewforum.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20170125173538/https://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf |access-date=2020-05-07 |archive-date=2017-01-25 |url-status=dead |language=en}}</ref><ref name="pew-relig">{{Cite web |url=https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/ |title=Religious Composition by Country, 2010–2050 |website=pewforum.org |access-date=2022-02-17 |archive-date=2019-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221014350/https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/ |url-status=dead |language=en}}</ref> | [[Jofeja|Pa fe]] (19,2%)<ref name="pew-relig"/> | Judaizmi (1,6%)<ref name="pew-relig"/> | {{ill|Islami në Amerikat|en|Islam in the Americas}} (1,3%)<ref name="pew-relig"/> | {{ill|Hinduizmi sipas vendeve|en|Hinduism by country}} (0,9%)<ref name="pew-relig"/> | Budizmi (0,9%)<ref name="pew-relig"/> | Të tjera (1,3%)<ref name="pew-relig"/> }} |demonym = Amerikano-verior |countries = 23 shtete sovrane |dependencies = 23 territore josovrane |languages = [[Gjuha angleze|Anglishtja]], [[Gjuha spanjolle|spanjishtja]], [[Gjuha frënge|frëngjishtja]], [[Gjuha holandeze|holandishtja]], [[Gjuha daneze|danishtja]], {{ill|Gjuhët vendase të Amerikave|en|indigenous languages of the Americas|lt=gjuhët vendase të Amerikave}} dhe shumë të tjera |time = [[UTC−10]] deri {{ill|UTC±00:00|en|UTC+00:00}} |cities = Lista e zonave urbane:<ref>{{Cite web |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |title=Demographia.com |access-date=2015-08-13 |archive-date=2011-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814123122/http://demographia.com/db-worldua.pdf |url-status=live |language=en}}</ref><br />{{Hlist|[[Meksiko|Meksiko]]|[[Nju Jorku|Nju Jorku]]|[[Los Anxhelosi|Los Anxhelosi]]|[[Çikago|Çikago]]|[[San Francisko|San Francisko]]|[[Bostoni|Bostoni]]|[[Toronto|Toronto]]|[[Uashingtoni|Uashingtoni]]|[[Dallas|Dallas]]|[[Filadelfia|Filadelfia]]}} |m49 = <code>003</code> – Amerika e Veriut<br /><code>019</code> – [[Amerika]]<br /><code>001</code> – [[Bota]] }} [[File:Map of populous North America (physical, political, population).jpg|thumb|Hartë e veçorive fizike, politike dhe demografike të Amerikës Veriore, sipas vitit 2018]] '''Amerika Veriore''' është një [[Kontinentet|kontinent]]{{efn|Disa shtete i konsiderojnë [[Amerika|Amerikat]] si një [[Kontinentet|kontinent të vetëm]], që përfshin Amerikën Veriore dhe [[Amerika Jugore|Amerikën Jugore]].}} në [[Hemisfera veriore|Hemisferën Veriore]] dhe [[Hemisfera Perëndimore|Hemisferën Perëndimore]].{{Efn|[[Ishujt Aleutianë]] të Alaskës shtrihen deri në [[Hemisfera Lindore|Hemisferën Lindore]].}} Në veri kufizohet nga [[Oqeani Arktik]], në lindje nga [[Oqeani Atlantik]], në juglindje nga [[Amerika Jugore]] dhe [[Deti i Karaibeve]], ndërsa në jug dhe perëndim nga [[Oqeani Paqësor]]. Amerika Veriore zë një sipërfaqe prej rreth {{convert|24709000|km2|abbr=off|sp=us}}, që përbën afërsisht 16,5% të sipërfaqes tokësore të [[Toka|Tokës]] dhe 4,8% të sipërfaqes së saj të përgjithshme. Për nga madhësia, është kontinenti i tretë më i madh, pas [[Azia|Azisë]] dhe [[Afrika|Afrikës]], ndërsa për nga popullsia është i katërti, pas Azisë, Afrikës dhe [[Evropa|Evropës]]. {{As of|2021}}, popullsia e Amerikës Veriore vlerësohet në mbi 592 milionë banorë, të shpërndarë në {{ill|Lista e shteteve sovrane dhe territoreve të varura në Amerikën Veriore|en|List of sovereign states and dependent territories in North America|lt=23 shtete sovrane dhe territore}} të pavarura, ose rreth 7,5% të popullsisë botërore. Kontinenti përfshin nënrajonet e {{ill|Amerika Veriore (nënrajon)|en|Northern America|lt=Amerikës së Veriut}} (që përfshin [[Kanadaja|Kanadanë]], [[Grenlanda|Grenlandën]] dhe {{ill|Shtetet e Bashkuara kontinentale|en|Continental United States|lt=Shtetet e Bashkuara kontinentale}}, si edhe territoret ishullore të [[Bermuda|Bermudës]] dhe [[Shën Pierre dhe Miquelon|Shën Pierit dhe Miquelonit]]) dhe {{ill|Amerika e Mesme|en|Middle America (Americas)|lt=Amerikës së Mesme}} (që përfshin [[Meksika|Meksikën]], [[Amerika Qendrore|Amerikën Qendrore]] dhe [[Karaibet|Karaibet]]). Në {{ill|Terminologjia e Amerikave|en|Americas (terminology)|lt=gjeografinë njerëzore}}, termat «Amerika Veriore» dhe «amerikano-verior» shpesh i referohen vetëm Amerikës së Veriut.<ref>{{cite book |author1-first=H. J. |author1-last=de Blij |author2-first=Peter O. |author2-last=Mulle |title=Geography: Realms, Regions, and Concepts |publisher=Wiley |edition=12th |year=2005 |pages=30–31 |isbn=0-471-71786-X |language=en}}</ref><ref name="MoC">{{cite book |title=The Myth of Continents |first1=Martin W. |last1=Lewis |first2=Karen E. |last2=Wigen |author-link2=Kären Wigen |chapter=Chapter One, The Architecture of Continents |publisher=University of California Press |year=1997 |isbn=0-520-20742-4 |page=168 |language=en}}</ref><ref>Burchfield, R. W., ed. 2004. "America." ''{{ill|Fowler's Modern English Usage|en|Fowler's Modern English Usage}}'' ({{ISBN|0-19-861021-1}}) New York: Oxford University Press, p. 48</ref><ref>McArthur, Tom. 1992. "North American." ''The Oxford Companion to the English Language'' ({{ISBN|0-19-214183-X}}) New York: Oxford University Press, p. 707.</ref><ref>{{cite web |title=Common Errors in English Usage |date=2016-05-16 |publisher=Paul Brians, Washington State University |url=https://brians.wsu.edu/2016/05/16/american/ |access-date=2022-04-04 |archive-date=2022-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220424154758/https://brians.wsu.edu/2016/05/16/american/ |url-status=live |language=en}}</ref> Nuk dihet saktësisht se si dhe kur arritën në Amerikën Veriore popullsitë e para njerëzore. Dihet se njerëzit kanë jetuar në [[Amerika|Amerika]] të paktën 20.000 vjet më parë,<ref>{{Cite journal |last1=Pigati |first1=Jeffrey S. |last2=Springer |first2=Kathleen B. |last3=Honke |first3=Jeffrey S. |last4=Wahl |first4=David |last5=Champagne |first5=Marie R. |last6=Zimmerman |first6=Susan R. H. |last7=Gray |first7=Harrison J. |last8=Santucci |first8=Vincent L. |last9=Odess |first9=Daniel |last10=Bustos |first10=David |last11=Bennett |first11=Matthew R. |date=2023-10-06 |title=Independent age estimates resolve the controversy of ancient human footprints at White Sands |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.adh5007 |journal=Science |language=en |volume=382 |issue=6666 |pages=73–75 |doi=10.1126/science.adh5007 |pmid=37797035 |bibcode=2023Sci...382...73P |s2cid=263672291 |issn=0036-8075 |access-date=2023-12-06 |archive-date=2023-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005182411/https://www.science.org/doi/10.1126/science.adh5007 |url-status=live |url-access=subscription}}</ref> por dëshmi të ndryshme sugjerojnë se kjo mund të ketë ndodhur edhe më herët.<ref>{{Citation |last1=Goodyear |first1=Albert C. |chapter=The Pre-Clovis Occupation of the Topper Site, Allendale County, South Carolina |date=2018-05-22 |chapter-url=http://florida.universitypressscholarship.com/view/10.5744/florida/9781683400349.001.0001/upso-9781683400349-chapter-002 |title=Early Human Life on the Southeastern Coastal Plain |pages=8–31 |access-date=2023-12-05 |publisher=University Press of Florida |language=en |doi=10.5744/florida/9781683400349.003.0002 |isbn=978-1-68340-034-9 |last2=Sain |first2=Douglas A. |archive-date=2023-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207012636/https://academic.oup.com/florida-scholarship-online/book/27901/chapter-abstract/203874636?redirectedFrom=fulltext |url-status=live |chapter-url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ardelean |first1=Ciprian F. |last2=Becerra-Valdivia |first2=Lorena |last3=Pedersen |first3=Mikkel Winther |last4=Schwenninger |first4=Jean-Luc |last5=Oviatt |first5=Charles G. |last6=Macías-Quintero |first6=Juan I. |last7=Arroyo-Cabrales |first7=Joaquin |last8=Sikora |first8=Martin |last9=Ocampo-Díaz |first9=Yam Zul E. |last10=Rubio-Cisneros |first10=Igor I. |last11=Watling |first11=Jennifer G. |last12=de Medeiros |first12=Vanda B. |last13=De Oliveira |first13=Paulo E. |last14=Barba-Pingarón |first14=Luis |last15=Ortiz-Butrón |first15=Agustín |date=2020-07-22 |title=Evidence of human occupation in Mexico around the Last Glacial Maximum |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2509-0 |journal=Nature |language=en |volume=584 |issue=7819 |pages=87–92 |doi=10.1038/s41586-020-2509-0 |pmid=32699412 |bibcode=2020Natur.584...87A |s2cid=256819465 |issn=1476-4687 |access-date=2023-12-06 |archive-date=2021-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421030732/https://www.nature.com/articles/s41586-020-2509-0 |url-status=live |url-access=subscription}}</ref> Periudha paleoindiane në Amerikën Veriore pasoi Periudhën e Fundit Akullnajore dhe zgjati deri rreth 10.000 vjet më parë, kur nisi {{ill|Periudha arkaike në Amerikën Veriore|en|Archaic period (North America)|lt=periudha arkaike}}. Pas saj erdhi {{ill|Faza klasike|en|Classic stage|lt=faza klasike}}, e cila zgjati përafërsisht nga shekulli i 6-të deri në shekullin e 13-të. {{ill|Eksplorimi dhe kolonizimi nordik i Amerikës Veriore|en|Norse settlement of North America|lt=Eksplorimi dhe kolonizimi nordik}} nisën në fund të shekullit të 10-të; nordikët ndërtuan {{ill|Vendbanimet nordike në Grenlandë|en|Norse settlements in Greenland|lt=disa vendbanime në Grenlandë}} dhe të paktën një vendbanim në [[L'Anse aux Meadows]]. Duke filluar nga viti 1492, {{ill|Udhëtimet e Kristofor Kolombit|en|Voyages of Christopher Columbus|lt=udhëtimet e Kristofor Kolombit}} çuan në {{ill|Shkëmbimi kolumbian|en|Columbian exchange|lt=shkëmbimin transatlantik}}, duke përfshirë {{ill|Migrimi transatlantik|en|Transatlantic migration|lt=migrimet}} e kolonëve evropianë gjatë [[Epoka e Zbulimeve|Epokës së Zbulimeve]] dhe [[Periudha e hershme moderne|periudhës së hershme moderne]]. Modelet e sotme kulturore dhe etnike pasqyrojnë ndërveprimet mes kolonistëve të hershëm evropianë, [[Popujt indigjenë të Amerikës|popujve indigjenë]], afrikanëve të skllavëruar, emigrantëve të mëvonshëm nga Evropa dhe Azia, si dhe pasardhësve të këtyre grupeve. {{ill|Kolonizimi evropian i Amerikave|en|European colonization of the Americas|lt=Kolonizimi evropian}} bëri që shumica e banorëve të Amerikës Veriore të flasin [[gjuhë evropiane|gjuhë evropiane]] (si [[Gjuha angleze|anglishtja]], [[Gjuha spanjolle|spanjishtja]] dhe [[Gjuha frënge|frëngjishtja]]), ndërsa kulturat e rajonit pasqyrojnë zakonisht [[Kultura perëndimore|traditat perëndimore]]. Megjithatë, vazhdojnë të jetojnë popullsi të konsiderueshme indigjene që u përmbahen traditave të tyre kulturore dhe gjuhësore të periudhës para kolonizimit. == Emri == {{Anchor|Etimologjia}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Emërtimi i Amerikave|en|Naming of the Americas}}, {{ill|Spanja e Re|en|New Spain}}, {{ill|Ishulli i Breshkës|en|Turtle Island}} dhe {{ill|Vinlandi|en|Vinland}}}} [[File:Historisch Nordamerika (cropped).jpg|thumb|Hartë e Amerikës së Veriut e vitit 1621]] [[File:The Harmsworth atlas and Gazetter 1908 (135850870).jpg|thumb|Hartë e Amerikës së Veriut e vitit 1908, botuar në ''The Harmsworth Atlas and Gazetteer'']] [[Amerika|Amerikat]] u emërtuan sipas eksploruesit [[Italianët|italian]] [[Amerigo Vespucci]], nga hartografët gjermanë {{ill|Martin Waldseemüller|en|Martin Waldseemüller}} dhe {{ill|Matthias Ringmann|en|Matthias Ringmann}}.<ref>{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/626894/Amerigo-Vespucci |title=Amerigo Vespucci |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=7 July 2011 |archive-date=10 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120710004308/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/626894/Amerigo-Vespucci |url-status=live |language=en}}</ref> Vespucci eksploroi [[Amerika Jugore|Amerikën e Jugut]] midis viteve 1497 dhe 1502 dhe ishte i pari evropian që sugjeroi se Amerikat përbënin një masë tokësore të panjohur deri atëherë për evropianët. Më 1507, Waldseemüller botoi një hartë të botës dhe vendosi fjalën «Amerika» në kontinentin që sot quhet Amerika e Jugut.<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/cosmographiintr00waldgoog |title=The Cosmographiæ Introductio of Martin Waldseemüller in Facsimile |others=Translated by Edward Burke and Mario E. Cosenza, introduction by Joseph Fischer and Franz von Wieser |editor-last=Herbermann |editor-first=Charles George |place=New York |publisher=The United States Catholic Historical Society |year=1907 |page=[https://archive.org/details/cosmographiintr00waldgoog/page/n27 9] |quote={{Lang|la|Quarta pars per Americum Vesputium (ut in sequentibus audietur) inventa est, quam non video, cur quis jure vetet, ab Americo inventore sagacis ingenii viro Amerigen quasi Americi terram sive Americam dicendam, cum et Europa et Asia a mulieribus sua sortita sint nomina.}} |language=en}}</ref> Kontinenti në veri të Meksikës së sotme atëherë quhej Parias.<ref>{{Cite web |last=Arbuckle |first=Alex |date=24 December 2016 |title=This 509-year-old map contains the first known use of the word 'America' — but not where you may think |url=https://mashable.com/feature/universalis-cosmographia |access-date=26 May 2022 |website=Mashable |language=en |archive-date=26 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220526014743/https://mashable.com/feature/universalis-cosmographia |url-status=live}}</ref> Në një hartë të botës të botuar më 1553 nga {{ill|Petrus Apianus|en|Petrus Apianus}},<ref>{{Cite web |last=Apianus |first=Petrus |title=English: 1553 world map – Charta Cosmographica, Cum Ventorum Propria Natura et Operatione |date=1553 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:1553_world_map_-_Charta_Cosmographica,_Cum_Ventorum_Propria_Natura_et_Operatione.jpg |access-date=10 August 2022 |archive-date=9 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709045708/https://commons.wikimedia.org/wiki/File:1553_world_map_-_Charta_Cosmographica,_Cum_Ventorum_Propria_Natura_et_Operatione.jpg |url-status=live |language=en}}</ref> Amerika e Veriut quhej «Baccalearum», që do të thotë «mbretëria e merlucëve», duke iu referuar bollëkut të [[merluc]]ëve në [[bregu lindor i Shteteve të Bashkuara|bregun lindor të Shteteve të Bashkuara]].<ref>{{Cite web |publisher=Stanford University |location=Stanford, California |title=Charta Cosmographica, Cum Ventorum Propria Natura et Operatione |url=https://exhibits.stanford.edu/ruderman/catalog/dp027ft1928 |access-date=10 August 2022 |website=Barry Lawrence Ruderman Map Collection – Spotlight at Stanford |language=en |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326033917/https://exhibits.stanford.edu/ruderman/catalog/dp027ft1928 |url-status=live}}</ref> Waldseemüller përdori formën e latinizuar të emrit të Vespuccit, Americus Vespucius, në trajtën femërore «America», sipas shembujve «Europa», «Asia» dhe «Africa». Emri Americus e ka prejardhjen nga {{Lang|la-x-medieval|Emericus}} i latinishtes mesjetare (shih [[Princ Emeriku i Hungarisë]]), që vjen nga emri i vjetër gjermanik i lartë {{ill|Emmerich (name)|en|Emmerich (name)|lt=Emmerich}}. Hartografët më vonë e shtrinë emrin Amerikë edhe në Amerikën e Veriut. Më 1538, {{ill|Gerardus Mercator|en|Gerardus Mercator}} përdori termin «Amerika» në hartën e tij të botës, që paraqiste të gjithë [[Hemisfera Perëndimore|hemisferën perëndimore]].<ref name="Cohen">{{Cite web |url=http://www.uhmc.sunysb.edu/surgery/america.html |title=The Naming of America: Fragments We've Shored Against Ourselves |first=Jonathan |last=Cohen |access-date=3 February 2014 |archive-date=15 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815164226/https://web.archive.org/web/20180815164226/http://www.uhmc.sunysb.edu/surgery/america.html |url-status=dead |publisher=Stony Brook Medicine |language=en}}</ref> Në hartën e tij të mëvonshme të vitit 1569, Mercator e quajti Amerikën e Veriut «America or New India» (''America sive India Nova'').<ref>{{Cite web |title=Mercator 1587 {{!}} Envisioning the World {{!}} The First Printed Maps |url=https://lib-dbserver.princeton.edu/visual_materials/maps/websites/wendt-world-maps/Mercator_1587.html |access-date=12 September 2020 |website=lib-dbserver.princeton.edu |archive-date=12 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200912213223/https://lib-dbserver.princeton.edu/visual_materials/maps/websites/wendt-world-maps/Mercator_1587.html |url-status=dead |language=en}}</ref> Perandoria Spanjolle i quante territoret e saj në Amerikën e Veriut dhe të Jugut «Las Indias», ndërsa organi shtetëror që mbikëqyrte rajonin quhej [[Këshilli i Indive]]. == <span id="Usage of the term">Përkufizimi</span> == [[File:North America satellite orthographic.jpg|thumb|Një imazh satelitor i Amerikës Veriore i vitit 2005 nga [[NASA]]]] [[Organizata e Kombeve të Bashkuara]] dhe {{ill|Divizioni i Statistikave i Kombeve të Bashkuara|en|United Nations Statistics Division}} e përkufizojnë Amerikën Veriore si të përbërë nga tri nënrajone: {{ill|Amerika Veriore (nënrajon)|en|Northern America}}, [[Amerika Qendrore]] (e cila përfshin Meksikën) dhe [[Karaibet]].<ref>{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |title=UNSD — Methodology |last=Division |first=United Nations Statistics |website=unstats.un.org |language=en |access-date=1 November 2018 |archive-date=30 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830170949/https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |url-status=live |quote=The continent of North America (numerical code 003) comprises Northern America (numerical code 021), Caribbean (numerical code 029), and Central America (numerical code 013).}}</ref> Në kontekstin e kufizuar të marrëveshjeve tregtare rajonale si NAFTA, termi përdoret për t'iu referuar tri vendeve: [[Kanadaja|Kanadasë]], Meksikës dhe [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shteteve të Bashkuara]]. Sipas modelit me gjashtë kontinente, i përhapur në [[Amerika Latine|Amerikën Latine]] dhe në mbarë botën folëse të [[Gjuhët neolatine|gjuhëve neolatine]], si edhe në [[Greqia|Greqi]], «Amerika Veriore» nënkupton një nënrajon që përfshin Kanadanë, Meksikën, [[Shën Pierre dhe Miquelon|Shën-Pierin dhe Mikelonin]] dhe Shtetet e Bashkuara; shpesh përfshihen edhe [[Bermuda]], {{ill|Ishulli Kliperton|en|Clipperton Island}} dhe [[Grenlanda]].<ref>{{cite web |url=http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130015145/http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html |archive-date=30 January 2009 |title=Norteamérica |trans-title=North America |language=es |quote=In Ibero-America, ''North America'' is considered a subcontinent containing Canada, the United States, Mexico, Greenland, Bermuda and Saint-Pierre and Miquelon. |access-date=30 January 2007 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Six or Seven Continents on Earth |url=http://geography.about.com/od/learnabouttheearth/qt/qzcontinents.htm |access-date=18 December 2016 |language=en |archive-date=26 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161126015411/http://geography.about.com/od/learnabouttheearth/qt/qzcontinents.htm |url-status=dead |quote=In Europe and other parts of the world, many students are taught of six continents, where North and South America are combined to form a single continent of America. Thus, these six continents are Africa, America, Antarctica, Asia, Australia, and Europe.}}</ref><ref>{{cite web |title=Continents |url=http://www.worldometers.info/geography/continents/ |access-date=18 December 2016 |language=en |archive-date=21 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221035719/https://www.worldometers.info/geography/continents/ |url-status=live |quote=six-continent model (used mostly in France, Italy, Portugal, Spain, Romania, Greece, and Latin America) groups together North America+South America into the single continent America.}}</ref><ref>{{cite web |title=AMÉRIQUE |date=24 February 2000 |url=http://www.universalis.fr/encyclopedie/amerique-structure-et-milieu-geographie/ |access-date=18 December 2016 |language=fr |archive-date=5 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161205122940/http://www.universalis.fr/encyclopedie/amerique-structure-et-milieu-geographie/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=America |url=http://www.treccani.it/enciclopedia/america_%28Dizionario-di-Storia%29/ |access-date=18 December 2016 |language=it |archive-date=21 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221042321/https://www.treccani.it/enciclopedia/america_%28Dizionario-di-Storia%29/ |url-status=live}}</ref> Historikisht, Amerika Veriore është njohur edhe me emra të tjerë, përfshirë Amerikën Veriore Spanjolle, {{ill|Spanja e Re|en|New Spain}}, {{ill|Franca e Re|en|New France}}, {{ill|Amerika Veriore Britanike|en|British North America}} dhe ''América {{ill|Septentrional|en|Septentrional}}'', emri i parë zyrtar i dhënë Meksikës nga {{ill|Akti solemn i Deklaratës së Pavarësisë së Amerikës Veriore|en|Solemn Act of the Declaration of Independence of Northern America}}.<ref name="AGN">{{cite web |title=Acta Solemne de la Declaración de Independencia de la América Septentrional |trans-title=Solemn Act of the Declaration of Independence of Northern America |url=http://www.agn.gob.mx/independencia/documentos.html |work=Archivos de la Independencia |publisher=Archivo General de la Nación |access-date=8 July 2011 |language=es |archive-date=11 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811023151/http://www.agn.gob.mx/independencia/documentos.html |url-status=dead}}</ref> ===Rajonet=== {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Lista e rajoneve të Kanadasë|en|List of regions of Canada}}; {{ill|Lista e rajoneve të Shteteve të Bashkuara|en|List of regions of the United States}}}} Amerika Veriore përfshin disa rajone dhe nënrajone, secili me karakteristikat e veta kulturore, ekonomike dhe gjeografike. Rajonet ekonomike përfshijnë disa rajone të formalizuara në marrëveshje tregtare të shekujve XX dhe XXI, përfshirë [[North American Free Trade Agreement|NAFTA-n]] ndërmjet [[Kanadaja|Kanadasë]], [[Meksika|Meksikës]] dhe [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shteteve të Bashkuara]], si dhe {{ill|Marrëveshja e Tregtisë së Lirë mes Republikës Dominikane dhe Amerikës Qendrore|en|Dominican Republic–Central America Free Trade Agreement}} (CAFTA) ndërmjet [[Amerika Qendrore|Amerikës Qendrore]], [[Republika Dominikane|Republikës Dominikane]] dhe Shteteve të Bashkuara. Amerika Veriore ndahet nga pikëpamja gjuhësore dhe kulturore në dy rajone kryesore: {{ill|Amerika anglofone|en|Anglo-America}} dhe [[Amerika Latine]]. Amerika anglofone përfshin pjesën më të madhe të Amerikës Veriore, [[Beliza|Belizën]] dhe ishujt e [[Karaibet|Karaibeve]] me popullsi që flet [[Gjuha angleze|anglisht]]. Ka edhe rajone, përfshirë [[Luiziana|Luizianën]] dhe [[Kebeku (provincë)|Kebekun]], me popullsi të mëdha frankofone; në Kebek dhe në [[Shën Pierre dhe Miquelon]], [[Gjuha frënge|frëngjishtja]] është gjuhë zyrtare.<ref name="language">{{Cite web |url=http://www.oqlf.gouv.qc.ca/english/charter/index.html |title=Status of the French language |author=Office Québécois de la langue francaise |publisher=Government of Quebec |access-date=2010-11-10 |language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514153402/http://www.oqlf.gouv.qc.ca/english/charter/index.html |archive-date=2011-05-14}}</ref><!--Original French: http://www.oqlf.gouv.qc.ca/charte/charte/clflgoff.html --> Pjesa jugore e Amerikës Veriore përfshin Amerikën Qendrore dhe vendet e Karaibeve ku nuk flitet anglisht.<ref name="BritannicaCA">{{Cite encyclopedia |title=Central America |url=http://encarta.msn.com/dictionary_1861670266/Central_America.html |encyclopedia=Encarta Encyclopedia |access-date=2011-05-30 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20091103174029/http://encarta.msn.com/dictionary_1861670266/Central_America.html |archive-date=2009-11-03 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |title=Caribbean |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Caribbean |dictionary=The Free Dictionary |access-date=2011-05-30 |language=en |archive-date=2011-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111106140233/http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Caribbean |url-status=live}}</ref> Edhe pjesa veriore e kontinentit ka rajone të njohura. Ndryshe nga përkufizimi i zakonshëm i Amerikës Veriore, që përfshin tërë kontinentin e Amerikës Veriore, termi «Amerika Veriore» përdoret ndonjëherë më ngushtë, për t'iu referuar vetëm katër vendeve: Kanadasë, Grenlandës, Meksikës dhe SHBA-së.<ref name="CIAGreenland">{{Cite web |title=The World Factbook – North America |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/wfbExt/region_noa.html |access-date=2011-06-20 |language=en |publisher=Central Intelligence Agency |archive-date=2011-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110623043844/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/wfbExt/region_noa.html |url-status=dead}}</ref><ref name="CountryReports">{{Cite web |title=Countries in North America – Country Reports |url=http://www.countryreports.org/maps/northamerica.aspx |language=en |publisher=Country Reports |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427050055/http://www.countryreports.org/maps/northamerica.aspx |archive-date=2015-04-27}}</ref><ref name="eNotes">{{Cite web |title=North America: World of Earth Science |url=http://www.enotes.com/earth-science/north-america |language=en |publisher=eNotes Inc. |access-date=2011-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101220133458/http://www.enotes.com/earth-science/north-america |archive-date=2010-12-20}}</ref><ref name="Trilateral">{{Cite web |title=North American Region |url=http://www.trilateral.org/go.cfm?do=Page.View&pid=12 |language=en |publisher=The Trilateral Commission |access-date=2011-05-30 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021204534/http://www.trilateral.org/go.cfm?do=Page.View&pid=12 |archive-date=2012-10-21}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Parsons |first1=Alan |last2=Schaffer |first2=Jonathan |title=Geopolitics of oil and natural gas |publisher=U.S. Department of State |series=Economic Perspectives |date=May 2004 |language=en}}{{Nevojitet citimi i plotë|date=February 2014}}</ref> Byroja e Regjistrimit të SHBA-së përfshin Shën Pierre dhe Miquelon, por e përjashton [[Meksika|Meksikën]] nga përkufizimi i saj.<ref>{{Cite web |title=Schedule C – Country Codes and Descriptions |url=https://www.census.gov/foreign-trade/schedules/c/countrycode.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203204307/https://www.census.gov/foreign-trade/schedules/c/countrycode.html |archive-date=2023-12-03 |access-date=2023-12-03 |language=en |publisher=US Census Bureau}}</ref> Termi «Amerika Veriore» (Northern America) u referohet vendeve dhe territoreve më veriore të Amerikës Veriore: SHBA-së, [[Bermuda|Bermudës]], Kanadasë, Grenlandës dhe Shën Pierre dhe Miquelon.<ref>{{Cite web |url=http://esa.un.org/migration/index.asp?panel=3 |title=Definition of major areas and regions |language=en |publisher=United Nations |access-date=2007-10-03 |archive-date=2019-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703142031/https://esa.un.org/migration/index.asp?panel=3 |url-status=live}}</ref><!--Cruft, commenting out 3 February 2014:from World Migrant Stock: The 2005 Revision Population Database, United Nations Population Division. Accessed on line 3 October 2007.--><ref>{{Cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |title=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |language=en |publisher=UN Statistics Division |access-date=2007-10-03 |archive-date=2019-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190116150809/https://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |url-status=live}} ([http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regnf.htm frëngjisht] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101224062835/http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regnf.htm |date=2010-12-24 }}).</ref> Ndonëse termi nuk i referohet një rajoni të bashkuar,<ref>{{Cite web |last1=Berglee |first1=Royal |date=2016-06-17 |title=Chapter 5, Middle America |url=http://open.lib.umn.edu/worldgeography/part/chapter-5-middle-america/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180401174521/http://open.lib.umn.edu/worldgeography/part/chapter-5-middle-america/ |archive-date=2018-04-01 |access-date=2018-04-03 |language=en |publisher=University of Minnesota}}</ref> {{ill|Amerika e Mesme|en|Middle America (Americas)}} përfshin Meksikën, Amerikën Qendrore dhe Karaibet.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Middle America (region, Mesoamerica) |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/381099/Middle-America |access-date=2011-06-20 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |language=en |archive-date=2011-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110919063254/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/381099/Middle-America |url-status=live}}</ref> Kanadaja dhe SHBA-ja janë vendet më të mëdha të Amerikës Veriore për nga sipërfaqja tokësore; të dyja kanë nënrajone të përcaktuara qartë dhe të njohura. Në Kanada, këto përfshijnë (nga lindja në perëndim) Kanadanë Atlantike, Kanadanë Qendrore, Preritë Kanadeze, Bregdetin e Kolumbisë Britanike, Kanadanë Perëndimore dhe Kanadanë Veriore. Në SHBA, ato përfshijnë [[Anglia e Re]]n, rajonin Mid-Atlantic, si dhe shtetet e Atlantikut Jugor, të Qendrës Veriore Lindore, të Qendrës Veriore Perëndimore, të Qendrës Jugore Lindore, të Qendrës Jugore Perëndimore, Malore dhe të Paqësorit. Rajoni i Liqeneve të Mëdha dhe Paqësori Veriperëndimor përfshijnë territore si në SHBA, ashtu edhe në Kanada. == Historia == {{Hatnote|Artikulli kryesor: [[Historia e Amerikës së Veriut]]}} ===Epoka parakolumbiane=== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Epoka parakolumbiane|en|Pre-Columbian era}}}} [[File:America 1000 BCE.png|thumb|Hartë e mënyrave të sigurimit të jetesës në [[Amerika (kontinent)|Amerikat]], përfshirë Amerikën e Veriut, rreth vitit 1000 p.e.s. {{Legend|#FEFE00|{{ill|Gjuetarët-mbledhësit|en|Hunter-gatherer|lt=Gjuetarë-mbledhës}}}} {{Legend|#00FE00|Shoqëri bujqësore të thjeshta}} {{Legend|#FE7F3F|Shoqëri të ndërlikuara bujqësore, përfshirë [[ill|kryesitë fisnore]] dhe [[Qytetërimi|qytetërimet]]}} ]] [[Popujt indigjenë të Amerikës]] kanë shumë [[Krijimi|mite të krijimit]], disa prej të cilëve pohojnë se ata kanë qenë në këtë tokë që prej krijimit të saj,<ref name="Curtin2014">{{cite book |first=Jeremiah |last=Curtin |title=Creation Myths of Primitive America |url=https://books.google.com/books?id=PRK1AwAAQBAJ&pg=PT2 |year=2014 |publisher=Jazzybee Verlag |isbn=978-3-8496-4454-3 |page=2 |access-date=2015-11-22 |archive-date=2016-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160209074925/https://books.google.com/books?id=PRK1AwAAQBAJ&pg=PT2 |url-status=live |language=en}}</ref> por nuk ka dëshmi se njerëzit evoluan atje.<ref name="Krensky">{{cite book |last=Krensky |first=Stephen |others=Ilustrimet nga Steve Sullivan |title=Who Really Discovered America? |year=1987 |publisher=Scholastic Inc. |isbn=978-0-590-40854-7 |page=13 |language=en}}</ref> Hollësitë e vendosjes fillestare të njerëzve në Amerikë nga aziatikët e lashtë janë ende objekt kërkimesh dhe debatesh.<ref name="White2006">{{cite book |first=Phillip M. |last=White |title=American Indian chronology: chronologies of the American mosaic |url=https://books.google.com/books?id=_VnZ8_2kSScC&pg=PA1 |access-date=2011-11-29 |year=2006 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-33820-5 |page=1 |archive-date=2014-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140111211639/http://books.google.com/books?id=_VnZ8_2kSScC&pg=PA1 |url-status=live |language=en}}</ref> Sipas teorisë tradicionale, gjuetarët hynë në {{ill|Beringia|en|Beringia|lt=urën tokësore të Beringut}}, midis [[Siberia|Siberisë]] lindore dhe [[Alaska|Alaskës]] së sotme, rreth 27.000 deri në 14.000 vjet më parë.<ref name="HavilandPrins2013">{{cite book |first1=William |last1=Haviland |first2=Harald |last2=Prins |first3=Dana |last3=Walrath |first4=Bunny |last4=McBride |title=Anthropology: The Human Challenge |url=https://books.google.com/books?id=0bpuCgAAQBAJ&pg=PA219 |date=2013 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-67758-3 |pages=219, 220 |access-date=2015-11-22 |archive-date=2016-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160207213447/https://books.google.com/books?id=0bpuCgAAQBAJ&pg=PA219 |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Sonneborn-2007">{{cite book |first=Liz |last=Sonneborn |title=Chronology of American Indian History |url=https://books.google.com/books?id=OKfBId96DTIC&pg=PA3 |date=January 2007 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-6770-1 |page=3 |access-date=2011-11-29 |archive-date=2014-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103103603/http://books.google.com/books?id=OKfBId96DTIC&pg=PA3 |url-status=live |language=en}}</ref>{{Efn|Tërheqja e oqeaneve gjatë epokave të njëpasnjëshme të [[Koha e akullit|akullnajave]] mund t’u ketë mundësuar njerëzve të kalonin urën tokësore që 40.000 vjet më parë.<ref name=really>{{cite book |last=Krensky |first=Stephen |others=Ilustrimet nga Steve Sullivan |title=Who Really Discovered America? |year=1987 |publisher=Scholastic Inc. |isbn=978-0-590-40854-7 |pages=11, 13 |language=en}}</ref>}} Gjithnjë e më shumë përkrahet mendimi se banorët e parë të Amerikës lundruan nga Beringia rreth 13.000 vjet më parë,<ref>{{cite journal |url=https://www.science.org/content/article/most-archaeologists-think-first-americans-arrived-boat-now-they-re-beginning-prove-it |title=Most archaeologists think the first Americans arrived by boat. Now, they're beginning to prove it |last=Wade |first=Lizzie |journal=[[Revista Science|Science]] |date=2017-08-10 |doi=10.1126/science.aan7213 |access-date=2018-12-26 |archive-date=2020-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200131022108/https://www.sciencemag.org/news/2017/08/most-archaeologists-think-first-americans-arrived-boat-now-they-re-beginning-prove-it |url-status=live |language=en}}</ref> ndërsa vendbanimet u përhapën gjerësisht në Amerikë gjatë fundit të [[Periudha e fundit akullnajore|Periudhës së fundit akullnajore]], në atë që njihet si Maksimumi i Vonë Akullnajor, rreth 12.500 vjet më parë.<ref name="Pauketat2012">{{cite book |first=Timothy R. |last=Pauketat |title=The Oxford Handbook of North American Archaeology |date=2012-02-23 |publisher=OUP US |isbn=978-0-19-538011-8 |page=96 |language=en}}</ref> [[Petroglifi|Petroglifet]] më të vjetra në Amerikën e Veriut datojnë nga 15.000 deri në 10.000 vjet para së tashmes.<ref>{{cite web |url=https://www.npr.org/2013/08/16/212569006/n-americas-oldest-known-petroglyphs-discovered-in-nevada |title=N. America's Oldest Known Petroglyphs Discovered In Nevada |last=Shogren |first=Elizabeth |date=2013-08-16 |website=NPR |access-date=2018-12-12 |archive-date=2020-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805060403/https://www.npr.org/2013/08/16/212569006/n-americas-oldest-known-petroglyphs-discovered-in-nevada |url-status=live |language=en}}</ref> [[Antropologjia|Kërkimet gjenetike]] dhe [[Antropologjia|antropologjia]] tregojnë se gjatë Holocenit të hershëm dhe të mesëm pati valë të tjera migrimi nga Azia përmes [[Ngushtica e Beringut|Ngushticës së Beringut]].<ref name="SkoglundMallick2015">{{Cite journal |last1=Skoglund |first1=P. |last2=Mallick |first2=S. |last3=Bortolini |first3=M. C. |last4=Chennagiri |first4=N. |last5=Hünemeier |first5=T. |last6=Petzl-Erler |first6=M. L. |last7=Salzano |first7=F. M. |last8=Patterson |first8=N. |last9=Reich |first9=D. |date=2015-07-21 |title=Genetic evidence for two founding populations of the Americas |journal=Nature |volume=525 |issue=7567 |pages=104–8 |bibcode=2015Natur.525..104S |doi=10.1038/nature14895 |pmc=4982469 |pmid=26196601 |language=en}}</ref><ref name="BellwoodNess2014">{{Cite book |first1=Peter |last1=Bellwood |first2=Immanuel |last2=Ness |title=The Global Prehistory of Human Migration |url=https://books.google.com/books?id=2HMTBwAAQBAJ&pg=PA194 |date=2014 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-97059-1 |page=194 |access-date=2015-11-22 |archive-date=2016-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160207210859/https://books.google.com/books?id=2HMTBwAAQBAJ&pg=PA194 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Krensky |first=Stephen |others=Illustrated by Steve Sullivan |title=Who Really Discovered America? |year=1987 |publisher=Scholastic Inc. |isbn=978-0-590-40854-7 |pages=17–27 |language=en}}</ref> Para mbërritjes së eksploruesve dhe kolonistëve evropianë në Amerikën Veriore, {{ill|Paleo-Indians|en|Paleo-Indians|lt=popujt vendas të Amerikës Veriore}} ishin të ndarë në shumë njësi politike, nga grupe të vogla familjesh deri te perandori të mëdha. Ata jetonin në disa rajone kulturore, që përkonin përafërsisht me [[Gjeografia e Amerikës Veriore|zonat gjeografike dhe biologjike]] që përcaktonin kulturat dhe mënyrat përfaqësuese të jetesës së popujve vendas të atyre zonave. Këtu përfshiheshin [[Gjuetarët-mbledhës|gjuetarët e bizonëve]] në [[Fushat e Mëdha]] dhe bujqit e [[Mezoamerika|Mezoamerikës]]. Grupet vendase klasifikohen edhe sipas [[Gjuhët vendase të Amerikës|familjeve gjuhësore]], përfshirë gjuhët atabaskane dhe uto-aztekane. Megjithatë, popujt që flisnin gjuhë të ngjashme nuk ndanin gjithmonë të njëjtën kulturë materiale dhe nuk ishin domosdoshmërisht aleatë. Antropologët mendojnë se {{ill|Inuit|en|Inuit|lt=inuitët}} e [[Arktiku|Arktikut]] të lartë mbërritën në Amerikën Veriore shumë më vonë se grupet e tjera vendase. Këtë e mbështesin zhdukja e artefakteve të [[Kultura Dorset|kulturës Dorset]] nga të dhënat arkeologjike dhe zëvendësimi i tyre me ato të [[Populli Thule|popullit Thule]]. Gjatë mijëra vjetëve të banimit vendas në kontinent, kulturat ndryshuan dhe u zhvilluan. Një nga më të vjetrat e zbuluara deri më sot është [[Kultura Klovis|kultura Clovis]] (rreth 9550–9050 p.e.s.), në territorin e sotëm të [[Nju Meksiko|Nju Meksikos]].<ref name="bradshaw">{{Cite web |url=http://www.bradshawfoundation.com/south_america/serra_da_capivara/index.php |title=America's Oldest Art – The Rock Art of Serra da Capivara |last=Nash |first=George |year=2011 |website=Bradshaw Foundation |access-date=2018-12-12 |archive-date=2017-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170924163146/http://www.bradshawfoundation.com/south_america/serra_da_capivara/index.php |url-status=live |language=en}}</ref> Pas periudhës së hershme arkaike, zhvillime të rëndësishme rajonale përfshinë [[Kultura Misisipiane|kulturën e Misisipit]], që shtrihej në luginën e [[Lumi i Misisipit|lumit Misisipi]] dhe kishte qendra urbane me tuma-platforma, si dhe [[Popujt Pueblo paraardhës|popujt pueblo paraardhës]] të rajonit Four Corners. Grupet kulturore më jugore të Amerikës Veriore zbutën shumë kultura bujqësore të zakonshme që sot përdoren në mbarë botën, si domatet, kungulli dhe [[Misri|misri]]. Zhvillimi i bujqësisë në jug solli edhe shumë përparime të tjera kulturore. Majat zhvilluan një [[Shkrimi maja|sistem shkrimi]], ndërtuan [[Piramidat mezoamerikane|piramida dhe tempuj të mëdhenj]], kishin një [[Kalendari maja|kalendar të ndërlikuar]] dhe rreth vitit 400 e.s. zhvilluan konceptin e zeros.<ref>{{Cite magazine |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=what-is-the-origin-of-zer |title=What is the origin of zero? How did we indicate nothingness before zero? |first=Robert |last=Kaplan |magazine=Scientific American |date=2007-01-16 |access-date=2008-02-19 |archive-date=2011-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110319151336/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=what-is-the-origin-of-zer |url-status=live |language=en}}</ref> Përmendjet e para të regjistruara evropiane për Amerikën Veriore gjenden në [[Sagët e Vinlandit|sagat norvegjeze]], ku kontinenti quhet [[Vinlanda|Vinland]].<ref>{{Cite web |last1=Groeneveld |first1=Emma |title=Vinland |url=https://www.worldhistory.org/Vinland/ |website=World History Encyclopedia |date=2018-09-10 |access-date=2020-06-12 |archive-date=2021-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420181420/https://www.worldhistory.org/Vinland/ |url-status=live |language=en}}</ref> Rasti më i hershëm i verifikueshëm i kontaktit ndërkontinental parakolumbian nga një kulturë evropiane me pjesën kontinentale të Amerikës Veriore daton rreth vitit 1000 e.s.<ref>{{Cite encyclopedia |first1=Linda S. |last1=Cordell |first2=Kent |last2=Lightfoot |first3=Francis |last3=McManamon |first4=George |last4=Milner |title=L'Anse aux Meadows National Historic Site |encyclopedia=Archaeology in America: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=arfWRW5OFVgC&pg=PA82 |date=2009 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-02189-3 |page=82 |access-date=2020-12-19 |archive-date=2016-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230134928/https://books.google.com/books?id=arfWRW5OFVgC&pg=PA82 |url-status=live |language=en}}</ref> [[L'Anse aux Meadows#Norse site (c. 1000)|Vendbanimi]], i ndodhur në skajin më verior të ishullit të quajtur {{ill|Newfoundland|en|Newfoundland}}, ka dhënë dëshmi të pakundërshtueshme të një vendbanimi [[Fiset Nordike|nordik]].<ref>{{ill|Helge Ingstad|en|Helge Ingstad|lt=H. Ingstad}} dhe A. Stine Ingstad, ''The Viking Discovery of America'' (2000), f. 141.</ref> Mendohet se eksploruesi nordik [[Leif Eriksoni|Leif Erikson]] (rreth viteve 970–1020 e.s.) e vizitoi këtë zonë.{{Efn|Përshkrimet e vendeve të eksploruara nga Eriksoni duket se përkojnë me ishullin Baffin, bregdetin e Labradorit pranë kepit Porcupine në Newfoundland dhe Belle Isle, si edhe me një vend që e shtyu ta quante vendin Vinland («Vendi i verës»).<ref>{{Cite book |last1=Wernick |first1=Robert |title=The Vikings |date=1979 |publisher=Time-Life Books |location=Alexandria, VA |isbn=0-8094-2709-5 |pages=149–151 |language=en}}</ref>}} Eriksoni ishte evropiani i parë që zbriti në kontinent (duke përjashtuar Grenlandën).<ref>{{Cite web |last1=Little |first1=Becky |title=Why Do We Celebrate Columbus Day and Not Leif Erikson Day? |url=https://www.nationalgeographic.com/news/2015/10/151011-columbus-day-leif-erikson-italian-americans-holiday-history/ |website=National Geographic |access-date=2020-05-28 |date=2015-10-11 |archive-date=2019-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328203350/https://news.nationalgeographic.com/2015/10/151011-columbus-day-leif-erikson-italian-americans-holiday-history/ |url-status=dead |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=History – Leif Erikson |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |website=BBC |access-date=2020-06-08 |archive-date=2012-01-20 |archive-url=http://web.archive.org/web/20120120185237/http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Kultura maja ishte ende e pranishme në jug të Meksikës, në gadishullin e Jukatanit, dhe në [[Guatemala]], kur mbërritën pushtuesit spanjollë. Megjithatë, epërsia politike në atë zonë kishte kaluar te [[Perandoria Azteke]], kryeqyteti i së cilës, [[Tenochtitlán]], ndodhej më në veri, në Luginën e Meksikës. Aztekët u pushtuan më 1521 nga [[Hernan Kortes|Hernán Cortés]].<ref name="Grunberg">Bernard Grunberg, ''«La folle aventure d'Hernan Cortés»'', te ''L'Histoire'' nr. 322, korrik–gusht 2007 </ref> === Pas kontaktit, 1492–1910 === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Kolonizimi evropian i Amerikave|en|European colonization of the Americas}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Kronologjia e kolonizimit evropian të Amerikës së Veriut|en|Timeline of the European colonization of North America}}; {{ill|Amerika britanike|en|British America}}; {{ill|Amerika franceze|en|French America}}; {{ill|Spanja e Re|en|New Spain}}; {{ill|Kolonizimi rus i Amerikave|en|Russian colonization of the Americas}}}} [[File:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Harta e botës e hartografit gjerman {{ill|Martin Waldseemüller|en|Martin Waldseemüller}} (Gjermani, 1507), ku u përdor për herë të parë emri Amerikë{{Citim i duhur|date=February 2026}}]] [[File:QueenAnnesWarBefore.svg|thumb|Hartë e Amerikës së Veriut e vitit 1702, ku paraqiten fortesa, qytete dhe (me ngjyra të plota) zonat e banuara nga kolonët evropianë]] Gjatë të ashtuquajturës [[Epoka e Zbulimeve]], evropianët eksploruan territore përtej detit dhe pretenduan pjesë të ndryshme të Amerikës së Veriut, pjesa më e madhe e së cilës ishte tashmë e banuar nga popuj vendas. Pas mbërritjes së evropianëve në «[[Bota e Re|Botën e Re]]», popujt vendas reaguan në mënyra të ndryshme, mes të tjerash me kureshtje, tregti, bashkëpunim, dorëzim dhe rezistencë. Popullsia vendase u pakësua ndjeshëm pas mbërritjes së evropianëve, kryesisht për shkak të futjes së sëmundjeve euroaziatike, si [[Lia|lia]], ndaj së cilës popujt vendas nuk kishin imunitet, si dhe për shkak të {{ill|Luftërave të indianëve të Amerikës|en|American Indian Wars|lt=luftërave të indianëve të Amerikës}} të dhunshme me evropianët.<ref>{{Cite book |title=A Concise History of World Population: An Introduction to Population Processes |last=Massimo Livi Bacci |first=Malden |place=Massachusetts |publisher=Blackwell Publishing |year=2001 |edition=3rd |isbn=978-0-631-22335-1 |pages=42–46 |language=en}}</ref> Kultura vendase ndryshoi ndjeshëm, ashtu si edhe përkatësia e popullsive te grupet politike dhe kulturore. Disa grupe gjuhësore u zhdukën, ndërsa të tjera ndryshuan mjaft shpejt. Në bregdetin juglindor të Amerikës së Veriut, eksploruesi spanjoll {{ill|Juan Ponce de León|en|Juan Ponce de León}}, i cili kishte marrë pjesë në udhëtimin e dytë të Kolombit, vizitoi dhe i dha emrin ''{{ill|La Florida|en|Spanish Florida}}'' në vitin 1513.<ref>{{Cite book |last=Bergreen |first=Lawrence |author-link=Laurence Bergreen |url=https://books.google.com/books?id=3Dyhtkk4VQcC |title=Columbus: The Four Voyages, 1493–1504 |publisher=Penguin Group US |year=2011 |isbn=978-1-101-54432-7 |page=127 |access-date=2020-09-13 |archive-date=2020-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217004027/https://books.google.com/books?id=3Dyhtkk4VQcC |url-status=live |language=en}}</ref> Gjatë periudhës koloniale, [[Spanja]], Anglia dhe Franca pushtuan dhe pretenduan territore të gjera përgjatë brigjeve lindore dhe jugore të Amerikës së Veriut. Spanja themeloi vendbanime të përhershme në ishujt e Karaibeve [[Hispaniola]] dhe [[Kuba|Kubë]] në vitet 1490. Ajo ndërtoi qytete, i detyroi popullsitë vendase që banonin atje të punonin, kultivoi të mbjella për kolonët spanjollë dhe nxori ar për t'i pasuruar spanjollët. Një pjesë e madhe e popullsisë vendase vdiq nga sëmundjet dhe puna e tepërt, duke i nxitur spanjollët të pretendonin toka dhe popuj të rinj. Në vitin 1519, një ekspeditë nën komandën e kolonit spanjoll [[Hernan Kortes|Hernan Kortes (Hernán Cortés)]] lundroi drejt perëndimit, në një vend që doli të ishte kontinenti i Meksikës. Me aleatët vendas, spanjollët pushtuan {{ill|Perandorinë Azteke në Meksikën qendrore|en|Spanish conquest of the Aztec empire}} në vitin 1521. Më pas, gjatë shekullit të gjashtëmbëdhjetë, Spanja themeloi qytete të përhershme në [[Meksika|Meksikë]], Amerikën Qendrore dhe Amerikën Jugore spanjolle. Pasi spanjollët pushtuan qytetërimet e zhvilluara të aztekëve dhe inkëve, Karaibet u kthyen në një rajon të lënë pas dore të Perandorisë Spanjolle. Fuqitë e tjera evropiane nisën të ndërhynin në zonat e pretenduara nga Spanja, përfshirë ishujt e Karaibeve. Franca mori gjysmën perëndimore të [[Hispaniola]]s dhe e zhvilloi {{ill|Saint-Domingue|en|Saint-Domingue|lt=Sën-Domingun}} si koloni prodhuese të sheqerit nga kallami, ku puna kryhej nga skllevër zezakë. Britania mori [[Barbadosi|Barbadosin]] dhe [[Xhamajka|Xhamajkën]], ndërsa holandezët dhe danezët morën ishuj që më parë i pretendonte Spanja. Britania nuk nisi të themelonte vendbanime në kontinentin e Amerikës së Veriut deri njëqind vjet pas vendbanimeve të para spanjolle, pasi fillimisht kërkonte të kontrollonte [[Irlanda|Irlandën]] e afërt. === Vendbanimet angleze === {{Kryesor|Amerika britanike}} Vendbanimi i parë i përhershëm anglez ishte në Xhejmstaun të Virxhinias, në vitin 1607; më pas u krijuan vendbanime të tjera koloniale në [[Bregu Lindor i Shteteve të Bashkuara|bregun lindor]], nga [[Xhorxhia]] e sotme në jug deri te [[Masaçusec|Masaçusetsi]] në veri, duke formuar [[Trembëdhjetë Kolonitë|Trembëdhjetë Kolonitë e Amerikës Britanike]]. Anglezët nuk krijuan vendbanime në veri ose në lindje të luginës së [[Lumi i Shën Lorencit|Shën Lorencit]] në Kanadanë e sotme deri pas përfundimit të [[Lufta Revolucionare Amerikane|Luftës Revolucionare Amerikane]]. Vendbanimet e para të përhershme britanike në Kanadanë e sotme përfshinin [[Saint John's (Newfoundland dhe Labradori)|Saint John's në Newfoundland]], në vitin 1630, dhe [[Halifax (Skocia e Re)|Halifax në Skocinë e Re]], në vitin 1749. Vendbanimi i parë i përhershëm francez ishte në qytetin e {{ill|Quebec City|en|Quebec City|lt=Kebekut}}, i themeluar në vitin 1608. === Lufta Shtatëvjeçare === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Lufta Shtatëvjeçare|en|Seven Years' War}}}} Pas fitores britanike në Luftën Shtatëvjeçare, Franca ia lëshoi Britanisë, në vitin 1763, pretendimet e saj mbi territoret e Amerikës së Veriut në lindje të [[Lumi i Misisipit|Misisipit]]. [[Spanja]], nga ana e saj, fitoi të drejta mbi territoret në perëndim të Misisipit, i cili më pas shërbeu si kufi mes pretendimeve territoriale të Spanjës dhe Britanisë. Kolonët francezë u vendosën në Territorin e Ilinoisit pas disa brezash përvoje në Amerikën e Veriut. Ata kaluan lumin e Misisipit dhe u shpërngulën në rajone ku nuk kishte prani spanjolle dhe ku mund të shfrytëzonin vendbanimet e mëparshme franceze në Luiziana, përreth [[Gjiri i Meksikës|Gjirit të Meksikës]]. Këta kolonë të hershëm francezë krijuan aleanca me fiset vendase të Mesperëndimit, ndërsa pasardhësit e tyre me prejardhje të përzier më vonë vijuan zgjerimin drejt perëndimit, deri në [[Oqeani Paqësor|Oqeanin Paqësor]] dhe në bregun perëndimor të Shteteve të Bashkuara të sotme. === Revolucioni Amerikan === {{Kryesor|Revolucioni Amerikan|Lufta Revolucionare Amerikane}} Në vitin 1776, pas disa përpjekjesh për të zgjidhur mosmarrëveshjet me [[Mbretëria e Britanisë së Madhe|Mbretërinë e Britanisë së Madhe]], [[Trembëdhjetë Kolonitë|Trembëdhjetë Kolonitë]] e Amerikës Britanike dërguan delegatë në [[Kongresi i Dytë Kontinental|Kongresin e Dytë Kontinental]] në [[Filadelfia|Filadelfi]]. Më 4 korrik 1776, kongresi miratoi njëzëri [[Deklarata e Pavarësisë së Shteteve të Bashkuara|Deklaratën e Pavarësisë]], të hartuar kryesisht nga anëtari i [[Komiteti i Pesësh|Komitetit të Pesësh]], [[Thomas Jefferson]], të cilin Kongresi i Dytë Kontinental e kishte ngarkuar për hartimin e saj. Në Deklaratë, trembëdhjetë kolonitë shpallën pavarësinë nga monarkia britanike, e cila atëherë drejtohej nga mbreti [[Xhorxhi III]], dhe renditën faktorët që ndikuan në vendimin e tyre. Nënshkrimi dhe shpallja e Deklaratës së Pavarësisë zyrtarizuan dhe përshkallëzuan Luftën Revolucionare Amerikane, e cila kishte nisur një vit më parë, më 19 prill 1775, me {{ill|Betejat e Leksingtonit dhe Konkordit|en|Battles of Lexington and Concord|lt=betejat e Leksingtonit dhe Konkordit}}. Pas shpërthimit të luftës, delegatët e Trembëdhjetë Kolonive u mblodhën në Filadelfi, krijuan {{ill|Ushtrinë Kontinentale|en|Continental Army}} nga milicitë e ndryshme të {{ill|Patriotëve të Revolucionit Amerikan|en|Patriot (American Revolution)|lt=patriotëve të Revolucionit Amerikan}} që po i bënin qëndresë britanikëve, dhe emëruan [[Xhorxh Uashington|Xhorxh Uashingtonin (George Washington)]] komandant ushtarak të Ushtrisë Kontinentale. Teksa përparonte Lufta Revolucionare Amerikane, Franca dhe Spanja, të dyja armiq të Britanisë në atë kohë, nisën të shihnin mundësinë e një fitoreje amerikane në luftë dhe filluan të mbështesnin Uashingtonin dhe kauzën revolucionare amerikane. Nga ana e saj, {{ill|Ushtria Britanike gjatë Luftës Revolucionare Amerikane|en|British Army during the American Revolutionary War}} u mbështet nga njësi ushtarake hesiane nga Gjermania e sotme. Në vitin 1783, pas një përpjekjeje tetëvjeçare për të mposhtur kryengritjen amerikane, mbreti Xhorxhi III pranoi humbjen e Britanisë në luftë. Kjo çoi në nënshkrimin e [[Traktati i Parisit (1783)|Traktatit të Parisit]] më 3 shtator 1783, i cili konsolidoi krijimin sovran të Shteteve të Bashkuara. ===Zgjerimi drejt perëndimit=== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Shtigjet e zgjerimit drejt perëndimit|en|Westward Expansion Trails}}}} {{Hatnote|Shih: {{ill|Ekspedita e Luisit dhe Klarkut|en|Lewis and Clark Expedition}}, {{ill|Blerja e Luizianës|en|Louisiana Purchase}} dhe {{ill|Ekspedita Eksploruese e Shteteve të Bashkuara|en|United States Exploring Expedition}}}} [[Skeda:Professor G. Droysens Allgemeiner historischer Handatlas 1886 (134038141).jpg|thumb|right|Kolonizimi evropian i Amerikës së Veriut dhe {{ill|Territorial evolution of the United States|en|Territorial evolution of the United States|lt=ndryshimi territorial i Shteteve të Bashkuara}}, nga Gustav Droysen]] Nga fundi i shekullit XVIII, Rusia ishte vendosur përgjatë bregdetit verior të {{ill|Pacific Northwest|en|Pacific Northwest|lt=veriperëndimit të Paqësorit}}, ku merrej me tregtinë detare të gëzofëve dhe mbështetej nga vendbanime të ndryshme të popujve vendas të rajonit. Si rezultat, spanjollët shfaqën interes më të madh për kontrollin e tregtisë në bregdetin e Paqësorit dhe hartëzuan pjesën më të madhe të vijës bregdetare. Gjatë asaj periudhe u bënë përpjekjet e para për të krijuar vendbanime spanjolle në {{ill|Alta California|en|Alta California|lt=Kaliforninë e Epërme}}. Një numër ekspeditash tokësore të lidhura me udhëtarët kanadezë të lumenjve (''voyageurs''), tregtinë e gëzofëve dhe ekspeditat e drejtuara nga Shtetet e Bashkuara, përfshirë ato të Luisit dhe Klarkut, Frémontit dhe Wilkesit, arritën deri në Paqësor. Në vitin 1803, gjatë presidencës së Thomas Jeffersonit, presidenti i tretë i Shteteve të Bashkuara, Napoleoni Bonaparti i shiti Shteteve të Bashkuara pretendimet e mbetura territoriale të Francës në Amerikën e Veriut, përfshirë rajonet në perëndim të lumit Misisipi, nëpërmjet {{ill|Louisiana Purchase|en|Louisiana Purchase|lt=Blerjes së Luizianës}}. Spanja dhe Shtetet e Bashkuara e zgjidhën mosmarrëveshjen për kufirin e tyre perëndimor në vitin 1819, me {{ill|Adams–Onís Treaty|en|Adams–Onís Treaty|lt=Traktatin Adams–Onís}}. Meksika zhvilloi një luftë të gjatë për pavarësi nga Spanja dhe e fitoi atë në vitin 1821; Meksika përfshinte në atë kohë edhe Amerikën Qendrore. Shtetet e Bashkuara kërkuan zgjerim të mëtejshëm drejt perëndimit dhe zhvilluan {{ill|Mexican–American War|en|Mexican–American War|lt=Luftën Meksikano-Amerikane}}, duke fituar një territor të gjerë, të cilin fillimisht e pretendoi Spanja e më pas Meksika, por që asnjëra nuk e kontrollonte efektivisht. Në fakt, pjesën më të madhe të zonës e zotëronin popujt vendas, të cilët nuk i njihnin pretendimet e Spanjës, Francës apo Shteteve të Bashkuara. Në vitin 1867, Rusia ia shiti Shteteve të Bashkuara pretendimet e saj në Amerikën e Veriut, përfshirë territorin e shtetit të sotëm amerikan të [[Alaska|Alaskës]]. ===Kanadaja dhe Kanali i Panamasë=== {{Kryesor|Kanadaja}} {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Kanali i Panamasë|en|Panama Canal}}}} Në vitin 1867, kolonët në veri të Shteteve të Bashkuara u bashkuan si Dominion i Kanadasë. Shtetet e Bashkuara kërkuan të hapnin një kanal përmes {{ill|Isthmus of Panama|en|Isthmus of Panama|lt=istmit të Panamasë}}, në [[Panamaja|Panamanë]] e sotme, në Amerikën Qendrore, që atëherë ishte pjesë e [[Kolumbia|Kolumbisë]] së sotme. Shtetet e Bashkuara i ndihmuan panamezët në një luftë që çoi në shkëputjen e tyre nga Kolumbia. Më pas, Shtetet e Bashkuara krijuan Zonën e Kanalit të Panamasë dhe shpallën sovranitetin mbi të. Pas dekadash pune, Kanali i Panamasë përfundoi në vitin 1913, duke lidhur Oqeanin Atlantik me Oqeanin Paqësor dhe duke lehtësuar ndjeshëm lundrimin në transportin detar global. == Gjeografia == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Gjeografia e Amerikës së Veriut|en|Geography of North America}}}} [[File:Physical Features of North America map by Tom Patterson v. 1.01, meters.jpg|thumb|Format e relievit dhe mbulesa e tokës në Amerikën e Veriut, paraqitur në një hartë të vitit 2021]] [[File:Saguaro National Park - Flickr - Joe Parks.jpg|thumb|[[Shkretëtira Sonorane]] në [[Arizona]]]] [[File:Moraine Lake 17092005.jpg|thumb|[[Liqeni Moraine]] në [[Parku kombëtar Banff|Parkun Kombëtar Banff]], në [[Alberta]]]] [[File:Nuuk city below Sermitsiaq.JPG|thumb|[[Nuuk]], kryeqyteti i [[Grenlanda|Grenlandës]]]] Amerika e Veriut zë pjesën veriore të masës tokësore që përgjithësisht quhet Bota e Re, [[Hemisfera Perëndimore|hemisfera perëndimore]], Amerikat ose thjesht Amerika, e cila në shumë vende konsiderohet një kontinent i vetëm<ref name="IOC">{{Cite web |url=http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_672.pdf |title=The Olympic symbols |publisher=[[Komiteti Olimpik Ndërkombëtar]] |year=2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080307073846/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_672.pdf |archive-date=2008-03-07 |location=Lausanne: Olympic Museum and Studies Centre |language=en}} Pesë unazat e flamurit olimpik përfaqësojnë pesë kontinentet e banuara pjesëmarrëse: Afrikën, Amerikën, Azinë, Evropën dhe Oqeaninë.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.moscow2001.olympic.org/en/pdf/members_by_continent.pdf |title=Members by continent |archive-url=https://web.archive.org/web/20020223205800/http://www.moscow2001.olympic.org/en/pdf/members_by_continent.pdf |archive-date=2002-02-23 |language=en}}</ref><ref name="Oceano">{{Cite book |title=Océano Uno, Diccionario Enciclopédico y Atlas Mundial |chapter=Continente |pages=392, 1730 |isbn=978-84-494-0188-6 |last1=Equipo |year=1997 |publisher=Océano |language=es}}</ref><ref name="cincocontinentes">{{Cite book |title=Los Cinco Continentes (The Five Continents) |publisher=Planeta-De Agostini Editions |year=1997 |isbn=978-84-395-6054-8 |language=es}}</ref>, ndërsa Amerika e Veriut është një nënkontinent.<ref>{{Cite web |title=Encarta, "Norteamérica" |url=http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130015145/http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html |archive-date=2009-01-30 |url-status=dead |language=es |access-date=2007-01-30}}</ref><ref name="britannica-northamerica">{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America |title=North America |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=2014-02-03 |archive-date=2012-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120520211322/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Map And Details Of All 7 Continents |url=https://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/contnent.htm |access-date=2016-09-02 |publisher=worldatlas.com |quote=In some parts of the world, students are taught that there are only six continents, as they combine North America and South America into one continent called the Americas. |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304032048/http://worldatlas.com/aatlas/infopage/contnent.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Amerika e Veriut është kontinenti i tretë për nga sipërfaqja, pas [[Azia|Azisë]] dhe [[Afrika|Afrikës]].<ref>{{Cite web |last=Rosenberg |first=Matt |date=2020-04-11 |title=Ranking the 7 Continents by Size and Population |url=https://www.thoughtco.com/continents-ranked-by-size-and-population-4163436 |access-date=2020-08-27 |website=ThoughtCo |language=en |archive-date=2020-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101002537/https://www.thoughtco.com/continents-ranked-by-size-and-population-4163436 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=North America Land Forms and Statistics |url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/nalandst.htm |access-date=2013-06-16 |publisher=World Atlas.com |archive-date=2013-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130623010048/http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/nalandst.htm |url-status=live |language=en}}</ref> E vetmja lidhje tokësore e Amerikës së Veriut me [[Amerika Jugore|Amerikën Jugore]] gjendet në territorin e sotëm të [[Panamaja|Panamasë]], te Gryka e Darienit, në kufirin Kolumbi–Panama, duke bërë që pothuajse e gjithë Panamaja të përfshihet në Amerikën e Veriut.<ref>{{Cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#americas |title=Americas |work=Standard Country and Area Codes Classifications (M49) |publisher=United Nations Statistics Division |access-date=2014-02-03 |archive-date=2009-12-11 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20091211114207/http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#americas |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/north_america/referencemap_image_view |archive-url=https://web.archive.org/web/20061021010223/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/north_america/referencemap_image_view |archive-date=2006-10-21 |title=North America |work=Atlas of Canada |access-date=2011-05-12 |url-status=dead |language=en}}</ref><ref name="North America Atlas">{{Cite magazine |url=http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=nameri&Rootmap=&Mode=d&SubMode=w |title=North America Atlas |magazine=National Geographic |access-date=2011-05-12 |archive-date=2020-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200525180734/https://www.nationalgeographic.org/education/?xpop=1 |url-status=dead |language=en}}</ref> Sipas një këndvështrimi tjetër, disa gjeologë e vendosin kufirin jugor të kontinentit, nga pikëpamja fiziko-gjeografike, te Istmi i Tehuantepekut në Meksikë; sipas këtij përcaktimi, Amerika Qendrore shtrihet prej aty në juglindje, deri në Amerikën Jugore.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Central America |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/102196/Central-America |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=2011-06-28 |archive-date=2011-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708183740/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/102196/Central-America |url-status=live |language=en}}</ref> Ishujt e Karaibeve, ose Inditë Perëndimore, konsiderohen pjesë e Amerikës së Veriut.<ref name="britannica-northamerica"/> Vija bregdetare kontinentale është e gjatë dhe e çrregullt. Gjiri i Meksikës është trupi ujor më i madh që futet në kontinent, i ndjekur nga Gjiri Hadson. Të tjerë janë Gjiri i Shën Lorencit dhe Gjiri i Kalifornisë. Përpara formimit të istmit të Amerikës Qendrore, rajoni kishte qenë i mbuluar nga ujërat. Ishujt e Indive Perëndimore shënojnë një ish-urë tokësore të zhytur, që kishte lidhur Amerikën e Veriut me Amerikën Jugore përmes zonave ku sot ndodhen [[Florida]] dhe [[Venezuela]]. Në brigjet e kontinentit ka disa ishuj dhe grupe ishujsh; ndër më të rëndësishmit janë Arkipelagu Arktik, Antilet e Mëdha dhe Antilet e Vogla, Ishujt Aleutianë (disa prej të cilëve ndodhen në hemisferën lindore), Arkipelagu Aleksandër, mijëra ishuj të bregdetit të Kolumbisë Britanike dhe Njufaundlendi. [[Grenlanda]], një ishull danez me vetëqeverisje dhe ishulli më i madh në botë, ndodhet mbi të njëjtën pllakë tektonike (Pllakën e Amerikës së Veriut) dhe, nga pikëpamja gjeografike, është pjesë e Amerikës së Veriut. Në kuptimin gjeologjik, Bermudet nuk janë pjesë e Amerikave, por janë ishuj oqeanikë të formuar mbi çarjen e Kurrizit të Mes-Atlantikut më shumë se 100 milionë vjet më parë. Masa tokësore më e afërt është Kepi Hateras në [[Karolina e Veriut]]. Megjithatë, Bermudet shpesh konsiderohen pjesë e Amerikës së Veriut, sidomos për shkak të lidhjeve të tyre historike, politike dhe kulturore me [[Virxhinia|Virxhinian]] dhe pjesë të tjera të kontinentit. Pjesa dërrmuese e Amerikës së Veriut ndodhet mbi Pllakën e Amerikës së Veriut. Pjesë të Meksikës perëndimore, përfshirë Gadishullin e Kalifornisë së Poshtme, si dhe të [[Kalifornia|Kalifornisë]], përfshirë qytetet [[San Diego]], [[Los Anxheles]] dhe Santa Kruz, ndodhen në skajin lindor të Pllakës së Paqësorit; të dyja pllakat takohen përgjatë Thyerjes së San Andreasit. Pjesa më jugore e kontinentit dhe pjesa më e madhe e Indive Perëndimore ndodhen mbi Pllakën e Karaibeve, ndërsa Pllaka Huan de Fuka dhe Pllaka e Kokosit kufizojnë Pllakën e Amerikës së Veriut në skajin e saj perëndimor. Kontinenti mund të ndahet në katër rajone të mëdha, secili me shumë nënrajone: Fushat e Mëdha, që shtrihen nga Gjiri i Meksikës deri në Arktikun kanadez; perëndimi i ri nga pikëpamja gjeologjike dhe malor, përfshirë Malet Shkëmbore, Pellgun e Madh, [[Kalifornia|Kaliforninë]] dhe [[Alaska|Alaskën]]; pllaja e ngritur, por relativisht e rrafshët, e Mburojës Kanadeze në verilindje; dhe rajoni i larmishëm lindor, ku përfshihen Malet Apalaçe, fusha bregdetare përgjatë bregut të Atlantikut dhe Gadishulli i Floridës. Meksika, me pllajat dhe vargmalet e saj të gjata, shtrihet kryesisht në rajonin perëndimor, megjithëse fusha bregdetare lindore vazhdon në jug përgjatë Gjirit. Malet perëndimore ndahen në mes në vargun kryesor të Maleve Shkëmbore dhe vargmalet bregdetare në [[Kalifornia|Kaliforni]], [[Oregon]], [[Uashington|Uashington (shtet)]] dhe [[Kolumbia Britanike]], me Pellgun e Madh ndërmjet tyre — një zonë më e ulët, me vargmale më të vogla dhe shkretëtira të ulëta. Maja më e lartë është [[Denali]] (i quajtur edhe Mali Mek-Kinli) në Alaskë. Shërbimi Gjeologjik i SHBA-së (USGS) thotë se qendra gjeografike e Amerikës së Veriut ndodhet «10 km në perëndim të Baltës, në kontenë Pirsi, Dakotë e Veriut», afërsisht në {{Coord|48|10|N|100|10|W}}, rreth {{Convert|15|mi|km|order=flip|sp=us}} nga Rajbi, në Dakotë të Veriut. USGS-ja thotë gjithashtu se «asnjë pikë e shënuar apo e përuruar nga ndonjë agjenci qeveritare nuk është përcaktuar si qendra gjeografike e as 50 shteteve, e as e Shteteve të Bashkuara kontinentale, e as e kontinentit të Amerikës së Veriut».<ref>{{Cite web |url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722022527/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |archive-date=2012-07-22 |title=Elevations and Distances |access-date=2013-12-09 |url-status=dead |language=en}}</ref> Megjithatë, në Rajbi ndodhet një obelisk prej guri, 4,6 m i lartë, që pretendon se shënon qendrën. Poli kontinental i paarritshmërisë së Amerikës së Veriut ndodhet 1.650 km larg vijës bregdetare më të afërt, midis Allenit dhe Kajlit, në Dakotën e Jugut, te {{Coord|43.36|N|101.97|W|name=Poli i paarritshmërisë së Amerikës së Veriut}}.<ref name="PIA">{{Cite journal |doi=10.1080/14702540801897809 |volume=123 |issue=3 |pages=227–233 |last1=Garcia-Castellanos |first1=D. |last2=Lombardo |first2=U. |title=Poles of Inaccessibility: A Calculation Algorithm for the Remotest Places on Earth |journal=Scottish Geographical Journal |date=2007 |bibcode=2007ScGJ..123..227G |s2cid=55876083 |url=http://cuba.ija.csic.es/~danielgc/papers/Garcia-Castellanos,%20Lombardo,%202007,%20SGJ.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629230429/http://cuba.ija.csic.es/~danielgc/papers/Garcia-Castellanos,%20Lombardo,%202007,%20SGJ.pdf |archive-date=2014-06-29 |access-date=2011-06-03 |issn=1470-2541 |language=en}}</ref> === Kanada === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Gjeografia e Kanadasë|en|Geography of Canada}}}} Kanadaja mund të ndahet në afërsisht shtatë njësi [[fiziografike]]:<ref>{{Cite web |last=Government of Canada |first=Natural Resources Canada |date=12 September 2016 |title=Natural Resources Canada. The Atlas of Canada. Physiographic Regions of Canada |url=https://atlas.gc.ca/phys/en/index.html |access-date=15 September 2024 |website=atlas.gc.ca |language=en}}</ref> # {{ill|Mburoja Kanadeze|en|Canadian Shield}} # {{ill|Rrafshinat e Brendshme|en|Interior Plains}} # Ultësirat e Liqeneve të Mëdha dhe lumit Shën Lorenc # Rajoni i [[Malet Apalashe|Maleve Apalashe]] # Kordiliera Perëndimore # {{ill|Ultësirat e Gjirit Hadson|en|Hudson Bay Lowlands}} # {{ill|Arkipelagu Arktik|en|Arctic Archipelago}} === Shtetet e Bashkuara === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Gjeografia e Shteteve të Bashkuara|en|Geography of the United States}}; {{ill|Rajonet fiziografike të Shteteve të Bashkuara|en|Physiographic regions of the United States}}}} 48 shtetet e poshtme të SHBA-së mund të ndahen në afërsisht tetë njësi [[fiziografike]]:<ref>{{Cite web |date=15 May 2006 |title=Physiographic Regions |url=http://tapestry.usgs.gov/physiogr/physio.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060515044037/http://tapestry.usgs.gov/physiogr/physio.html |archive-date=15 May 2006 |access-date=15 September 2024 |publisher=United States Geological Survey |language=en}}</ref> # {{ill|Rrafshnaltat ndërmalore|en|Intermontane Plateaus}} # {{ill|Rrafshnalta Laurentiane|en|Laurentian Upland}}, pjesë e [[Mburoja Kanadeze|Mburojës Kanadeze]],<ref name="Marianopolis" /> në pjesën veriore të {{ill|Midwestern United States|en|Midwestern United States|lt=Midwestit}} të sipërm të SHBA-së # [[Rrafshinat e Brendshme]] # {{ill|Rrafshina Atlantike|en|Atlantic Plain}} # Malësitë Apalashe # {{ill|Malësitë e Brendshme|en|U.S. Interior Highlands}} # {{ill|Sistemi i Maleve Shkëmbore|en|Geology of the Rocky Mountains}} # Sistemi i Maleve të Bregdetit të Paqësorit === Meksika === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Gjeografia e Meksikës|en|Geography of Mexico}}}} Meksika mund të ndahet në afërsisht pesëmbëdhjetë njësi [[fiziografike]]:<ref>{{Cite book |last=Bautista |first=Francisco |title=El Kast de México |publisher=Asociación Mexicana de Estudios sobre el Karst |year=2023 |publication-place=Ciudad de México |page=47 |language=es |trans-title=The Karst of Mexico}}</ref> # Gadishulli i Kalifornisë së Poshtme # Baseni dhe vargmalet e Sonorës # {{ill|Sierra Madre Occidental|en|Sierra Madre Occidental|lt=Sierra Madreja Perëndimore}} # Malet dhe rrafshinat veriore # {{ill|Sierra Madre Oriental|en|Sierra Madre Oriental|lt=Sierra Madreja Lindore}} # Rrafshina e Madhe # Rrafshina bregdetare e Paqësorit # Rrafshina bregdetare veriore e Gjirit # [[Rrafshnalta Meksikane|Rrafshnalta Qendrore]] # [[Brezi vullkanik trans-meksikan|Boshti Vullkanik]] # {{ill|Sierra Madre del Sur|en|Sierra Madre del Sur|lt=Sierra Madreja Jugore}} # [[Rrafshina bregdetare e Gjirit|Rrafshina bregdetare jugore e Gjirit]] # {{ill|Sierra Madre del Sur|en|Sierra Madre del Sur|lt=Sierra Madreja e Chiapasit}} # Malësitë e Chiapasit # Gadishulli Jukatan === Klima === [[File:Koppen-Geiger Map North America present.svg|thumb|upright=1.2|Harta e klasifikimit klimatik Köppen-Geiger për Amerikën e Veriut]] Amerika e Veriut është një kontinent shumë i madh që shtrihet nga veriu i [[Rrethi Arktik|Rrethit Arktik]] deri në jug të [[Tropiku i Gaforres|Tropikut të Gaforres]]. Groenlanda, bashkë me [[Mburoja Kanadeze|Mburojën Kanadeze]], përbëhet nga [[Tundra|tundra]], me temperatura mesatare që variojnë nga {{Cvt|10|to|20|C}}, ndërsa Groenlanda qendrore mbulohet nga një shtresë shumë e madhe akulli. Kjo tundër shtrihet në pjesën më të madhe të Kanadasë, por kufiri i saj përfundon pranë Maleve Shkëmbore (duke përfshirë edhe Alaskën) dhe në skajin e Mburojës Kanadeze, pranë [[Liqenet e Mëdha|Liqeneve të Mëdha]]. Klima në perëndim të [[Malet Kaskade|Maleve Kaskade]] përshkruhet si klimë e butë, me reshje mesatare prej {{Convert|20|in|abbr=off|sp=us}}.<ref>{{cite web |url=http://cses.washington.edu/cig/pnwc/pnwc.shtml |title=Cascades weather |author=University of Washington |work=University of Washington |access-date=7 June 2015 |archive-date=10 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310162902/http://cses.washington.edu/cig/pnwc/pnwc.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Klima në zonat bregdetare të Kalifornisë përshkruhet si [[Klima mesdhetare|mesdhetare]]; temperaturat mesatare në qytete si [[San Francisko]] variojnë nga {{Cvt|57|to|70|F}} gjatë vitit.<ref>{{cite web |url=http://www.sftodo.com/sanfranciscoweather.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130719235932/http://www.sftodo.com/sanfranciscoweather.html |url-status=dead |archive-date=19 July 2013 |title=Temperature of San Francisco |author=SF to do |work=tourism |language=en}}</ref> Nga [[Bregu Lindor i Shteteve të Bashkuara|Bregu Lindor]] deri në pjesën lindore të [[Dakota e Veriut|Dakotës së Veriut]], e më tej në jug deri në [[Kanzas]], shtrihet [[Klima kontinentale e lagësht|klima kontinentale e lagësht]], me stinë të theksuara dhe reshje të shumta vjetore. Në [[Nju Jork Siti]], për shembull, bien mesatarisht {{Cvt|50|in}} reshje në vit.<ref>{{cite web |url=http://www.currentresults.com/Weather/New-York/average-yearly-precipitation.php |title=Rainfall of NYC |work=Current Results |access-date=7 June 2015 |archive-date=5 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150705180619/http://www.currentresults.com/Weather/New-York/average-yearly-precipitation.php |url-status=live |language=en}}</ref> Duke nisur nga kufiri jugor i klimës kontinentale të lagësht dhe duke u shtrirë deri në [[Gjiri i Meksikës|Gjirin e Meksikës]], ndërsa përfshin gjysmën lindore të Teksasit, shtrihet [[Klima subtropikale e lagësht|klima subtropikale e lagësht]]. Kjo zonë ka qytetet më të lagështa në SHBA-në e afërt, ku reshjet vjetore arrijnë {{Cvt|67|in}} në {{ill|Mobile, Alabama|en|Mobile, Alabama|lt=Mobile}} të Alabamës.<ref>{{cite web |url=http://www.livescience.com/1558-study-reveals-top-10-wettest-cities.html |title=Top 10 wettest cities |first=Andrea |last=Thompson |work=livescience |date=18 May 2007 |access-date=7 June 2015 |archive-date=15 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215104426/http://www.livescience.com/1558-study-reveals-top-10-wettest-cities.html |url-status=live |language=en}}</ref> Nga kufiri mes klimave kontinentale të lagështa dhe subtropikale, e duke u shtrirë në perëndim deri te [[Sierra Nevada (SHBA)|Sierra Nevada]], në jug deri te skaji jugor i Durangos dhe në veri deri te kufiri me klimën e tundrës, shtrihen klimët [[Klima gjysmë e thatë|gjysmë të thata]] të stepës dhe [[Klima shkretinore|shkretëtirës]], më të thatat në SHBA.<ref>{{cite web |url=http://home.comcast.net/~rhaberlin/crpptnts.htm |date=2015 |title=Climate Regions of North America |first=Rita D. |last=Haberlin |work=Peralta Colleges, Physical Geography |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002103016/http://home.comcast.net/~rhaberlin/crpptnts.htm |archive-date=2 October 2015 |language=en}}</ref> Klimat malore shtrihen nga veriu në jug të kontinentit. Klimat [[Klima subtropikale|subtropikale]] ose [[Klima e butë|të buta]] gjenden menjëherë në jug të tropikëve, si në Meksikën qendrore dhe në [[Guatemala]]. [[Klima tropikale|Klimat tropikale]] shfaqen në rajonet [[Ishulli|ishullore]] dhe në ngushticën e nënkontinentit, në vende dhe shtete të lagura nga [[Deti i Karaibeve]] ose që ndodhen në jug të Gjirit të Meksikës dhe të [[Oqeani Paqësor|Oqeanit Paqësor]].<ref>{{Cite news |url=http://www.naturalhistoryonthenet.com/Continents/north_america.htm |title=Facts and Information about the Continent of North America |date=7 July 2016 |work=Natural History on the Net |access-date=15 September 2018 |language=en-US |archive-date=15 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915125641/http://www.naturalhistoryonthenet.com/Continents/north_america.htm |url-status=live}}</ref> Modelet e reshjeve ndryshojnë në të gjithë rajonin; si rrjedhojë, gjenden klima të [[Klima tropikale e pyjeve të shiut|pyjeve tropikale të shiut]], [[Klima tropikale musonike|musonike]] dhe [[Klima tropikale e savanës|savanore]], me reshje dhe temperatura të larta gjatë gjithë vitit. === Ekologjia === [[File:NorthAmerica-WaterDivides.png|thumb|Ndarjet kryesore ujore në [[Kanadaja|Kanada]], [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës]] dhe [[Meksika|Meksikë]]]] {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Jeta e egër e Meksikës|en|Wildlife of Mexico}}, {{ill|Fauna e Shteteve të Bashkuara|en|Fauna of the United States}}, {{ill|Flora e Shteteve të Bashkuara|en|Flora of the United States}} dhe {{ill|Jeta e egër e Kanadasë|en|Wildlife of Canada}}}} Fauna e spikatur e Amerikës së Veriut përfshin {{ill|Bizoni amerikan|en|American bison|lt=bizonin}}, {{ill|Ariu i zi amerikan|en|American black bear|lt=arin e zi}}, [[Jaguari|jaguarin]], [[Puma|pumën]], {{ill|Qeni i prerisë|en|prairie dog|lt=qenin e prerisë}}, [[Gjel deti (shpend)|gjelin e detit]], {{ill|Antilopa pronghorn|en|pronghorn|lt=pronghornin}}, {{ill|Rakuni|en|raccoon|lt=rakunin}}, [[Kojota|kojotën]] dhe {{ill|Flutura monarke|en|monarch butterfly|lt=fluturën monarke}}. Ndër bimët e zbutura në Amerikën e Veriut përfshihen [[Duhani|duhani]], [[Misri|misri]], [[Cucurbita|kungulli]], [[Domatja|domatja]], {{ill|Luledielli|en|sunflower|lt=luledielli}}, [[Boronica|boronica]], [[Avokado|avokadoja]], pambuku, speci djegës dhe [[Vanilja|vanilja]]. === Gjeologjia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Gjeologjia e Amerikës së Veriut|en|Geology of North America}}}} ==== Historia gjeologjike ==== {{ill|Laurentia|en|Laurentia}} është një {{ill|Kraton|en|craton|lt=kraton}} i lashtë, që përbën bërthamën gjeologjike të Amerikës së Veriut; ajo u formua midis 1,5 dhe 1,0 miliard vjetësh më parë, gjatë eonit {{ill|Proterozoiku|en|Proterozoic}}.<ref>{{Cite journal |last=Dalziel |first=I. W. D. |year=1992 |title=On the organization of American Plates in the Neoproterozoic and the breakout of Laurentia |journal=GSA Today |volume=2 |issue=11 |pages=237–241 |language=en}}</ref> [[Mburoja Kanadeze]] është pjesa më e madhe e këtij kratoni që del në sipërfaqe. Nga Paleozoiku i vonë deri në Mezozoikun e hershëm, Amerika e Veriut ishte e bashkuar me kontinentet e tjera të sotme në superkontinentin [[Pangea]], me [[Evroazia|Evroazinë]] në lindje të saj. Një nga pasojat e formimit të Pangjesë ishte krijimi i [[Malet Apalashe|Maleve Apalashe]], të cilat u formuan rreth 480 milionë vjet më parë dhe janë ndër vargmalet më të vjetra në botë. Kur Pangea nisi të çahej rreth 200 milionë vjet më parë, Amerika e Veriut u bë pjesë e {{ill|Laurazia|en|Laurasia}}, përpara se të ndahej nga Evroazia dhe të bëhej kontinent më vete, gjatë mesit të periudhës {{ill|Kretaku|en|Cretaceous}}.<ref name="ReferenceA">{{Cite book |last1=Merali |first1=Zeeya |title=Visualizing Earth Science |last2=Skinner |first2=Brian J. |date=2009-01-09 |publisher=Wiley |isbn=978-0-470-41847-5 |language=en}}</ref> Malet Shkëmbore dhe vargmalet e tjera perëndimore nisën të formoheshin rreth kësaj kohe, gjatë një periudhe ngritjeje malore të quajtur {{ill|Orogjeneza Laramide|en|Laramide orogeny|lt=orogjeneza Laramide}}, midis 80 dhe 55 milionë vjetëve më parë. Formimi i {{ill|Istmit të Panamasë|en|Isthmus of Panama}}, që lidhi kontinentin me Amerikën e Jugut, ndodhi me gjasë rreth 12–15 milionë vjet më parë.<ref name="Origins">{{Cite web |date=2015-04-10 |title=Land Bridge Linking Americas Rose Earlier Than Thought |url=http://www.livescience.com/50450-when-panama-land-bridge-appeared.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004171848/http://www.livescience.com/50450-when-panama-land-bridge-appeared.html |archive-date=2015-10-04 |access-date=2015-10-03 |work=LiveScience.com |language=en}}</ref> [[Liqenet e Mëdha]] (si edhe shumë liqene dhe lumenj të tjerë veriorë me ujë të ëmbël) u formuan nga akullnajat që u tërhoqën rreth 10.000 vjet më parë. Amerika e Veriut është burim i shumë prej njohurive të njerëzimit për periudhat e kohës gjeologjike.<ref name="dinopedia-american">{{Cite book |last=Dodson |first=Peter |title=Encyclopedia of Dinosaurs |publisher=Academic Press |year=1997 |editor1-last=Currie |editor1-first=Phillip J. |pages=10–13 |chapter=American Dinosaurs |editor2-last=Padian |editor2-first=Kevin |language=en}}</ref> Territori që më vonë do të bëhej Shtetet e Bashkuara ka dhënë më shumë lloje dinozaurësh se çdo vend tjetër i sotëm.<ref name="dinopedia-american" /> Sipas paleontologut Peter Dodson, kjo lidhet kryesisht me stratigrafinë, klimën dhe gjeografinë, burimet njerëzore dhe historinë.<ref name="dinopedia-american" /> Pjesa më e madhe e erës mezozoike përfaqësohet nga dalje shkëmbore të ekspozuara në rajonet e shumta të thata të kontinentit.<ref name="dinopedia-american" /> Vendburimi më i rëndësishëm i fosileve të dinosaurëve të Jurasikut të vonë në Amerikën e Veriut është {{ill|Formacioni Morrison|en|Morrison Formation}}, në perëndim të SHBA-së.<ref name="jurassicdistribution">{{Cite book |last=Weishampel |first=David B. |title=Dinosaur distribution (Late Jurassic, North America) |publisher=University of California Press |year=2004 |isbn=978-0-520-24209-8 |editor-last1=Weishampel |editor-first1=David B. |series=The Dinosauria |location=Berkeley |pages=543–545 |editor2-last=Dodson |editor3-last=Halszka |editor3-first=Osmólska |language=en}}</ref> ==== Kanadaja ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Gjeologjia e Kanadasë|en|Geology of Canada}}}} [[File:USGS Geologic Map of North America.jpg|thumb|Hartë gjeologjike e Amerikës së Veriut, botuar nga {{ill|U.S. Geographical Survey|en|U.S. Geographical Survey|lt=Shërbimi Gjeologjik i Shteteve të Bashkuara}}]] [[Kanadaja|Kanadaja]] është, nga pikëpamja gjeologjike, një nga rajonet më të vjetra në botë; më shumë se gjysma e saj përbëhet nga shkëmbinj të [[Koha Prekambriane|Prekambrianit]], të cilët kanë qenë mbi nivelin e detit që nga fillimi i erës paleozoike.<ref name="Marianopolis">{{Cite book |last=Wallace |first=Stewart W. |url=http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/GeologyofCanada.htm |title=Geology Of Canada |publisher=University Associates of Canada |year=1948 |series=The Encyclopedia of Canada |volume=III |place=Toronto |pages=23–26 |access-date=2011-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100704145706/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/GeologyofCanada.htm |archive-date=2010-07-04 |url-status=dead |via=Marianopolis College |language=en}}</ref> Burimet minerare të Kanadasë janë të larmishme dhe të shumta.<ref name="Marianopolis" /> Në Mburojën Kanadeze dhe në veri gjenden rezerva të mëdha hekuri, nikeli, [[Zinku|zinku]], bakri, ari, plumbi, [[Molibdeni|molibdeni]] dhe [[Urani (element kimik)|urani]]. Në Arktik janë zbuluar së fundmi përqendrime të mëdha diamantesh,<ref>{{Cite magazine |title=Digging for Diamonds 24/7 Under Frozen Snap Lake |url=https://www.wired.com/science/planetearth/magazine/16-12/ff_diamonds_sb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903095743/http://www.wired.com/science/planetearth/magazine/16-12/ff_diamonds_sb |archive-date=2011-09-03 |access-date=2011-06-01 |magazine=Wired |language=en}}</ref> çka e ka bërë Kanadanë një nga prodhuesit më të mëdhenj në botë. Në të gjithë Mburojën ka shumë qytete minerare ku nxirren këto minerale. Më i madhi dhe më i njohuri është [[Greater Sudbury]], në Ontario. Sudbury bën përjashtim nga procesi i zakonshëm i formimit të mineraleve në Mburojë, sepse ka prova të shumta që {{ill|Baseni i Sudbury-t|en|Sudbury Basin}} është një {{ill|Krater përplasjeje|en|impact crater|lt=krater përplasjeje}} i lashtë, i formuar nga një {{ill|Meteorit|en|meteorite|lt=meteorit}}. {{ill|Anomalia magnetike e Temagamit|en|Temagami Magnetic Anomaly}}, pranë tij, por më pak e njohur, ka ngjashmëri të theksueshme me Basenin e Sudbury-t. Anomalitë e saj magnetike janë shumë të ngjashme me ato të Basenit të Sudbury-t, ndaj mund të jetë një krater i dytë përplasjeje, i pasur me metale.<ref name="GH">{{Cite news |title=3-D Magnetic Imaging using Conjugate Gradients: Temagami anomaly |url=http://gdcinfo.agg.nrcan.gc.ca/app/3Dimaging/temagami_e.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090711184237/http://gdcinfo.agg.nrcan.gc.ca/app/3Dimaging/temagami_e.html |archive-date=2009-07-11 |access-date=2008-03-13 |language=en}}</ref> Mburoja është gjithashtu e mbuluar nga pyje të gjera boreale, të cilat mbështesin një industri të rëndësishme të shfrytëzimit të lëndës drusore. ==== Shtetet e Bashkuara ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Gjeologjia e Shteteve të Bashkuara|en|Geology of the United States}}}} {{Multiple image | align = right | direction = horizontal | header = | header_align = left/right/center | header_background = | footer = | footer_background = | width = | image1 = North america terrain 2003 map.jpg | width1 = 180 | caption1 = Pamje e vitit 2003 e bazamentit shkëmbor dhe terrenit të Amerikës së Veriut | image2 = North america basement rocks.png | width2 = 180 | caption2 = Hartë e vitit 2015 e {{ill|Kraton|en|craton|lt=kratonet}} dhe shkëmbinjve bazë të Amerikës së Veriut }} Shtetet e Bashkuara mund të ndahen në dymbëdhjetë provinca kryesore gjeologjike:<ref>{{Cite web |date=2013-06-25 |title=Geologic Provinces of the United States: Records of an Active Earth |url=http://geomaps.wr.usgs.gov/parks/province/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130625144411/http://geomaps.wr.usgs.gov/parks/province/index.html |archive-date=2013-06-25 |access-date=2024-09-15 |language=en}}</ref> # Paqësori # {{ill|Rrafshnalta e Kolumbisë|en|Columbia Plateau}} # {{ill|Pellgu dhe Vargmalet|en|Basin and Range Province}} # {{ill|Rrafshnalta e Kolorados|en|Colorado Plateau}} # {{ill|Sistemi i Maleve Shkëmbore|en|Geology of the Rocky Mountains}} # {{ill|Rrafshnalta Laurentiane|en|Laurentian Upland}} # {{ill|Rrafshinat e Brendshme|en|Interior Plains}} # {{ill|Malësitë e Brendshme|en|U.S. Interior Highlands}} # {{ill|Malësitë Apalaçiane|en|Geology of the Appalachians}} # {{ill|Rrafshina Atlantike|en|Atlantic Plain}} # Alaskane # Havaiane Çdo provincë ka historinë e vet gjeologjike dhe veçori unike. Gjeologjia e [[Alaska]]s është tipike për atë të kordilerës, ndërsa ishujt kryesorë të [[Havai]]t përbëhen nga shkëmbinj vullkanikë të neogjenit, të shpërthyer mbi një pikë të nxehtë. ==== Amerika Qendrore ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Gjeologjia e Amerikës Qendrore|en|Geology of Central America}}}} [[File:Tectonic plates Caribbean.png|thumb|[[Amerika Qendrore]] shtrihet mbi Pllakën e Karaibeve.]] [[Amerika Qendrore]] është gjeologjikisht aktive, me [[shpërthim vullkanik|shpërthime vullkanike]] dhe tërmete që ndodhin herë pas here. Në vitin 1976, Guatemala u godit nga një {{ill|Tërmet i madh|en|1976 Guatemala earthquake|lt=tërmet i madh}}, ku humbën jetën 23.000 njerëz; Managua, kryeqyteti i Nikaraguas, u shkatërrua nga tërmetet e viteve 1931 dhe 1972, ku i fundit shkaktoi vdekjen e rreth 5.000 njerëzve; tre tërmete shkatërruan El Salvadorin, njëri në vitin 1986 dhe dy të tjerë në vitin 2001; në vitin 2009, një {{ill|Tërmet|en|2009 Costa Rica earthquake|lt=tërmet}} shkatërroi veriun dhe qendrën e Kosta Rikës, duke shkaktuar të paktën 34 viktima; në [[Hondurasi|Honduras]], një tërmet i fuqishëm shkaktoi shtatë viktima në vitin 2009. {{ill|Shpërthimet vullkanike|en|Volcanic eruption|lt=Shpërthime vullkanike}} janë të zakonshme në rajon. Në vitin 1968, {{ill|Vullkani Arenal|en|Arenal Volcano|lt=vullkani Arenal}}, në Kosta Rikë, shpërtheu dhe shkaktoi vdekjen e 87 njerëzve. Tokat pjellore të formuara nga llavat vullkanike të shpërbëra kanë bërë të mundur mbajtjen e popullsive të dendura në zonat malore me prodhimtari të lartë bujqësore. Amerika Qendrore ka shumë [[Vargmali|vargmale]]; më të gjatat janë Sierra Madre de Chiapas, Cordillera Isabelia dhe Cordillera de Talamanca. Midis vargmaleve shtrihen lugina pjellore, të përshtatshme për banim; në të vërtetë, shumica e popullsisë së Hondurasit, Kosta Rikës dhe Guatemalës jeton në lugina. Luginat janë gjithashtu të përshtatshme për kultivimin e kafesë, fasuleve dhe kulturave të tjera. == Lista e shteteve dhe territoreve == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Lista e shteteve sovrane dhe territoreve të varura në Amerikën Veriore|en|List of sovereign states and dependent territories in North America}}}} {| class="wikitable sortable" style="float:center; text-align:center; white-space:nowrap" |- ! class="unsortable" | [[Stema|Stema]] ! class="unsortable" style="width:20px" | [[Flamuri kombëtar|Flamuri]] ! [[Shteti i pavarur|Shteti]] / Territori i varur<ref name="spp">{{cite web |url=http://www.spp.gov/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20080618182224/http://www.spp.gov/ |archive-date=18 June 2008 |title=SPP Background |publisher=Security and Prosperity Partnership of North America |work=CommerceConnect.gov |access-date=14 November 2010 |language=en}}</ref><ref name="epa">{{cite web |url=http://www.epa.gov/wed/pages/ecoregions/na_eco.htm |title=Ecoregions of North America |publisher={{ill|Agjencia e Shteteve të Bashkuara për Mbrojtjen e Mjedisit|en|United States Environmental Protection Agency}} |access-date=30 May 2011 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225195609/https://www.epa.gov/aboutepa/about-national-health-and-environmental-effects-research-laboratory-nheerl |url-status=dead |language=en}}</ref> ! [[Lista e vendeve sipas sipërfaqes|Sipërfaqja]]<ref>Përveç rasteve kur shënohet ndryshe, të dhënat për sipërfaqen tokësore janë marrë nga {{Cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |title=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |publisher=United Nations Statistics Division |year=2008 |access-date=14 October 2010 |journal= |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225215827/https://web.archive.org/web/20181225215827/https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf%0A |url-status=live |language=en}}</ref> ! [[Lista e vendeve dhe varësive sipas popullsisë|Popullsia]]<br />(2021)<ref name="UN_WPP">{{Cite web |url=https://population.un.org/wpp/ |title=World Population Prospects 2022 |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division |access-date=2022-07-17 |language=en}}</ref><ref name="UN_WPP_2022">{{Cite web |url=https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_General/WPP2022_GEN_F01_DEMOGRAPHIC_INDICATORS_COMPACT_REV1.xlsx |title=World Population Prospects 2022: Demographic indicators by region, subregion and country, annually for 1950–2100 |type=«Popullsia totale, më 1 korrik (në mijëra)» |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division |access-date=2022-07-17 |format=XLSX |language=en}}</ref> ! [[Dendësia e popullsisë në vende dhe varësi|Dendësia<br /> e popullsisë]] ! [[Kryeqyteti|Kryeqyteti]] ! [[Gjuha (komunikim)|Emri/t në gjuhën/ët zyrtare]] ! Kodi ISO 3166-1 |- | [[File:Coat of arms of Anguilla.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Anguilla|size=45}} | [[Anguilla]]<br />([[Mbretëria e Bashkuar]]) | style="text-align:right;"| {{Cvt|91|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|15753}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|164.8|/km2|disp=br()|sortable=on}} | The Valley | Anguilla | AIA |- | [[File:Insigne Antiquae et Barbudae.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Antigua and Barbuda|size=45}} | [[Antigua dhe Barbuda]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|442|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|93219}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|199.1|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Saint Xhons]] | Antigua and Barbuda | ATG |- | [[File:Insigne Arubae.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Aruba|size=45}} | [[Aruba]]<br />([[Mbretëria e Holandës]]){{Efn|name="two"|Në varësi të përkufizimit, [[Panamaja]] mund të konsiderohet shtet ndërkontinental, ndërsa ishujt ABC (Aruba, Bonaire dhe [[Curaçao]]) dhe [[Trinidadi dhe Tobago]] mund të konsiderohen si pjesë ose të Amerikës Veriore, ose të Amerikës Jugore.}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|180|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|106537}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|594.4|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Oranjestad | Aruba | ABW |- | [[File:Insigne Bahamarum.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|The Bahamas|size=45}} | [[Bahamasi]]{{Efn|name="one"|Meqë [[Arkipelagu i Lukajanit]] ndodhet në Oqeanin Atlantik dhe jo në [[Deti i Karaibeve|Detin e Karaibeve]], [[Bahamasi]] bën pjesë në [[Inditë Perëndimore]], por teknikisht nuk është pjesë e [[Karaibet|Karaibeve]], megjithëse Kombet e Bashkuara e grupojnë me to.}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|13943|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|407906}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|24.5|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Nassau]] | Bahamas | BHS |- | [[File:Insigne Barbatae.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Barbados|size=45}} | [[Barbadosi]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|430|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|281200}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|595.3|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Bridgetown]] | Barbados | BRB |- | [[File:Insigne Belizae.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Belize|size=45}} | [[Beliza]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|22966|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|400031}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|13.4|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Belmopan]] | Belize | BLZ |- | [[File:Insigne Bermudae.svg|30px|link=|alt=]] | [[File:Flag of Bermuda.svg|45px|border|link=|alt=]] | [[Bermuda]]<br />(Mbretëria e Bashkuar) | style="text-align:right;"| {{Cvt|54|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|64185}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|1203.7|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Hamilton | Bermuda | BMU |- | [[File:Insigne Insulae Boni Aëris.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Bonaire|size=45}} | Bonaire<br />([[Mbretëria e Holandës]]){{Efn|name="two"}}<ref name="nethant">Vlerësimet e popullsisë janë marrë nga {{cite web |author=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |title=Statistical information: Population |url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20100501150627/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |archive-date=1 May 2010 |publisher=Government of the Netherlands Antilles |access-date=14 October 2010 |language=en}}</ref> | style="text-align:right;"| {{Cvt|294|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| 12.093 | style="text-align:right;"| {{Cvt|41.1|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Kralendijk | Boneiru | BES |- | [[File:Insigne Insularum Virginis Britannicae.svg|30px|link=|alt=]] | [[File:Flag of the British Virgin Islands.svg|45px|border|link=|alt=]] | [[Ishujt e Virgjër Britanikë]]<br />(Mbretëria e Bashkuar) | style="text-align:right;"| {{Cvt|151|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|31122}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|152.3|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Road Town | British Virgin Islands | VGB |- | [[File:Arms of Canada.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Canada|size=45}} | [[Kanadaja]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|9984670|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|38155012}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|3.7|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Otava]] | Canada | CAN |- | [[File:Insigne Insularum Caimanenses.svg|30px|link=|alt=]] | [[File:Flag of the Cayman Islands.svg|45px|border|link=|alt=]] | [[Ishujt Cayman]]<br />(Mbretëria e Bashkuar) | style="text-align:right;"| {{Cvt|264|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|68136}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|212.1|/km2|disp=br()|sortable=on}} | George Town | Cayman Islands | CYM |- | [[File:Arms of the French Republic.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|France|size=45}} | {{ill|Ishulli Kliperton|en|Clipperton Island}} (Franca) | style="text-align:right;"| {{Cvt|6|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| {{Cvt|0|/km2|disp=br()|sortable=on}} | — | Île de Clipperton | CPT |- | [[File:Insigne Costaricum.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Costa Rica|size=45}} | [[Kosta Rika]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|51180|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|5153957}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|89.6|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[San José (Kosta Rika)|San José]] | Costa Rica | CRI |- | [[File:Insigne Cubicum.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Cuba|size=45}} | [[Kuba]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|109886|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|11256372}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|102.0|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Havana]] | Cuba | CUB |- | [[File:Blason an Curaçao.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Curaçao|size=45}} | [[Curaçao]]<br />([[Mbretëria e Holandës]]){{Efn|name="two"}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|444|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|190338}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|317.1|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Willemstad | Curaçao ([[Gjuha holandeze|holandisht]]); Kòrsou (papiamento) | CUW |- | [[File:Insigne Dominicae.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Dominica|size=45}} | [[Domenika]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|751|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|72412}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|89.2|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Roseau]] | Dominica | DMA |- | [[File:Insigne Dominicum.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|the=yes|Dominican Republic|size=45}} | [[Republika Dominikane]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|48671|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|11117873}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|207.3|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Santo Domingo | República Dominicana | DOM |- | [[File:Insigne Salvatoriae.svg|30px|link=|alt=]] | [[File:Flag of El Salvador.svg|45px|border|link=|alt=]] | [[Salvadori]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|21041|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|6314167}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|293.0|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[San Salvadori]] | El Salvador | SLV |- | [[File:Insigne Venetiolae.svg|30px|link=|alt=]] | [[File:Federal dependencies of Venezuela's Flag.svg|45px|border|link=|alt=]] | Varësitë Federale të Venezuelës<br />([[Venezuela]]) | style="text-align:right;"| {{Cvt|342|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| 2.155 | style="text-align:right;"| {{Cvt|6.3|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Gran Roque | Dependencias Federales de Venezuela | VEN-W |- | [[File:Coat of arms of Greenland.svg|30px|link=|alt=]] | [[File:Flag of Greenland.svg|45px|border|link=|alt=]] | [[Grenlanda]]<br />(Mbretëria e Danimarkës) | style="text-align:right;"| {{Cvt|2166086|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|56243}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|0.026|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Nuuk]] | Kalaallit Nunaat ([[Gjuha grenlandeze|grenlandisht]]); Grønland ([[Gjuha daneze|danisht]]) | GRL |- | [[File:Insigne Granatae.png|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Grenada|size=45}} | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|344|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|124610}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|302.3|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Saint George's]] | Gwenad | GRD |- | [[File:Coat of arms of Guadeloupe.svg|30px]] | {{Flagg|pxx|Guadeloupe|size=45}} | [[Guadalupa]]<br />(Franca) | style="text-align:right;"| {{Cvt|1628|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|396051}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|246.7|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Basse-Terre]] | Gwadloup | GLP |- | [[File:Coat of arms of Guatemala.svg|30px]] | {{Flagg|pxx|Guatemala|size=45}} | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|108889|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|17608483}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|128.8|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Guatemala (Qytet)|Qyteti i Guatemalës]] | Guatemala | GTM |- | [[File:Coat of arms of Haiti.svg|30px]] | {{Flagg|pxx|Haiti|size=45}} | [[Haiti]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|27750|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|11447569}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|361.5|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Port-au-Prince]] | Ayiti/Haïti | HTI |- | [[File:Insigne Honduriae.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Honduras|size=45}} | [[Hondurasi]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|112492|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|10278345}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|66.4|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Tegucigalpa]] | Honduras | HND |- | [[File:Insigne Iamaicae.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Jamaica|size=45}} | [[Xhamajka]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|10991|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|2827695}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|247.4|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Kingston]] | Jumieka | JAM |- | [[File:BlasonMartinique.svg|30px]] | [[File:Flag-of-Martinique.svg|45px|border|link=|alt=]] | [[Martinika]]<br />(Franca) | style="text-align:right;"| {{Cvt|1128|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|368796}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|352.6|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Fort-de-France | Martinique ([[Gjuha frënge|frëngjisht]]); Matinik (kreolishtja e Martinikës) | MTQ |- | [[File:Coat of arms of Mexico.svg|30px]] | {{Flagg|pxx|Mexico|size=45}} | [[Meksika]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|1964375|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|126705138}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|57.1|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Qyteti i Meksikës]] | México | MEX |- | [[File:Coat of arms of Montserrat.svg|30px|link=|alt=]] | [[File:Flag of Montserrat.svg|45px|border|link=|alt=]] | [[Montserrati]]<br />(Mbretëria e Bashkuar) | style="text-align:right;"| {{Cvt|102|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|4417}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|58.8|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Plymouth,<br />Brades{{Efn|Për shkak të aktivitetit të vazhdueshëm të vullkanit Soufrière Hills, që nisi në korrik 1995, pjesa më e madhe e Plymouthit u shkatërrua dhe zyrat qeveritare u zhvendosën në Brades. Plymouthi mbetet kryeqyteti ''de jure''.}} | Montserrat | MSR |- | [[File:Insigne Nicaraguae.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Nicaragua|size=45}} | [[Nikaragua]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|130373|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|6850540}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|44.1|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Managua]] | Nicaragua | NIC |- | [[File:Coat of arms of Nueva Esparta State.svg|30px]] | [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|45px|border|link=|alt=]] | Nueva Esparta<br />(Venezuela) | style="text-align:right;"| {{Cvt|1151|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| 491.610 | style="text-align:right;"| {{Cvt|427.1|/km2|disp=br()|sortable=on}} | La Asunción | Nueva Esparta | VEN-O |- | [[File:Insigne Panamae.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Panama|size=45}} | [[Panamaja]]{{Efn|name="two"}}{{Efn|name="three"|Panamaja përgjithësisht konsiderohet vend i Amerikës Veriore, megjithëse disa autoritete e ndajnë nëpërmjet [[Kanali i Panamasë|Kanalit të Panamasë]]. Shifrat e paraqitura këtu i përfshijnë të gjithë vendin.}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|75417|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|4351267}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|45.8|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Qyteti i Panamasë]] | Panamá | PAN |- | [[File:Insigne Portus divitis.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Puerto Rico|size=45}} | [[Portorikoja]]<br />(Shtetet e Bashkuara) | style="text-align:right;"| {{Cvt|8870|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|3256028}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|448.9|/km2|disp=br()|sortable=on}} | San Juan | Puerto Rico | PRI |- | [[File:Insigne Sabae.svg|30px|link=|alt=]] | [[File:Flag of Saba.svg|45px|border|link=|alt=]] | [[Saba]]<br />([[Mbretëria e Holandës]])<ref name="nethant"/> | style="text-align:right;"| {{Cvt|13|km2|0|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| 1.537 | style="text-align:right;"| {{Cvt|118.2|/km2|disp=br()|sortable=on}} | The Bottom | Saba | BES |- | [[File:Escudo de San Andrés y Providencia.svg|30px]] | [[File:Flag of San Andrés y Providencia.svg|45px|border|link=|alt=]] | [[Arkipelagu i San Andrésit, Providencias dhe Santa Catalinës|San Andrési dhe Providencia]]<br />([[Kolumbia]]) | style="text-align:right;"| {{Cvt|53|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| 77.701 | style="text-align:right;"| {{Cvt|1468.59|/km2|disp=br()|sortable=on}} | San Andrés | San Andrés | COL-SAP |- | [[File:BlasonSaintBarthelemy.svg|30px|link=|alt=]] | [[File:Flag of France.svg|45px|border|link=|alt=]] | [[Shën Barthélemy]]<br />(Franca)<ref name="popcia">Këto vlerësime të popullsisë janë për vitin 2010 dhe janë marrë nga {{cite web |title=The World Factbook: 2010 edition |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |publisher=Government of the United States, Central Intelligence Agency |access-date=14 October 2010 |archive-date=26 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151126112445/https://web.archive.org/web/20151126112445/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |url-status=dead |language=en}}</ref> | style="text-align:right;"| {{Cvt|21|km2|disp=br()|sortable=on}}<ref name="areacia">Të dhënat për sipërfaqen tokësore janë marrë nga {{cite web |title=The World Factbook: 2010 edition |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |publisher=Government of the United States, Central Intelligence Agency |access-date=14 October 2010 |archive-date=31 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |url-status=dead |language=en}}</ref> | style="text-align:right;"| 7.448 | style="text-align:right;"| {{Cvt|354.7|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Gustavia | Saint-Barthélemy | BLM |- | [[File:Insigne Sancti Christophori et Nivium.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Saint Kitts and Nevis|size=45}} | [[Shën Kits dhe Nevis]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|261|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|47606}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|199.2|/km2|disp=br()|sortable=on}} | {{ill|Basseterre|en|Basseterre}} | Saint Kitts and Nevis | KNA |- | [[File:Insigne Sanctae Luciae.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Saint Lucia|size=45}} | [[Shën Luçia]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|539|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|179651}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|319.1|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Castries]] | Sainte-Lucie | LCA |- | [[File:Insigne Insulae Sancti Martini (Francia).svg|30px|link=|alt=]] | [[File:Flag of France.svg|45px|border|link=|alt=]] | Kolektiviteti i Shën Martinit<br />(Franca)<ref name="popcia"/> | style="text-align:right;"| {{Cvt|54|km2|disp=br()|sortable=on}}<ref name="areacia"/> | style="text-align:right;"| 29.820 | style="text-align:right;"| {{Cvt|552.2|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Marigot | Saint-Martin | MAF |- | [[File:BlasonSaintPierreetMiquelon.svg|30px|link=|alt=]] | [[File:Flag of France.svg|45px|border|link=|alt=]] | [[Shën Pierre dhe Miquelon]]<br />(Franca) | style="text-align:right;"| {{Cvt|242|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|5883}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|24.8|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Saint-Pierre | Saint-Pierre-et-Miquelon | SPM |- | [[File:Insigne Sancti Vincenti et Granatinae.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Saint Vincent and the Grenadines|size=45}} | [[Shën Vincenti dhe Grenadinet]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|389|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|104332}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|280.2|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Kingstown | Saint Vincent and the Grenadines | VCT |- | [[File:Insigne Insulae Eustathii.svg|30px|link=|alt=]] | [[File:Flag of Sint Eustatius.svg|45px|border|link=|alt=]] | Sint Eustatius<br />([[Mbretëria e Holandës]])<ref name="nethant"/> | style="text-align:right;"| {{Cvt|21|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| 2.739 | style="text-align:right;"| {{Cvt|130.4|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Oranjestad | Sint Eustatius | BES |- | [[File:Insigne Insulae Sancti Martini (Nederlandia).svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Sint Maarten|size=45}} | Sint Maarten<br />([[Mbretëria e Holandës]]) | style="text-align:right;"| {{Cvt|34|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|44042}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|1176.7|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Philipsburg | Sint Maarten | SXM |- | [[File:Insigne Trinitatis et Tobaci.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Trinidad and Tobago|size=45}} | [[Trinidadi dhe Tobago]]{{Efn|name="two"}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|5130|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|1525663}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|261.0|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Port-of-Spain]] | Trinidad and Tobago | TTO |- | [[File:Shield of the Turks and Caicos Islands.svg|30px]] | [[File:Flag of the Turks and Caicos Islands.svg|45px|border|link=|alt=]] | [[Turks dhe Kaikos]]<br />(Mbretëria e Bashkuar){{Efn|Meqë [[Arkipelagu i Lukajanit]] ndodhet në Oqeanin Atlantik dhe jo në [[Deti i Karaibeve|Detin e Karaibeve]], [[Turks dhe Kaikos|Ishujt Turks dhe Kaikos]] bëjnë pjesë në [[Inditë Perëndimore]], por teknikisht nuk janë pjesë e [[Karaibet|Karaibeve]], megjithëse Kombet e Bashkuara i grupojnë me to.}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|948|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|45114}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|34.8|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Grand Turk (Cockburn Town) | Turks and Caicos Islands | TCA |- | [[File:Coat of arms of the United States.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|the=yes|United States|size=45}} | [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës]]{{Efn|Përfshihen shtetet e Havait dhe Alaskës, të cilat të dyja janë të ndara nga pjesa kryesore kontinentale e SHBA-së. Havai ndodhet larg masës tokësore të Amerikës Veriore, në Oqeanin Paqësor, ndaj zakonisht lidhet më shumë me territoret e tjera të Oqeanisë, ndërsa Alaska ndodhet midis [[Azia|Azisë]] ([[Rusia|Rusisë]]) dhe [[Kanadaja|Kanadasë]].}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|9629091|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|336997624}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|32.7|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Uashington D.C.]] | United States of America | USA |- | [[File:Seal of the United States Virgin Islands.svg|30px]] | [[File:Flag of the United States Virgin Islands.svg|45px|border|link=|alt=]] | [[Ishujt e Virgjër të Shteteve të Bashkuara]]<br />(Shtetet e Bashkuara) | style="text-align:right;"| {{Cvt|347|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|100091}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|317.0|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Charlotte Amalie | U.S. Virgin Islands | VIR |- ! colspan="3"| Gjithsej ! style="text-align:left;"| {{Cvt|24500995|km2|disp=br()|sortable=on}} ! style="text-align:left;"| {{Nts|583473912}} ! style="text-align:left;"| {{Cvt|{{#expr:(541720440/24500995) round 1}}|/km2|disp=br()|sortable=on}} ! colspan="3"| |} == Ekonomia == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Ekonomia e Amerikës së Veriut|en|Economy of North America}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Lista e vendeve të Amerikës së Veriut sipas PBB-së nominale|en|List of North American countries by GDP (nominal)}}, {{ill|Lista e vendeve të Amerikës së Veriut sipas PBB-së (PPP)|en|List of North American countries by GDP (PPP)}}}} {| class="wikitable" style="text-align: right; float:right; border:1px solid #aaa; margin:10px" |- style="background:#dbdbdb;" ! Renditja ! Shteti ose territori ! {{ill|PBB-ja|en|List of IMF ranked countries by past and projected GDP (nominal)}} <small>(nominale, viti i pikut)</small><br /><small>miliona {{ill|Dollari ndërkombëtar|en|International dollar|lt=USD}}</small> ! {{ill|PBB-ja|en|List of countries by past and projected GDP (PPP)}}<ref name="IMF Data">{{Cite web |title=World Economic Outlook Database April 2026 |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0)|access-date=2026-04-18 |website=International Monetary Fund |language=en}}</ref> <small>(PPP, viti i pikut)</small><br /><small>miliona {{ill|Dollari ndërkombëtar|en|International dollar|lt=USD}}</small> |- | 1 ||align=left|{{Flag|United States}} ||32.383.920||32.383.920 |- | 2 ||align=left|{{Flag|Mexico}} ||2.120.855||3.580.952 |- | 3 ||align=left|{{Flag|Canada}} ||2.507.340||2.910.718 |- | 4 ||align=left|{{Nowrap|{{Flag|Cuba}}<ref>{{Cite web |url=https://databankfiles.worldbank.org/public/ddpext_download/GDP.pdf |title=World Bank's GDP (Nominal) data for Cuba |access-date=2023-07-16 |archive-date=2023-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716085238/https://databankfiles.worldbank.org/public/ddpext_download/GDP.pdf |url-status=live |language=en}}</ref> (2021, 2015)}}||545.218||254.865 |- | 5 ||align=left|{{Flag|Dominican Republic}}||136.148||353.142 |- | 6 ||align=left|{{Flag|Guatemala}}||128.886||303.207 |- | 7 ||align=left|{{Flag|Panama}}||95.024||214.435 |} PBB-ja për frymë e Amerikës së Veriut u vlerësua në tetor 2016 nga [[Fondi Monetar Ndërkombëtar]] (FMN) në 41.830 dollarë, duke e bërë atë kontinentin më të pasur në botë,<ref name="IMFcapitaGDP"/> e ndjekur nga [[Oqeania]].<ref name="cia-us"/> SHBA-ja ka ekonominë më të madhe në botë.<ref name="cia-us">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |title=United States, Economy |publisher=U.S. Central Intelligence Agency |access-date=2011-06-01 |archive-date=2021-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210321202516/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |url-status=dead |language=en}}</ref> Në vitin 2016, sipas [[Banka Botërore|Bankës Botërore]], PBB-ja për frymë e SHBA-së e vlerësuar sipas PPP-së ishte 57.466 dollarë dhe ekonomia e saj ishte më e zhvilluara teknologjikisht nga të tria.<ref>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?year_high_desc=true |title=GDP per capita (current US$) – Data |publisher=World Bank |access-date=2017-09-24 |archive-date=2017-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170913231748/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?year_high_desc=true |url-status=live |language=en}}</ref> Sektori i shërbimeve përbënte 77% të PBB-së së vendit (sipas vlerësimeve të vitit 2010), industria 22% dhe bujqësia 1,2%.<ref name="cia-us"/> Ekonomia e SHBA-së është gjithashtu ekonomia me rritjen më të shpejtë në Amerikën e Veriut dhe në tërë kontinentin e Amerikës,<ref name="IMFcapitaGDP"/><ref>{{cite web |url=http://statisticstimes.com/economy/south-american-countries-by-gdp-per-capita.php |last=International Monetary Fund |publisher=International Monetary Fund |title=List of South American countries by GDP per capita |work=World Economic Outlook |date=October 2016 |access-date=2017-09-25 |archive-date=2017-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010112722/http://statisticstimes.com/economy/south-american-countries-by-gdp-per-capita.php |url-status=live |language=en}}</ref> si dhe ka PBB-në më të lartë për frymë në kontinentin e Amerikës.<ref name="IMFcapitaGDP">{{cite web |url=http://statisticstimes.com/economy/north-american-countries-by-gdp-per-capita.php |author=International Monetary Fund |publisher=International Monetary Fund |title=List of North American countries by GDP per capita |work=World Economic Outlook |date=October 2016 |access-date=2017-02-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170924205236/http://statisticstimes.com/economy/north-american-countries-by-gdp-per-capita.php |archive-date=2017-09-24 |language=en}}</ref> Kanadaja ka rritje të ndjeshme në sektorët e shërbimeve, minierave dhe industrisë përpunuese.<ref name="cia-ca">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/canada/ |title=Canada, Economy |publisher=U.S. Central Intelligence Agency |access-date=2011-06-01 |archive-date=2021-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922212931/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/canada/ |url-status=dead |language=en}}</ref> PBB-ja për frymë e Kanadasë sipas PPP-së u vlerësua në 44.656 dollarë, ndërsa në vitin 2014 ajo kishte PBB-në e 11-të më të madhe nominale.<ref name="cia-ca"/> Sektori i shërbimeve përbënte 78% të PBB-së së vendit (sipas vlerësimeve të vitit 2010), industria 20% dhe bujqësia 2%.<ref name="cia-ca"/> Meksika ka PBB për frymë prej 16.111 dollarësh sipas PPP-së; në vitin 2014, ajo kishte PBB-në e 15-të më të madhe nominale në botë.<ref name="imf-mx">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=42&pr.y=9&sy=2009&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=273&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CGGXWDG_NGDP&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2010 |publisher=International Monetary Fund |access-date=2011-03-05 |archive-date=2011-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429202110/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=42&pr.y=9&sy=2009&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=273&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CGGXWDG_NGDP&grp=0&a= |url-status=live |language=en}}</ref> Duke qenë një {{ill|Vend i sapoindustrializuar|en|Newly industrialized country|lt=vend i sapoindustrializuar}},<ref name="AIA">{{Cite book |title=Geography, An Integrated Approach |first=David |last=Waugh |chapter=Manufacturing industries (chapter 19), World development (chapter 22) |pages=563, 576–579, 633, and 640 |publisher=Nelson Thornes Ltd. |edition=3rd |year=2000 |isbn=978-0-17-444706-1 |language=en}}</ref> Meksika ruan objekte dhe veprimtari industriale e bujqësore si moderne, ashtu edhe të vjetruara.<ref name="cia-mex">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico/ |title=Mexico, Economy |publisher=U.S. Central Intelligence Agency |access-date=2011-06-01 |archive-date=2021-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126164719/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico |url-status=dead |language=en}}</ref> Burimet kryesore të të ardhurave të saj janë nafta, eksportet industriale, mallrat e prodhuara, elektronika, industria e rëndë, automjetet, ndërtimi, ushqimi, bankat dhe shërbimet financiare.<ref>{{cite web |url=http://www.stratfor.com/global_market_brief_mexico_sees_decline_remittances |title=Stratfor Global Market – Mexico |publisher=Stratfor |date=2007-08-30 |access-date=2010-05-30 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120307204352/http://www.stratfor.com/global_market_brief_mexico_sees_decline_remittances |archive-date=2012-03-07 |language=en}}</ref> Ekonomia e Amerikës së Veriut është e përcaktuar dhe e strukturuar mirë në tri zona kryesore ekonomike.<ref name="UANL">{{cite book |last1=De la Torre |first1=Miguel |last2=Benavides |first2=Benigno |last3=Saldaña |first3=José |last4=Fernández |first4=Jesús |title=Sociología y Profesión |trans-title=Sociology and Profession |year=2008 |publisher=Nuevo León Autonomous University (UANL) |location=Monterrey |isbn=978-970-24-0051-6 |page=116 |chapter=Las profesiones en México: condiciones económicas, culturales y sociales |language=es |quote=La economía de América del Norte se encuentra bien definida y estructurada en tres principales áreas económicas: el Tratado de Libre Comercio de América del Norte (TLCAN), el CARICOM y el Mercado Común Centroamericano}}</ref> Këto zona përfshijnë ato që mbulohen nga Marrëveshja e Tregtisë së Lirë të Amerikës së Veriut (NAFTA), Komuniteti dhe Tregu i Përbashkët i Karaibeve (CARICOM) dhe Tregu i Përbashkët i Amerikës Qendrore (CACM).<ref name="UANL"/>{{Qartëso|reason=Artikulli i Wikipedia-s për CARICOM-in thotë se kishte katër anëtarë themelues dhe se aktualisht ka pesëmbëdhjetë anëtarë. A duhet rishikuar kjo fjali?|date=October 2026}} Nga këto blloqe tregtare, SHBA-ja merr pjesë në dy. Përveç blloqeve më të mëdha tregtare, ekziston edhe Marrëveshja e Tregtisë së Lirë Kanada–Kosta Rika, krahas shumë marrëdhënieve të tjera të tregtisë së lirë, shpesh mes vendeve më të mëdha e më të zhvilluara dhe vendeve të Amerikës Qendrore e Karaibeve. [[File:President Donald J. Trump at the G20 Summit (44300765490).jpg|thumb|Presidenti meksikan [[Enrique Peña Nieto]], [[Presidenti i Shteteve të Bashkuara|presidenti i SHBA-së]] [[Donald Trump]] dhe {{ill|Kryeministri i Kanadasë|en|Prime Minister of Canada|lt=kryeministri kanadez}} [[Justin Trudeau]] nënshkruajnë Marrëveshjen SHBA–Meksikë–Kanada gjatë samitit të G20-s në Buenos Aires më 2018]] NAFTA-ja përbënte një nga katër blloqet më të mëdha tregtare në botë.<ref>{{cite web |title=Regional Trade Blocs |url=http://ucatlas.ucsc.edu/trade/subtheme_trade_blocs.php |publisher=University of California, Santa Cruz |access-date=2011-06-10 |archive-date=2011-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110701135703/http://ucatlas.ucsc.edu/trade/subtheme_trade_blocs.php |url-status=dead |language=en}}</ref> Zbatimi i saj në vitin 1994 synonte njëtrajtësimin ekonomik, me shpresën për të eliminuar pengesat ndaj tregtisë dhe investimeve të huaja mes Kanadasë, SHBA-së dhe Meksikës.<ref>{{cite encyclopedia |title=North American Free Trade Agreement |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/418784/North-American-Free-Trade-Agreement-NAFTA |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=2011-06-10 |archive-date=2011-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110904104559/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/418784/North-American-Free-Trade-Agreement-NAFTA |url-status=live |language=en}}</ref> Kanadaja dhe SHBA-ja kishin tashmë marrëdhënien më të madhe dypalëshe tregtare në botë, dhe e kanë ende edhe sot; marrëdhëniet tregtare mes Kanadasë dhe SHBA-së lejonin tashmë tregtinë pa taksa e tarifa kombëtare,<ref>{{cite web |title=CRS Report for Congress: United States-Canada Trade and Economic Relationship – Prospects and Challenges |url=http://www.nationalaglawcenter.org/assets/crs/RL33087.pdf |publisher=Congress Research Service |last=Fergusson |first=Ian |access-date=2011-06-09 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060806171755/http://www.nationalaglawcenter.org/assets/crs/RL33087.pdf |archive-date=2006-08-06 |language=en}}</ref> ndërsa NAFTA-ja i mundësoi Meksikës të përfitonte tregti të ngjashme pa dogana. Marrëveshja e tregtisë së lirë mundësoi heqjen e tarifave që më parë zbatoheshin për tregtinë SHBA–Meksikë. Vëllimi tregtar është rritur vazhdimisht çdo vit dhe, në vitin 2010, tregtia tokësore mes tri vendeve të NAFTA-s shënoi një rritje rekord historike prej 24,3%, ose 791 miliardë dollarësh amerikanë.<ref>{{cite web |url=http://www.integrationpoint.com/globaltradenews/index.php/nafta-trade-volume-increases/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110808161643/http://www.integrationpoint.com/globaltradenews/index.php/nafta-trade-volume-increases/ |archive-date=2011-08-08 |title=NAFTA Trade Volume Increases |access-date=2011-05-12 |url-status=dead |language=en}}</ref> Prodhimi i brendshëm bruto (PBB) i bllokut tregtar NAFTA, sipas barazisë së fuqisë blerëse (BFB), është më i madhi në botë, me 17,617 trilionë dollarë amerikanë. <ref>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2010&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C869%2C436%2C746%2C136%2C926%2C343%2C466%2C158%2C112%2C439%2C111%2C916%2C298%2C664%2C927%2C826%2C846%2C542%2C299%2C967%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&s=PPPGDP&grp=0&a=&pr.x=41&pr.y=16 |title=2010 Report Countries by GDP (PPP) |publisher=International Monetary Fund |date=2006-09-14 |access-date=2011-10-31 |archive-date=2011-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008054821/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2010&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C869%2C436%2C746%2C136%2C926%2C343%2C466%2C158%2C112%2C439%2C111%2C916%2C298%2C664%2C927%2C826%2C846%2C542%2C299%2C967%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&s=PPPGDP&grp=0&a=&pr.x=41&pr.y=16 |url-status=live |language=en}}</ref> Kjo i atribuohet pjesërisht faktit se ekonomia e [[Shtetet e Bashkuara|SHBA-së]] është ekonomia kombëtare më e madhe në botë; në vitin 2010, vendi kishte një PBB nominale prej rreth 14,7 trilionë dollarësh.<ref name="bea2011">{{Cite press release |url=https://www.bea.gov/newsreleases/national/gdp/2011/pdf/gdp4q10_adv.pdf |title=BEA News Release: Gross Domestic Product |publisher=Bureau of Economic Analysis |access-date=2014-02-03 |archive-date=2014-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140709041929/http://web.archive.org/web/20140709041929/http://www.bea.gov/newsreleases/national/gdp/2011/pdf/gdp4q10_adv.pdf |url-status=live |language=en}}</ref> Vendet e NAFTA-s janë gjithashtu disa nga partnerët më të mëdhenj tregtarë të njëri-tjetrit. SHBA-ja është partneri më i madh tregtar i [[Kanadaja|Kanadasë]] dhe [[Meksiko|Meksikës]],<ref>{{cite web |title=United States Foreign Trade Highlights |url=https://www.census.gov/foreign-trade/statistics/highlights/top/top1012yr.html |publisher=United States of America Bureau of the Census |access-date=2014-02-03 |archive-date=2020-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114003737/https://www.census.gov/foreign-trade/statistics/highlights/top/top1012yr.html |url-status=live |language=en}}</ref> ndërsa Kanadaja dhe Meksika janë secila partnerja e tretë më e madhe tregtare e tjetrës.<ref>{{cite web |title=Canadian Manufacturing Association |url=http://www.canadianmanufacturing.com/general/increase-bilateral-trade-between-nafta-countries-cme-32091 |access-date=2011-06-09 |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604035537/http://web.archive.org/web/20110604035537/http://www.canadianmanufacturing.com/general/increase-bilateral-trade-between-nafta-countries-cme-32091 |url-status=dead |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Mexico Free Trade Agreements |url=https://fas.org/sgp/crs/row/R40784.pdf |publisher=Federation of American Scientists |access-date=2011-06-09 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110623092721/http://web.archive.org/web/20110623092721/http://fas.org/sgp/crs/row/R40784.pdf |archive-date=2011-06-23 |language=en}}</ref> Në vitin 2018, NAFTA-ja u zëvendësua nga [[Marrëveshja SHBA–Meksikë–Kanada|Marrëveshja SHBA–Meksikë–Kanada (USMCA)]]. Blloku tregtar i Karaibeve (CARICOM) u krijua në vitin 1973, kur u nënshkrua një marrëveshje nga 15 vende të Karaibeve. Në vitin 2000, vëllimi tregtar i CARICOM-it ishte 96 miliardë dollarë amerikanë. CARICOM-i mundësoi gjithashtu krijimin e një {{ill|CARICOM passport|en|CARICOM passport|lt=pasaporte të përbashkët}} për vendet e asociuara. Gjatë dekadës së fundit, blloku tregtar u përqendrua kryesisht te marrëveshjet e tregtisë së lirë; nën kujdesin e Zyrës së Negociatave Tregtare të CARICOM-it, marrëveshje të tilla janë nënshkruar dhe kanë hyrë në fuqi. Integrimi i ekonomive të Amerikës Qendrore u zhvillua pas nënshkrimit të marrëveshjes për Tregun e Përbashkët të Amerikës Qendrore në vitin 1961; kjo ishte përpjekja e parë për t'i përfshirë vendet e kësaj zone në një bashkëpunim më të ngushtë financiar. Zbatimi në vitin 2006 i Marrëveshjes së Tregtisë së Lirë të Amerikës Qendrore (CAFTA) e la të paqartë të ardhmen e CACM-së.<ref>{{cite web |title=Central American Community and Market |url=http://www.infoplease.com/ce6/history/A0811094.html |publisher=Pearson Education |access-date=2014-02-03 |archive-date=2012-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015060116/http://web.archive.org/web/20121015060116/http://www.infoplease.com/ce6/history/A0811094.html |url-status=live |language=en}}</ref> Marrëveshja e Tregtisë së Lirë të Amerikës Qendrore u nënshkrua nga pesë vende të Amerikës Qendrore, Republika Dominikane dhe SHBA-ja. Synimi kryesor i CAFTA-s është krijimi i një zone të tregtisë së lirë të ngjashme me atë të NAFTA-s. Përveç SHBA-së, Kanadaja mban marrëdhënie edhe me blloqet tregtare të Amerikës Qendrore. Këto vende marrin pjesë edhe në blloqe tregtare ndërkontinentale. Meksika merr pjesë në [[Marrëveshja e Tregtisë së Lirë G3|Marrëveshjen e Tregtisë së Lirë G3]] me Kolumbinë dhe Venezuelën dhe ka një marrëveshje tregtare me [[Bashkimi Evropian|Bashkimin Evropian]]. SHBA-ja ka propozuar dhe zbatuar marrëveshje tregtare në kuadër të {{ill|Transatlantic Free Trade Area|en|Transatlantic Free Trade Area|lt=Zonës Transatlantike të Tregtisë së Lirë}}, mes saj dhe Bashkimit Evropian; {{ill|U.S.–Middle East Free Trade Area|en|U.S.–Middle East Free Trade Area|lt=Zonës së Tregtisë së Lirë SHBA–Lindja e Mesme}}, mes saj dhe disa vendeve të Lindjes së Mesme; dhe {{ill|Trans-Pacific Strategic Economic Partnership|en|Trans-Pacific Strategic Economic Partnership|lt=Partneritetit Strategjik Ekonomik Trans-Paqësor}}, mes vendeve të Azisë Juglindore, Australisë dhe Zelandës së Re. Këto vende marrin pjesë edhe në blloqe tregtare ndërkontinentale. Meksika merr pjesë në [[Marrëveshja e Tregtisë së Lirë G3|Marrëveshjen e Tregtisë së Lirë G3]] me Kolumbinë dhe Venezuelën dhe ka një marrëveshje tregtare me [[Bashkimi Evropian|Bashkimin Evropian]]. SHBA-ja ka propozuar dhe zbatuar marrëveshje tregtare në kuadër të {{ill|Transatlantic Free Trade Area|en|Transatlantic Free Trade Area|lt=Zonës Transatlantike të Tregtisë së Lirë}}, mes saj dhe Bashkimit Evropian; {{ill|U.S.–Middle East Free Trade Area|en|U.S.–Middle East Free Trade Area|lt=Zonës së Tregtisë së Lirë SHBA–Lindja e Mesme}}, mes saj dhe disa vendeve të Lindjes së Mesme; dhe {{ill|Trans-Pacific Strategic Economic Partnership|en|Trans-Pacific Strategic Economic Partnership|lt=Partneritetit Strategjik Ekonomik Trans-Paqësor}}, mes vendeve të Azisë Juglindore, Australisë dhe Zelandës së Re. === <span id="Infrastructure">Transporti</span> === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Transporti në Amerikën e Veriut|en|Transportation in North America}}}} [[File:Class1rr.png|thumb|Harta e vitit 2006 e rrjetit të {{ill|Hekurudha e klasit I|en|Class I railroad}} në Amerikën e Veriut]] Rruga e {{ill|Autostrada Panamerikane|en|Pan-American Highway}} në kontinentet amerikane është pjesë e një rrjeti rrugësh me gjatësi gati {{Cvt|48000|km}}, që përshkon vendet kontinentale. Nuk ka një gjatësi përfundimtare të përcaktuar për Autostradën Panamerikane, pasi qeveritë e SHBA-së dhe Kanadasë nuk kanë përcaktuar kurrë zyrtarisht rrugë të veçanta si pjesë të saj, ndërsa Meksika ka zyrtarisht shumë degë që lidhen me kufirin e SHBA-së. Megjithatë, gjatësia e përgjithshme e pjesës nga Meksika deri në skajin verior të autostradës është afërsisht {{cvt|16000|mi|km|order=flip}}. Hekurudha e parë transkontinentale në SHBA u ndërtua gjatë viteve 1860, duke lidhur rrjetin hekurudhor të lindjes së vendit me Kaliforninë, në bregdetin e Paqësorit. E përfunduar më 10 maj 1869, gjatë ceremonisë së famshme të {{ill|Kunji i artë|en|golden spike}} në {{ill|Maja Promontory, Juta|en|Promontory Summit, Utah}}, ajo krijoi një rrjet kombëtar të mekanizuar transporti, që revolucionarizoi popullsinë dhe ekonominë e [[Perëndimi i Vjetër|kufirit perëndimor amerikan]], duke përshpejtuar kalimin nga {{ill|Karvani i vagonëve|en|wagon train|lt=karvanët e vagonëve}} të dekadave të mëparshme te një sistem modern transporti.<ref name="WDL">{{cite web |url=http://www.wdl.org/en/item/11371/ |title=Ceremony at "Wedding of the Rails", May 10, 1869, at Promontory Point, Utah |website=[[World Digital Library]] |date=1869-05-10 |access-date=2013-07-20 |archive-date=2013-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131018052635/http://www.wdl.org/en/item/11371/ |url-status=live |language=en}}</ref> Megjithëse ishte një arritje, ajo u bë hekurudha e parë transkontinentale duke lidhur një mori hekurudhash të lindjes së SHBA-së me Paqësorin, por nuk ishte sistemi i vetëm hekurudhor më i madh në botë. Deri më 1867, {{ill|Hekurudha Grand Trunk|en|Grand Trunk Railway}} e Kanadasë kishte grumbulluar tashmë më shumë se {{cvt|2055|km}} shina, duke lidhur Ontarion me provincat kanadeze të Atlantikut, deri në {{ill|Port Huron, Miçigan|en|Port Huron, Michigan}} në perëndim, përmes {{ill|Sarnia, Ontario|en|Sarnia, Ontario}}. === Komunikimet === Një sistem i përbashkët telefonik i njohur si {{ill|Plani i Numërimit të Amerikës së Veriut|en|North American Numbering Plan}} është një [[Kodi telefonik|plan i integruar numërimi telefonik]] për 24 vende dhe territore: SHBA-në dhe {{ill|Territoret ishullore të SHBA-së|en|Insular area|lt=territoret e saj}}, Kanadanë, Bermudën dhe 17 vende të Karaibeve. == Demografia == {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Lista e vendeve të Amerikës së Veriut sipas popullsisë|en|List of North American countries by population}}, {{ill|Lista e vendeve të Amerikës së Veriut sipas jetëgjatësisë|en|List of North American countries by life expectancy}}}} [[File:Non-Native American Nations Control over N America 1750-2008.gif|thumb|Kontrolli dhe pretendimet e vendeve joindigjene mbi Amerikën e Veriut, {{Rreth|1750 to 2008}}]] Kanadaja dhe Shtetet e Bashkuara janë vendet më të pasura dhe më të [[Shtetet e zhvilluara|zhvilluara]] të kontinentit, të ndjekura nga Meksika, një vend i sapoindustrializuar.<ref name="AIA"/> Vendet e Amerikës Qendrore dhe Karaibeve kanë nivele të ndryshme zhvillimi ekonomik dhe njerëzor. Për shembull, shtetet e vogla ishullore të Karaibeve, si Barbadosi, Trinidadi dhe Tobagoja, si dhe Antigua dhe Barbuda, kanë një {{ill|Prodhimi i Brendshëm Bruto (PPP) për frymë|en|List of countries by GDP (PPP) per capita|lt=PBB (PPP) për frymë}} më të lartë se Meksika, për shkak të popullsisë së tyre më të vogël. Panamaja dhe Kosta Rika kanë një [[Lista e shteteve sipas Indeksit të Zhvillimit Njerëzor|Indeks të Zhvillimit Njerëzor]] dhe PBB dukshëm më të lartë se vendet e tjera të Amerikës Qendrore.<ref name="UNDP">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20101108160356/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf |archive-date=2010-11-08 |title=2010 Human Development Report |date=January 2010 |publisher=[[Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillimin]] |pages=148–151 |access-date=2011-05-06 |language=en}}</ref> Për më tepër, megjithëse Grenlanda ka burime të shumta nafte dhe mineralesh, pjesa më e madhe e tyre mbetet e pashfrytëzuar dhe ishulli varet ekonomikisht nga peshkimi, turizmi dhe subvencionet nga Danimarka. Megjithatë, ishulli është shumë i zhvilluar.<ref>{{Cite news |url=https://www.economist.com/news/europe/21640224-falling-crude-prices-are-forcing-greenland-put-plans-split-denmark-independence-ice |title=Independence on ice |date=2015-01-21 |newspaper=The Economist |access-date=2017-09-06 |archive-date=2017-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701163114/http://www.economist.com/news/europe/21640224-falling-crude-prices-are-forcing-greenland-put-plans-split-denmark-independence-ice |url-status=live |language=en}}</ref> Nga pikëpamja demografike, Amerika e Veriut është e larmishme nga ana etnike. Tri grupet më të mëdha janë [[Njerëz të bardhë|të bardhët]], [[Mestikët|mestikët]] dhe {{ill|Njerëz të zinj|en|Black people|lt=zezakët}}.<ref name="Composed">{{cite book |url=https://as.nyu.edu/content/dam/nyu-as/faculty/documents/Pop.Comp.IESBS.2001.pdf |chapter=Population Composition by Race and Ethnicity: North America |department=[[Universiteti i Nju Jorkut]] |publisher={{ill|Elsevier Science|en|Elsevier Science}} |pages=11745–11749 |title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |isbn=0-08-043076-7 |edition=1 |editor1=N.J. Smelser |editor-link1=Neil Smelser |editor2=P.B. Baltes |editor-link2=Paul Baltes |year=2001 |access-date=2021-06-24 |archive-date=2021-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204640/https://as.nyu.edu/content/dam/nyu-as/faculty/documents/Pop.Comp.IESBS.2001.pdf |url-status=live |language=en}}</ref> Përveç grupeve të tjera më të vogla, ka edhe një pakicë të konsiderueshme popujsh indigjenë amerikanë dhe {{ill|Popuj aziatikë|en|Asian people|lt=aziatikësh}}.<ref name="Composed"/> === Gjuhët === [[File:Chinatown 1.jpg|thumb|{{ill|Qytetet kineze në Queens|en|Chinatowns in Queens|lt=Qyteti Kinez në Flushing}}, në [[Nju Jork Siti|Nju Jork]], është bërë qendra globale e sotme e {{ill|Emigrimi kinez|en|Chinese emigration|lt=emigracionit kinez}} dhe qendra ndërkombëtare e kontrollit që drejton këtë migrim. Shumë gjuhë janë përhapur në shoqërinë e Amerikës së Veriut.<ref name="NYC800Languages">{{cite news |title=Linguistics – Say what? |url=https://www.economist.com/science-and-technology/2011/09/10/say-what |access-date=2024-08-30 |publisher=The Economist |language=en}}</ref><ref name="NYCPrimaryChineseDestination">{{cite news |author=Sullivan |first=Eileen |date=2023-11-24 |title=Growing Numbers of Chinese Migrants Are Crossing the Southern Border |url=https://www.nytimes.com/2023/11/24/us/politics/china-migrants-us-border.html |access-date=2023-11-24 |newspaper=The New York Times |quote=Flushing, Queens, has been a destination for Chinese citizens for generations. |language=en}}</ref>]] {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Gjuhët e Amerikës së Veriut|en|Languages of North America}}}} Gjuhët mbizotëruese në Amerikën e Veriut janë [[Gjuha angleze|anglishtja]], [[Gjuha spanjolle|spanjishtja]] dhe [[Gjuha franceze|frëngjishtja]]. [[Gjuha daneze|Danishtja]] është e përhapur në Grenlandë, krahas [[Gjuha grenlandeze|grenlandishtes]], ndërsa [[Gjuha holandeze|holandishtja]] flitet përkrah gjuhëve vendore në [[Antilet Holandeze|Karaibet Holandeze]]. Termi «Anglo-Amerikë» përdoret për t'iu referuar vendeve anglishtfolëse të kontinentit amerikan: përkatësisht Kanadasë, ku anglishtja dhe frëngjishtja janë gjuhë zyrtare, dhe SHBA-së, por ndonjëherë edhe Belizes dhe pjesëve të zonës tropikale, veçanërisht {{ill|Karaibet e Komonuelthit|en|Commonwealth Caribbean}}. «Amerika Latine» u referohet pjesëve të tjera të kontinentit amerikan (përgjithësisht në jug të SHBA-së), ku mbizotërojnë spanjishtja dhe [[Gjuha portugeze|portugalishtja]]—të dyja {{ill|Gjuhët romane|en|Romance language|lt=gjuhë romane}}, që rrjedhin nga {{ill|Gjuha latine|en|Latin language|lt=latinishtja}}—(megjithëse vendet frankofone zakonisht përjashtohen): republikat e tjera të Amerikës Qendrore (por jo gjithmonë Belizeja), një pjesë e Karaibeve (jo zonat holandishtfolëse, anglishtfolëse ose frëngjishtfolëse), Meksika dhe pjesa më e madhe e Amerikës së Jugut (përveç [[Guajana|Guajanës]], [[Surinami|Surinamit]], [[Guajana Franceze|Guajanës Franceze]] [Francë] dhe [[Ishujt Falkland|Ishujve Falkland]] [MB]). SHBA-ja ka një popullsi të larmishme nga ana etnike, dhe 37 grupe prejardhjeje kanë mbi një milion pjesëtarë.<ref name="An2000">{{cite web |title=Ancestry 2000 |url=https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf |date=June 2004 |publisher=U.S. Census Bureau |url-status=live |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20041204015245/https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf |archive-date=2004-12-04 |access-date=2016-12-02 |language=en}}</ref> Gjuha frënge ka luajtur historikisht një rol të rëndësishëm në Amerikën e Veriut dhe vazhdon të ketë prani të veçantë në disa rajone. Kanadaja është zyrtarisht dygjuhëshe. Frëngjishtja është gjuhë zyrtare në provincën e [[Kebeku (provincë)|Kebekut]], ku 95% e banorëve e flasin si gjuhë të parë ose të dytë; ajo është gjithashtu gjuhë zyrtare krahas anglishtes në provincën e [[New Brunswick]]. Vende të tjera ku flitet frëngjishtja përfshijnë provincën e [[Ontario]]s (gjuha zyrtare është anglishtja, por vlerësohet se ka 600.000 franko-ontarianë), provincën e [[Manitoba]]s (frëngjishtja është gjuhë zyrtare krahas anglishtes sipas ''[[De jure|de jure]]''), {{ill|Antilet Franceze|en|French West Indies}} dhe {{ill|Sen-Pjer dhe Mikelon|en|Saint-Pierre et Miquelon}}, si dhe shtetin amerikan të [[Luiziana|Luizianës]], ku frëngjishtja është gjithashtu gjuhë zyrtare. Haiti përfshihet në këtë grup për shkak të lidhjeve historike, por haitianët flasin edhe {{ill|Gjuha kreole haitiane|en|Haitian Creole language|lt=kreolisht}}, krahas frëngjishtes. Po kështu, frëngjishtja dhe kreolishtja e Antileve Franceze fliten në Shën Luçia dhe {{ill|Komonuelthi i Dominikës|en|Commonwealth of Dominica}}, krahas anglishtes. ===Gjuhët vendase=== [[File:Langs N.Amer.png|thumb|[[Gjuha e parë|Gjuhët amtare]] të Shteteve të Bashkuara, Kanadasë, Grenlandës dhe Meksikës veriore]] Në Amerikën e Veriut fliten shumë [[Gjuhët indigjene të Amerikave|gjuhë indigjene]], ku rreth 6 milionë banorë të Meksikës flasin një gjuhë indigjene në shtëpi,<ref>{{Cite web |last=Cocking |first=Lauren |title=A Guide To Mexico's Indigenous Languages |url=https://theculturetrip.com/north-america/mexico/articles/a-guide-to-mexicos-indigenous-languages/ |access-date=2020-08-16 |website=Culture Trip |date=2016-12-23 |language=en |archive-date=2020-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924142928/https://theculturetrip.com/north-america/mexico/articles/a-guide-to-mexicos-indigenous-languages/ |url-status=live}}</ref> 372.000 njerëz në SHBA,<ref>{{Cite web |title=Census Shows Native Languages Count |url=https://www.languagemagazine.com/census-shows-native-languages-count/ |access-date=2020-08-16 |website=Language Magazine |language=en |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810115520/https://web.archive.org/web/20200810115520/https://www.languagemagazine.com/census-shows-native-languages-count/ |url-status=live}}</ref> dhe rreth 225.000 në Kanada.<ref>{{cite web |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/abpopprof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&B1=Language&C1=All&SEX_ID=1&AGE_ID=1&RESGEO_ID=1 |title=Aboriginal Population Profile, 2016 |date=2018-06-21 |publisher=Statistics Canada |access-date=2020-08-16 |language=en |archive-date=2020-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119101441/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/abpopprof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&B1=Language&C1=All&SEX_ID=1&AGE_ID=1&RESGEO_ID=1 |url-status=live}}</ref> Në SHBA dhe Kanada kanë mbijetuar rreth 150 gjuhë indigjene nga 300 që fliteshin përpara kontaktit me evropianët.<ref>{{Cite web |title=North American Indian languages |url=https://www.britannica.com/topic/North-American-Indian-languages |access-date=2020-08-16 |website=Encyclopedia Britannica |language=en |archive-date=2020-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111195401/https://www.britannica.com/web/20201111195401/https://www.britannica.com/topic/North-American-Indian-languages}}</ref> === Fetë === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Feja në Amerikën e Veriut|en|Religion in North America}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Fetë e botës|en|Religions of the world}}}} [[File:North America Religious Belief.svg|thumb|Përqindja e njerëzve që identifikohen me një fe në Amerikën e Veriut, sipas të dhënave të viteve 2010–2012]] [[Krishtërimi]] është feja më e përhapur në Shtetet e Bashkuara, Kanada dhe Meksikë. Sipas një ankete të vitit 2012 të {{ill|Qendra Kërkimore Pew|en|Pew Research Center}}, 77% e popullsisë e konsideronte veten të krishterë.<ref>[http://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf The Global Religious Landscape A Report on the Size and Distribution of the World's Major Religious Groups as of 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924113632/http://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf |date=2015-09-24}} Pew Forum on Religion & Public Life, f. 18</ref> Krishterimi është gjithashtu feja mbizotëruese në {{ill|Lista e shteteve sovrane dhe territoreve të varura në Amerikën Veriore|en|List of sovereign states and dependent territories in North America|lt=23 territoret e varura në Amerikën e Veriut}}.<ref>[http://www.pewforum.org/files/2011/12/Christianity-fullreport-web.pdf Global Christianity A Report on the Size and Distribution of the World's Christian Population], {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130805020311/http://www.pewforum.org/files/2011/12/Christianity-fullreport-web.pdf|date=2013-08-05}} Pew Forum on Religion & Public Life, f. 15.</ref> Shtetet e Bashkuara kanë popullsinë më të madhe të krishterë në botë, me afro 247&nbsp;milionë të krishterë (70%), megjithëse në disa vende të tjera përqindja e të krishterëve në popullsi është më e lartë.<ref>{{Cite web |url=http://www.pewforum.org/2015/05/12/americas-changing-religious-landscape/ |title=America's Changing Religious Landscape |publisher=Pew Research Center: Religion & Public Life |date=2015-05-12 |access-date=2015-07-18 |archive-date=2021-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201011958/https://www.pewforum.org/2015/05/12/americas-changing-religious-landscape/ |url-status=live |language=en}}</ref> Meksika ka numrin e dytë më të madh të katolikëve në botë, pas [[Brazili]]t.<ref>{{Cite web |url=http://www.adherents.com/largecom/com_romcath.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20000818085719/http://www.adherents.com/largecom/com_romcath.html |archive-date=2000-08-18 |title=The Largest Catholic Communities |access-date=2007-11-10 |work=Adherents.com |url-status=usurped |language=en}}</ref> Sipas të njëjtit studim, personat [[Jofeja|pa përkatësi fetare]] (përfshirë {{ill|Agnostikët|en|Agnosticism|lt=agnostikët}} dhe {{ill|Ateistët|en|Atheism|lt=ateistët}}) përbëjnë rreth 17% të popullsisë së Kanadasë dhe të Shteteve të Bashkuara.<ref name="Religiously Unaffiliated">{{Cite web |url=http://www.pewforum.org/global-religious-landscape-unaffiliated.aspx |title=Religiously Unaffiliated |date=2012-12-18 |work=Pew Research Center's Religion & Public Life Project |access-date=2015-02-22 |archive-date=2013-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130730043126/http://www.pewforum.org/global-religious-landscape-unaffiliated.aspx |url-status=dead |language=en}}</ref> Personat pa përkatësi fetare përbëjnë rreth 24% të popullsisë së përgjithshme të Kanadasë.<ref name="religion2011">{{Cite web |url=http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/130508/dq130508b-eng.htm?HPA |title=Religions in Canada—Census 2011 |publisher=Statistics Canada/Statistique Canada |date=2013-05-08 |access-date=2015-07-18 |archive-date=2015-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219142107/http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/130508/dq130508b-eng.htm?HPA |url-status=live |language=en}}</ref> Kanadaja, Shtetet e Bashkuara dhe Meksika kanë bashkësi [[Judejtë|hebreje]] (6&nbsp;milionë ose rreth 1,8%),<ref>{{Cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-jew/ |title=The Global Religious Landscape: Jews |access-date=2012-12-18 |work=pewforum |date=2012-12-18 |archive-date=2020-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518052016/https://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-jew/ |url-status=live |language=en}}</ref> {{ill|Budiste|en|Buddhism|lt=budiste}} (3,8&nbsp;milionë ose 1,1%)<ref>{{Cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-buddhist/ |title=The Global Religious Landscape: Buddhists |access-date=2012-12-18 |work=Pew Research Center |date=2012-12-18 |archive-date=2018-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418052913/http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-buddhist/ |url-status=live |language=en}}</ref> dhe [[Myslimanët|myslimane]] (3,4&nbsp;milionë ose 1,0%).<ref>{{Cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-muslim/ |title=The Global Religious Landscape: Muslims |access-date=2012-12-18 |publisher=Pew Forum on Religion & Public Life |date=2012-12-18 |archive-date=2021-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210321144033/https://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-muslim/ |url-status=live |language=en}}</ref> Numri më i madh i hebrenjve gjendet në Shtetet e Bashkuara (5,4&nbsp;milionë),<ref>{{Cite web |url=http://www.jewishdatabank.org/Studies/downloadFile.cfm?FileID=2941 |title=World Jewish Population, 2012 |access-date=2015-07-18 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031023/http://www.jewishdatabank.org/Studies/downloadFile.cfm?FileID=2941 |url-status=live |language=en}}</ref> Kanada (375.000)<ref>{{Cite web |url=http://www.jewishdatabank.org/studies/downloadFile.cfm?FileID=3113 |title=World Jewish Population, 2013 |first=Sergio |last=DellaPergola |author-link=Sergio DellaPergola |editor1-first=Arnold |editor1-last=Dashefsky |editor1-link=Arnold Dashefsky |editor2-first=Ira |editor2-last=Sheskin |date=2013 |work=Current Jewish Population Reports |publisher=North American Jewish Data Bank |location=Storrs, Connecticut |format=PDF |access-date=2015-07-18 |archive-date=2018-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181005011011/http://www.jewishdatabank.org/Studies/downloadFile.cfm?FileID=3113 |url-status=live |language=en}}</ref> dhe Meksikë (67.476).<ref name="INEGI">{{Cite web |title=Panorama de las religiones en México 2010 |url=http://www.inegi.org.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2010/panora_religion/religiones_2010.pdf |publisher=INEGI |access-date=2015-03-02 |page=3 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151021230003/http://www.inegi.org.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2010/panora_religion/religiones_2010.pdf |archive-date=2015-10-21}}</ref> Shtetet e Bashkuara kanë popullsinë më të madhe myslimane në Amerikën e Veriut, me 2,7&nbsp;milionë ose 0,9%,<ref name="pew2015">{{Cite web |url=http://www.pewforum.org/2015/05/12/americas-changing-religious-landscape/ |title=America's Changing Religious Landscape |publisher=The Pew Forum on Religion & Public Life |access-date=2015-05-12 |date=2015-05-12 |archive-date=2021-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201011958/https://www.pewforum.org/2015/05/12/americas-changing-religious-landscape/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Islam in the United States">{{Cite web |url=http://www.euro-islam.info/country-profiles/united-states |title=Demographics |date=2008-10-22 |access-date=2013-05-02 |archive-date=2013-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130426035056/http://www.euro-islam.info/country-profiles/united-states/ |url-status=live |language=en}}</ref> ndërsa Kanadaja ka rreth një milion myslimanë, ose 3,2% të popullsisë.<ref>{{Cite web |url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&A1=Religion&B1=All&Custom=&amp;TABID=1 |title=National Household Survey (NHS) Profile, 2011 |date=2013-09-11 |publisher=Statistics Canada |access-date=2022-01-29 |archive-date=2018-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180813191748/https://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&A1=Religion&B1=All&Custom=&TABID=1 |url-status=live |language=en}}</ref> Në Meksikë, në vitin 2010 kishte 3.700 myslimanë.<ref name="2010-census">{{Cite web |url=http://www3.inegi.org.mx/sistemas/TabuladosBasicos/Default.aspx?c=27302&s=est |title=Censo de Población y Vivienda 2010 – Cuestionario básico |year=2010 |publisher=INEGI |access-date=2011-03-04 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211325/http://www3.inegi.org.mx/sistemas/TabuladosBasicos/Default.aspx?c=27302&s=est%20 |url-status=dead |language=es}}</ref> Në vitin 2012, gazeta ''{{ill|U-T San Diego|en|U-T San Diego}}'' vlerësoi se në Shtetet e Bashkuara kishte 1,2&nbsp;milionë praktikues të budizmit, prej të cilëve 40% jetonin në {{ill|Kaliforninë Jugore|en|Southern California}}.<ref>{{Cite journal |last=Rowe |first=Peter |date=2012-04-16 |title=Dalai Lama facts and figures |url=http://www.utsandiego.com/news/2012/apr/16/all-about-dalai-lama |journal=U-T San Diego |access-date=2015-01-15 |archive-date=2012-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120608082954/http://www.utsandiego.com/news/2012/apr/16/all-about-dalai-lama/ |url-status=live |language=en}}</ref> Feja mbizotëruese në Meksikë dhe Amerikën Qendrore është krishterimi (96%).<ref name="Christianity in its Global Context">{{Cite web |url=http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |url-status=dead |archive-date=2013-08-15 |title=Christianity in its Global Context |access-date=2016-12-30 |language=en}}</ref> Duke nisur me kolonizimin spanjoll të Meksikës në shekullin e 16-të, [[Kisha Katolike Romake|katolicizmi romak]] ishte feja e vetme e lejuar nga kurora spanjolle dhe Kisha Katolike. U ndërmor një fushatë e gjerë për konvertimin fetar, e ashtuquajtura «pushtimi shpirtëror», për t’i përfshirë popujt vendas në besimin e krishterë. U krijua [[Inkuizicioni meksikan|Inkuizicioni]] për të siguruar respektimin e besimit dhe praktikës ortodokse. Kisha Katolike mbeti një institucion i rëndësishëm, ndaj edhe pas pavarësisë politike katolicizmi romak mbeti feja mbizotëruese. Që nga vitet 1960 është shtuar numri i grupeve të tjera të krishtera, veçanërisht i [[Protestantizmi|protestantëve]], si dhe i organizatave të tjera fetare dhe i personave që identifikohen si pa fe. Krishterimi është gjithashtu feja mbizotëruese në Karaibe (85%).<ref name="Christianity in its Global Context"/> Grupe të tjera fetare në rajon janë [[Hinduizmi]], [[Islami]], [[Rastafari]] (në Xhamajkë) dhe {{ill|Fetë afro-amerikane|en|Afro-American religions|lt=fetë afro-amerikane}}, si {{ill|Santería|en|Santería}} dhe {{ill|Voodoo-ja haitiane|en|Haitian Vodou}}. === Popullsia === {{Multiple image | align = right | direction = vertical | caption_align = center | header = Qytetet e Amerikës së Veriut | header_align = left/right/center | header_background = | footer = | footer_background = | width = | image1 = Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg | width1 = 200 | caption1 = [[Qyteti i Meksikës]] | image2 = Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg | width2 = 200 | caption2 = [[Nju Jork Siti]] | image3 = Los Angeles with Mount Baldy.jpg | width3 = 200 | caption3 = [[Los Anxheles]] | image4 = Downtown Toronto in September 2018 (Early Sunday Morning, view from a kayak).jpg | width4 = 200 | caption4 = [[Toronto]] | image5 = Chicago-00.jpg | width5 = 200 | caption5 = [[Çikago]] | image6 = Zapopan Guadalajara Mexico 2 (cropped).jpg | width6 = 200 | caption6 = Guadalajara | total_width = }} [[File:Life expectancy map -North America -2021 -with names.png|thumb|upright=0.91|[[Jetëgjatësia]] në Amerikën e Veriut në vitin 2021]] Amerika e Veriut është kontinenti i katërt më i populluar, pas Azisë, Afrikës dhe Evropës.<ref>{{cite web |title=North America Fast Facts |url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/nafacts.htm |access-date=16 June 2013 |publisher=World Atlas.com |archive-date=23 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130623005828/http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/nafacts.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Vendi me popullsinë më të madhe është SHBA-ja, me 342,9&nbsp;milionë banorë. Vendi i dytë për nga madhësia është Meksika, me një popullsi prej 126&nbsp;milionësh.<ref>{{Cite web |title=Census of Population and Housing (CPV) 2020 |url=https://en.www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/ |access-date=20 December 2025 |website=Instituto Nacional de Estadística y Geografía |language=en}}</ref> Kanadaja është vendi i tretë më i populluar, me 41,5&nbsp;milionë banorë.<ref>{{cite web |date=27 June 2018 |title=Population estimates, quarterly |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190109220020/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901 |archive-date=9 January 2019 |access-date=20 December 2025 |website=Statistics Canada |language=en}}</ref> Shumica e shteteve ishullore të Karaibeve kanë popullsi nën një milion, megjithëse Kuba, Republika Dominikane, Haiti, Porto Rikoja (territor i SHBA-së), Xhamajka dhe Trinidadi e Tobagoja kanë secila popullsi mbi një milion.{{refn|name="cubastat"|{{cite web |title=Anuario Estadístico de Cuba 2009 |url=http://www.one.cu/aec2009/esp/20080618_tabla_cuadro.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100716124826/http://www.one.cu/aec2009/esp/20080618_tabla_cuadro.htm |archive-date=16 July 2010 |access-date=6 November 2010 |publisher=Oficina Nacional de Estadísticas, República de Cuba |language=es |edition=2010}} Shënim: Për konvertimin e PBB-së u përdor kursi i këmbimit prej 1 CUC për 1,08 dollarë amerikanë.}} {{refn|group=lower-alpha|{{cite web |title=The World Factbook: Cuba |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cuba/ |date=2 December 2021 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}}}<ref name="prez">{{cite web |url=http://www.presidencia.gob.do/app/pre_nuestro_pais.aspx?id=372 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071122172644/http://www.presidencia.gob.do/app/pre_nuestro_pais.aspx?id=372 |archive-date=22 November 2007 |title=Presidencia de la República; Generalidades |access-date=14 December 2009 |language=es |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=The World Factbook: Haiti |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/haiti/ |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=11 June 2011 |archive-date=9 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210209014627/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/haiti/ |url-status=dead |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://2010.census.gov/2010census/data/index.php |title=2010 U.S. Census Data |publisher=2010.census.gov |access-date=6 February 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120215083619/http://2010.census.gov/2010census/data/index.php |archive-date=15 February 2012 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=The World Factbook: Jamaica |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/jamaica/ |access-date=11 June 2011 |publisher=Central Intelligence Agency |archive-date=11 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111023238/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/jamaica |url-status=dead |language=en}}</ref> Groenlanda ka një popullsi të vogël prej 55.984 banorësh, përkundër përmasave të saj të mëdha (2,166&nbsp;milionë&nbsp;km<sup>2</sup> ose 836.300&nbsp;mi<sup>2</sup>); si rrjedhojë, ka dendësinë më të ulët të popullsisë në botë, 0,026 banorë/km<sup>2</sup> (0,067 banorë/mi<sup>2</sup>).<ref>{{Cite web |url=https://stat.gl/dialog/main.asp?lang=en&theme=Population&link=BE |title=Grønlands Statistik |website=stat.gl |access-date=29 November 2020 |archive-date=19 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119100924/https://stat.gl/dialog/main.asp?lang=en&theme=Population&link=BE |url-status=live |language=da}}</ref> Ndërsa Shtetet e Bashkuara, Kanadaja dhe Meksika kanë popullsitë më të mëdha, qytetet e mëdha nuk gjenden vetëm në këto vende. Ka qytete të mëdha edhe në [[Karaibet]]. Qytetet më të mëdha të Amerikës së Veriut, me një diferencë të konsiderueshme, janë Qyteti i Meksikos dhe [[Nju Jorku]]. Këto janë të vetmet qytete në kontinent me më shumë se tetë milionë banorë dhe dy nga tre të tillat në kontinentet e Amerikës. Pas tyre vijnë Los Anxhelosi, [[Toronto]],<ref>{{Cite web |url=https://www.thestar.com/news/city_hall/2013/03/05/torontos_population_overtakes_chicago.html |title=Toronto's population overtakes Chicago |work=Toronto Star |date=5 March 2013 |access-date=6 September 2017 |archive-date=8 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130308132904/http://www.thestar.com/news/city_hall/2013/03/05/torontos_population_overtakes_chicago.html |url-status=live |language=en}}</ref> Çikagoja, Havana, Santo Domingo dhe [[Montreali|Montreali]]. Qytetet në rajonet e Brezit të Diellit në SHBA, si ato në Kaliforninë Jugore, si dhe [[Houston]], [[Phoenix|Phoenixi]], Miami, [[Atlanta]], dhe [[Las Vegas]], po përjetojnë rritje të shpejtë. Ndër shkaqet janë temperaturat e ngrohta, dalja në pension e brezit të lindur gjatë bumit të lindjeve, industritë e mëdha dhe ardhja e emigrantëve. Edhe qytetet pranë kufirit të SHBA-së, veçanërisht ato në Meksikë, po përjetojnë rritje të madhe. Më i spikaturi është [[Tijuana]], qytet në kufi me San Diegon, që tërheq emigrantë nga e gjithë Amerika Latine, si edhe nga pjesë të Evropës dhe Azisë. Megjithatë, ndërsa qytetet rriten në këto rajone më të ngrohta të Amerikës së Veriut, ato po përballen gjithnjë e më shumë me problemin madhor të [[mungesat e ujit|mungesës së ujit]].<ref>{{Cite book |last1=Cetron |first1=Marvin J. |last2=O'Toole |first2=Thomas |url=https://archive.org/details/encounterswithfu00cetr |url-access=registration |title=Encounters with the future: a forecast of life into the 21st century |publisher=Mcgraw-Hill |date=April 1982 |page=[https://archive.org/details/encounterswithfu00cetr/page/34 34] |isbn=978-0-07-010347-4 |language=en}}</ref> Tetë nga dhjetë [[zonat metropolitane]] më të mëdha ndodhen në [[Shtetet e Bashkuara]]. Të gjitha këto zona metropolitane kanë mbi 5,5 milionë banorë dhe përfshijnë [[zona metropolitane e Nju Jorkut|zonën metropolitane të Nju Jorkut]], [[zona metropolitane e Los Anxhelosit|zonën metropolitane të Los Anxhelosit]], [[zona metropolitane e Çikagos|zonën metropolitane të Çikagos]] dhe {{ill|Dallas–Fort Worth|en|Dallas–Fort Worth|lt=aglomerimin Dallas–Fort Worth}}.<ref name="PopEstCBSA">{{Cite web |url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_NSRD_GCTPL2.US24PR&prodType=table |title=Population and Housing Occupancy Status: 2010 – United States – Metropolitan Statistical Area; and for Puerto Rico more information 2010 Census National Summary File of Redistricting Data |work=2010 United States Census |publisher={{ill|United States Census Bureau|en|United States Census Bureau|lt=Byroja e Regjistrimit e Shteteve të Bashkuara}}, Divizioni i Popullsisë |date=14 April 2011 |access-date=14 April 2011 |language=en}}{{Lidhje e vdekur|bot=medic|date=April 2020}}{{Cbignore|bot=medic}}</ref> Megjithëse shumica e zonave metropolitane më të mëdha ndodhen në SHBA, Meksika ka zonën metropolitane me popullsinë më të madhe në Amerikën e Veriut: [[Qyteti i Madh i Meksikos]].<ref>{{Cite web |title=The World Factbook: Mexico |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico/ |access-date=20 June 2011 |publisher=Central Intelligence Agency |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126164719/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico |url-status=dead |language=en}}</ref> Kanadaja gjithashtu renditet mes dhjetë zonave metropolitane më të mëdha, ku zona metropolitane e Torontos ka gjashtë milionë banorë.<ref name="statcan2006">{{Cite web |url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/prof/92-591/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=CMA&Code1=535__&Geo2=PR&Code2=35&Data=Count&SearchText=Toronto&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&Custom= |title=Toronto, Ontario (Census metropolitan area) |author=Statistics Canada |author-link=Statistics Canada |work=[[Regjistrimi i Kanadasë 2006|Regjistrimi i vitit 2006]] |year=2006 |access-date=29 January 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150114131145/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/prof/92-591/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=CMA&Code1=535__&Geo2=PR&Code2=35&Data=Count&SearchText=Toronto&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&Custom= |archive-date=14 January 2015 |language=en}}</ref> Afërsia e qyteteve me njëri-tjetrin përgjatë [[kufiri Kanada–Shtetet e Bashkuara|kufirit Kanada–Shtetet e Bashkuara]] dhe kufirit Meksikë–SHBA ka çuar në krijimin e zonave metropolitane ndërkombëtare. Këto aglomerime urbane janë më të mëdha dhe më produktive në zonat {{ill|Detroit–Windsor|en|Detroit–Windsor}} dhe {{ill|San Diego–Tijuana|en|San Diego–Tijuana}}, ku zhvillohet veprimtari e gjerë tregtare, ekonomike dhe kulturore. Zonat metropolitane janë përgjegjëse për tregti me vlerë miliona dollarë, e cila varet nga transporti ndërkombëtar i mallrave. Në Detroit–Windsor, studimi i Partneritetit të Transportit Kufitar në vitin 2004 arriti në përfundimin se tregtia me vlerë 13&nbsp;miliardë [[Dollari i Shteteve të Bashkuara|dollarësh amerikanë]] varej nga pika kufitare ndërkombëtare Detroit–Windsor; ndërsa në San Diego–Tijuana, transporti i mallrave në [[Porti i hyrjes Otay Mesa|portin e hyrjes Otay Mesa]] vlerësohej në 20&nbsp;miliardë dollarë amerikanë.<ref>{{Cite web |publisher=Detroit Regional Chamber |year=2006 |url=http://www.detroitchamber.com/detroiter/articles.asp?cid=7&detcid=531 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060321130504/http://www.detroitchamber.com/detroiter/articles.asp?cid=7&detcid=531 |archive-date=21 March 2006 |title=Detroit/Windsor Border Update: Part I – Detroit River International Crossing Study |access-date=10 June 2011 |url-status=dead |language=en}}</ref><ref name="Planning SD-TJ">{{Cite web |title=Chapter IV Planning for the Future: Urban & Regional Planning in the San Diego-Tijuana Region |publisher=International Community Foundation |url=http://www.icfdn.org/publications/blurredborders/documents/urbanch4.pdf |access-date=20 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723181848/http://www.icfdn.org/publications/blurredborders/documents/urbanch4.pdf |archive-date=23 July 2011 |language=en}}</ref> {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Rajonet megaurbane të Shteteve të Bashkuara|en|Megaregions of the United States}}}} Amerika e Veriut ka përjetuar gjithashtu rritjen e rajoneve megaurbane. Shtetet e Bashkuara përfshijnë njëmbëdhjetë rajone të tilla. {| class="sortable wikitable" |+ Dhjetë zonat metropolitane më të mëdha të Amerikës së Veriut sipas popullsisë, në vitin 2013, bazuar në të dhënat e regjistrimeve kombëtare të [[Regjistrimi i popullsisë në Shtetet e Bashkuara|SHBA-së]] dhe në vlerësimet e regjistrimeve të [[Regjistrimi i popullsisë në Kanada|Kanadasë]] dhe Meksikës |- ! Zona metropolitane ! Popullsia ! Sipërfaqja ! Vendi |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Qyteti i Madh i Meksikos|Qyteti i Meksikos]] | 21.163.226<sup>†</sup> | {{Cvt|7346|km2}} | Meksika |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[zona metropolitane e Nju Jorkut|Qyteti i Nju Jorkut]] | 19.949.502 | {{Cvt|17405|km2}} | Shtetet e Bashkuara |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[zona metropolitane e Los Anxhelosit|Los Anxhelosi]] | 13.131.431 | {{Cvt|12562|km2}} | Shtetet e Bashkuara |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[zona metropolitane e Çikagos|Çikagoja]] | 9.537.289 | {{Cvt|24814|km2}} | Shtetet e Bashkuara |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | {{ill|Dallas–Fort Worth|en|Dallas–Fort Worth|lt=Dallas–Fort Worth}} | 6.810.913 | {{Cvt|24059|km2}} | Shtetet e Bashkuara |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | {{ill|Greater Houston|en|Greater Houston|lt=Houstoni}} | 6.313.158 | {{Cvt|26061|km2}} | Shtetet e Bashkuara |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | {{ill|Greater Toronto Area|en|Greater Toronto Area|lt=Toronto}} | 6.054.191<sup>†</sup> | {{Cvt|5906|km2}} | Kanadaja |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | {{ill|Philadelphia metropolitan area|en|Philadelphia metropolitan area|lt=Filadelfia}} | 6.034.678 | {{Cvt|13256|km2}} | Shtetet e Bashkuara |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | {{ill|Washington, D.C. metropolitan area|en|Washington, D.C. metropolitan area|lt=Uashington, D.C.}} | 5.949.859 | {{Cvt|14412|km2}} | Shtetet e Bashkuara |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | {{ill|South Florida metropolitan area|en|South Florida metropolitan area|lt=Miami}} | 5.828.191 | {{Cvt|15896|km2}} | Shtetet e Bashkuara |} <small><sup>†</sup>Të dhënat e regjistrimit të vitit 2011</small> {{Clear}} == Kultura == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Kultura e Amerikës së Veriut|en|Culture of North America}}}} [[File:Yankee Stadium upper deck 2010.jpg|thumb|[[Bejsbolli]] njihet si argëtimi kombëtar i Shteteve të Bashkuara, por luhet edhe në Kanada dhe në shumë vende të Amerikës Latine.]] [[Image:Ninenations.PNG|thumb|right|{{ill|Nëntë kombet e Amerikës së Veriut|en|The Nine Nations of North America}}]] Kulturat e Amerikës së Veriut janë të larmishme. Shtetet e Bashkuara dhe Kanadaja anglofone kanë shumë ngjashmëri kulturore, ndërsa Kanadaja frankofone ka një kulturë të veçantë, e cila mbrohet me ligj. Meqë Shtetet e Bashkuara u formuan nga territore që më parë i përkisnin Perandorisë Spanjolle e më pas Meksikës së pavarur, dhe meqë vazhdon të ketë imigrim të konsiderueshëm të folësve të spanjishtes nga jugu i kufirit SHBA–Meksikë, në [[Shtetet e Bashkuara Jugperëndimore|jugperëndimin e SHBA-së]] janë të pranishme elemente e tradita të shumta kulturore hispanike, si dhe dygjuhësia. Meksika dhe Amerika Qendrore janë pjesë e [[Amerika Latine|Amerikës Latine]] dhe kanë dallime kulturore nga Amerika e Veriut anglofone dhe frankofone. Megjithatë, ato ndajnë me Shtetet e Bashkuara krijimin e qeverive pas pavarësisë si republika federale përfaqësuese, me kushtetuta të shkruara që datojnë nga themelimi i tyre si kombe. Kanadaja është një demokraci parlamentare federale nën një monarki kushtetuese. [[Kushtetuta e Kanadasë|Kushtetuta e Kanadasë]] daton nga viti 1867, kur u krijua konfederata sipas Aktit të Amerikës së Veriut Britanike; megjithatë, vetëm në vitin 1982 Kanadaja fitoi të drejtën për ta ndryshuar vetë kushtetutën e saj. Trashëgimia frankofone e Kanadasë u sanksionua me ligj që kur Parlamenti Britanik miratoi [[Akti i Kebekut|Aktin e Kebekut]] më 1774. Ndryshe nga kolonët anglofonë, kryesisht protestantë, në Amerikën e Veriut, kanadezët frankofonë ishin katolikë. Akti i Kebekut garantoi lirinë e kanadezëve frankofonë katolikë për të ushtruar fenë e tyre, riktheu të drejtën e Kishës Katolike për të vendosur të dhjeta për mbështetjen e saj dhe vendosi të drejtën civile franceze në shumicën e rasteve. Veçantia e gjuhës dhe kulturës franceze është kodifikuar në ligjin kanadez, i cili përcakton anglishten dhe frëngjishten si gjuhë zyrtare. SHBA-ja nuk ka gjuhë zyrtare, por gjuha e saj kombëtare është anglishtja. Qeveria kanadeze ndërmori masa për të mbrojtur kulturën kanadeze duke kufizuar përmbajtjen jokanadeze në transmetime dhe duke krijuar Komisionin Kanadez të Radio-Televizionit dhe Telekomunikacionit për të mbikëqyrur përmbajtjen kanadeze. Në Kebek, qeveria provinciale krijoi Zyrën e Gjuhës Frënge të Kebekut, të cilën anglofonët shpesh e quajnë «policia e gjuhës» dhe që e bën të detyrueshme përdorimin e terminologjisë dhe të sinjalistikës në frëngjisht.<ref>{{Cite web |url=https://www.theglobeandmail.com/opinion/yes-the-quebec-language-police-does-serve-a-purpose/article36329861/ |title=Yes, the Quebec language police does serve a purpose |website=The Globe and Mail |language=en |access-date=2021-07-05 |archive-date=2021-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210814033935/https://www.theglobeandmail.com/opinion/yes-the-quebec-language-police-does-serve-a-purpose/article36329861/ |url-status=live}}</ref> Që nga viti 1968, legjislatura njëdhomëshe quhet Asambleja Kombëtare e Kebekut. Dita e Shën Gjon Pagëzorit, më 24 qershor, është festa kombëtare e Kebekut dhe kremtohet nga kanadezët frankofonë në mbarë Kanadanë. Në Kebek, sistemi shkollor ishte i ndarë në shkolla katolike dhe protestante, të ashtuquajtura shkolla konfesionale. Arsimi në anglisht në Kebek është dobësuar gjithnjë e më shumë.<ref>{{Cite web |url=https://theconversation.com/quebecs-bill-40-further-undermines-the-provinces-english-language-school-system-131595 |title=Quebec's Bill 40 further undermines the province's English-language school system |website=The Conversation |language=en |access-date=2021-07-05 |archive-date=2021-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709184520/https://web.archive.org/web/20210709184520/https://theconversation.com/quebecs-bill-40-further-undermines-the-provinces-english-language-school-system-131595 |url-status=live}}</ref> Kultura latine është e fortë në [[Shtetet e Bashkuara Jugperëndimore|jugperëndimin e Shteteve të Bashkuara]], si edhe në zonën metropolitane të Nju Jorkut dhe në [[Florida]], të cilat tërheqin latinoamerikanë nga shumë vende të [[Hemisfera Perëndimore|Hemisferës Perëndimore]]. [[Meksika Veriore]], veçanërisht qytetet e {{ill|Monterreit|en|Monterrey}}, Tijuana, {{ill|Ciudad Juárez|en|Ciudad Juárez|lt=Sjudad Huarezit}} dhe {{ill|Mexicalit|en|Mexicali}}, ndikohet fuqishëm nga [[Kultura e Shteteve të Bashkuara|kultura]] dhe [[Mënyra amerikane e jetesës|mënyra amerikane e jetesës]]. Monterreyi, një qytet modern me një sektor të rëndësishëm industrial, është konsideruar qyteti më i amerikanizuar i Meksikës.<ref name="MonterreyFall">{{cite news |title=Special report: If Monterrey falls Mexico falls |agency=Reuters |date=2011-06-01 |last=Emmot |first=Robert |language=en}}</ref> Shtetet e [[Karaibet anglofone|Karaibeve anglofone]] kanë përjetuar dhe kanë marrë pjesë në rënien e [[Perandoria Britanike|Perandorisë Britanike]] dhe të ndikimit të saj në rajon, si edhe në rritjen e ndikimit ekonomik të {{ill|Amerikës Veriore|en|Northern America}} mbi Karaibet anglofone. Kjo lidhet pjesërisht me popullsinë relativisht të vogël të vendeve anglishtfolëse të Karaibeve, si dhe me faktin se shumë prej tyre kanë tani më shumë njerëz që jetojnë jashtë vendit sesa banorë që kanë mbetur në atdhe.<ref>{{Cite book |last=Kirton |first=Claremont |title=Beyond Small Change: Making Migrant Remittances Count |publisher=Inter-American Development Bank |year=2005 |editor-last=Terry |editor-first=Donald |location=Washington, District of Columbia, United States of America |pages=261–296 |language=en |chapter=Remittances: The Experience of the English-speaking Caribbean |editor-last2=Wilson |editor-first2=Steven}}</ref> [[Grenlanda]] ka përjetuar disa valë imigrimi nga [[Kanadaja Veriore]], për shembull nga populli Thule. Prandaj, Grenlanda ndan disa lidhje kulturore me popujt autoktonë të Kanadasë. Ajo konsiderohet gjithashtu pjesë e [[Vendet Nordike|vendeve nordike]] dhe ka lidhje të forta me Danimarkën për shkak të shekujve të kolonizimit danez.<ref>{{Cite web |url=https://arcticfriend.dk/bag-om-groenland/ |title=BAG OM GRØNLAND |website=Arctic Friend |language=da |access-date=2020-04-18 |archive-date=2020-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804211108/https://arcticfriend.dk/bag-om-groenland/ |url-status=live}}</ref> === Sporti === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Sporti në Amerikën e Veriut|en|Sport in North America}}}} Shtetet e Bashkuara dhe Kanadaja kanë ekipe të mëdha sportive që garojnë kundër njëra-tjetrës në bejsboll, basketboll, hokej dhe futboll. Kanadaja, Meksika dhe Shtetet e Bashkuara organizuan së bashku [[Kampionati Botëror i Futbollit 2026|Kampionatin Botëror të Futbollit 2026]]. Loja vendase amerikane e lakrosit konsiderohet sport kombëtar në Kanada. [[Karlingu]] është një sport i rëndësishëm dimëror në Kanada dhe përfshihet në programin e Lojërave Olimpike Dimërore. Kriketi, sport anglez, është i përhapur në disa pjesë të Kanadasë anglofone dhe shumë popullor në disa pjesë të ish-Perandorisë Britanike, por në Kanada konsiderohet sport i dorës së dytë. Boksi është gjithashtu sport i rëndësishëm në disa vende, si Meksika, Panamaja dhe Porto Riko, dhe konsiderohet një nga sportet individuale kryesore në Shtetet e Bashkuara. Kanadaja ka një ligë të veçantë të futbollit kanadez, të ndarë nga ekipet amerikane. Tabela e mëposhtme paraqet ligat sportive më të spikatura në Amerikën e Veriut, sipas të ardhurave mesatare.<ref>[https://web.archive.org/web/20180524151209/https://fivethirtyeight.com/features/theres-a-big-five-in-north-american-pro-sports/ "The 'Big Five' in North American Pro Sports"], FiveThirtyEight, Nate Silver, 4 prill 2014.</ref><ref>[https://www.theguardian.com/football/2014/mar/12/mls-soccer-nfl-nba-mlb-nhl-epl-business "MLS vs the major leagues: can soccer compete when it comes to big business?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119005010/https://www.theguardian.com/football/2014/mar/12/mls-soccer-nfl-nba-mlb-nhl-epl-business|date=2016-11-19}}, Guardian.com, 12 mars 2014.</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !Liga !! Sporti !! Vendi kryesor<br /> !! Themeluar !! Ekipe !! Të ardhura<br />US$ (mld) !! Pjesëmarrja<br />mesatare |- | align=left | {{ill|National Football League|en|National Football League}} (NFL) || [[Futboll Amerikan|futbolli amerikan]] || align=left | Shtetet e Bashkuara || 1920 || 32 || $9,0 || {{Nts|67604}} |- | align=left | [[Major League Baseball]] (MLB) || [[Bejsbolli]] || align=left | Shtetet e Bashkuara<br />Kanadaja || 1869 || 30 || $8,0 || {{Nts|30.458}} |- | align=left | [[National Basketball Association]] (NBA) || [[Basketbolli]] || align=left | Shtetet e Bashkuara<br />Kanadaja || 1946 || 30 || $5,0 || {{Nts|17347}} |- | align=left | {{ill|National Hockey League|en|National Hockey League}} (NHL) || [[Hokej mbi akull|hokeji mbi akull]] || align=left | Shtetet e Bashkuara<br />Kanadaja || 1917 || 32 || $3,3 || {{Nts|17720}} |- | align=left | [[Liga MX]] || [[Futbolli|futbolli (soccer)]] || align=left | Meksika || 1943 || 18 || $0,6 || {{Nts|25557}} |- | align=left | [[Major League Soccer]] (MLS) || [[Futbolli|futbolli (soccer)]] || align=left | Shtetet e Bashkuara<br />Kanadaja || 1994 || 28 || $0,5 || {{Nts|21574}} |- | align=left | {{ill|Canadian Football League|en|Canadian Football League}} (CFL) || {{ill|Futbolli kanadez|en|Canadian football}} || align=left | Kanadaja || 1958 || 9 || $0,3 || {{Nts|23890}} |} {{Reflist|group=sn}} == Shiko edhe == * {{ill|Flamujt e Amerikës Veriore|en|Flags of North America}} * {{ill|Lista e qyteteve në Amerikën Veriore|en|List of cities in North America}} * {{ill|Bashkimi i Amerikës së Veriut|en|North American Union}} * {{ill|Etiketa e tryezës në Amerikën Veriore|en|Table manners in North America}} == Referime == === Shënime === {{Listë shënimesh}} === Citime === {{Reflist|30em}} == Lexim i mëtejshëm == {{Refbegin|30em}} * {{Cite book |title=The Cambridge History of America and the World: Volume 1, 1500–1820 |last1=Gould |first1=E. |last2=Mapp |first2=P. |last3=Pestana |first3=C. G. |isbn=978-1-108-31781-8 |year=2022 |publisher=[[Cambridge University Press]] |language=en}} * {{Cite book |title=North America: The Historical Geography of a Changing Continent |last1=McIlwraith |first1=T. F. |last2=Muller |first2=E. K. |last3=Conzen |first3=M. P. |last4=DeVorsey |first4=L. |last5=Earle |first5=C. |last6=Grim |first6=R. E. |last7=Groves |first7=P. A. |last8=Guelke |first8=J. K. |last9=Harris |first9=C. |last10=Harris |first10=R. |isbn=978-1-4616-3960-2 |lccn=2020740684 |year=2001 |publisher=Rowman & Littlefield |language=en}} * {{Cite book |title=National Geographic Visual History of the World |author=Berndl |first=K. |author2=National Geographic Society (U.S.) |isbn=978-0-7922-3695-5 |lccn=2005541553 |year=2005 |publisher=[[National Geographic Society]] |language=en}} * {{Cite book |title=After Columbus: Essays in the Ethnohistory of Colonial North America |author=Axtell |first=J. |isbn=978-0-19-802206-0 |lccn=87034886 |year=1988 |publisher=Oxford University Press |language=en}} * {{Cite book |title=North America before the European Invasions |author=Kehoe |first=A. B. |isbn=978-1-317-49544-4 |lccn=2016054024 |year=2016 |publisher={{ill|Taylor & Francis|en|Taylor & Francis}} |language=en}} * {{Cite book |title=A Population History of North America |last1=Haines |first1=M. R. |last2=Steckel |first2=R. H. |isbn=978-0-521-49666-7 |lccn=99023284 |year=2000 |publisher=Cambridge University Press |language=en}} * {{Cite book |title=Time of Anarchy: Indigenous Power and the Crisis of Colonialism in Early America |author=Kruer |first=M. |isbn=978-0-674-26956-9 |year=2022 |publisher={{ill|Harvard University Press|en|Harvard University Press}} |language=en}} * {{Cite book |title=The European and the Indian: Essays in the Ethnohistory of Colonial North America |author=Axtell |first=J. |isbn=978-0-19-502904-8 |lccn=lc80025084 |year=1981 |publisher=Oxford University Press |language=en}} {{Refend}} == Lidhje të jashtme == * [https://education.nationalgeographic.org/resource/north-america-human-geography/ Amerika Veriore: gjeografia njerëzore] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230929160456/https://education.nationalgeographic.org/resource/north-america-human-geography/ |date=2023-09-29}} te [[National Geographic Society]] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/european-colonization-north-america/ Kolonizimi evropian i Amerikës Veriore] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230928052219/https://education.nationalgeographic.org/resource/european-colonization-north-america/ |date=2023-09-28}} te National Geographic Society * {{Cite encyclopedia |title=North America |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=11th |volume=19 |pages=760–765 |language=en}} * [http://www.columbiagazetteer.org/ The Columbia Gazetteer of the World Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060901152611/http://www.columbiagazetteer.org/ |date=2006-09-01}} {{ill|Columbia University Press|en|Columbia University Press}} * {{Cite web |url=https://colonialnorthamerica.library.harvard.edu/spotlight/cna |publisher={{ill|Harvard Library|en|Harvard Library}} |year=2015 |title=Colonial North America at Harvard Library |language=en |location=Cambridge, Massachusetts |lccn=2019234716 |access-date=2023-03-25 |archive-date=2023-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325121642/https://colonialnorthamerica.library.harvard.edu/spotlight/cna |url-status=dead}} * [[Media:Non-Native American Nations Control over N America 1750-2008 SMIL.svg|Version interaktiv SVG i animacionit «Kontrolli i kombeve joamerikane mbi Amerikën Veriore, 1750–2008»]] {{Shiriti i temës|auto=yes}} {{Authority control}} [[Kategoria:Amerikë Veriore| ]] [[Kategoria:Kontinente]] j2m5zi9qjaimfl0pfkbsohg78geuj26 3059125 3059119 2026-10-23T18:50:11Z Arianit 106 infobox 3059125 wikitext text/x-wiki {{Short description|Kontinent}} {{Use mdy dates}} {{CS1 config|mode=cs1}} {{Infobox continent |title = Amerika Veriore |image = Location North America.svg |area = {{Convert|24.709|e6km2|e6sqmi|2|abbr=unit}} (e treta) |population = {{IncreaseNeutral}} 592.296.233 (2021; e katërta) |density = {{Pop density|592296233|23090542|km2|sqmi|prec=1}} (2021){{efn|Shifra e dendësisë për Amerikën e Veriut bazohet vetëm në sipërfaqen tokësore prej 23.090.542 km<sup>2</sup>, dukshëm më të vogël se sipërfaqja e përgjithshme tokësore dhe ujore prej 24,709 milionë km<sup>2</sup>.}} |GDP_PPP = {{Nowrap|36,6 trilionë [[Dollari i Shteteve të Bashkuara|dollarë amerikanë]] (vlerësim për 2025; e dyta)}}<ref>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |title=GDP PPP, current prices |publisher=International Monetary Fund |date=2021 |access-date=2022-01-16 |archive-date=2021-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122001107/https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |url-status=live |language=en}}</ref> |GDP_nominal = 34,61 trilionë dollarë amerikanë (vlerësim për 2025; e dyta)<ref>{{Cite web |title=GDP Nominal, current prices |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |publisher=International Monetary Fund |date=2021 |access-date=2022-01-16 |archive-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225211431/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |url-status=live |language=en}}</ref> |GDP_per_capita = 67.000 dollarë amerikanë (vlerësim për 2025; e dyta)<ref>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |title=Nominal GDP per capita |publisher=International Monetary Fund |date=2021 |access-date=2022-02-17 |archive-date=2020-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111084550/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |url-status=live |language=en}}</ref> |religions = {{unbulleted list | [[Feja në Amerikën e Veriut|Krishtërimi]] (74,6%)<ref name="Survey">{{Cite web |url=https://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf |title=The Global Religious Landscape |publisher=Pewforum.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20170125173538/https://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf |access-date=2020-05-07 |archive-date=2017-01-25 |url-status=dead |language=en}}</ref><ref name="pew-relig">{{Cite web |url=https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/ |title=Religious Composition by Country, 2010–2050 |website=pewforum.org |access-date=2022-02-17 |archive-date=2019-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221014350/https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2020/percent/all/ |url-status=dead |language=en}}</ref> | [[Jofeja|Pa fe]] (19,2%)<ref name="pew-relig"/> | [[Judaizmi]] (1,6%)<ref name="pew-relig"/> | [[Islami]] (1,3%)<ref name="pew-relig"/> | [[Hinduizmi]] (0,9%)<ref name="pew-relig"/> | [[Budizmi]] (0,9%)<ref name="pew-relig"/> | [[Feja në Amerikën e Veriut|Të tjera]] (1,3%)<ref name="pew-relig"/> }} |demonym = Amerikano-verior |countries = 23 shtete sovrane |dependencies = 23 territore josovrane |languages = [[Gjuha angleze|Anglishtja]], [[Gjuha spanjolle|spanjishtja]], [[Gjuha frënge|frëngjishtja]], [[Gjuha holandeze|holandishtja]], [[Gjuha daneze|danishtja]], {{ill|Gjuhët vendase të Amerikave|en|indigenous languages of the Americas|lt=gjuhët vendase të Amerikave}} dhe shumë të tjera |time = [[UTC−10]] deri {{ill|UTC±00:00|en|UTC+00:00}} |cities = Lista e zonave urbane:<ref>{{Cite web |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |title=Demographia.com |access-date=2015-08-13 |archive-date=2011-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814123122/http://demographia.com/db-worldua.pdf |url-status=live |language=en}}</ref><br />{{Hlist|[[Meksiko|Meksiko]]|[[Nju Jorku|Nju Jorku]]|[[Los Anxhelosi|Los Anxhelosi]]|[[Çikago|Çikago]]|[[San Francisko|San Francisko]]|[[Bostoni|Bostoni]]|[[Toronto|Toronto]]|[[Uashingtoni|Uashingtoni]]|[[Dallas|Dallas]]|[[Filadelfia|Filadelfia]]}} |m49 = <code>003</code> – Amerika e Veriut<br /><code>019</code> – [[Amerika]]<br /><code>001</code> – [[Bota]] }} [[File:Map of populous North America (physical, political, population).jpg|thumb|Hartë e veçorive fizike, politike dhe demografike të Amerikës Veriore, sipas vitit 2018]] '''Amerika Veriore''' është një [[Kontinentet|kontinent]]{{efn|Disa shtete i konsiderojnë [[Amerika|Amerikat]] si një [[Kontinentet|kontinent të vetëm]], që përfshin Amerikën Veriore dhe [[Amerika Jugore|Amerikën Jugore]].}} në [[Hemisfera veriore|Hemisferën Veriore]] dhe [[Hemisfera Perëndimore|Hemisferën Perëndimore]].{{Efn|[[Ishujt Aleutianë]] të Alaskës shtrihen deri në [[Hemisfera Lindore|Hemisferën Lindore]].}} Në veri kufizohet nga [[Oqeani Arktik]], në lindje nga [[Oqeani Atlantik]], në juglindje nga [[Amerika Jugore]] dhe [[Deti i Karaibeve]], ndërsa në jug dhe perëndim nga [[Oqeani Paqësor]]. Amerika Veriore zë një sipërfaqe prej rreth {{convert|24709000|km2|abbr=off|sp=us}}, që përbën afërsisht 16,5% të sipërfaqes tokësore të [[Toka|Tokës]] dhe 4,8% të sipërfaqes së saj të përgjithshme. Për nga madhësia, është kontinenti i tretë më i madh, pas [[Azia|Azisë]] dhe [[Afrika|Afrikës]], ndërsa për nga popullsia është i katërti, pas Azisë, Afrikës dhe [[Evropa|Evropës]]. {{As of|2021}}, popullsia e Amerikës Veriore vlerësohet në mbi 592 milionë banorë, të shpërndarë në {{ill|Lista e shteteve sovrane dhe territoreve të varura në Amerikën Veriore|en|List of sovereign states and dependent territories in North America|lt=23 shtete sovrane dhe territore}} të pavarura, ose rreth 7,5% të popullsisë botërore. Kontinenti përfshin nënrajonet e {{ill|Amerika Veriore (nënrajon)|en|Northern America|lt=Amerikës së Veriut}} (që përfshin [[Kanadaja|Kanadanë]], [[Grenlanda|Grenlandën]] dhe {{ill|Shtetet e Bashkuara kontinentale|en|Continental United States|lt=Shtetet e Bashkuara kontinentale}}, si edhe territoret ishullore të [[Bermuda|Bermudës]] dhe [[Shën Pierre dhe Miquelon|Shën Pierit dhe Miquelonit]]) dhe {{ill|Amerika e Mesme|en|Middle America (Americas)|lt=Amerikës së Mesme}} (që përfshin [[Meksika|Meksikën]], [[Amerika Qendrore|Amerikën Qendrore]] dhe [[Karaibet|Karaibet]]). Në {{ill|Terminologjia e Amerikave|en|Americas (terminology)|lt=gjeografinë njerëzore}}, termat «Amerika Veriore» dhe «amerikano-verior» shpesh i referohen vetëm Amerikës së Veriut.<ref>{{cite book |author1-first=H. J. |author1-last=de Blij |author2-first=Peter O. |author2-last=Mulle |title=Geography: Realms, Regions, and Concepts |publisher=Wiley |edition=12th |year=2005 |pages=30–31 |isbn=0-471-71786-X |language=en}}</ref><ref name="MoC">{{cite book |title=The Myth of Continents |first1=Martin W. |last1=Lewis |first2=Karen E. |last2=Wigen |author-link2=Kären Wigen |chapter=Chapter One, The Architecture of Continents |publisher=University of California Press |year=1997 |isbn=0-520-20742-4 |page=168 |language=en}}</ref><ref>Burchfield, R. W., ed. 2004. "America." ''{{ill|Fowler's Modern English Usage|en|Fowler's Modern English Usage}}'' ({{ISBN|0-19-861021-1}}) New York: Oxford University Press, p. 48</ref><ref>McArthur, Tom. 1992. "North American." ''The Oxford Companion to the English Language'' ({{ISBN|0-19-214183-X}}) New York: Oxford University Press, p. 707.</ref><ref>{{cite web |title=Common Errors in English Usage |date=2016-05-16 |publisher=Paul Brians, Washington State University |url=https://brians.wsu.edu/2016/05/16/american/ |access-date=2022-04-04 |archive-date=2022-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220424154758/https://brians.wsu.edu/2016/05/16/american/ |url-status=live |language=en}}</ref> Nuk dihet saktësisht se si dhe kur arritën në Amerikën Veriore popullsitë e para njerëzore. Dihet se njerëzit kanë jetuar në [[Amerika|Amerika]] të paktën 20.000 vjet më parë,<ref>{{Cite journal |last1=Pigati |first1=Jeffrey S. |last2=Springer |first2=Kathleen B. |last3=Honke |first3=Jeffrey S. |last4=Wahl |first4=David |last5=Champagne |first5=Marie R. |last6=Zimmerman |first6=Susan R. H. |last7=Gray |first7=Harrison J. |last8=Santucci |first8=Vincent L. |last9=Odess |first9=Daniel |last10=Bustos |first10=David |last11=Bennett |first11=Matthew R. |date=2023-10-06 |title=Independent age estimates resolve the controversy of ancient human footprints at White Sands |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.adh5007 |journal=Science |language=en |volume=382 |issue=6666 |pages=73–75 |doi=10.1126/science.adh5007 |pmid=37797035 |bibcode=2023Sci...382...73P |s2cid=263672291 |issn=0036-8075 |access-date=2023-12-06 |archive-date=2023-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005182411/https://www.science.org/doi/10.1126/science.adh5007 |url-status=live |url-access=subscription}}</ref> por dëshmi të ndryshme sugjerojnë se kjo mund të ketë ndodhur edhe më herët.<ref>{{Citation |last1=Goodyear |first1=Albert C. |chapter=The Pre-Clovis Occupation of the Topper Site, Allendale County, South Carolina |date=2018-05-22 |chapter-url=http://florida.universitypressscholarship.com/view/10.5744/florida/9781683400349.001.0001/upso-9781683400349-chapter-002 |title=Early Human Life on the Southeastern Coastal Plain |pages=8–31 |access-date=2023-12-05 |publisher=University Press of Florida |language=en |doi=10.5744/florida/9781683400349.003.0002 |isbn=978-1-68340-034-9 |last2=Sain |first2=Douglas A. |archive-date=2023-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207012636/https://academic.oup.com/florida-scholarship-online/book/27901/chapter-abstract/203874636?redirectedFrom=fulltext |url-status=live |chapter-url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ardelean |first1=Ciprian F. |last2=Becerra-Valdivia |first2=Lorena |last3=Pedersen |first3=Mikkel Winther |last4=Schwenninger |first4=Jean-Luc |last5=Oviatt |first5=Charles G. |last6=Macías-Quintero |first6=Juan I. |last7=Arroyo-Cabrales |first7=Joaquin |last8=Sikora |first8=Martin |last9=Ocampo-Díaz |first9=Yam Zul E. |last10=Rubio-Cisneros |first10=Igor I. |last11=Watling |first11=Jennifer G. |last12=de Medeiros |first12=Vanda B. |last13=De Oliveira |first13=Paulo E. |last14=Barba-Pingarón |first14=Luis |last15=Ortiz-Butrón |first15=Agustín |date=2020-07-22 |title=Evidence of human occupation in Mexico around the Last Glacial Maximum |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2509-0 |journal=Nature |language=en |volume=584 |issue=7819 |pages=87–92 |doi=10.1038/s41586-020-2509-0 |pmid=32699412 |bibcode=2020Natur.584...87A |s2cid=256819465 |issn=1476-4687 |access-date=2023-12-06 |archive-date=2021-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421030732/https://www.nature.com/articles/s41586-020-2509-0 |url-status=live |url-access=subscription}}</ref> Periudha paleoindiane në Amerikën Veriore pasoi Periudhën e Fundit Akullnajore dhe zgjati deri rreth 10.000 vjet më parë, kur nisi {{ill|Periudha arkaike në Amerikën Veriore|en|Archaic period (North America)|lt=periudha arkaike}}. Pas saj erdhi {{ill|Faza klasike|en|Classic stage|lt=faza klasike}}, e cila zgjati përafërsisht nga shekulli i 6-të deri në shekullin e 13-të. {{ill|Eksplorimi dhe kolonizimi nordik i Amerikës Veriore|en|Norse settlement of North America|lt=Eksplorimi dhe kolonizimi nordik}} nisën në fund të shekullit të 10-të; nordikët ndërtuan {{ill|Vendbanimet nordike në Grenlandë|en|Norse settlements in Greenland|lt=disa vendbanime në Grenlandë}} dhe të paktën një vendbanim në [[L'Anse aux Meadows]]. Duke filluar nga viti 1492, {{ill|Udhëtimet e Kristofor Kolombit|en|Voyages of Christopher Columbus|lt=udhëtimet e Kristofor Kolombit}} çuan në {{ill|Shkëmbimi kolumbian|en|Columbian exchange|lt=shkëmbimin transatlantik}}, duke përfshirë {{ill|Migrimi transatlantik|en|Transatlantic migration|lt=migrimet}} e kolonëve evropianë gjatë [[Epoka e Zbulimeve|Epokës së Zbulimeve]] dhe [[Periudha e hershme moderne|periudhës së hershme moderne]]. Modelet e sotme kulturore dhe etnike pasqyrojnë ndërveprimet mes kolonistëve të hershëm evropianë, [[Popujt indigjenë të Amerikës|popujve indigjenë]], afrikanëve të skllavëruar, emigrantëve të mëvonshëm nga Evropa dhe Azia, si dhe pasardhësve të këtyre grupeve. {{ill|Kolonizimi evropian i Amerikave|en|European colonization of the Americas|lt=Kolonizimi evropian}} bëri që shumica e banorëve të Amerikës Veriore të flasin [[gjuhë evropiane|gjuhë evropiane]] (si [[Gjuha angleze|anglishtja]], [[Gjuha spanjolle|spanjishtja]] dhe [[Gjuha frënge|frëngjishtja]]), ndërsa kulturat e rajonit pasqyrojnë zakonisht [[Kultura perëndimore|traditat perëndimore]]. Megjithatë, vazhdojnë të jetojnë popullsi të konsiderueshme indigjene që u përmbahen traditave të tyre kulturore dhe gjuhësore të periudhës para kolonizimit. == Emri == {{Anchor|Etimologjia}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Emërtimi i Amerikave|en|Naming of the Americas}}, {{ill|Spanja e Re|en|New Spain}}, {{ill|Ishulli i Breshkës|en|Turtle Island}} dhe {{ill|Vinlandi|en|Vinland}}}} [[File:Historisch Nordamerika (cropped).jpg|thumb|Hartë e Amerikës së Veriut e vitit 1621]] [[File:The Harmsworth atlas and Gazetter 1908 (135850870).jpg|thumb|Hartë e Amerikës së Veriut e vitit 1908, botuar në ''The Harmsworth Atlas and Gazetteer'']] [[Amerika|Amerikat]] u emërtuan sipas eksploruesit [[Italianët|italian]] [[Amerigo Vespucci]], nga hartografët gjermanë {{ill|Martin Waldseemüller|en|Martin Waldseemüller}} dhe {{ill|Matthias Ringmann|en|Matthias Ringmann}}.<ref>{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/626894/Amerigo-Vespucci |title=Amerigo Vespucci |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=7 July 2011 |archive-date=10 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120710004308/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/626894/Amerigo-Vespucci |url-status=live |language=en}}</ref> Vespucci eksploroi [[Amerika Jugore|Amerikën e Jugut]] midis viteve 1497 dhe 1502 dhe ishte i pari evropian që sugjeroi se Amerikat përbënin një masë tokësore të panjohur deri atëherë për evropianët. Më 1507, Waldseemüller botoi një hartë të botës dhe vendosi fjalën «Amerika» në kontinentin që sot quhet Amerika e Jugut.<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/cosmographiintr00waldgoog |title=The Cosmographiæ Introductio of Martin Waldseemüller in Facsimile |others=Translated by Edward Burke and Mario E. Cosenza, introduction by Joseph Fischer and Franz von Wieser |editor-last=Herbermann |editor-first=Charles George |place=New York |publisher=The United States Catholic Historical Society |year=1907 |page=[https://archive.org/details/cosmographiintr00waldgoog/page/n27 9] |quote={{Lang|la|Quarta pars per Americum Vesputium (ut in sequentibus audietur) inventa est, quam non video, cur quis jure vetet, ab Americo inventore sagacis ingenii viro Amerigen quasi Americi terram sive Americam dicendam, cum et Europa et Asia a mulieribus sua sortita sint nomina.}} |language=en}}</ref> Kontinenti në veri të Meksikës së sotme atëherë quhej Parias.<ref>{{Cite web |last=Arbuckle |first=Alex |date=24 December 2016 |title=This 509-year-old map contains the first known use of the word 'America' — but not where you may think |url=https://mashable.com/feature/universalis-cosmographia |access-date=26 May 2022 |website=Mashable |language=en |archive-date=26 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220526014743/https://mashable.com/feature/universalis-cosmographia |url-status=live}}</ref> Në një hartë të botës të botuar më 1553 nga {{ill|Petrus Apianus|en|Petrus Apianus}},<ref>{{Cite web |last=Apianus |first=Petrus |title=English: 1553 world map – Charta Cosmographica, Cum Ventorum Propria Natura et Operatione |date=1553 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:1553_world_map_-_Charta_Cosmographica,_Cum_Ventorum_Propria_Natura_et_Operatione.jpg |access-date=10 August 2022 |archive-date=9 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709045708/https://commons.wikimedia.org/wiki/File:1553_world_map_-_Charta_Cosmographica,_Cum_Ventorum_Propria_Natura_et_Operatione.jpg |url-status=live |language=en}}</ref> Amerika e Veriut quhej «Baccalearum», që do të thotë «mbretëria e merlucëve», duke iu referuar bollëkut të [[merluc]]ëve në [[bregu lindor i Shteteve të Bashkuara|bregun lindor të Shteteve të Bashkuara]].<ref>{{Cite web |publisher=Stanford University |location=Stanford, California |title=Charta Cosmographica, Cum Ventorum Propria Natura et Operatione |url=https://exhibits.stanford.edu/ruderman/catalog/dp027ft1928 |access-date=10 August 2022 |website=Barry Lawrence Ruderman Map Collection – Spotlight at Stanford |language=en |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326033917/https://exhibits.stanford.edu/ruderman/catalog/dp027ft1928 |url-status=live}}</ref> Waldseemüller përdori formën e latinizuar të emrit të Vespuccit, Americus Vespucius, në trajtën femërore «America», sipas shembujve «Europa», «Asia» dhe «Africa». Emri Americus e ka prejardhjen nga {{Lang|la-x-medieval|Emericus}} i latinishtes mesjetare (shih [[Princ Emeriku i Hungarisë]]), që vjen nga emri i vjetër gjermanik i lartë {{ill|Emmerich (name)|en|Emmerich (name)|lt=Emmerich}}. Hartografët më vonë e shtrinë emrin Amerikë edhe në Amerikën e Veriut. Më 1538, {{ill|Gerardus Mercator|en|Gerardus Mercator}} përdori termin «Amerika» në hartën e tij të botës, që paraqiste të gjithë [[Hemisfera Perëndimore|hemisferën perëndimore]].<ref name="Cohen">{{Cite web |url=http://www.uhmc.sunysb.edu/surgery/america.html |title=The Naming of America: Fragments We've Shored Against Ourselves |first=Jonathan |last=Cohen |access-date=3 February 2014 |archive-date=15 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815164226/https://web.archive.org/web/20180815164226/http://www.uhmc.sunysb.edu/surgery/america.html |url-status=dead |publisher=Stony Brook Medicine |language=en}}</ref> Në hartën e tij të mëvonshme të vitit 1569, Mercator e quajti Amerikën e Veriut «America or New India» (''America sive India Nova'').<ref>{{Cite web |title=Mercator 1587 {{!}} Envisioning the World {{!}} The First Printed Maps |url=https://lib-dbserver.princeton.edu/visual_materials/maps/websites/wendt-world-maps/Mercator_1587.html |access-date=12 September 2020 |website=lib-dbserver.princeton.edu |archive-date=12 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200912213223/https://lib-dbserver.princeton.edu/visual_materials/maps/websites/wendt-world-maps/Mercator_1587.html |url-status=dead |language=en}}</ref> Perandoria Spanjolle i quante territoret e saj në Amerikën e Veriut dhe të Jugut «Las Indias», ndërsa organi shtetëror që mbikëqyrte rajonin quhej [[Këshilli i Indive]]. == <span id="Usage of the term">Përkufizimi</span> == [[File:North America satellite orthographic.jpg|thumb|Një imazh satelitor i Amerikës Veriore i vitit 2005 nga [[NASA]]]] [[Organizata e Kombeve të Bashkuara]] dhe {{ill|Divizioni i Statistikave i Kombeve të Bashkuara|en|United Nations Statistics Division}} e përkufizojnë Amerikën Veriore si të përbërë nga tri nënrajone: {{ill|Amerika Veriore (nënrajon)|en|Northern America}}, [[Amerika Qendrore]] (e cila përfshin Meksikën) dhe [[Karaibet]].<ref>{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |title=UNSD — Methodology |last=Division |first=United Nations Statistics |website=unstats.un.org |language=en |access-date=1 November 2018 |archive-date=30 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830170949/https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |url-status=live |quote=The continent of North America (numerical code 003) comprises Northern America (numerical code 021), Caribbean (numerical code 029), and Central America (numerical code 013).}}</ref> Në kontekstin e kufizuar të marrëveshjeve tregtare rajonale si NAFTA, termi përdoret për t'iu referuar tri vendeve: [[Kanadaja|Kanadasë]], Meksikës dhe [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shteteve të Bashkuara]]. Sipas modelit me gjashtë kontinente, i përhapur në [[Amerika Latine|Amerikën Latine]] dhe në mbarë botën folëse të [[Gjuhët neolatine|gjuhëve neolatine]], si edhe në [[Greqia|Greqi]], «Amerika Veriore» nënkupton një nënrajon që përfshin Kanadanë, Meksikën, [[Shën Pierre dhe Miquelon|Shën-Pierin dhe Mikelonin]] dhe Shtetet e Bashkuara; shpesh përfshihen edhe [[Bermuda]], {{ill|Ishulli Kliperton|en|Clipperton Island}} dhe [[Grenlanda]].<ref>{{cite web |url=http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130015145/http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html |archive-date=30 January 2009 |title=Norteamérica |trans-title=North America |language=es |quote=In Ibero-America, ''North America'' is considered a subcontinent containing Canada, the United States, Mexico, Greenland, Bermuda and Saint-Pierre and Miquelon. |access-date=30 January 2007 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Six or Seven Continents on Earth |url=http://geography.about.com/od/learnabouttheearth/qt/qzcontinents.htm |access-date=18 December 2016 |language=en |archive-date=26 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161126015411/http://geography.about.com/od/learnabouttheearth/qt/qzcontinents.htm |url-status=dead |quote=In Europe and other parts of the world, many students are taught of six continents, where North and South America are combined to form a single continent of America. Thus, these six continents are Africa, America, Antarctica, Asia, Australia, and Europe.}}</ref><ref>{{cite web |title=Continents |url=http://www.worldometers.info/geography/continents/ |access-date=18 December 2016 |language=en |archive-date=21 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221035719/https://www.worldometers.info/geography/continents/ |url-status=live |quote=six-continent model (used mostly in France, Italy, Portugal, Spain, Romania, Greece, and Latin America) groups together North America+South America into the single continent America.}}</ref><ref>{{cite web |title=AMÉRIQUE |date=24 February 2000 |url=http://www.universalis.fr/encyclopedie/amerique-structure-et-milieu-geographie/ |access-date=18 December 2016 |language=fr |archive-date=5 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161205122940/http://www.universalis.fr/encyclopedie/amerique-structure-et-milieu-geographie/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=America |url=http://www.treccani.it/enciclopedia/america_%28Dizionario-di-Storia%29/ |access-date=18 December 2016 |language=it |archive-date=21 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221042321/https://www.treccani.it/enciclopedia/america_%28Dizionario-di-Storia%29/ |url-status=live}}</ref> Historikisht, Amerika Veriore është njohur edhe me emra të tjerë, përfshirë Amerikën Veriore Spanjolle, {{ill|Spanja e Re|en|New Spain}}, {{ill|Franca e Re|en|New France}}, {{ill|Amerika Veriore Britanike|en|British North America}} dhe ''América {{ill|Septentrional|en|Septentrional}}'', emri i parë zyrtar i dhënë Meksikës nga {{ill|Akti solemn i Deklaratës së Pavarësisë së Amerikës Veriore|en|Solemn Act of the Declaration of Independence of Northern America}}.<ref name="AGN">{{cite web |title=Acta Solemne de la Declaración de Independencia de la América Septentrional |trans-title=Solemn Act of the Declaration of Independence of Northern America |url=http://www.agn.gob.mx/independencia/documentos.html |work=Archivos de la Independencia |publisher=Archivo General de la Nación |access-date=8 July 2011 |language=es |archive-date=11 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811023151/http://www.agn.gob.mx/independencia/documentos.html |url-status=dead}}</ref> ===Rajonet=== {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Lista e rajoneve të Kanadasë|en|List of regions of Canada}}; {{ill|Lista e rajoneve të Shteteve të Bashkuara|en|List of regions of the United States}}}} Amerika Veriore përfshin disa rajone dhe nënrajone, secili me karakteristikat e veta kulturore, ekonomike dhe gjeografike. Rajonet ekonomike përfshijnë disa rajone të formalizuara në marrëveshje tregtare të shekujve XX dhe XXI, përfshirë [[North American Free Trade Agreement|NAFTA-n]] ndërmjet [[Kanadaja|Kanadasë]], [[Meksika|Meksikës]] dhe [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shteteve të Bashkuara]], si dhe {{ill|Marrëveshja e Tregtisë së Lirë mes Republikës Dominikane dhe Amerikës Qendrore|en|Dominican Republic–Central America Free Trade Agreement}} (CAFTA) ndërmjet [[Amerika Qendrore|Amerikës Qendrore]], [[Republika Dominikane|Republikës Dominikane]] dhe Shteteve të Bashkuara. Amerika Veriore ndahet nga pikëpamja gjuhësore dhe kulturore në dy rajone kryesore: {{ill|Amerika anglofone|en|Anglo-America}} dhe [[Amerika Latine]]. Amerika anglofone përfshin pjesën më të madhe të Amerikës Veriore, [[Beliza|Belizën]] dhe ishujt e [[Karaibet|Karaibeve]] me popullsi që flet [[Gjuha angleze|anglisht]]. Ka edhe rajone, përfshirë [[Luiziana|Luizianën]] dhe [[Kebeku (provincë)|Kebekun]], me popullsi të mëdha frankofone; në Kebek dhe në [[Shën Pierre dhe Miquelon]], [[Gjuha frënge|frëngjishtja]] është gjuhë zyrtare.<ref name="language">{{Cite web |url=http://www.oqlf.gouv.qc.ca/english/charter/index.html |title=Status of the French language |author=Office Québécois de la langue francaise |publisher=Government of Quebec |access-date=2010-11-10 |language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514153402/http://www.oqlf.gouv.qc.ca/english/charter/index.html |archive-date=2011-05-14}}</ref><!--Original French: http://www.oqlf.gouv.qc.ca/charte/charte/clflgoff.html --> Pjesa jugore e Amerikës Veriore përfshin Amerikën Qendrore dhe vendet e Karaibeve ku nuk flitet anglisht.<ref name="BritannicaCA">{{Cite encyclopedia |title=Central America |url=http://encarta.msn.com/dictionary_1861670266/Central_America.html |encyclopedia=Encarta Encyclopedia |access-date=2011-05-30 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20091103174029/http://encarta.msn.com/dictionary_1861670266/Central_America.html |archive-date=2009-11-03 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |title=Caribbean |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Caribbean |dictionary=The Free Dictionary |access-date=2011-05-30 |language=en |archive-date=2011-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111106140233/http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Caribbean |url-status=live}}</ref> Edhe pjesa veriore e kontinentit ka rajone të njohura. Ndryshe nga përkufizimi i zakonshëm i Amerikës Veriore, që përfshin tërë kontinentin e Amerikës Veriore, termi «Amerika Veriore» përdoret ndonjëherë më ngushtë, për t'iu referuar vetëm katër vendeve: Kanadasë, Grenlandës, Meksikës dhe SHBA-së.<ref name="CIAGreenland">{{Cite web |title=The World Factbook – North America |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/wfbExt/region_noa.html |access-date=2011-06-20 |language=en |publisher=Central Intelligence Agency |archive-date=2011-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110623043844/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/wfbExt/region_noa.html |url-status=dead}}</ref><ref name="CountryReports">{{Cite web |title=Countries in North America – Country Reports |url=http://www.countryreports.org/maps/northamerica.aspx |language=en |publisher=Country Reports |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427050055/http://www.countryreports.org/maps/northamerica.aspx |archive-date=2015-04-27}}</ref><ref name="eNotes">{{Cite web |title=North America: World of Earth Science |url=http://www.enotes.com/earth-science/north-america |language=en |publisher=eNotes Inc. |access-date=2011-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101220133458/http://www.enotes.com/earth-science/north-america |archive-date=2010-12-20}}</ref><ref name="Trilateral">{{Cite web |title=North American Region |url=http://www.trilateral.org/go.cfm?do=Page.View&pid=12 |language=en |publisher=The Trilateral Commission |access-date=2011-05-30 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021204534/http://www.trilateral.org/go.cfm?do=Page.View&pid=12 |archive-date=2012-10-21}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Parsons |first1=Alan |last2=Schaffer |first2=Jonathan |title=Geopolitics of oil and natural gas |publisher=U.S. Department of State |series=Economic Perspectives |date=May 2004 |language=en}}{{Nevojitet citimi i plotë|date=February 2014}}</ref> Byroja e Regjistrimit të SHBA-së përfshin Shën Pierre dhe Miquelon, por e përjashton [[Meksika|Meksikën]] nga përkufizimi i saj.<ref>{{Cite web |title=Schedule C – Country Codes and Descriptions |url=https://www.census.gov/foreign-trade/schedules/c/countrycode.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203204307/https://www.census.gov/foreign-trade/schedules/c/countrycode.html |archive-date=2023-12-03 |access-date=2023-12-03 |language=en |publisher=US Census Bureau}}</ref> Termi «Amerika Veriore» (Northern America) u referohet vendeve dhe territoreve më veriore të Amerikës Veriore: SHBA-së, [[Bermuda|Bermudës]], Kanadasë, Grenlandës dhe Shën Pierre dhe Miquelon.<ref>{{Cite web |url=http://esa.un.org/migration/index.asp?panel=3 |title=Definition of major areas and regions |language=en |publisher=United Nations |access-date=2007-10-03 |archive-date=2019-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703142031/https://esa.un.org/migration/index.asp?panel=3 |url-status=live}}</ref><!--Cruft, commenting out 3 February 2014:from World Migrant Stock: The 2005 Revision Population Database, United Nations Population Division. Accessed on line 3 October 2007.--><ref>{{Cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |title=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |language=en |publisher=UN Statistics Division |access-date=2007-10-03 |archive-date=2019-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190116150809/https://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |url-status=live}} ([http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regnf.htm frëngjisht] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101224062835/http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regnf.htm |date=2010-12-24 }}).</ref> Ndonëse termi nuk i referohet një rajoni të bashkuar,<ref>{{Cite web |last1=Berglee |first1=Royal |date=2016-06-17 |title=Chapter 5, Middle America |url=http://open.lib.umn.edu/worldgeography/part/chapter-5-middle-america/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180401174521/http://open.lib.umn.edu/worldgeography/part/chapter-5-middle-america/ |archive-date=2018-04-01 |access-date=2018-04-03 |language=en |publisher=University of Minnesota}}</ref> {{ill|Amerika e Mesme|en|Middle America (Americas)}} përfshin Meksikën, Amerikën Qendrore dhe Karaibet.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Middle America (region, Mesoamerica) |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/381099/Middle-America |access-date=2011-06-20 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |language=en |archive-date=2011-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110919063254/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/381099/Middle-America |url-status=live}}</ref> Kanadaja dhe SHBA-ja janë vendet më të mëdha të Amerikës Veriore për nga sipërfaqja tokësore; të dyja kanë nënrajone të përcaktuara qartë dhe të njohura. Në Kanada, këto përfshijnë (nga lindja në perëndim) Kanadanë Atlantike, Kanadanë Qendrore, Preritë Kanadeze, Bregdetin e Kolumbisë Britanike, Kanadanë Perëndimore dhe Kanadanë Veriore. Në SHBA, ato përfshijnë [[Anglia e Re]]n, rajonin Mid-Atlantic, si dhe shtetet e Atlantikut Jugor, të Qendrës Veriore Lindore, të Qendrës Veriore Perëndimore, të Qendrës Jugore Lindore, të Qendrës Jugore Perëndimore, Malore dhe të Paqësorit. Rajoni i Liqeneve të Mëdha dhe Paqësori Veriperëndimor përfshijnë territore si në SHBA, ashtu edhe në Kanada. == Historia == {{Hatnote|Artikulli kryesor: [[Historia e Amerikës së Veriut]]}} ===Epoka parakolumbiane=== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Epoka parakolumbiane|en|Pre-Columbian era}}}} [[File:America 1000 BCE.png|thumb|Hartë e mënyrave të sigurimit të jetesës në [[Amerika (kontinent)|Amerikat]], përfshirë Amerikën e Veriut, rreth vitit 1000 p.e.s. {{Legend|#FEFE00|{{ill|Gjuetarët-mbledhësit|en|Hunter-gatherer|lt=Gjuetarë-mbledhës}}}} {{Legend|#00FE00|Shoqëri bujqësore të thjeshta}} {{Legend|#FE7F3F|Shoqëri të ndërlikuara bujqësore, përfshirë [[ill|kryesitë fisnore]] dhe [[Qytetërimi|qytetërimet]]}} ]] [[Popujt indigjenë të Amerikës]] kanë shumë [[Krijimi|mite të krijimit]], disa prej të cilëve pohojnë se ata kanë qenë në këtë tokë që prej krijimit të saj,<ref name="Curtin2014">{{cite book |first=Jeremiah |last=Curtin |title=Creation Myths of Primitive America |url=https://books.google.com/books?id=PRK1AwAAQBAJ&pg=PT2 |year=2014 |publisher=Jazzybee Verlag |isbn=978-3-8496-4454-3 |page=2 |access-date=2015-11-22 |archive-date=2016-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160209074925/https://books.google.com/books?id=PRK1AwAAQBAJ&pg=PT2 |url-status=live |language=en}}</ref> por nuk ka dëshmi se njerëzit evoluan atje.<ref name="Krensky">{{cite book |last=Krensky |first=Stephen |others=Ilustrimet nga Steve Sullivan |title=Who Really Discovered America? |year=1987 |publisher=Scholastic Inc. |isbn=978-0-590-40854-7 |page=13 |language=en}}</ref> Hollësitë e vendosjes fillestare të njerëzve në Amerikë nga aziatikët e lashtë janë ende objekt kërkimesh dhe debatesh.<ref name="White2006">{{cite book |first=Phillip M. |last=White |title=American Indian chronology: chronologies of the American mosaic |url=https://books.google.com/books?id=_VnZ8_2kSScC&pg=PA1 |access-date=2011-11-29 |year=2006 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-33820-5 |page=1 |archive-date=2014-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140111211639/http://books.google.com/books?id=_VnZ8_2kSScC&pg=PA1 |url-status=live |language=en}}</ref> Sipas teorisë tradicionale, gjuetarët hynë në {{ill|Beringia|en|Beringia|lt=urën tokësore të Beringut}}, midis [[Siberia|Siberisë]] lindore dhe [[Alaska|Alaskës]] së sotme, rreth 27.000 deri në 14.000 vjet më parë.<ref name="HavilandPrins2013">{{cite book |first1=William |last1=Haviland |first2=Harald |last2=Prins |first3=Dana |last3=Walrath |first4=Bunny |last4=McBride |title=Anthropology: The Human Challenge |url=https://books.google.com/books?id=0bpuCgAAQBAJ&pg=PA219 |date=2013 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-67758-3 |pages=219, 220 |access-date=2015-11-22 |archive-date=2016-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160207213447/https://books.google.com/books?id=0bpuCgAAQBAJ&pg=PA219 |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Sonneborn-2007">{{cite book |first=Liz |last=Sonneborn |title=Chronology of American Indian History |url=https://books.google.com/books?id=OKfBId96DTIC&pg=PA3 |date=January 2007 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-6770-1 |page=3 |access-date=2011-11-29 |archive-date=2014-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103103603/http://books.google.com/books?id=OKfBId96DTIC&pg=PA3 |url-status=live |language=en}}</ref>{{Efn|Tërheqja e oqeaneve gjatë epokave të njëpasnjëshme të [[Koha e akullit|akullnajave]] mund t’u ketë mundësuar njerëzve të kalonin urën tokësore që 40.000 vjet më parë.<ref name=really>{{cite book |last=Krensky |first=Stephen |others=Ilustrimet nga Steve Sullivan |title=Who Really Discovered America? |year=1987 |publisher=Scholastic Inc. |isbn=978-0-590-40854-7 |pages=11, 13 |language=en}}</ref>}} Gjithnjë e më shumë përkrahet mendimi se banorët e parë të Amerikës lundruan nga Beringia rreth 13.000 vjet më parë,<ref>{{cite journal |url=https://www.science.org/content/article/most-archaeologists-think-first-americans-arrived-boat-now-they-re-beginning-prove-it |title=Most archaeologists think the first Americans arrived by boat. Now, they're beginning to prove it |last=Wade |first=Lizzie |journal=[[Revista Science|Science]] |date=2017-08-10 |doi=10.1126/science.aan7213 |access-date=2018-12-26 |archive-date=2020-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200131022108/https://www.sciencemag.org/news/2017/08/most-archaeologists-think-first-americans-arrived-boat-now-they-re-beginning-prove-it |url-status=live |language=en}}</ref> ndërsa vendbanimet u përhapën gjerësisht në Amerikë gjatë fundit të [[Periudha e fundit akullnajore|Periudhës së fundit akullnajore]], në atë që njihet si Maksimumi i Vonë Akullnajor, rreth 12.500 vjet më parë.<ref name="Pauketat2012">{{cite book |first=Timothy R. |last=Pauketat |title=The Oxford Handbook of North American Archaeology |date=2012-02-23 |publisher=OUP US |isbn=978-0-19-538011-8 |page=96 |language=en}}</ref> [[Petroglifi|Petroglifet]] më të vjetra në Amerikën e Veriut datojnë nga 15.000 deri në 10.000 vjet para së tashmes.<ref>{{cite web |url=https://www.npr.org/2013/08/16/212569006/n-americas-oldest-known-petroglyphs-discovered-in-nevada |title=N. America's Oldest Known Petroglyphs Discovered In Nevada |last=Shogren |first=Elizabeth |date=2013-08-16 |website=NPR |access-date=2018-12-12 |archive-date=2020-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805060403/https://www.npr.org/2013/08/16/212569006/n-americas-oldest-known-petroglyphs-discovered-in-nevada |url-status=live |language=en}}</ref> [[Antropologjia|Kërkimet gjenetike]] dhe [[Antropologjia|antropologjia]] tregojnë se gjatë Holocenit të hershëm dhe të mesëm pati valë të tjera migrimi nga Azia përmes [[Ngushtica e Beringut|Ngushticës së Beringut]].<ref name="SkoglundMallick2015">{{Cite journal |last1=Skoglund |first1=P. |last2=Mallick |first2=S. |last3=Bortolini |first3=M. C. |last4=Chennagiri |first4=N. |last5=Hünemeier |first5=T. |last6=Petzl-Erler |first6=M. L. |last7=Salzano |first7=F. M. |last8=Patterson |first8=N. |last9=Reich |first9=D. |date=2015-07-21 |title=Genetic evidence for two founding populations of the Americas |journal=Nature |volume=525 |issue=7567 |pages=104–8 |bibcode=2015Natur.525..104S |doi=10.1038/nature14895 |pmc=4982469 |pmid=26196601 |language=en}}</ref><ref name="BellwoodNess2014">{{Cite book |first1=Peter |last1=Bellwood |first2=Immanuel |last2=Ness |title=The Global Prehistory of Human Migration |url=https://books.google.com/books?id=2HMTBwAAQBAJ&pg=PA194 |date=2014 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-97059-1 |page=194 |access-date=2015-11-22 |archive-date=2016-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160207210859/https://books.google.com/books?id=2HMTBwAAQBAJ&pg=PA194 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Krensky |first=Stephen |others=Illustrated by Steve Sullivan |title=Who Really Discovered America? |year=1987 |publisher=Scholastic Inc. |isbn=978-0-590-40854-7 |pages=17–27 |language=en}}</ref> Para mbërritjes së eksploruesve dhe kolonistëve evropianë në Amerikën Veriore, {{ill|Paleo-Indians|en|Paleo-Indians|lt=popujt vendas të Amerikës Veriore}} ishin të ndarë në shumë njësi politike, nga grupe të vogla familjesh deri te perandori të mëdha. Ata jetonin në disa rajone kulturore, që përkonin përafërsisht me [[Gjeografia e Amerikës Veriore|zonat gjeografike dhe biologjike]] që përcaktonin kulturat dhe mënyrat përfaqësuese të jetesës së popujve vendas të atyre zonave. Këtu përfshiheshin [[Gjuetarët-mbledhës|gjuetarët e bizonëve]] në [[Fushat e Mëdha]] dhe bujqit e [[Mezoamerika|Mezoamerikës]]. Grupet vendase klasifikohen edhe sipas [[Gjuhët vendase të Amerikës|familjeve gjuhësore]], përfshirë gjuhët atabaskane dhe uto-aztekane. Megjithatë, popujt që flisnin gjuhë të ngjashme nuk ndanin gjithmonë të njëjtën kulturë materiale dhe nuk ishin domosdoshmërisht aleatë. Antropologët mendojnë se {{ill|Inuit|en|Inuit|lt=inuitët}} e [[Arktiku|Arktikut]] të lartë mbërritën në Amerikën Veriore shumë më vonë se grupet e tjera vendase. Këtë e mbështesin zhdukja e artefakteve të [[Kultura Dorset|kulturës Dorset]] nga të dhënat arkeologjike dhe zëvendësimi i tyre me ato të [[Populli Thule|popullit Thule]]. Gjatë mijëra vjetëve të banimit vendas në kontinent, kulturat ndryshuan dhe u zhvilluan. Një nga më të vjetrat e zbuluara deri më sot është [[Kultura Klovis|kultura Clovis]] (rreth 9550–9050 p.e.s.), në territorin e sotëm të [[Nju Meksiko|Nju Meksikos]].<ref name="bradshaw">{{Cite web |url=http://www.bradshawfoundation.com/south_america/serra_da_capivara/index.php |title=America's Oldest Art – The Rock Art of Serra da Capivara |last=Nash |first=George |year=2011 |website=Bradshaw Foundation |access-date=2018-12-12 |archive-date=2017-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170924163146/http://www.bradshawfoundation.com/south_america/serra_da_capivara/index.php |url-status=live |language=en}}</ref> Pas periudhës së hershme arkaike, zhvillime të rëndësishme rajonale përfshinë [[Kultura Misisipiane|kulturën e Misisipit]], që shtrihej në luginën e [[Lumi i Misisipit|lumit Misisipi]] dhe kishte qendra urbane me tuma-platforma, si dhe [[Popujt Pueblo paraardhës|popujt pueblo paraardhës]] të rajonit Four Corners. Grupet kulturore më jugore të Amerikës Veriore zbutën shumë kultura bujqësore të zakonshme që sot përdoren në mbarë botën, si domatet, kungulli dhe [[Misri|misri]]. Zhvillimi i bujqësisë në jug solli edhe shumë përparime të tjera kulturore. Majat zhvilluan një [[Shkrimi maja|sistem shkrimi]], ndërtuan [[Piramidat mezoamerikane|piramida dhe tempuj të mëdhenj]], kishin një [[Kalendari maja|kalendar të ndërlikuar]] dhe rreth vitit 400 e.s. zhvilluan konceptin e zeros.<ref>{{Cite magazine |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=what-is-the-origin-of-zer |title=What is the origin of zero? How did we indicate nothingness before zero? |first=Robert |last=Kaplan |magazine=Scientific American |date=2007-01-16 |access-date=2008-02-19 |archive-date=2011-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110319151336/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=what-is-the-origin-of-zer |url-status=live |language=en}}</ref> Përmendjet e para të regjistruara evropiane për Amerikën Veriore gjenden në [[Sagët e Vinlandit|sagat norvegjeze]], ku kontinenti quhet [[Vinlanda|Vinland]].<ref>{{Cite web |last1=Groeneveld |first1=Emma |title=Vinland |url=https://www.worldhistory.org/Vinland/ |website=World History Encyclopedia |date=2018-09-10 |access-date=2020-06-12 |archive-date=2021-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420181420/https://www.worldhistory.org/Vinland/ |url-status=live |language=en}}</ref> Rasti më i hershëm i verifikueshëm i kontaktit ndërkontinental parakolumbian nga një kulturë evropiane me pjesën kontinentale të Amerikës Veriore daton rreth vitit 1000 e.s.<ref>{{Cite encyclopedia |first1=Linda S. |last1=Cordell |first2=Kent |last2=Lightfoot |first3=Francis |last3=McManamon |first4=George |last4=Milner |title=L'Anse aux Meadows National Historic Site |encyclopedia=Archaeology in America: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=arfWRW5OFVgC&pg=PA82 |date=2009 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-02189-3 |page=82 |access-date=2020-12-19 |archive-date=2016-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230134928/https://books.google.com/books?id=arfWRW5OFVgC&pg=PA82 |url-status=live |language=en}}</ref> [[L'Anse aux Meadows#Norse site (c. 1000)|Vendbanimi]], i ndodhur në skajin më verior të ishullit të quajtur {{ill|Newfoundland|en|Newfoundland}}, ka dhënë dëshmi të pakundërshtueshme të një vendbanimi [[Fiset Nordike|nordik]].<ref>{{ill|Helge Ingstad|en|Helge Ingstad|lt=H. Ingstad}} dhe A. Stine Ingstad, ''The Viking Discovery of America'' (2000), f. 141.</ref> Mendohet se eksploruesi nordik [[Leif Eriksoni|Leif Erikson]] (rreth viteve 970–1020 e.s.) e vizitoi këtë zonë.{{Efn|Përshkrimet e vendeve të eksploruara nga Eriksoni duket se përkojnë me ishullin Baffin, bregdetin e Labradorit pranë kepit Porcupine në Newfoundland dhe Belle Isle, si edhe me një vend që e shtyu ta quante vendin Vinland («Vendi i verës»).<ref>{{Cite book |last1=Wernick |first1=Robert |title=The Vikings |date=1979 |publisher=Time-Life Books |location=Alexandria, VA |isbn=0-8094-2709-5 |pages=149–151 |language=en}}</ref>}} Eriksoni ishte evropiani i parë që zbriti në kontinent (duke përjashtuar Grenlandën).<ref>{{Cite web |last1=Little |first1=Becky |title=Why Do We Celebrate Columbus Day and Not Leif Erikson Day? |url=https://www.nationalgeographic.com/news/2015/10/151011-columbus-day-leif-erikson-italian-americans-holiday-history/ |website=National Geographic |access-date=2020-05-28 |date=2015-10-11 |archive-date=2019-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328203350/https://news.nationalgeographic.com/2015/10/151011-columbus-day-leif-erikson-italian-americans-holiday-history/ |url-status=dead |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=History – Leif Erikson |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |website=BBC |access-date=2020-06-08 |archive-date=2012-01-20 |archive-url=http://web.archive.org/web/20120120185237/http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Kultura maja ishte ende e pranishme në jug të Meksikës, në gadishullin e Jukatanit, dhe në [[Guatemala]], kur mbërritën pushtuesit spanjollë. Megjithatë, epërsia politike në atë zonë kishte kaluar te [[Perandoria Azteke]], kryeqyteti i së cilës, [[Tenochtitlán]], ndodhej më në veri, në Luginën e Meksikës. Aztekët u pushtuan më 1521 nga [[Hernan Kortes|Hernán Cortés]].<ref name="Grunberg">Bernard Grunberg, ''«La folle aventure d'Hernan Cortés»'', te ''L'Histoire'' nr. 322, korrik–gusht 2007 </ref> === Pas kontaktit, 1492–1910 === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Kolonizimi evropian i Amerikave|en|European colonization of the Americas}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Kronologjia e kolonizimit evropian të Amerikës së Veriut|en|Timeline of the European colonization of North America}}; {{ill|Amerika britanike|en|British America}}; {{ill|Amerika franceze|en|French America}}; {{ill|Spanja e Re|en|New Spain}}; {{ill|Kolonizimi rus i Amerikave|en|Russian colonization of the Americas}}}} [[File:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Harta e botës e hartografit gjerman {{ill|Martin Waldseemüller|en|Martin Waldseemüller}} (Gjermani, 1507), ku u përdor për herë të parë emri Amerikë{{Citim i duhur|date=February 2026}}]] [[File:QueenAnnesWarBefore.svg|thumb|Hartë e Amerikës së Veriut e vitit 1702, ku paraqiten fortesa, qytete dhe (me ngjyra të plota) zonat e banuara nga kolonët evropianë]] Gjatë të ashtuquajturës [[Epoka e Zbulimeve]], evropianët eksploruan territore përtej detit dhe pretenduan pjesë të ndryshme të Amerikës së Veriut, pjesa më e madhe e së cilës ishte tashmë e banuar nga popuj vendas. Pas mbërritjes së evropianëve në «[[Bota e Re|Botën e Re]]», popujt vendas reaguan në mënyra të ndryshme, mes të tjerash me kureshtje, tregti, bashkëpunim, dorëzim dhe rezistencë. Popullsia vendase u pakësua ndjeshëm pas mbërritjes së evropianëve, kryesisht për shkak të futjes së sëmundjeve euroaziatike, si [[Lia|lia]], ndaj së cilës popujt vendas nuk kishin imunitet, si dhe për shkak të {{ill|Luftërave të indianëve të Amerikës|en|American Indian Wars|lt=luftërave të indianëve të Amerikës}} të dhunshme me evropianët.<ref>{{Cite book |title=A Concise History of World Population: An Introduction to Population Processes |last=Massimo Livi Bacci |first=Malden |place=Massachusetts |publisher=Blackwell Publishing |year=2001 |edition=3rd |isbn=978-0-631-22335-1 |pages=42–46 |language=en}}</ref> Kultura vendase ndryshoi ndjeshëm, ashtu si edhe përkatësia e popullsive te grupet politike dhe kulturore. Disa grupe gjuhësore u zhdukën, ndërsa të tjera ndryshuan mjaft shpejt. Në bregdetin juglindor të Amerikës së Veriut, eksploruesi spanjoll {{ill|Juan Ponce de León|en|Juan Ponce de León}}, i cili kishte marrë pjesë në udhëtimin e dytë të Kolombit, vizitoi dhe i dha emrin ''{{ill|La Florida|en|Spanish Florida}}'' në vitin 1513.<ref>{{Cite book |last=Bergreen |first=Lawrence |author-link=Laurence Bergreen |url=https://books.google.com/books?id=3Dyhtkk4VQcC |title=Columbus: The Four Voyages, 1493–1504 |publisher=Penguin Group US |year=2011 |isbn=978-1-101-54432-7 |page=127 |access-date=2020-09-13 |archive-date=2020-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217004027/https://books.google.com/books?id=3Dyhtkk4VQcC |url-status=live |language=en}}</ref> Gjatë periudhës koloniale, [[Spanja]], Anglia dhe Franca pushtuan dhe pretenduan territore të gjera përgjatë brigjeve lindore dhe jugore të Amerikës së Veriut. Spanja themeloi vendbanime të përhershme në ishujt e Karaibeve [[Hispaniola]] dhe [[Kuba|Kubë]] në vitet 1490. Ajo ndërtoi qytete, i detyroi popullsitë vendase që banonin atje të punonin, kultivoi të mbjella për kolonët spanjollë dhe nxori ar për t'i pasuruar spanjollët. Një pjesë e madhe e popullsisë vendase vdiq nga sëmundjet dhe puna e tepërt, duke i nxitur spanjollët të pretendonin toka dhe popuj të rinj. Në vitin 1519, një ekspeditë nën komandën e kolonit spanjoll [[Hernan Kortes|Hernan Kortes (Hernán Cortés)]] lundroi drejt perëndimit, në një vend që doli të ishte kontinenti i Meksikës. Me aleatët vendas, spanjollët pushtuan {{ill|Perandorinë Azteke në Meksikën qendrore|en|Spanish conquest of the Aztec empire}} në vitin 1521. Më pas, gjatë shekullit të gjashtëmbëdhjetë, Spanja themeloi qytete të përhershme në [[Meksika|Meksikë]], Amerikën Qendrore dhe Amerikën Jugore spanjolle. Pasi spanjollët pushtuan qytetërimet e zhvilluara të aztekëve dhe inkëve, Karaibet u kthyen në një rajon të lënë pas dore të Perandorisë Spanjolle. Fuqitë e tjera evropiane nisën të ndërhynin në zonat e pretenduara nga Spanja, përfshirë ishujt e Karaibeve. Franca mori gjysmën perëndimore të [[Hispaniola]]s dhe e zhvilloi {{ill|Saint-Domingue|en|Saint-Domingue|lt=Sën-Domingun}} si koloni prodhuese të sheqerit nga kallami, ku puna kryhej nga skllevër zezakë. Britania mori [[Barbadosi|Barbadosin]] dhe [[Xhamajka|Xhamajkën]], ndërsa holandezët dhe danezët morën ishuj që më parë i pretendonte Spanja. Britania nuk nisi të themelonte vendbanime në kontinentin e Amerikës së Veriut deri njëqind vjet pas vendbanimeve të para spanjolle, pasi fillimisht kërkonte të kontrollonte [[Irlanda|Irlandën]] e afërt. === Vendbanimet angleze === {{Kryesor|Amerika britanike}} Vendbanimi i parë i përhershëm anglez ishte në Xhejmstaun të Virxhinias, në vitin 1607; më pas u krijuan vendbanime të tjera koloniale në [[Bregu Lindor i Shteteve të Bashkuara|bregun lindor]], nga [[Xhorxhia]] e sotme në jug deri te [[Masaçusec|Masaçusetsi]] në veri, duke formuar [[Trembëdhjetë Kolonitë|Trembëdhjetë Kolonitë e Amerikës Britanike]]. Anglezët nuk krijuan vendbanime në veri ose në lindje të luginës së [[Lumi i Shën Lorencit|Shën Lorencit]] në Kanadanë e sotme deri pas përfundimit të [[Lufta Revolucionare Amerikane|Luftës Revolucionare Amerikane]]. Vendbanimet e para të përhershme britanike në Kanadanë e sotme përfshinin [[Saint John's (Newfoundland dhe Labradori)|Saint John's në Newfoundland]], në vitin 1630, dhe [[Halifax (Skocia e Re)|Halifax në Skocinë e Re]], në vitin 1749. Vendbanimi i parë i përhershëm francez ishte në qytetin e {{ill|Quebec City|en|Quebec City|lt=Kebekut}}, i themeluar në vitin 1608. === Lufta Shtatëvjeçare === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Lufta Shtatëvjeçare|en|Seven Years' War}}}} Pas fitores britanike në Luftën Shtatëvjeçare, Franca ia lëshoi Britanisë, në vitin 1763, pretendimet e saj mbi territoret e Amerikës së Veriut në lindje të [[Lumi i Misisipit|Misisipit]]. [[Spanja]], nga ana e saj, fitoi të drejta mbi territoret në perëndim të Misisipit, i cili më pas shërbeu si kufi mes pretendimeve territoriale të Spanjës dhe Britanisë. Kolonët francezë u vendosën në Territorin e Ilinoisit pas disa brezash përvoje në Amerikën e Veriut. Ata kaluan lumin e Misisipit dhe u shpërngulën në rajone ku nuk kishte prani spanjolle dhe ku mund të shfrytëzonin vendbanimet e mëparshme franceze në Luiziana, përreth [[Gjiri i Meksikës|Gjirit të Meksikës]]. Këta kolonë të hershëm francezë krijuan aleanca me fiset vendase të Mesperëndimit, ndërsa pasardhësit e tyre me prejardhje të përzier më vonë vijuan zgjerimin drejt perëndimit, deri në [[Oqeani Paqësor|Oqeanin Paqësor]] dhe në bregun perëndimor të Shteteve të Bashkuara të sotme. === Revolucioni Amerikan === {{Kryesor|Revolucioni Amerikan|Lufta Revolucionare Amerikane}} Në vitin 1776, pas disa përpjekjesh për të zgjidhur mosmarrëveshjet me [[Mbretëria e Britanisë së Madhe|Mbretërinë e Britanisë së Madhe]], [[Trembëdhjetë Kolonitë|Trembëdhjetë Kolonitë]] e Amerikës Britanike dërguan delegatë në [[Kongresi i Dytë Kontinental|Kongresin e Dytë Kontinental]] në [[Filadelfia|Filadelfi]]. Më 4 korrik 1776, kongresi miratoi njëzëri [[Deklarata e Pavarësisë së Shteteve të Bashkuara|Deklaratën e Pavarësisë]], të hartuar kryesisht nga anëtari i [[Komiteti i Pesësh|Komitetit të Pesësh]], [[Thomas Jefferson]], të cilin Kongresi i Dytë Kontinental e kishte ngarkuar për hartimin e saj. Në Deklaratë, trembëdhjetë kolonitë shpallën pavarësinë nga monarkia britanike, e cila atëherë drejtohej nga mbreti [[Xhorxhi III]], dhe renditën faktorët që ndikuan në vendimin e tyre. Nënshkrimi dhe shpallja e Deklaratës së Pavarësisë zyrtarizuan dhe përshkallëzuan Luftën Revolucionare Amerikane, e cila kishte nisur një vit më parë, më 19 prill 1775, me {{ill|Betejat e Leksingtonit dhe Konkordit|en|Battles of Lexington and Concord|lt=betejat e Leksingtonit dhe Konkordit}}. Pas shpërthimit të luftës, delegatët e Trembëdhjetë Kolonive u mblodhën në Filadelfi, krijuan {{ill|Ushtrinë Kontinentale|en|Continental Army}} nga milicitë e ndryshme të {{ill|Patriotëve të Revolucionit Amerikan|en|Patriot (American Revolution)|lt=patriotëve të Revolucionit Amerikan}} që po i bënin qëndresë britanikëve, dhe emëruan [[Xhorxh Uashington|Xhorxh Uashingtonin (George Washington)]] komandant ushtarak të Ushtrisë Kontinentale. Teksa përparonte Lufta Revolucionare Amerikane, Franca dhe Spanja, të dyja armiq të Britanisë në atë kohë, nisën të shihnin mundësinë e një fitoreje amerikane në luftë dhe filluan të mbështesnin Uashingtonin dhe kauzën revolucionare amerikane. Nga ana e saj, {{ill|Ushtria Britanike gjatë Luftës Revolucionare Amerikane|en|British Army during the American Revolutionary War}} u mbështet nga njësi ushtarake hesiane nga Gjermania e sotme. Në vitin 1783, pas një përpjekjeje tetëvjeçare për të mposhtur kryengritjen amerikane, mbreti Xhorxhi III pranoi humbjen e Britanisë në luftë. Kjo çoi në nënshkrimin e [[Traktati i Parisit (1783)|Traktatit të Parisit]] më 3 shtator 1783, i cili konsolidoi krijimin sovran të Shteteve të Bashkuara. ===Zgjerimi drejt perëndimit=== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Shtigjet e zgjerimit drejt perëndimit|en|Westward Expansion Trails}}}} {{Hatnote|Shih: {{ill|Ekspedita e Luisit dhe Klarkut|en|Lewis and Clark Expedition}}, {{ill|Blerja e Luizianës|en|Louisiana Purchase}} dhe {{ill|Ekspedita Eksploruese e Shteteve të Bashkuara|en|United States Exploring Expedition}}}} [[Skeda:Professor G. Droysens Allgemeiner historischer Handatlas 1886 (134038141).jpg|thumb|right|Kolonizimi evropian i Amerikës së Veriut dhe {{ill|Territorial evolution of the United States|en|Territorial evolution of the United States|lt=ndryshimi territorial i Shteteve të Bashkuara}}, nga Gustav Droysen]] Nga fundi i shekullit XVIII, Rusia ishte vendosur përgjatë bregdetit verior të {{ill|Pacific Northwest|en|Pacific Northwest|lt=veriperëndimit të Paqësorit}}, ku merrej me tregtinë detare të gëzofëve dhe mbështetej nga vendbanime të ndryshme të popujve vendas të rajonit. Si rezultat, spanjollët shfaqën interes më të madh për kontrollin e tregtisë në bregdetin e Paqësorit dhe hartëzuan pjesën më të madhe të vijës bregdetare. Gjatë asaj periudhe u bënë përpjekjet e para për të krijuar vendbanime spanjolle në {{ill|Alta California|en|Alta California|lt=Kaliforninë e Epërme}}. Një numër ekspeditash tokësore të lidhura me udhëtarët kanadezë të lumenjve (''voyageurs''), tregtinë e gëzofëve dhe ekspeditat e drejtuara nga Shtetet e Bashkuara, përfshirë ato të Luisit dhe Klarkut, Frémontit dhe Wilkesit, arritën deri në Paqësor. Në vitin 1803, gjatë presidencës së Thomas Jeffersonit, presidenti i tretë i Shteteve të Bashkuara, Napoleoni Bonaparti i shiti Shteteve të Bashkuara pretendimet e mbetura territoriale të Francës në Amerikën e Veriut, përfshirë rajonet në perëndim të lumit Misisipi, nëpërmjet {{ill|Louisiana Purchase|en|Louisiana Purchase|lt=Blerjes së Luizianës}}. Spanja dhe Shtetet e Bashkuara e zgjidhën mosmarrëveshjen për kufirin e tyre perëndimor në vitin 1819, me {{ill|Adams–Onís Treaty|en|Adams–Onís Treaty|lt=Traktatin Adams–Onís}}. Meksika zhvilloi një luftë të gjatë për pavarësi nga Spanja dhe e fitoi atë në vitin 1821; Meksika përfshinte në atë kohë edhe Amerikën Qendrore. Shtetet e Bashkuara kërkuan zgjerim të mëtejshëm drejt perëndimit dhe zhvilluan {{ill|Mexican–American War|en|Mexican–American War|lt=Luftën Meksikano-Amerikane}}, duke fituar një territor të gjerë, të cilin fillimisht e pretendoi Spanja e më pas Meksika, por që asnjëra nuk e kontrollonte efektivisht. Në fakt, pjesën më të madhe të zonës e zotëronin popujt vendas, të cilët nuk i njihnin pretendimet e Spanjës, Francës apo Shteteve të Bashkuara. Në vitin 1867, Rusia ia shiti Shteteve të Bashkuara pretendimet e saj në Amerikën e Veriut, përfshirë territorin e shtetit të sotëm amerikan të [[Alaska|Alaskës]]. ===Kanadaja dhe Kanali i Panamasë=== {{Kryesor|Kanadaja}} {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Kanali i Panamasë|en|Panama Canal}}}} Në vitin 1867, kolonët në veri të Shteteve të Bashkuara u bashkuan si Dominion i Kanadasë. Shtetet e Bashkuara kërkuan të hapnin një kanal përmes {{ill|Isthmus of Panama|en|Isthmus of Panama|lt=istmit të Panamasë}}, në [[Panamaja|Panamanë]] e sotme, në Amerikën Qendrore, që atëherë ishte pjesë e [[Kolumbia|Kolumbisë]] së sotme. Shtetet e Bashkuara i ndihmuan panamezët në një luftë që çoi në shkëputjen e tyre nga Kolumbia. Më pas, Shtetet e Bashkuara krijuan Zonën e Kanalit të Panamasë dhe shpallën sovranitetin mbi të. Pas dekadash pune, Kanali i Panamasë përfundoi në vitin 1913, duke lidhur Oqeanin Atlantik me Oqeanin Paqësor dhe duke lehtësuar ndjeshëm lundrimin në transportin detar global. == Gjeografia == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Gjeografia e Amerikës së Veriut|en|Geography of North America}}}} [[File:Physical Features of North America map by Tom Patterson v. 1.01, meters.jpg|thumb|Format e relievit dhe mbulesa e tokës në Amerikën e Veriut, paraqitur në një hartë të vitit 2021]] [[File:Saguaro National Park - Flickr - Joe Parks.jpg|thumb|[[Shkretëtira Sonorane]] në [[Arizona]]]] [[File:Moraine Lake 17092005.jpg|thumb|[[Liqeni Moraine]] në [[Parku kombëtar Banff|Parkun Kombëtar Banff]], në [[Alberta]]]] [[File:Nuuk city below Sermitsiaq.JPG|thumb|[[Nuuk]], kryeqyteti i [[Grenlanda|Grenlandës]]]] Amerika e Veriut zë pjesën veriore të masës tokësore që përgjithësisht quhet Bota e Re, [[Hemisfera Perëndimore|hemisfera perëndimore]], Amerikat ose thjesht Amerika, e cila në shumë vende konsiderohet një kontinent i vetëm<ref name="IOC">{{Cite web |url=http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_672.pdf |title=The Olympic symbols |publisher=[[Komiteti Olimpik Ndërkombëtar]] |year=2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080307073846/http://multimedia.olympic.org/pdf/en_report_672.pdf |archive-date=2008-03-07 |location=Lausanne: Olympic Museum and Studies Centre |language=en}} Pesë unazat e flamurit olimpik përfaqësojnë pesë kontinentet e banuara pjesëmarrëse: Afrikën, Amerikën, Azinë, Evropën dhe Oqeaninë.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.moscow2001.olympic.org/en/pdf/members_by_continent.pdf |title=Members by continent |archive-url=https://web.archive.org/web/20020223205800/http://www.moscow2001.olympic.org/en/pdf/members_by_continent.pdf |archive-date=2002-02-23 |language=en}}</ref><ref name="Oceano">{{Cite book |title=Océano Uno, Diccionario Enciclopédico y Atlas Mundial |chapter=Continente |pages=392, 1730 |isbn=978-84-494-0188-6 |last1=Equipo |year=1997 |publisher=Océano |language=es}}</ref><ref name="cincocontinentes">{{Cite book |title=Los Cinco Continentes (The Five Continents) |publisher=Planeta-De Agostini Editions |year=1997 |isbn=978-84-395-6054-8 |language=es}}</ref>, ndërsa Amerika e Veriut është një nënkontinent.<ref>{{Cite web |title=Encarta, "Norteamérica" |url=http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130015145/http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761562468/Norteam%C3%A9rica.html |archive-date=2009-01-30 |url-status=dead |language=es |access-date=2007-01-30}}</ref><ref name="britannica-northamerica">{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America |title=North America |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=2014-02-03 |archive-date=2012-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120520211322/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418612/North-America |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Map And Details Of All 7 Continents |url=https://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/contnent.htm |access-date=2016-09-02 |publisher=worldatlas.com |quote=In some parts of the world, students are taught that there are only six continents, as they combine North America and South America into one continent called the Americas. |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304032048/http://worldatlas.com/aatlas/infopage/contnent.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Amerika e Veriut është kontinenti i tretë për nga sipërfaqja, pas [[Azia|Azisë]] dhe [[Afrika|Afrikës]].<ref>{{Cite web |last=Rosenberg |first=Matt |date=2020-04-11 |title=Ranking the 7 Continents by Size and Population |url=https://www.thoughtco.com/continents-ranked-by-size-and-population-4163436 |access-date=2020-08-27 |website=ThoughtCo |language=en |archive-date=2020-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101002537/https://www.thoughtco.com/continents-ranked-by-size-and-population-4163436 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=North America Land Forms and Statistics |url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/nalandst.htm |access-date=2013-06-16 |publisher=World Atlas.com |archive-date=2013-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130623010048/http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/nalandst.htm |url-status=live |language=en}}</ref> E vetmja lidhje tokësore e Amerikës së Veriut me [[Amerika Jugore|Amerikën Jugore]] gjendet në territorin e sotëm të [[Panamaja|Panamasë]], te Gryka e Darienit, në kufirin Kolumbi–Panama, duke bërë që pothuajse e gjithë Panamaja të përfshihet në Amerikën e Veriut.<ref>{{Cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#americas |title=Americas |work=Standard Country and Area Codes Classifications (M49) |publisher=United Nations Statistics Division |access-date=2014-02-03 |archive-date=2009-12-11 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20091211114207/http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#americas |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/north_america/referencemap_image_view |archive-url=https://web.archive.org/web/20061021010223/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/international/north_america/referencemap_image_view |archive-date=2006-10-21 |title=North America |work=Atlas of Canada |access-date=2011-05-12 |url-status=dead |language=en}}</ref><ref name="North America Atlas">{{Cite magazine |url=http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=nameri&Rootmap=&Mode=d&SubMode=w |title=North America Atlas |magazine=National Geographic |access-date=2011-05-12 |archive-date=2020-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200525180734/https://www.nationalgeographic.org/education/?xpop=1 |url-status=dead |language=en}}</ref> Sipas një këndvështrimi tjetër, disa gjeologë e vendosin kufirin jugor të kontinentit, nga pikëpamja fiziko-gjeografike, te Istmi i Tehuantepekut në Meksikë; sipas këtij përcaktimi, Amerika Qendrore shtrihet prej aty në juglindje, deri në Amerikën Jugore.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Central America |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/102196/Central-America |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=2011-06-28 |archive-date=2011-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708183740/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/102196/Central-America |url-status=live |language=en}}</ref> Ishujt e Karaibeve, ose Inditë Perëndimore, konsiderohen pjesë e Amerikës së Veriut.<ref name="britannica-northamerica"/> Vija bregdetare kontinentale është e gjatë dhe e çrregullt. Gjiri i Meksikës është trupi ujor më i madh që futet në kontinent, i ndjekur nga Gjiri Hadson. Të tjerë janë Gjiri i Shën Lorencit dhe Gjiri i Kalifornisë. Përpara formimit të istmit të Amerikës Qendrore, rajoni kishte qenë i mbuluar nga ujërat. Ishujt e Indive Perëndimore shënojnë një ish-urë tokësore të zhytur, që kishte lidhur Amerikën e Veriut me Amerikën Jugore përmes zonave ku sot ndodhen [[Florida]] dhe [[Venezuela]]. Në brigjet e kontinentit ka disa ishuj dhe grupe ishujsh; ndër më të rëndësishmit janë Arkipelagu Arktik, Antilet e Mëdha dhe Antilet e Vogla, Ishujt Aleutianë (disa prej të cilëve ndodhen në hemisferën lindore), Arkipelagu Aleksandër, mijëra ishuj të bregdetit të Kolumbisë Britanike dhe Njufaundlendi. [[Grenlanda]], një ishull danez me vetëqeverisje dhe ishulli më i madh në botë, ndodhet mbi të njëjtën pllakë tektonike (Pllakën e Amerikës së Veriut) dhe, nga pikëpamja gjeografike, është pjesë e Amerikës së Veriut. Në kuptimin gjeologjik, Bermudet nuk janë pjesë e Amerikave, por janë ishuj oqeanikë të formuar mbi çarjen e Kurrizit të Mes-Atlantikut më shumë se 100 milionë vjet më parë. Masa tokësore më e afërt është Kepi Hateras në [[Karolina e Veriut]]. Megjithatë, Bermudet shpesh konsiderohen pjesë e Amerikës së Veriut, sidomos për shkak të lidhjeve të tyre historike, politike dhe kulturore me [[Virxhinia|Virxhinian]] dhe pjesë të tjera të kontinentit. Pjesa dërrmuese e Amerikës së Veriut ndodhet mbi Pllakën e Amerikës së Veriut. Pjesë të Meksikës perëndimore, përfshirë Gadishullin e Kalifornisë së Poshtme, si dhe të [[Kalifornia|Kalifornisë]], përfshirë qytetet [[San Diego]], [[Los Anxheles]] dhe Santa Kruz, ndodhen në skajin lindor të Pllakës së Paqësorit; të dyja pllakat takohen përgjatë Thyerjes së San Andreasit. Pjesa më jugore e kontinentit dhe pjesa më e madhe e Indive Perëndimore ndodhen mbi Pllakën e Karaibeve, ndërsa Pllaka Huan de Fuka dhe Pllaka e Kokosit kufizojnë Pllakën e Amerikës së Veriut në skajin e saj perëndimor. Kontinenti mund të ndahet në katër rajone të mëdha, secili me shumë nënrajone: Fushat e Mëdha, që shtrihen nga Gjiri i Meksikës deri në Arktikun kanadez; perëndimi i ri nga pikëpamja gjeologjike dhe malor, përfshirë Malet Shkëmbore, Pellgun e Madh, [[Kalifornia|Kaliforninë]] dhe [[Alaska|Alaskën]]; pllaja e ngritur, por relativisht e rrafshët, e Mburojës Kanadeze në verilindje; dhe rajoni i larmishëm lindor, ku përfshihen Malet Apalaçe, fusha bregdetare përgjatë bregut të Atlantikut dhe Gadishulli i Floridës. Meksika, me pllajat dhe vargmalet e saj të gjata, shtrihet kryesisht në rajonin perëndimor, megjithëse fusha bregdetare lindore vazhdon në jug përgjatë Gjirit. Malet perëndimore ndahen në mes në vargun kryesor të Maleve Shkëmbore dhe vargmalet bregdetare në [[Kalifornia|Kaliforni]], [[Oregon]], [[Uashington|Uashington (shtet)]] dhe [[Kolumbia Britanike]], me Pellgun e Madh ndërmjet tyre — një zonë më e ulët, me vargmale më të vogla dhe shkretëtira të ulëta. Maja më e lartë është [[Denali]] (i quajtur edhe Mali Mek-Kinli) në Alaskë. Shërbimi Gjeologjik i SHBA-së (USGS) thotë se qendra gjeografike e Amerikës së Veriut ndodhet «10 km në perëndim të Baltës, në kontenë Pirsi, Dakotë e Veriut», afërsisht në {{Coord|48|10|N|100|10|W}}, rreth {{Convert|15|mi|km|order=flip|sp=us}} nga Rajbi, në Dakotë të Veriut. USGS-ja thotë gjithashtu se «asnjë pikë e shënuar apo e përuruar nga ndonjë agjenci qeveritare nuk është përcaktuar si qendra gjeografike e as 50 shteteve, e as e Shteteve të Bashkuara kontinentale, e as e kontinentit të Amerikës së Veriut».<ref>{{Cite web |url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722022527/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |archive-date=2012-07-22 |title=Elevations and Distances |access-date=2013-12-09 |url-status=dead |language=en}}</ref> Megjithatë, në Rajbi ndodhet një obelisk prej guri, 4,6 m i lartë, që pretendon se shënon qendrën. Poli kontinental i paarritshmërisë së Amerikës së Veriut ndodhet 1.650 km larg vijës bregdetare më të afërt, midis Allenit dhe Kajlit, në Dakotën e Jugut, te {{Coord|43.36|N|101.97|W|name=Poli i paarritshmërisë së Amerikës së Veriut}}.<ref name="PIA">{{Cite journal |doi=10.1080/14702540801897809 |volume=123 |issue=3 |pages=227–233 |last1=Garcia-Castellanos |first1=D. |last2=Lombardo |first2=U. |title=Poles of Inaccessibility: A Calculation Algorithm for the Remotest Places on Earth |journal=Scottish Geographical Journal |date=2007 |bibcode=2007ScGJ..123..227G |s2cid=55876083 |url=http://cuba.ija.csic.es/~danielgc/papers/Garcia-Castellanos,%20Lombardo,%202007,%20SGJ.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629230429/http://cuba.ija.csic.es/~danielgc/papers/Garcia-Castellanos,%20Lombardo,%202007,%20SGJ.pdf |archive-date=2014-06-29 |access-date=2011-06-03 |issn=1470-2541 |language=en}}</ref> === Kanada === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Gjeografia e Kanadasë|en|Geography of Canada}}}} Kanadaja mund të ndahet në afërsisht shtatë njësi [[fiziografike]]:<ref>{{Cite web |last=Government of Canada |first=Natural Resources Canada |date=12 September 2016 |title=Natural Resources Canada. The Atlas of Canada. Physiographic Regions of Canada |url=https://atlas.gc.ca/phys/en/index.html |access-date=15 September 2024 |website=atlas.gc.ca |language=en}}</ref> # {{ill|Mburoja Kanadeze|en|Canadian Shield}} # {{ill|Rrafshinat e Brendshme|en|Interior Plains}} # Ultësirat e Liqeneve të Mëdha dhe lumit Shën Lorenc # Rajoni i [[Malet Apalashe|Maleve Apalashe]] # Kordiliera Perëndimore # {{ill|Ultësirat e Gjirit Hadson|en|Hudson Bay Lowlands}} # {{ill|Arkipelagu Arktik|en|Arctic Archipelago}} === Shtetet e Bashkuara === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Gjeografia e Shteteve të Bashkuara|en|Geography of the United States}}; {{ill|Rajonet fiziografike të Shteteve të Bashkuara|en|Physiographic regions of the United States}}}} 48 shtetet e poshtme të SHBA-së mund të ndahen në afërsisht tetë njësi [[fiziografike]]:<ref>{{Cite web |date=15 May 2006 |title=Physiographic Regions |url=http://tapestry.usgs.gov/physiogr/physio.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060515044037/http://tapestry.usgs.gov/physiogr/physio.html |archive-date=15 May 2006 |access-date=15 September 2024 |publisher=United States Geological Survey |language=en}}</ref> # {{ill|Rrafshnaltat ndërmalore|en|Intermontane Plateaus}} # {{ill|Rrafshnalta Laurentiane|en|Laurentian Upland}}, pjesë e [[Mburoja Kanadeze|Mburojës Kanadeze]],<ref name="Marianopolis" /> në pjesën veriore të {{ill|Midwestern United States|en|Midwestern United States|lt=Midwestit}} të sipërm të SHBA-së # [[Rrafshinat e Brendshme]] # {{ill|Rrafshina Atlantike|en|Atlantic Plain}} # Malësitë Apalashe # {{ill|Malësitë e Brendshme|en|U.S. Interior Highlands}} # {{ill|Sistemi i Maleve Shkëmbore|en|Geology of the Rocky Mountains}} # Sistemi i Maleve të Bregdetit të Paqësorit === Meksika === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Gjeografia e Meksikës|en|Geography of Mexico}}}} Meksika mund të ndahet në afërsisht pesëmbëdhjetë njësi [[fiziografike]]:<ref>{{Cite book |last=Bautista |first=Francisco |title=El Kast de México |publisher=Asociación Mexicana de Estudios sobre el Karst |year=2023 |publication-place=Ciudad de México |page=47 |language=es |trans-title=The Karst of Mexico}}</ref> # Gadishulli i Kalifornisë së Poshtme # Baseni dhe vargmalet e Sonorës # {{ill|Sierra Madre Occidental|en|Sierra Madre Occidental|lt=Sierra Madreja Perëndimore}} # Malet dhe rrafshinat veriore # {{ill|Sierra Madre Oriental|en|Sierra Madre Oriental|lt=Sierra Madreja Lindore}} # Rrafshina e Madhe # Rrafshina bregdetare e Paqësorit # Rrafshina bregdetare veriore e Gjirit # [[Rrafshnalta Meksikane|Rrafshnalta Qendrore]] # [[Brezi vullkanik trans-meksikan|Boshti Vullkanik]] # {{ill|Sierra Madre del Sur|en|Sierra Madre del Sur|lt=Sierra Madreja Jugore}} # [[Rrafshina bregdetare e Gjirit|Rrafshina bregdetare jugore e Gjirit]] # {{ill|Sierra Madre del Sur|en|Sierra Madre del Sur|lt=Sierra Madreja e Chiapasit}} # Malësitë e Chiapasit # Gadishulli Jukatan === Klima === [[File:Koppen-Geiger Map North America present.svg|thumb|upright=1.2|Harta e klasifikimit klimatik Köppen-Geiger për Amerikën e Veriut]] Amerika e Veriut është një kontinent shumë i madh që shtrihet nga veriu i [[Rrethi Arktik|Rrethit Arktik]] deri në jug të [[Tropiku i Gaforres|Tropikut të Gaforres]]. Groenlanda, bashkë me [[Mburoja Kanadeze|Mburojën Kanadeze]], përbëhet nga [[Tundra|tundra]], me temperatura mesatare që variojnë nga {{Cvt|10|to|20|C}}, ndërsa Groenlanda qendrore mbulohet nga një shtresë shumë e madhe akulli. Kjo tundër shtrihet në pjesën më të madhe të Kanadasë, por kufiri i saj përfundon pranë Maleve Shkëmbore (duke përfshirë edhe Alaskën) dhe në skajin e Mburojës Kanadeze, pranë [[Liqenet e Mëdha|Liqeneve të Mëdha]]. Klima në perëndim të [[Malet Kaskade|Maleve Kaskade]] përshkruhet si klimë e butë, me reshje mesatare prej {{Convert|20|in|abbr=off|sp=us}}.<ref>{{cite web |url=http://cses.washington.edu/cig/pnwc/pnwc.shtml |title=Cascades weather |author=University of Washington |work=University of Washington |access-date=7 June 2015 |archive-date=10 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310162902/http://cses.washington.edu/cig/pnwc/pnwc.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Klima në zonat bregdetare të Kalifornisë përshkruhet si [[Klima mesdhetare|mesdhetare]]; temperaturat mesatare në qytete si [[San Francisko]] variojnë nga {{Cvt|57|to|70|F}} gjatë vitit.<ref>{{cite web |url=http://www.sftodo.com/sanfranciscoweather.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130719235932/http://www.sftodo.com/sanfranciscoweather.html |url-status=dead |archive-date=19 July 2013 |title=Temperature of San Francisco |author=SF to do |work=tourism |language=en}}</ref> Nga [[Bregu Lindor i Shteteve të Bashkuara|Bregu Lindor]] deri në pjesën lindore të [[Dakota e Veriut|Dakotës së Veriut]], e më tej në jug deri në [[Kanzas]], shtrihet [[Klima kontinentale e lagësht|klima kontinentale e lagësht]], me stinë të theksuara dhe reshje të shumta vjetore. Në [[Nju Jork Siti]], për shembull, bien mesatarisht {{Cvt|50|in}} reshje në vit.<ref>{{cite web |url=http://www.currentresults.com/Weather/New-York/average-yearly-precipitation.php |title=Rainfall of NYC |work=Current Results |access-date=7 June 2015 |archive-date=5 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150705180619/http://www.currentresults.com/Weather/New-York/average-yearly-precipitation.php |url-status=live |language=en}}</ref> Duke nisur nga kufiri jugor i klimës kontinentale të lagësht dhe duke u shtrirë deri në [[Gjiri i Meksikës|Gjirin e Meksikës]], ndërsa përfshin gjysmën lindore të Teksasit, shtrihet [[Klima subtropikale e lagësht|klima subtropikale e lagësht]]. Kjo zonë ka qytetet më të lagështa në SHBA-në e afërt, ku reshjet vjetore arrijnë {{Cvt|67|in}} në {{ill|Mobile, Alabama|en|Mobile, Alabama|lt=Mobile}} të Alabamës.<ref>{{cite web |url=http://www.livescience.com/1558-study-reveals-top-10-wettest-cities.html |title=Top 10 wettest cities |first=Andrea |last=Thompson |work=livescience |date=18 May 2007 |access-date=7 June 2015 |archive-date=15 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215104426/http://www.livescience.com/1558-study-reveals-top-10-wettest-cities.html |url-status=live |language=en}}</ref> Nga kufiri mes klimave kontinentale të lagështa dhe subtropikale, e duke u shtrirë në perëndim deri te [[Sierra Nevada (SHBA)|Sierra Nevada]], në jug deri te skaji jugor i Durangos dhe në veri deri te kufiri me klimën e tundrës, shtrihen klimët [[Klima gjysmë e thatë|gjysmë të thata]] të stepës dhe [[Klima shkretinore|shkretëtirës]], më të thatat në SHBA.<ref>{{cite web |url=http://home.comcast.net/~rhaberlin/crpptnts.htm |date=2015 |title=Climate Regions of North America |first=Rita D. |last=Haberlin |work=Peralta Colleges, Physical Geography |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002103016/http://home.comcast.net/~rhaberlin/crpptnts.htm |archive-date=2 October 2015 |language=en}}</ref> Klimat malore shtrihen nga veriu në jug të kontinentit. Klimat [[Klima subtropikale|subtropikale]] ose [[Klima e butë|të buta]] gjenden menjëherë në jug të tropikëve, si në Meksikën qendrore dhe në [[Guatemala]]. [[Klima tropikale|Klimat tropikale]] shfaqen në rajonet [[Ishulli|ishullore]] dhe në ngushticën e nënkontinentit, në vende dhe shtete të lagura nga [[Deti i Karaibeve]] ose që ndodhen në jug të Gjirit të Meksikës dhe të [[Oqeani Paqësor|Oqeanit Paqësor]].<ref>{{Cite news |url=http://www.naturalhistoryonthenet.com/Continents/north_america.htm |title=Facts and Information about the Continent of North America |date=7 July 2016 |work=Natural History on the Net |access-date=15 September 2018 |language=en-US |archive-date=15 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915125641/http://www.naturalhistoryonthenet.com/Continents/north_america.htm |url-status=live}}</ref> Modelet e reshjeve ndryshojnë në të gjithë rajonin; si rrjedhojë, gjenden klima të [[Klima tropikale e pyjeve të shiut|pyjeve tropikale të shiut]], [[Klima tropikale musonike|musonike]] dhe [[Klima tropikale e savanës|savanore]], me reshje dhe temperatura të larta gjatë gjithë vitit. === Ekologjia === [[File:NorthAmerica-WaterDivides.png|thumb|Ndarjet kryesore ujore në [[Kanadaja|Kanada]], [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës]] dhe [[Meksika|Meksikë]]]] {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Jeta e egër e Meksikës|en|Wildlife of Mexico}}, {{ill|Fauna e Shteteve të Bashkuara|en|Fauna of the United States}}, {{ill|Flora e Shteteve të Bashkuara|en|Flora of the United States}} dhe {{ill|Jeta e egër e Kanadasë|en|Wildlife of Canada}}}} Fauna e spikatur e Amerikës së Veriut përfshin {{ill|Bizoni amerikan|en|American bison|lt=bizonin}}, {{ill|Ariu i zi amerikan|en|American black bear|lt=arin e zi}}, [[Jaguari|jaguarin]], [[Puma|pumën]], {{ill|Qeni i prerisë|en|prairie dog|lt=qenin e prerisë}}, [[Gjel deti (shpend)|gjelin e detit]], {{ill|Antilopa pronghorn|en|pronghorn|lt=pronghornin}}, {{ill|Rakuni|en|raccoon|lt=rakunin}}, [[Kojota|kojotën]] dhe {{ill|Flutura monarke|en|monarch butterfly|lt=fluturën monarke}}. Ndër bimët e zbutura në Amerikën e Veriut përfshihen [[Duhani|duhani]], [[Misri|misri]], [[Cucurbita|kungulli]], [[Domatja|domatja]], {{ill|Luledielli|en|sunflower|lt=luledielli}}, [[Boronica|boronica]], [[Avokado|avokadoja]], pambuku, speci djegës dhe [[Vanilja|vanilja]]. === Gjeologjia === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Gjeologjia e Amerikës së Veriut|en|Geology of North America}}}} ==== Historia gjeologjike ==== {{ill|Laurentia|en|Laurentia}} është një {{ill|Kraton|en|craton|lt=kraton}} i lashtë, që përbën bërthamën gjeologjike të Amerikës së Veriut; ajo u formua midis 1,5 dhe 1,0 miliard vjetësh më parë, gjatë eonit {{ill|Proterozoiku|en|Proterozoic}}.<ref>{{Cite journal |last=Dalziel |first=I. W. D. |year=1992 |title=On the organization of American Plates in the Neoproterozoic and the breakout of Laurentia |journal=GSA Today |volume=2 |issue=11 |pages=237–241 |language=en}}</ref> [[Mburoja Kanadeze]] është pjesa më e madhe e këtij kratoni që del në sipërfaqe. Nga Paleozoiku i vonë deri në Mezozoikun e hershëm, Amerika e Veriut ishte e bashkuar me kontinentet e tjera të sotme në superkontinentin [[Pangea]], me [[Evroazia|Evroazinë]] në lindje të saj. Një nga pasojat e formimit të Pangjesë ishte krijimi i [[Malet Apalashe|Maleve Apalashe]], të cilat u formuan rreth 480 milionë vjet më parë dhe janë ndër vargmalet më të vjetra në botë. Kur Pangea nisi të çahej rreth 200 milionë vjet më parë, Amerika e Veriut u bë pjesë e {{ill|Laurazia|en|Laurasia}}, përpara se të ndahej nga Evroazia dhe të bëhej kontinent më vete, gjatë mesit të periudhës {{ill|Kretaku|en|Cretaceous}}.<ref name="ReferenceA">{{Cite book |last1=Merali |first1=Zeeya |title=Visualizing Earth Science |last2=Skinner |first2=Brian J. |date=2009-01-09 |publisher=Wiley |isbn=978-0-470-41847-5 |language=en}}</ref> Malet Shkëmbore dhe vargmalet e tjera perëndimore nisën të formoheshin rreth kësaj kohe, gjatë një periudhe ngritjeje malore të quajtur {{ill|Orogjeneza Laramide|en|Laramide orogeny|lt=orogjeneza Laramide}}, midis 80 dhe 55 milionë vjetëve më parë. Formimi i {{ill|Istmit të Panamasë|en|Isthmus of Panama}}, që lidhi kontinentin me Amerikën e Jugut, ndodhi me gjasë rreth 12–15 milionë vjet më parë.<ref name="Origins">{{Cite web |date=2015-04-10 |title=Land Bridge Linking Americas Rose Earlier Than Thought |url=http://www.livescience.com/50450-when-panama-land-bridge-appeared.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004171848/http://www.livescience.com/50450-when-panama-land-bridge-appeared.html |archive-date=2015-10-04 |access-date=2015-10-03 |work=LiveScience.com |language=en}}</ref> [[Liqenet e Mëdha]] (si edhe shumë liqene dhe lumenj të tjerë veriorë me ujë të ëmbël) u formuan nga akullnajat që u tërhoqën rreth 10.000 vjet më parë. Amerika e Veriut është burim i shumë prej njohurive të njerëzimit për periudhat e kohës gjeologjike.<ref name="dinopedia-american">{{Cite book |last=Dodson |first=Peter |title=Encyclopedia of Dinosaurs |publisher=Academic Press |year=1997 |editor1-last=Currie |editor1-first=Phillip J. |pages=10–13 |chapter=American Dinosaurs |editor2-last=Padian |editor2-first=Kevin |language=en}}</ref> Territori që më vonë do të bëhej Shtetet e Bashkuara ka dhënë më shumë lloje dinozaurësh se çdo vend tjetër i sotëm.<ref name="dinopedia-american" /> Sipas paleontologut Peter Dodson, kjo lidhet kryesisht me stratigrafinë, klimën dhe gjeografinë, burimet njerëzore dhe historinë.<ref name="dinopedia-american" /> Pjesa më e madhe e erës mezozoike përfaqësohet nga dalje shkëmbore të ekspozuara në rajonet e shumta të thata të kontinentit.<ref name="dinopedia-american" /> Vendburimi më i rëndësishëm i fosileve të dinosaurëve të Jurasikut të vonë në Amerikën e Veriut është {{ill|Formacioni Morrison|en|Morrison Formation}}, në perëndim të SHBA-së.<ref name="jurassicdistribution">{{Cite book |last=Weishampel |first=David B. |title=Dinosaur distribution (Late Jurassic, North America) |publisher=University of California Press |year=2004 |isbn=978-0-520-24209-8 |editor-last1=Weishampel |editor-first1=David B. |series=The Dinosauria |location=Berkeley |pages=543–545 |editor2-last=Dodson |editor3-last=Halszka |editor3-first=Osmólska |language=en}}</ref> ==== Kanadaja ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Gjeologjia e Kanadasë|en|Geology of Canada}}}} [[File:USGS Geologic Map of North America.jpg|thumb|Hartë gjeologjike e Amerikës së Veriut, botuar nga {{ill|U.S. Geographical Survey|en|U.S. Geographical Survey|lt=Shërbimi Gjeologjik i Shteteve të Bashkuara}}]] [[Kanadaja|Kanadaja]] është, nga pikëpamja gjeologjike, një nga rajonet më të vjetra në botë; më shumë se gjysma e saj përbëhet nga shkëmbinj të [[Koha Prekambriane|Prekambrianit]], të cilët kanë qenë mbi nivelin e detit që nga fillimi i erës paleozoike.<ref name="Marianopolis">{{Cite book |last=Wallace |first=Stewart W. |url=http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/GeologyofCanada.htm |title=Geology Of Canada |publisher=University Associates of Canada |year=1948 |series=The Encyclopedia of Canada |volume=III |place=Toronto |pages=23–26 |access-date=2011-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100704145706/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/GeologyofCanada.htm |archive-date=2010-07-04 |url-status=dead |via=Marianopolis College |language=en}}</ref> Burimet minerare të Kanadasë janë të larmishme dhe të shumta.<ref name="Marianopolis" /> Në Mburojën Kanadeze dhe në veri gjenden rezerva të mëdha hekuri, nikeli, [[Zinku|zinku]], bakri, ari, plumbi, [[Molibdeni|molibdeni]] dhe [[Urani (element kimik)|urani]]. Në Arktik janë zbuluar së fundmi përqendrime të mëdha diamantesh,<ref>{{Cite magazine |title=Digging for Diamonds 24/7 Under Frozen Snap Lake |url=https://www.wired.com/science/planetearth/magazine/16-12/ff_diamonds_sb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903095743/http://www.wired.com/science/planetearth/magazine/16-12/ff_diamonds_sb |archive-date=2011-09-03 |access-date=2011-06-01 |magazine=Wired |language=en}}</ref> çka e ka bërë Kanadanë një nga prodhuesit më të mëdhenj në botë. Në të gjithë Mburojën ka shumë qytete minerare ku nxirren këto minerale. Më i madhi dhe më i njohuri është [[Greater Sudbury]], në Ontario. Sudbury bën përjashtim nga procesi i zakonshëm i formimit të mineraleve në Mburojë, sepse ka prova të shumta që {{ill|Baseni i Sudbury-t|en|Sudbury Basin}} është një {{ill|Krater përplasjeje|en|impact crater|lt=krater përplasjeje}} i lashtë, i formuar nga një {{ill|Meteorit|en|meteorite|lt=meteorit}}. {{ill|Anomalia magnetike e Temagamit|en|Temagami Magnetic Anomaly}}, pranë tij, por më pak e njohur, ka ngjashmëri të theksueshme me Basenin e Sudbury-t. Anomalitë e saj magnetike janë shumë të ngjashme me ato të Basenit të Sudbury-t, ndaj mund të jetë një krater i dytë përplasjeje, i pasur me metale.<ref name="GH">{{Cite news |title=3-D Magnetic Imaging using Conjugate Gradients: Temagami anomaly |url=http://gdcinfo.agg.nrcan.gc.ca/app/3Dimaging/temagami_e.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090711184237/http://gdcinfo.agg.nrcan.gc.ca/app/3Dimaging/temagami_e.html |archive-date=2009-07-11 |access-date=2008-03-13 |language=en}}</ref> Mburoja është gjithashtu e mbuluar nga pyje të gjera boreale, të cilat mbështesin një industri të rëndësishme të shfrytëzimit të lëndës drusore. ==== Shtetet e Bashkuara ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Gjeologjia e Shteteve të Bashkuara|en|Geology of the United States}}}} {{Multiple image | align = right | direction = horizontal | header = | header_align = left/right/center | header_background = | footer = | footer_background = | width = | image1 = North america terrain 2003 map.jpg | width1 = 180 | caption1 = Pamje e vitit 2003 e bazamentit shkëmbor dhe terrenit të Amerikës së Veriut | image2 = North america basement rocks.png | width2 = 180 | caption2 = Hartë e vitit 2015 e {{ill|Kraton|en|craton|lt=kratonet}} dhe shkëmbinjve bazë të Amerikës së Veriut }} Shtetet e Bashkuara mund të ndahen në dymbëdhjetë provinca kryesore gjeologjike:<ref>{{Cite web |date=2013-06-25 |title=Geologic Provinces of the United States: Records of an Active Earth |url=http://geomaps.wr.usgs.gov/parks/province/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130625144411/http://geomaps.wr.usgs.gov/parks/province/index.html |archive-date=2013-06-25 |access-date=2024-09-15 |language=en}}</ref> # Paqësori # {{ill|Rrafshnalta e Kolumbisë|en|Columbia Plateau}} # {{ill|Pellgu dhe Vargmalet|en|Basin and Range Province}} # {{ill|Rrafshnalta e Kolorados|en|Colorado Plateau}} # {{ill|Sistemi i Maleve Shkëmbore|en|Geology of the Rocky Mountains}} # {{ill|Rrafshnalta Laurentiane|en|Laurentian Upland}} # {{ill|Rrafshinat e Brendshme|en|Interior Plains}} # {{ill|Malësitë e Brendshme|en|U.S. Interior Highlands}} # {{ill|Malësitë Apalaçiane|en|Geology of the Appalachians}} # {{ill|Rrafshina Atlantike|en|Atlantic Plain}} # Alaskane # Havaiane Çdo provincë ka historinë e vet gjeologjike dhe veçori unike. Gjeologjia e [[Alaska]]s është tipike për atë të kordilerës, ndërsa ishujt kryesorë të [[Havai]]t përbëhen nga shkëmbinj vullkanikë të neogjenit, të shpërthyer mbi një pikë të nxehtë. ==== Amerika Qendrore ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Gjeologjia e Amerikës Qendrore|en|Geology of Central America}}}} [[File:Tectonic plates Caribbean.png|thumb|[[Amerika Qendrore]] shtrihet mbi Pllakën e Karaibeve.]] [[Amerika Qendrore]] është gjeologjikisht aktive, me [[shpërthim vullkanik|shpërthime vullkanike]] dhe tërmete që ndodhin herë pas here. Në vitin 1976, Guatemala u godit nga një {{ill|Tërmet i madh|en|1976 Guatemala earthquake|lt=tërmet i madh}}, ku humbën jetën 23.000 njerëz; Managua, kryeqyteti i Nikaraguas, u shkatërrua nga tërmetet e viteve 1931 dhe 1972, ku i fundit shkaktoi vdekjen e rreth 5.000 njerëzve; tre tërmete shkatërruan El Salvadorin, njëri në vitin 1986 dhe dy të tjerë në vitin 2001; në vitin 2009, një {{ill|Tërmet|en|2009 Costa Rica earthquake|lt=tërmet}} shkatërroi veriun dhe qendrën e Kosta Rikës, duke shkaktuar të paktën 34 viktima; në [[Hondurasi|Honduras]], një tërmet i fuqishëm shkaktoi shtatë viktima në vitin 2009. {{ill|Shpërthimet vullkanike|en|Volcanic eruption|lt=Shpërthime vullkanike}} janë të zakonshme në rajon. Në vitin 1968, {{ill|Vullkani Arenal|en|Arenal Volcano|lt=vullkani Arenal}}, në Kosta Rikë, shpërtheu dhe shkaktoi vdekjen e 87 njerëzve. Tokat pjellore të formuara nga llavat vullkanike të shpërbëra kanë bërë të mundur mbajtjen e popullsive të dendura në zonat malore me prodhimtari të lartë bujqësore. Amerika Qendrore ka shumë [[Vargmali|vargmale]]; më të gjatat janë Sierra Madre de Chiapas, Cordillera Isabelia dhe Cordillera de Talamanca. Midis vargmaleve shtrihen lugina pjellore, të përshtatshme për banim; në të vërtetë, shumica e popullsisë së Hondurasit, Kosta Rikës dhe Guatemalës jeton në lugina. Luginat janë gjithashtu të përshtatshme për kultivimin e kafesë, fasuleve dhe kulturave të tjera. == Lista e shteteve dhe territoreve == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Lista e shteteve sovrane dhe territoreve të varura në Amerikën Veriore|en|List of sovereign states and dependent territories in North America}}}} {| class="wikitable sortable" style="float:center; text-align:center; white-space:nowrap" |- ! class="unsortable" | [[Stema|Stema]] ! class="unsortable" style="width:20px" | [[Flamuri kombëtar|Flamuri]] ! [[Shteti i pavarur|Shteti]] / Territori i varur<ref name="spp">{{cite web |url=http://www.spp.gov/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20080618182224/http://www.spp.gov/ |archive-date=18 June 2008 |title=SPP Background |publisher=Security and Prosperity Partnership of North America |work=CommerceConnect.gov |access-date=14 November 2010 |language=en}}</ref><ref name="epa">{{cite web |url=http://www.epa.gov/wed/pages/ecoregions/na_eco.htm |title=Ecoregions of North America |publisher={{ill|Agjencia e Shteteve të Bashkuara për Mbrojtjen e Mjedisit|en|United States Environmental Protection Agency}} |access-date=30 May 2011 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225195609/https://www.epa.gov/aboutepa/about-national-health-and-environmental-effects-research-laboratory-nheerl |url-status=dead |language=en}}</ref> ! [[Lista e vendeve sipas sipërfaqes|Sipërfaqja]]<ref>Përveç rasteve kur shënohet ndryshe, të dhënat për sipërfaqen tokësore janë marrë nga {{Cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |title=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |publisher=United Nations Statistics Division |year=2008 |access-date=14 October 2010 |journal= |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225215827/https://web.archive.org/web/20181225215827/https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf%0A |url-status=live |language=en}}</ref> ! [[Lista e vendeve dhe varësive sipas popullsisë|Popullsia]]<br />(2021)<ref name="UN_WPP">{{Cite web |url=https://population.un.org/wpp/ |title=World Population Prospects 2022 |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division |access-date=2022-07-17 |language=en}}</ref><ref name="UN_WPP_2022">{{Cite web |url=https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_General/WPP2022_GEN_F01_DEMOGRAPHIC_INDICATORS_COMPACT_REV1.xlsx |title=World Population Prospects 2022: Demographic indicators by region, subregion and country, annually for 1950–2100 |type=«Popullsia totale, më 1 korrik (në mijëra)» |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division |access-date=2022-07-17 |format=XLSX |language=en}}</ref> ! [[Dendësia e popullsisë në vende dhe varësi|Dendësia<br /> e popullsisë]] ! [[Kryeqyteti|Kryeqyteti]] ! [[Gjuha (komunikim)|Emri/t në gjuhën/ët zyrtare]] ! Kodi ISO 3166-1 |- | [[File:Coat of arms of Anguilla.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Anguilla|size=45}} | [[Anguilla]]<br />([[Mbretëria e Bashkuar]]) | style="text-align:right;"| {{Cvt|91|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|15753}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|164.8|/km2|disp=br()|sortable=on}} | The Valley | Anguilla | AIA |- | [[File:Insigne Antiquae et Barbudae.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Antigua and Barbuda|size=45}} | [[Antigua dhe Barbuda]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|442|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|93219}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|199.1|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Saint Xhons]] | Antigua and Barbuda | ATG |- | [[File:Insigne Arubae.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Aruba|size=45}} | [[Aruba]]<br />([[Mbretëria e Holandës]]){{Efn|name="two"|Në varësi të përkufizimit, [[Panamaja]] mund të konsiderohet shtet ndërkontinental, ndërsa ishujt ABC (Aruba, Bonaire dhe [[Curaçao]]) dhe [[Trinidadi dhe Tobago]] mund të konsiderohen si pjesë ose të Amerikës Veriore, ose të Amerikës Jugore.}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|180|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|106537}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|594.4|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Oranjestad | Aruba | ABW |- | [[File:Insigne Bahamarum.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|The Bahamas|size=45}} | [[Bahamasi]]{{Efn|name="one"|Meqë [[Arkipelagu i Lukajanit]] ndodhet në Oqeanin Atlantik dhe jo në [[Deti i Karaibeve|Detin e Karaibeve]], [[Bahamasi]] bën pjesë në [[Inditë Perëndimore]], por teknikisht nuk është pjesë e [[Karaibet|Karaibeve]], megjithëse Kombet e Bashkuara e grupojnë me to.}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|13943|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|407906}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|24.5|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Nassau]] | Bahamas | BHS |- | [[File:Insigne Barbatae.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Barbados|size=45}} | [[Barbadosi]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|430|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|281200}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|595.3|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Bridgetown]] | Barbados | BRB |- | [[File:Insigne Belizae.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Belize|size=45}} | [[Beliza]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|22966|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|400031}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|13.4|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Belmopan]] | Belize | BLZ |- | [[File:Insigne Bermudae.svg|30px|link=|alt=]] | [[File:Flag of Bermuda.svg|45px|border|link=|alt=]] | [[Bermuda]]<br />(Mbretëria e Bashkuar) | style="text-align:right;"| {{Cvt|54|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|64185}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|1203.7|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Hamilton | Bermuda | BMU |- | [[File:Insigne Insulae Boni Aëris.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Bonaire|size=45}} | Bonaire<br />([[Mbretëria e Holandës]]){{Efn|name="two"}}<ref name="nethant">Vlerësimet e popullsisë janë marrë nga {{cite web |author=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |title=Statistical information: Population |url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20100501150627/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |archive-date=1 May 2010 |publisher=Government of the Netherlands Antilles |access-date=14 October 2010 |language=en}}</ref> | style="text-align:right;"| {{Cvt|294|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| 12.093 | style="text-align:right;"| {{Cvt|41.1|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Kralendijk | Boneiru | BES |- | [[File:Insigne Insularum Virginis Britannicae.svg|30px|link=|alt=]] | [[File:Flag of the British Virgin Islands.svg|45px|border|link=|alt=]] | [[Ishujt e Virgjër Britanikë]]<br />(Mbretëria e Bashkuar) | style="text-align:right;"| {{Cvt|151|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|31122}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|152.3|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Road Town | British Virgin Islands | VGB |- | [[File:Arms of Canada.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Canada|size=45}} | [[Kanadaja]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|9984670|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|38155012}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|3.7|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Otava]] | Canada | CAN |- | [[File:Insigne Insularum Caimanenses.svg|30px|link=|alt=]] | [[File:Flag of the Cayman Islands.svg|45px|border|link=|alt=]] | [[Ishujt Cayman]]<br />(Mbretëria e Bashkuar) | style="text-align:right;"| {{Cvt|264|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|68136}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|212.1|/km2|disp=br()|sortable=on}} | George Town | Cayman Islands | CYM |- | [[File:Arms of the French Republic.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|France|size=45}} | {{ill|Ishulli Kliperton|en|Clipperton Island}} (Franca) | style="text-align:right;"| {{Cvt|6|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| 0 | style="text-align:right;"| {{Cvt|0|/km2|disp=br()|sortable=on}} | — | Île de Clipperton | CPT |- | [[File:Insigne Costaricum.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Costa Rica|size=45}} | [[Kosta Rika]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|51180|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|5153957}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|89.6|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[San José (Kosta Rika)|San José]] | Costa Rica | CRI |- | [[File:Insigne Cubicum.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Cuba|size=45}} | [[Kuba]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|109886|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|11256372}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|102.0|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Havana]] | Cuba | CUB |- | [[File:Blason an Curaçao.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Curaçao|size=45}} | [[Curaçao]]<br />([[Mbretëria e Holandës]]){{Efn|name="two"}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|444|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|190338}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|317.1|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Willemstad | Curaçao ([[Gjuha holandeze|holandisht]]); Kòrsou (papiamento) | CUW |- | [[File:Insigne Dominicae.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Dominica|size=45}} | [[Domenika]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|751|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|72412}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|89.2|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Roseau]] | Dominica | DMA |- | [[File:Insigne Dominicum.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|the=yes|Dominican Republic|size=45}} | [[Republika Dominikane]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|48671|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|11117873}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|207.3|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Santo Domingo | República Dominicana | DOM |- | [[File:Insigne Salvatoriae.svg|30px|link=|alt=]] | [[File:Flag of El Salvador.svg|45px|border|link=|alt=]] | [[Salvadori]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|21041|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|6314167}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|293.0|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[San Salvadori]] | El Salvador | SLV |- | [[File:Insigne Venetiolae.svg|30px|link=|alt=]] | [[File:Federal dependencies of Venezuela's Flag.svg|45px|border|link=|alt=]] | Varësitë Federale të Venezuelës<br />([[Venezuela]]) | style="text-align:right;"| {{Cvt|342|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| 2.155 | style="text-align:right;"| {{Cvt|6.3|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Gran Roque | Dependencias Federales de Venezuela | VEN-W |- | [[File:Coat of arms of Greenland.svg|30px|link=|alt=]] | [[File:Flag of Greenland.svg|45px|border|link=|alt=]] | [[Grenlanda]]<br />(Mbretëria e Danimarkës) | style="text-align:right;"| {{Cvt|2166086|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|56243}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|0.026|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Nuuk]] | Kalaallit Nunaat ([[Gjuha grenlandeze|grenlandisht]]); Grønland ([[Gjuha daneze|danisht]]) | GRL |- | [[File:Insigne Granatae.png|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Grenada|size=45}} | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|344|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|124610}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|302.3|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Saint George's]] | Gwenad | GRD |- | [[File:Coat of arms of Guadeloupe.svg|30px]] | {{Flagg|pxx|Guadeloupe|size=45}} | [[Guadalupa]]<br />(Franca) | style="text-align:right;"| {{Cvt|1628|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|396051}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|246.7|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Basse-Terre]] | Gwadloup | GLP |- | [[File:Coat of arms of Guatemala.svg|30px]] | {{Flagg|pxx|Guatemala|size=45}} | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|108889|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|17608483}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|128.8|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Guatemala (Qytet)|Qyteti i Guatemalës]] | Guatemala | GTM |- | [[File:Coat of arms of Haiti.svg|30px]] | {{Flagg|pxx|Haiti|size=45}} | [[Haiti]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|27750|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|11447569}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|361.5|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Port-au-Prince]] | Ayiti/Haïti | HTI |- | [[File:Insigne Honduriae.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Honduras|size=45}} | [[Hondurasi]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|112492|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|10278345}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|66.4|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Tegucigalpa]] | Honduras | HND |- | [[File:Insigne Iamaicae.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Jamaica|size=45}} | [[Xhamajka]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|10991|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|2827695}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|247.4|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Kingston]] | Jumieka | JAM |- | [[File:BlasonMartinique.svg|30px]] | [[File:Flag-of-Martinique.svg|45px|border|link=|alt=]] | [[Martinika]]<br />(Franca) | style="text-align:right;"| {{Cvt|1128|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|368796}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|352.6|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Fort-de-France | Martinique ([[Gjuha frënge|frëngjisht]]); Matinik (kreolishtja e Martinikës) | MTQ |- | [[File:Coat of arms of Mexico.svg|30px]] | {{Flagg|pxx|Mexico|size=45}} | [[Meksika]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|1964375|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|126705138}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|57.1|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Qyteti i Meksikës]] | México | MEX |- | [[File:Coat of arms of Montserrat.svg|30px|link=|alt=]] | [[File:Flag of Montserrat.svg|45px|border|link=|alt=]] | [[Montserrati]]<br />(Mbretëria e Bashkuar) | style="text-align:right;"| {{Cvt|102|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|4417}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|58.8|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Plymouth,<br />Brades{{Efn|Për shkak të aktivitetit të vazhdueshëm të vullkanit Soufrière Hills, që nisi në korrik 1995, pjesa më e madhe e Plymouthit u shkatërrua dhe zyrat qeveritare u zhvendosën në Brades. Plymouthi mbetet kryeqyteti ''de jure''.}} | Montserrat | MSR |- | [[File:Insigne Nicaraguae.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Nicaragua|size=45}} | [[Nikaragua]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|130373|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|6850540}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|44.1|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Managua]] | Nicaragua | NIC |- | [[File:Coat of arms of Nueva Esparta State.svg|30px]] | [[File:Flag of Nueva Esparta.svg|45px|border|link=|alt=]] | Nueva Esparta<br />(Venezuela) | style="text-align:right;"| {{Cvt|1151|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| 491.610 | style="text-align:right;"| {{Cvt|427.1|/km2|disp=br()|sortable=on}} | La Asunción | Nueva Esparta | VEN-O |- | [[File:Insigne Panamae.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Panama|size=45}} | [[Panamaja]]{{Efn|name="two"}}{{Efn|name="three"|Panamaja përgjithësisht konsiderohet vend i Amerikës Veriore, megjithëse disa autoritete e ndajnë nëpërmjet [[Kanali i Panamasë|Kanalit të Panamasë]]. Shifrat e paraqitura këtu i përfshijnë të gjithë vendin.}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|75417|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|4351267}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|45.8|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Qyteti i Panamasë]] | Panamá | PAN |- | [[File:Insigne Portus divitis.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Puerto Rico|size=45}} | [[Portorikoja]]<br />(Shtetet e Bashkuara) | style="text-align:right;"| {{Cvt|8870|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|3256028}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|448.9|/km2|disp=br()|sortable=on}} | San Juan | Puerto Rico | PRI |- | [[File:Insigne Sabae.svg|30px|link=|alt=]] | [[File:Flag of Saba.svg|45px|border|link=|alt=]] | [[Saba]]<br />([[Mbretëria e Holandës]])<ref name="nethant"/> | style="text-align:right;"| {{Cvt|13|km2|0|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| 1.537 | style="text-align:right;"| {{Cvt|118.2|/km2|disp=br()|sortable=on}} | The Bottom | Saba | BES |- | [[File:Escudo de San Andrés y Providencia.svg|30px]] | [[File:Flag of San Andrés y Providencia.svg|45px|border|link=|alt=]] | [[Arkipelagu i San Andrésit, Providencias dhe Santa Catalinës|San Andrési dhe Providencia]]<br />([[Kolumbia]]) | style="text-align:right;"| {{Cvt|53|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| 77.701 | style="text-align:right;"| {{Cvt|1468.59|/km2|disp=br()|sortable=on}} | San Andrés | San Andrés | COL-SAP |- | [[File:BlasonSaintBarthelemy.svg|30px|link=|alt=]] | [[File:Flag of France.svg|45px|border|link=|alt=]] | [[Shën Barthélemy]]<br />(Franca)<ref name="popcia">Këto vlerësime të popullsisë janë për vitin 2010 dhe janë marrë nga {{cite web |title=The World Factbook: 2010 edition |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |publisher=Government of the United States, Central Intelligence Agency |access-date=14 October 2010 |archive-date=26 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151126112445/https://web.archive.org/web/20151126112445/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |url-status=dead |language=en}}</ref> | style="text-align:right;"| {{Cvt|21|km2|disp=br()|sortable=on}}<ref name="areacia">Të dhënat për sipërfaqen tokësore janë marrë nga {{cite web |title=The World Factbook: 2010 edition |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |publisher=Government of the United States, Central Intelligence Agency |access-date=14 October 2010 |archive-date=31 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |url-status=dead |language=en}}</ref> | style="text-align:right;"| 7.448 | style="text-align:right;"| {{Cvt|354.7|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Gustavia | Saint-Barthélemy | BLM |- | [[File:Insigne Sancti Christophori et Nivium.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Saint Kitts and Nevis|size=45}} | [[Shën Kits dhe Nevis]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|261|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|47606}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|199.2|/km2|disp=br()|sortable=on}} | {{ill|Basseterre|en|Basseterre}} | Saint Kitts and Nevis | KNA |- | [[File:Insigne Sanctae Luciae.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Saint Lucia|size=45}} | [[Shën Luçia]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|539|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|179651}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|319.1|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Castries]] | Sainte-Lucie | LCA |- | [[File:Insigne Insulae Sancti Martini (Francia).svg|30px|link=|alt=]] | [[File:Flag of France.svg|45px|border|link=|alt=]] | Kolektiviteti i Shën Martinit<br />(Franca)<ref name="popcia"/> | style="text-align:right;"| {{Cvt|54|km2|disp=br()|sortable=on}}<ref name="areacia"/> | style="text-align:right;"| 29.820 | style="text-align:right;"| {{Cvt|552.2|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Marigot | Saint-Martin | MAF |- | [[File:BlasonSaintPierreetMiquelon.svg|30px|link=|alt=]] | [[File:Flag of France.svg|45px|border|link=|alt=]] | [[Shën Pierre dhe Miquelon]]<br />(Franca) | style="text-align:right;"| {{Cvt|242|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|5883}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|24.8|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Saint-Pierre | Saint-Pierre-et-Miquelon | SPM |- | [[File:Insigne Sancti Vincenti et Granatinae.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Saint Vincent and the Grenadines|size=45}} | [[Shën Vincenti dhe Grenadinet]] | style="text-align:right;"| {{Cvt|389|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|104332}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|280.2|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Kingstown | Saint Vincent and the Grenadines | VCT |- | [[File:Insigne Insulae Eustathii.svg|30px|link=|alt=]] | [[File:Flag of Sint Eustatius.svg|45px|border|link=|alt=]] | Sint Eustatius<br />([[Mbretëria e Holandës]])<ref name="nethant"/> | style="text-align:right;"| {{Cvt|21|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| 2.739 | style="text-align:right;"| {{Cvt|130.4|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Oranjestad | Sint Eustatius | BES |- | [[File:Insigne Insulae Sancti Martini (Nederlandia).svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Sint Maarten|size=45}} | Sint Maarten<br />([[Mbretëria e Holandës]]) | style="text-align:right;"| {{Cvt|34|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|44042}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|1176.7|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Philipsburg | Sint Maarten | SXM |- | [[File:Insigne Trinitatis et Tobaci.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|Trinidad and Tobago|size=45}} | [[Trinidadi dhe Tobago]]{{Efn|name="two"}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|5130|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|1525663}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|261.0|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Port-of-Spain]] | Trinidad and Tobago | TTO |- | [[File:Shield of the Turks and Caicos Islands.svg|30px]] | [[File:Flag of the Turks and Caicos Islands.svg|45px|border|link=|alt=]] | [[Turks dhe Kaikos]]<br />(Mbretëria e Bashkuar){{Efn|Meqë [[Arkipelagu i Lukajanit]] ndodhet në Oqeanin Atlantik dhe jo në [[Deti i Karaibeve|Detin e Karaibeve]], [[Turks dhe Kaikos|Ishujt Turks dhe Kaikos]] bëjnë pjesë në [[Inditë Perëndimore]], por teknikisht nuk janë pjesë e [[Karaibet|Karaibeve]], megjithëse Kombet e Bashkuara i grupojnë me to.}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|948|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|45114}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|34.8|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Grand Turk (Cockburn Town) | Turks and Caicos Islands | TCA |- | [[File:Coat of arms of the United States.svg|30px|link=|alt=]] | {{Flagg|pxx|the=yes|United States|size=45}} | [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës]]{{Efn|Përfshihen shtetet e Havait dhe Alaskës, të cilat të dyja janë të ndara nga pjesa kryesore kontinentale e SHBA-së. Havai ndodhet larg masës tokësore të Amerikës Veriore, në Oqeanin Paqësor, ndaj zakonisht lidhet më shumë me territoret e tjera të Oqeanisë, ndërsa Alaska ndodhet midis [[Azia|Azisë]] ([[Rusia|Rusisë]]) dhe [[Kanadaja|Kanadasë]].}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|9629091|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|336997624}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|32.7|/km2|disp=br()|sortable=on}} | [[Uashington D.C.]] | United States of America | USA |- | [[File:Seal of the United States Virgin Islands.svg|30px]] | [[File:Flag of the United States Virgin Islands.svg|45px|border|link=|alt=]] | [[Ishujt e Virgjër të Shteteve të Bashkuara]]<br />(Shtetet e Bashkuara) | style="text-align:right;"| {{Cvt|347|km2|disp=br()|sortable=on}} | style="text-align:right;"| {{Nts|100091}} | style="text-align:right;"| {{Cvt|317.0|/km2|disp=br()|sortable=on}} | Charlotte Amalie | U.S. Virgin Islands | VIR |- ! colspan="3"| Gjithsej ! style="text-align:left;"| {{Cvt|24500995|km2|disp=br()|sortable=on}} ! style="text-align:left;"| {{Nts|583473912}} ! style="text-align:left;"| {{Cvt|{{#expr:(541720440/24500995) round 1}}|/km2|disp=br()|sortable=on}} ! colspan="3"| |} == Ekonomia == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Ekonomia e Amerikës së Veriut|en|Economy of North America}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Lista e vendeve të Amerikës së Veriut sipas PBB-së nominale|en|List of North American countries by GDP (nominal)}}, {{ill|Lista e vendeve të Amerikës së Veriut sipas PBB-së (PPP)|en|List of North American countries by GDP (PPP)}}}} {| class="wikitable" style="text-align: right; float:right; border:1px solid #aaa; margin:10px" |- style="background:#dbdbdb;" ! Renditja ! Shteti ose territori ! {{ill|PBB-ja|en|List of IMF ranked countries by past and projected GDP (nominal)}} <small>(nominale, viti i pikut)</small><br /><small>miliona {{ill|Dollari ndërkombëtar|en|International dollar|lt=USD}}</small> ! {{ill|PBB-ja|en|List of countries by past and projected GDP (PPP)}}<ref name="IMF Data">{{Cite web |title=World Economic Outlook Database April 2026 |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0)|access-date=2026-04-18 |website=International Monetary Fund |language=en}}</ref> <small>(PPP, viti i pikut)</small><br /><small>miliona {{ill|Dollari ndërkombëtar|en|International dollar|lt=USD}}</small> |- | 1 ||align=left|{{Flag|United States}} ||32.383.920||32.383.920 |- | 2 ||align=left|{{Flag|Mexico}} ||2.120.855||3.580.952 |- | 3 ||align=left|{{Flag|Canada}} ||2.507.340||2.910.718 |- | 4 ||align=left|{{Nowrap|{{Flag|Cuba}}<ref>{{Cite web |url=https://databankfiles.worldbank.org/public/ddpext_download/GDP.pdf |title=World Bank's GDP (Nominal) data for Cuba |access-date=2023-07-16 |archive-date=2023-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716085238/https://databankfiles.worldbank.org/public/ddpext_download/GDP.pdf |url-status=live |language=en}}</ref> (2021, 2015)}}||545.218||254.865 |- | 5 ||align=left|{{Flag|Dominican Republic}}||136.148||353.142 |- | 6 ||align=left|{{Flag|Guatemala}}||128.886||303.207 |- | 7 ||align=left|{{Flag|Panama}}||95.024||214.435 |} PBB-ja për frymë e Amerikës së Veriut u vlerësua në tetor 2016 nga [[Fondi Monetar Ndërkombëtar]] (FMN) në 41.830 dollarë, duke e bërë atë kontinentin më të pasur në botë,<ref name="IMFcapitaGDP"/> e ndjekur nga [[Oqeania]].<ref name="cia-us"/> SHBA-ja ka ekonominë më të madhe në botë.<ref name="cia-us">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |title=United States, Economy |publisher=U.S. Central Intelligence Agency |access-date=2011-06-01 |archive-date=2021-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210321202516/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |url-status=dead |language=en}}</ref> Në vitin 2016, sipas [[Banka Botërore|Bankës Botërore]], PBB-ja për frymë e SHBA-së e vlerësuar sipas PPP-së ishte 57.466 dollarë dhe ekonomia e saj ishte më e zhvilluara teknologjikisht nga të tria.<ref>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?year_high_desc=true |title=GDP per capita (current US$) – Data |publisher=World Bank |access-date=2017-09-24 |archive-date=2017-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170913231748/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?year_high_desc=true |url-status=live |language=en}}</ref> Sektori i shërbimeve përbënte 77% të PBB-së së vendit (sipas vlerësimeve të vitit 2010), industria 22% dhe bujqësia 1,2%.<ref name="cia-us"/> Ekonomia e SHBA-së është gjithashtu ekonomia me rritjen më të shpejtë në Amerikën e Veriut dhe në tërë kontinentin e Amerikës,<ref name="IMFcapitaGDP"/><ref>{{cite web |url=http://statisticstimes.com/economy/south-american-countries-by-gdp-per-capita.php |last=International Monetary Fund |publisher=International Monetary Fund |title=List of South American countries by GDP per capita |work=World Economic Outlook |date=October 2016 |access-date=2017-09-25 |archive-date=2017-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010112722/http://statisticstimes.com/economy/south-american-countries-by-gdp-per-capita.php |url-status=live |language=en}}</ref> si dhe ka PBB-në më të lartë për frymë në kontinentin e Amerikës.<ref name="IMFcapitaGDP">{{cite web |url=http://statisticstimes.com/economy/north-american-countries-by-gdp-per-capita.php |author=International Monetary Fund |publisher=International Monetary Fund |title=List of North American countries by GDP per capita |work=World Economic Outlook |date=October 2016 |access-date=2017-02-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170924205236/http://statisticstimes.com/economy/north-american-countries-by-gdp-per-capita.php |archive-date=2017-09-24 |language=en}}</ref> Kanadaja ka rritje të ndjeshme në sektorët e shërbimeve, minierave dhe industrisë përpunuese.<ref name="cia-ca">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/canada/ |title=Canada, Economy |publisher=U.S. Central Intelligence Agency |access-date=2011-06-01 |archive-date=2021-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210922212931/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/canada/ |url-status=dead |language=en}}</ref> PBB-ja për frymë e Kanadasë sipas PPP-së u vlerësua në 44.656 dollarë, ndërsa në vitin 2014 ajo kishte PBB-në e 11-të më të madhe nominale.<ref name="cia-ca"/> Sektori i shërbimeve përbënte 78% të PBB-së së vendit (sipas vlerësimeve të vitit 2010), industria 20% dhe bujqësia 2%.<ref name="cia-ca"/> Meksika ka PBB për frymë prej 16.111 dollarësh sipas PPP-së; në vitin 2014, ajo kishte PBB-në e 15-të më të madhe nominale në botë.<ref name="imf-mx">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=42&pr.y=9&sy=2009&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=273&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CGGXWDG_NGDP&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2010 |publisher=International Monetary Fund |access-date=2011-03-05 |archive-date=2011-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429202110/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=42&pr.y=9&sy=2009&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=273&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CGGXWDG_NGDP&grp=0&a= |url-status=live |language=en}}</ref> Duke qenë një {{ill|Vend i sapoindustrializuar|en|Newly industrialized country|lt=vend i sapoindustrializuar}},<ref name="AIA">{{Cite book |title=Geography, An Integrated Approach |first=David |last=Waugh |chapter=Manufacturing industries (chapter 19), World development (chapter 22) |pages=563, 576–579, 633, and 640 |publisher=Nelson Thornes Ltd. |edition=3rd |year=2000 |isbn=978-0-17-444706-1 |language=en}}</ref> Meksika ruan objekte dhe veprimtari industriale e bujqësore si moderne, ashtu edhe të vjetruara.<ref name="cia-mex">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico/ |title=Mexico, Economy |publisher=U.S. Central Intelligence Agency |access-date=2011-06-01 |archive-date=2021-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126164719/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico |url-status=dead |language=en}}</ref> Burimet kryesore të të ardhurave të saj janë nafta, eksportet industriale, mallrat e prodhuara, elektronika, industria e rëndë, automjetet, ndërtimi, ushqimi, bankat dhe shërbimet financiare.<ref>{{cite web |url=http://www.stratfor.com/global_market_brief_mexico_sees_decline_remittances |title=Stratfor Global Market – Mexico |publisher=Stratfor |date=2007-08-30 |access-date=2010-05-30 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120307204352/http://www.stratfor.com/global_market_brief_mexico_sees_decline_remittances |archive-date=2012-03-07 |language=en}}</ref> Ekonomia e Amerikës së Veriut është e përcaktuar dhe e strukturuar mirë në tri zona kryesore ekonomike.<ref name="UANL">{{cite book |last1=De la Torre |first1=Miguel |last2=Benavides |first2=Benigno |last3=Saldaña |first3=José |last4=Fernández |first4=Jesús |title=Sociología y Profesión |trans-title=Sociology and Profession |year=2008 |publisher=Nuevo León Autonomous University (UANL) |location=Monterrey |isbn=978-970-24-0051-6 |page=116 |chapter=Las profesiones en México: condiciones económicas, culturales y sociales |language=es |quote=La economía de América del Norte se encuentra bien definida y estructurada en tres principales áreas económicas: el Tratado de Libre Comercio de América del Norte (TLCAN), el CARICOM y el Mercado Común Centroamericano}}</ref> Këto zona përfshijnë ato që mbulohen nga Marrëveshja e Tregtisë së Lirë të Amerikës së Veriut (NAFTA), Komuniteti dhe Tregu i Përbashkët i Karaibeve (CARICOM) dhe Tregu i Përbashkët i Amerikës Qendrore (CACM).<ref name="UANL"/>{{Qartëso|reason=Artikulli i Wikipedia-s për CARICOM-in thotë se kishte katër anëtarë themelues dhe se aktualisht ka pesëmbëdhjetë anëtarë. A duhet rishikuar kjo fjali?|date=October 2026}} Nga këto blloqe tregtare, SHBA-ja merr pjesë në dy. Përveç blloqeve më të mëdha tregtare, ekziston edhe Marrëveshja e Tregtisë së Lirë Kanada–Kosta Rika, krahas shumë marrëdhënieve të tjera të tregtisë së lirë, shpesh mes vendeve më të mëdha e më të zhvilluara dhe vendeve të Amerikës Qendrore e Karaibeve. [[File:President Donald J. Trump at the G20 Summit (44300765490).jpg|thumb|Presidenti meksikan [[Enrique Peña Nieto]], [[Presidenti i Shteteve të Bashkuara|presidenti i SHBA-së]] [[Donald Trump]] dhe {{ill|Kryeministri i Kanadasë|en|Prime Minister of Canada|lt=kryeministri kanadez}} [[Justin Trudeau]] nënshkruajnë Marrëveshjen SHBA–Meksikë–Kanada gjatë samitit të G20-s në Buenos Aires më 2018]] NAFTA-ja përbënte një nga katër blloqet më të mëdha tregtare në botë.<ref>{{cite web |title=Regional Trade Blocs |url=http://ucatlas.ucsc.edu/trade/subtheme_trade_blocs.php |publisher=University of California, Santa Cruz |access-date=2011-06-10 |archive-date=2011-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110701135703/http://ucatlas.ucsc.edu/trade/subtheme_trade_blocs.php |url-status=dead |language=en}}</ref> Zbatimi i saj në vitin 1994 synonte njëtrajtësimin ekonomik, me shpresën për të eliminuar pengesat ndaj tregtisë dhe investimeve të huaja mes Kanadasë, SHBA-së dhe Meksikës.<ref>{{cite encyclopedia |title=North American Free Trade Agreement |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/418784/North-American-Free-Trade-Agreement-NAFTA |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=2011-06-10 |archive-date=2011-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110904104559/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/418784/North-American-Free-Trade-Agreement-NAFTA |url-status=live |language=en}}</ref> Kanadaja dhe SHBA-ja kishin tashmë marrëdhënien më të madhe dypalëshe tregtare në botë, dhe e kanë ende edhe sot; marrëdhëniet tregtare mes Kanadasë dhe SHBA-së lejonin tashmë tregtinë pa taksa e tarifa kombëtare,<ref>{{cite web |title=CRS Report for Congress: United States-Canada Trade and Economic Relationship – Prospects and Challenges |url=http://www.nationalaglawcenter.org/assets/crs/RL33087.pdf |publisher=Congress Research Service |last=Fergusson |first=Ian |access-date=2011-06-09 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060806171755/http://www.nationalaglawcenter.org/assets/crs/RL33087.pdf |archive-date=2006-08-06 |language=en}}</ref> ndërsa NAFTA-ja i mundësoi Meksikës të përfitonte tregti të ngjashme pa dogana. Marrëveshja e tregtisë së lirë mundësoi heqjen e tarifave që më parë zbatoheshin për tregtinë SHBA–Meksikë. Vëllimi tregtar është rritur vazhdimisht çdo vit dhe, në vitin 2010, tregtia tokësore mes tri vendeve të NAFTA-s shënoi një rritje rekord historike prej 24,3%, ose 791 miliardë dollarësh amerikanë.<ref>{{cite web |url=http://www.integrationpoint.com/globaltradenews/index.php/nafta-trade-volume-increases/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110808161643/http://www.integrationpoint.com/globaltradenews/index.php/nafta-trade-volume-increases/ |archive-date=2011-08-08 |title=NAFTA Trade Volume Increases |access-date=2011-05-12 |url-status=dead |language=en}}</ref> Prodhimi i brendshëm bruto (PBB) i bllokut tregtar NAFTA, sipas barazisë së fuqisë blerëse (BFB), është më i madhi në botë, me 17,617 trilionë dollarë amerikanë. <ref>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2010&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C869%2C436%2C746%2C136%2C926%2C343%2C466%2C158%2C112%2C439%2C111%2C916%2C298%2C664%2C927%2C826%2C846%2C542%2C299%2C967%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&s=PPPGDP&grp=0&a=&pr.x=41&pr.y=16 |title=2010 Report Countries by GDP (PPP) |publisher=International Monetary Fund |date=2006-09-14 |access-date=2011-10-31 |archive-date=2011-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008054821/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=2010&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C869%2C436%2C746%2C136%2C926%2C343%2C466%2C158%2C112%2C439%2C111%2C916%2C298%2C664%2C927%2C826%2C846%2C542%2C299%2C967%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698&s=PPPGDP&grp=0&a=&pr.x=41&pr.y=16 |url-status=live |language=en}}</ref> Kjo i atribuohet pjesërisht faktit se ekonomia e [[Shtetet e Bashkuara|SHBA-së]] është ekonomia kombëtare më e madhe në botë; në vitin 2010, vendi kishte një PBB nominale prej rreth 14,7 trilionë dollarësh.<ref name="bea2011">{{Cite press release |url=https://www.bea.gov/newsreleases/national/gdp/2011/pdf/gdp4q10_adv.pdf |title=BEA News Release: Gross Domestic Product |publisher=Bureau of Economic Analysis |access-date=2014-02-03 |archive-date=2014-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140709041929/http://web.archive.org/web/20140709041929/http://www.bea.gov/newsreleases/national/gdp/2011/pdf/gdp4q10_adv.pdf |url-status=live |language=en}}</ref> Vendet e NAFTA-s janë gjithashtu disa nga partnerët më të mëdhenj tregtarë të njëri-tjetrit. SHBA-ja është partneri më i madh tregtar i [[Kanadaja|Kanadasë]] dhe [[Meksiko|Meksikës]],<ref>{{cite web |title=United States Foreign Trade Highlights |url=https://www.census.gov/foreign-trade/statistics/highlights/top/top1012yr.html |publisher=United States of America Bureau of the Census |access-date=2014-02-03 |archive-date=2020-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114003737/https://www.census.gov/foreign-trade/statistics/highlights/top/top1012yr.html |url-status=live |language=en}}</ref> ndërsa Kanadaja dhe Meksika janë secila partnerja e tretë më e madhe tregtare e tjetrës.<ref>{{cite web |title=Canadian Manufacturing Association |url=http://www.canadianmanufacturing.com/general/increase-bilateral-trade-between-nafta-countries-cme-32091 |access-date=2011-06-09 |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604035537/http://web.archive.org/web/20110604035537/http://www.canadianmanufacturing.com/general/increase-bilateral-trade-between-nafta-countries-cme-32091 |url-status=dead |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Mexico Free Trade Agreements |url=https://fas.org/sgp/crs/row/R40784.pdf |publisher=Federation of American Scientists |access-date=2011-06-09 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110623092721/http://web.archive.org/web/20110623092721/http://fas.org/sgp/crs/row/R40784.pdf |archive-date=2011-06-23 |language=en}}</ref> Në vitin 2018, NAFTA-ja u zëvendësua nga [[Marrëveshja SHBA–Meksikë–Kanada|Marrëveshja SHBA–Meksikë–Kanada (USMCA)]]. Blloku tregtar i Karaibeve (CARICOM) u krijua në vitin 1973, kur u nënshkrua një marrëveshje nga 15 vende të Karaibeve. Në vitin 2000, vëllimi tregtar i CARICOM-it ishte 96 miliardë dollarë amerikanë. CARICOM-i mundësoi gjithashtu krijimin e një {{ill|CARICOM passport|en|CARICOM passport|lt=pasaporte të përbashkët}} për vendet e asociuara. Gjatë dekadës së fundit, blloku tregtar u përqendrua kryesisht te marrëveshjet e tregtisë së lirë; nën kujdesin e Zyrës së Negociatave Tregtare të CARICOM-it, marrëveshje të tilla janë nënshkruar dhe kanë hyrë në fuqi. Integrimi i ekonomive të Amerikës Qendrore u zhvillua pas nënshkrimit të marrëveshjes për Tregun e Përbashkët të Amerikës Qendrore në vitin 1961; kjo ishte përpjekja e parë për t'i përfshirë vendet e kësaj zone në një bashkëpunim më të ngushtë financiar. Zbatimi në vitin 2006 i Marrëveshjes së Tregtisë së Lirë të Amerikës Qendrore (CAFTA) e la të paqartë të ardhmen e CACM-së.<ref>{{cite web |title=Central American Community and Market |url=http://www.infoplease.com/ce6/history/A0811094.html |publisher=Pearson Education |access-date=2014-02-03 |archive-date=2012-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015060116/http://web.archive.org/web/20121015060116/http://www.infoplease.com/ce6/history/A0811094.html |url-status=live |language=en}}</ref> Marrëveshja e Tregtisë së Lirë të Amerikës Qendrore u nënshkrua nga pesë vende të Amerikës Qendrore, Republika Dominikane dhe SHBA-ja. Synimi kryesor i CAFTA-s është krijimi i një zone të tregtisë së lirë të ngjashme me atë të NAFTA-s. Përveç SHBA-së, Kanadaja mban marrëdhënie edhe me blloqet tregtare të Amerikës Qendrore. Këto vende marrin pjesë edhe në blloqe tregtare ndërkontinentale. Meksika merr pjesë në [[Marrëveshja e Tregtisë së Lirë G3|Marrëveshjen e Tregtisë së Lirë G3]] me Kolumbinë dhe Venezuelën dhe ka një marrëveshje tregtare me [[Bashkimi Evropian|Bashkimin Evropian]]. SHBA-ja ka propozuar dhe zbatuar marrëveshje tregtare në kuadër të {{ill|Transatlantic Free Trade Area|en|Transatlantic Free Trade Area|lt=Zonës Transatlantike të Tregtisë së Lirë}}, mes saj dhe Bashkimit Evropian; {{ill|U.S.–Middle East Free Trade Area|en|U.S.–Middle East Free Trade Area|lt=Zonës së Tregtisë së Lirë SHBA–Lindja e Mesme}}, mes saj dhe disa vendeve të Lindjes së Mesme; dhe {{ill|Trans-Pacific Strategic Economic Partnership|en|Trans-Pacific Strategic Economic Partnership|lt=Partneritetit Strategjik Ekonomik Trans-Paqësor}}, mes vendeve të Azisë Juglindore, Australisë dhe Zelandës së Re. Këto vende marrin pjesë edhe në blloqe tregtare ndërkontinentale. Meksika merr pjesë në [[Marrëveshja e Tregtisë së Lirë G3|Marrëveshjen e Tregtisë së Lirë G3]] me Kolumbinë dhe Venezuelën dhe ka një marrëveshje tregtare me [[Bashkimi Evropian|Bashkimin Evropian]]. SHBA-ja ka propozuar dhe zbatuar marrëveshje tregtare në kuadër të {{ill|Transatlantic Free Trade Area|en|Transatlantic Free Trade Area|lt=Zonës Transatlantike të Tregtisë së Lirë}}, mes saj dhe Bashkimit Evropian; {{ill|U.S.–Middle East Free Trade Area|en|U.S.–Middle East Free Trade Area|lt=Zonës së Tregtisë së Lirë SHBA–Lindja e Mesme}}, mes saj dhe disa vendeve të Lindjes së Mesme; dhe {{ill|Trans-Pacific Strategic Economic Partnership|en|Trans-Pacific Strategic Economic Partnership|lt=Partneritetit Strategjik Ekonomik Trans-Paqësor}}, mes vendeve të Azisë Juglindore, Australisë dhe Zelandës së Re. === <span id="Infrastructure">Transporti</span> === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Transporti në Amerikën e Veriut|en|Transportation in North America}}}} [[File:Class1rr.png|thumb|Harta e vitit 2006 e rrjetit të {{ill|Hekurudha e klasit I|en|Class I railroad}} në Amerikën e Veriut]] Rruga e {{ill|Autostrada Panamerikane|en|Pan-American Highway}} në kontinentet amerikane është pjesë e një rrjeti rrugësh me gjatësi gati {{Cvt|48000|km}}, që përshkon vendet kontinentale. Nuk ka një gjatësi përfundimtare të përcaktuar për Autostradën Panamerikane, pasi qeveritë e SHBA-së dhe Kanadasë nuk kanë përcaktuar kurrë zyrtarisht rrugë të veçanta si pjesë të saj, ndërsa Meksika ka zyrtarisht shumë degë që lidhen me kufirin e SHBA-së. Megjithatë, gjatësia e përgjithshme e pjesës nga Meksika deri në skajin verior të autostradës është afërsisht {{cvt|16000|mi|km|order=flip}}. Hekurudha e parë transkontinentale në SHBA u ndërtua gjatë viteve 1860, duke lidhur rrjetin hekurudhor të lindjes së vendit me Kaliforninë, në bregdetin e Paqësorit. E përfunduar më 10 maj 1869, gjatë ceremonisë së famshme të {{ill|Kunji i artë|en|golden spike}} në {{ill|Maja Promontory, Juta|en|Promontory Summit, Utah}}, ajo krijoi një rrjet kombëtar të mekanizuar transporti, që revolucionarizoi popullsinë dhe ekonominë e [[Perëndimi i Vjetër|kufirit perëndimor amerikan]], duke përshpejtuar kalimin nga {{ill|Karvani i vagonëve|en|wagon train|lt=karvanët e vagonëve}} të dekadave të mëparshme te një sistem modern transporti.<ref name="WDL">{{cite web |url=http://www.wdl.org/en/item/11371/ |title=Ceremony at "Wedding of the Rails", May 10, 1869, at Promontory Point, Utah |website=[[World Digital Library]] |date=1869-05-10 |access-date=2013-07-20 |archive-date=2013-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131018052635/http://www.wdl.org/en/item/11371/ |url-status=live |language=en}}</ref> Megjithëse ishte një arritje, ajo u bë hekurudha e parë transkontinentale duke lidhur një mori hekurudhash të lindjes së SHBA-së me Paqësorin, por nuk ishte sistemi i vetëm hekurudhor më i madh në botë. Deri më 1867, {{ill|Hekurudha Grand Trunk|en|Grand Trunk Railway}} e Kanadasë kishte grumbulluar tashmë më shumë se {{cvt|2055|km}} shina, duke lidhur Ontarion me provincat kanadeze të Atlantikut, deri në {{ill|Port Huron, Miçigan|en|Port Huron, Michigan}} në perëndim, përmes {{ill|Sarnia, Ontario|en|Sarnia, Ontario}}. === Komunikimet === Një sistem i përbashkët telefonik i njohur si {{ill|Plani i Numërimit të Amerikës së Veriut|en|North American Numbering Plan}} është një [[Kodi telefonik|plan i integruar numërimi telefonik]] për 24 vende dhe territore: SHBA-në dhe {{ill|Territoret ishullore të SHBA-së|en|Insular area|lt=territoret e saj}}, Kanadanë, Bermudën dhe 17 vende të Karaibeve. == Demografia == {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Lista e vendeve të Amerikës së Veriut sipas popullsisë|en|List of North American countries by population}}, {{ill|Lista e vendeve të Amerikës së Veriut sipas jetëgjatësisë|en|List of North American countries by life expectancy}}}} [[File:Non-Native American Nations Control over N America 1750-2008.gif|thumb|Kontrolli dhe pretendimet e vendeve joindigjene mbi Amerikën e Veriut, {{Rreth|1750 to 2008}}]] Kanadaja dhe Shtetet e Bashkuara janë vendet më të pasura dhe më të [[Shtetet e zhvilluara|zhvilluara]] të kontinentit, të ndjekura nga Meksika, një vend i sapoindustrializuar.<ref name="AIA"/> Vendet e Amerikës Qendrore dhe Karaibeve kanë nivele të ndryshme zhvillimi ekonomik dhe njerëzor. Për shembull, shtetet e vogla ishullore të Karaibeve, si Barbadosi, Trinidadi dhe Tobagoja, si dhe Antigua dhe Barbuda, kanë një {{ill|Prodhimi i Brendshëm Bruto (PPP) për frymë|en|List of countries by GDP (PPP) per capita|lt=PBB (PPP) për frymë}} më të lartë se Meksika, për shkak të popullsisë së tyre më të vogël. Panamaja dhe Kosta Rika kanë një [[Lista e shteteve sipas Indeksit të Zhvillimit Njerëzor|Indeks të Zhvillimit Njerëzor]] dhe PBB dukshëm më të lartë se vendet e tjera të Amerikës Qendrore.<ref name="UNDP">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20101108160356/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf |archive-date=2010-11-08 |title=2010 Human Development Report |date=January 2010 |publisher=[[Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillimin]] |pages=148–151 |access-date=2011-05-06 |language=en}}</ref> Për më tepër, megjithëse Grenlanda ka burime të shumta nafte dhe mineralesh, pjesa më e madhe e tyre mbetet e pashfrytëzuar dhe ishulli varet ekonomikisht nga peshkimi, turizmi dhe subvencionet nga Danimarka. Megjithatë, ishulli është shumë i zhvilluar.<ref>{{Cite news |url=https://www.economist.com/news/europe/21640224-falling-crude-prices-are-forcing-greenland-put-plans-split-denmark-independence-ice |title=Independence on ice |date=2015-01-21 |newspaper=The Economist |access-date=2017-09-06 |archive-date=2017-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701163114/http://www.economist.com/news/europe/21640224-falling-crude-prices-are-forcing-greenland-put-plans-split-denmark-independence-ice |url-status=live |language=en}}</ref> Nga pikëpamja demografike, Amerika e Veriut është e larmishme nga ana etnike. Tri grupet më të mëdha janë [[Njerëz të bardhë|të bardhët]], [[Mestikët|mestikët]] dhe {{ill|Njerëz të zinj|en|Black people|lt=zezakët}}.<ref name="Composed">{{cite book |url=https://as.nyu.edu/content/dam/nyu-as/faculty/documents/Pop.Comp.IESBS.2001.pdf |chapter=Population Composition by Race and Ethnicity: North America |department=[[Universiteti i Nju Jorkut]] |publisher={{ill|Elsevier Science|en|Elsevier Science}} |pages=11745–11749 |title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |isbn=0-08-043076-7 |edition=1 |editor1=N.J. Smelser |editor-link1=Neil Smelser |editor2=P.B. Baltes |editor-link2=Paul Baltes |year=2001 |access-date=2021-06-24 |archive-date=2021-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204640/https://as.nyu.edu/content/dam/nyu-as/faculty/documents/Pop.Comp.IESBS.2001.pdf |url-status=live |language=en}}</ref> Përveç grupeve të tjera më të vogla, ka edhe një pakicë të konsiderueshme popujsh indigjenë amerikanë dhe {{ill|Popuj aziatikë|en|Asian people|lt=aziatikësh}}.<ref name="Composed"/> === Gjuhët === [[File:Chinatown 1.jpg|thumb|{{ill|Qytetet kineze në Queens|en|Chinatowns in Queens|lt=Qyteti Kinez në Flushing}}, në [[Nju Jork Siti|Nju Jork]], është bërë qendra globale e sotme e {{ill|Emigrimi kinez|en|Chinese emigration|lt=emigracionit kinez}} dhe qendra ndërkombëtare e kontrollit që drejton këtë migrim. Shumë gjuhë janë përhapur në shoqërinë e Amerikës së Veriut.<ref name="NYC800Languages">{{cite news |title=Linguistics – Say what? |url=https://www.economist.com/science-and-technology/2011/09/10/say-what |access-date=2024-08-30 |publisher=The Economist |language=en}}</ref><ref name="NYCPrimaryChineseDestination">{{cite news |author=Sullivan |first=Eileen |date=2023-11-24 |title=Growing Numbers of Chinese Migrants Are Crossing the Southern Border |url=https://www.nytimes.com/2023/11/24/us/politics/china-migrants-us-border.html |access-date=2023-11-24 |newspaper=The New York Times |quote=Flushing, Queens, has been a destination for Chinese citizens for generations. |language=en}}</ref>]] {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Gjuhët e Amerikës së Veriut|en|Languages of North America}}}} Gjuhët mbizotëruese në Amerikën e Veriut janë [[Gjuha angleze|anglishtja]], [[Gjuha spanjolle|spanjishtja]] dhe [[Gjuha franceze|frëngjishtja]]. [[Gjuha daneze|Danishtja]] është e përhapur në Grenlandë, krahas [[Gjuha grenlandeze|grenlandishtes]], ndërsa [[Gjuha holandeze|holandishtja]] flitet përkrah gjuhëve vendore në [[Antilet Holandeze|Karaibet Holandeze]]. Termi «Anglo-Amerikë» përdoret për t'iu referuar vendeve anglishtfolëse të kontinentit amerikan: përkatësisht Kanadasë, ku anglishtja dhe frëngjishtja janë gjuhë zyrtare, dhe SHBA-së, por ndonjëherë edhe Belizes dhe pjesëve të zonës tropikale, veçanërisht {{ill|Karaibet e Komonuelthit|en|Commonwealth Caribbean}}. «Amerika Latine» u referohet pjesëve të tjera të kontinentit amerikan (përgjithësisht në jug të SHBA-së), ku mbizotërojnë spanjishtja dhe [[Gjuha portugeze|portugalishtja]]—të dyja {{ill|Gjuhët romane|en|Romance language|lt=gjuhë romane}}, që rrjedhin nga {{ill|Gjuha latine|en|Latin language|lt=latinishtja}}—(megjithëse vendet frankofone zakonisht përjashtohen): republikat e tjera të Amerikës Qendrore (por jo gjithmonë Belizeja), një pjesë e Karaibeve (jo zonat holandishtfolëse, anglishtfolëse ose frëngjishtfolëse), Meksika dhe pjesa më e madhe e Amerikës së Jugut (përveç [[Guajana|Guajanës]], [[Surinami|Surinamit]], [[Guajana Franceze|Guajanës Franceze]] [Francë] dhe [[Ishujt Falkland|Ishujve Falkland]] [MB]). SHBA-ja ka një popullsi të larmishme nga ana etnike, dhe 37 grupe prejardhjeje kanë mbi një milion pjesëtarë.<ref name="An2000">{{cite web |title=Ancestry 2000 |url=https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf |date=June 2004 |publisher=U.S. Census Bureau |url-status=live |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20041204015245/https://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf |archive-date=2004-12-04 |access-date=2016-12-02 |language=en}}</ref> Gjuha frënge ka luajtur historikisht një rol të rëndësishëm në Amerikën e Veriut dhe vazhdon të ketë prani të veçantë në disa rajone. Kanadaja është zyrtarisht dygjuhëshe. Frëngjishtja është gjuhë zyrtare në provincën e [[Kebeku (provincë)|Kebekut]], ku 95% e banorëve e flasin si gjuhë të parë ose të dytë; ajo është gjithashtu gjuhë zyrtare krahas anglishtes në provincën e [[New Brunswick]]. Vende të tjera ku flitet frëngjishtja përfshijnë provincën e [[Ontario]]s (gjuha zyrtare është anglishtja, por vlerësohet se ka 600.000 franko-ontarianë), provincën e [[Manitoba]]s (frëngjishtja është gjuhë zyrtare krahas anglishtes sipas ''[[De jure|de jure]]''), {{ill|Antilet Franceze|en|French West Indies}} dhe {{ill|Sen-Pjer dhe Mikelon|en|Saint-Pierre et Miquelon}}, si dhe shtetin amerikan të [[Luiziana|Luizianës]], ku frëngjishtja është gjithashtu gjuhë zyrtare. Haiti përfshihet në këtë grup për shkak të lidhjeve historike, por haitianët flasin edhe {{ill|Gjuha kreole haitiane|en|Haitian Creole language|lt=kreolisht}}, krahas frëngjishtes. Po kështu, frëngjishtja dhe kreolishtja e Antileve Franceze fliten në Shën Luçia dhe {{ill|Komonuelthi i Dominikës|en|Commonwealth of Dominica}}, krahas anglishtes. ===Gjuhët vendase=== [[File:Langs N.Amer.png|thumb|[[Gjuha e parë|Gjuhët amtare]] të Shteteve të Bashkuara, Kanadasë, Grenlandës dhe Meksikës veriore]] Në Amerikën e Veriut fliten shumë [[Gjuhët indigjene të Amerikave|gjuhë indigjene]], ku rreth 6 milionë banorë të Meksikës flasin një gjuhë indigjene në shtëpi,<ref>{{Cite web |last=Cocking |first=Lauren |title=A Guide To Mexico's Indigenous Languages |url=https://theculturetrip.com/north-america/mexico/articles/a-guide-to-mexicos-indigenous-languages/ |access-date=2020-08-16 |website=Culture Trip |date=2016-12-23 |language=en |archive-date=2020-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924142928/https://theculturetrip.com/north-america/mexico/articles/a-guide-to-mexicos-indigenous-languages/ |url-status=live}}</ref> 372.000 njerëz në SHBA,<ref>{{Cite web |title=Census Shows Native Languages Count |url=https://www.languagemagazine.com/census-shows-native-languages-count/ |access-date=2020-08-16 |website=Language Magazine |language=en |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810115520/https://web.archive.org/web/20200810115520/https://www.languagemagazine.com/census-shows-native-languages-count/ |url-status=live}}</ref> dhe rreth 225.000 në Kanada.<ref>{{cite web |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/abpopprof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&B1=Language&C1=All&SEX_ID=1&AGE_ID=1&RESGEO_ID=1 |title=Aboriginal Population Profile, 2016 |date=2018-06-21 |publisher=Statistics Canada |access-date=2020-08-16 |language=en |archive-date=2020-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119101441/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/abpopprof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&B1=Language&C1=All&SEX_ID=1&AGE_ID=1&RESGEO_ID=1 |url-status=live}}</ref> Në SHBA dhe Kanada kanë mbijetuar rreth 150 gjuhë indigjene nga 300 që fliteshin përpara kontaktit me evropianët.<ref>{{Cite web |title=North American Indian languages |url=https://www.britannica.com/topic/North-American-Indian-languages |access-date=2020-08-16 |website=Encyclopedia Britannica |language=en |archive-date=2020-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111195401/https://www.britannica.com/web/20201111195401/https://www.britannica.com/topic/North-American-Indian-languages}}</ref> === Fetë === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Feja në Amerikën e Veriut|en|Religion in North America}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Fetë e botës|en|Religions of the world}}}} [[File:North America Religious Belief.svg|thumb|Përqindja e njerëzve që identifikohen me një fe në Amerikën e Veriut, sipas të dhënave të viteve 2010–2012]] [[Krishtërimi]] është feja më e përhapur në Shtetet e Bashkuara, Kanada dhe Meksikë. Sipas një ankete të vitit 2012 të {{ill|Qendra Kërkimore Pew|en|Pew Research Center}}, 77% e popullsisë e konsideronte veten të krishterë.<ref>[http://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf The Global Religious Landscape A Report on the Size and Distribution of the World's Major Religious Groups as of 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924113632/http://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf |date=2015-09-24}} Pew Forum on Religion & Public Life, f. 18</ref> Krishterimi është gjithashtu feja mbizotëruese në {{ill|Lista e shteteve sovrane dhe territoreve të varura në Amerikën Veriore|en|List of sovereign states and dependent territories in North America|lt=23 territoret e varura në Amerikën e Veriut}}.<ref>[http://www.pewforum.org/files/2011/12/Christianity-fullreport-web.pdf Global Christianity A Report on the Size and Distribution of the World's Christian Population], {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130805020311/http://www.pewforum.org/files/2011/12/Christianity-fullreport-web.pdf|date=2013-08-05}} Pew Forum on Religion & Public Life, f. 15.</ref> Shtetet e Bashkuara kanë popullsinë më të madhe të krishterë në botë, me afro 247&nbsp;milionë të krishterë (70%), megjithëse në disa vende të tjera përqindja e të krishterëve në popullsi është më e lartë.<ref>{{Cite web |url=http://www.pewforum.org/2015/05/12/americas-changing-religious-landscape/ |title=America's Changing Religious Landscape |publisher=Pew Research Center: Religion & Public Life |date=2015-05-12 |access-date=2015-07-18 |archive-date=2021-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201011958/https://www.pewforum.org/2015/05/12/americas-changing-religious-landscape/ |url-status=live |language=en}}</ref> Meksika ka numrin e dytë më të madh të katolikëve në botë, pas [[Brazili]]t.<ref>{{Cite web |url=http://www.adherents.com/largecom/com_romcath.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20000818085719/http://www.adherents.com/largecom/com_romcath.html |archive-date=2000-08-18 |title=The Largest Catholic Communities |access-date=2007-11-10 |work=Adherents.com |url-status=usurped |language=en}}</ref> Sipas të njëjtit studim, personat [[Jofeja|pa përkatësi fetare]] (përfshirë {{ill|Agnostikët|en|Agnosticism|lt=agnostikët}} dhe {{ill|Ateistët|en|Atheism|lt=ateistët}}) përbëjnë rreth 17% të popullsisë së Kanadasë dhe të Shteteve të Bashkuara.<ref name="Religiously Unaffiliated">{{Cite web |url=http://www.pewforum.org/global-religious-landscape-unaffiliated.aspx |title=Religiously Unaffiliated |date=2012-12-18 |work=Pew Research Center's Religion & Public Life Project |access-date=2015-02-22 |archive-date=2013-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130730043126/http://www.pewforum.org/global-religious-landscape-unaffiliated.aspx |url-status=dead |language=en}}</ref> Personat pa përkatësi fetare përbëjnë rreth 24% të popullsisë së përgjithshme të Kanadasë.<ref name="religion2011">{{Cite web |url=http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/130508/dq130508b-eng.htm?HPA |title=Religions in Canada—Census 2011 |publisher=Statistics Canada/Statistique Canada |date=2013-05-08 |access-date=2015-07-18 |archive-date=2015-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151219142107/http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/130508/dq130508b-eng.htm?HPA |url-status=live |language=en}}</ref> Kanadaja, Shtetet e Bashkuara dhe Meksika kanë bashkësi [[Judejtë|hebreje]] (6&nbsp;milionë ose rreth 1,8%),<ref>{{Cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-jew/ |title=The Global Religious Landscape: Jews |access-date=2012-12-18 |work=pewforum |date=2012-12-18 |archive-date=2020-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518052016/https://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-jew/ |url-status=live |language=en}}</ref> {{ill|Budiste|en|Buddhism|lt=budiste}} (3,8&nbsp;milionë ose 1,1%)<ref>{{Cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-buddhist/ |title=The Global Religious Landscape: Buddhists |access-date=2012-12-18 |work=Pew Research Center |date=2012-12-18 |archive-date=2018-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180418052913/http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-buddhist/ |url-status=live |language=en}}</ref> dhe [[Myslimanët|myslimane]] (3,4&nbsp;milionë ose 1,0%).<ref>{{Cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-muslim/ |title=The Global Religious Landscape: Muslims |access-date=2012-12-18 |publisher=Pew Forum on Religion & Public Life |date=2012-12-18 |archive-date=2021-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210321144033/https://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-muslim/ |url-status=live |language=en}}</ref> Numri më i madh i hebrenjve gjendet në Shtetet e Bashkuara (5,4&nbsp;milionë),<ref>{{Cite web |url=http://www.jewishdatabank.org/Studies/downloadFile.cfm?FileID=2941 |title=World Jewish Population, 2012 |access-date=2015-07-18 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031023/http://www.jewishdatabank.org/Studies/downloadFile.cfm?FileID=2941 |url-status=live |language=en}}</ref> Kanada (375.000)<ref>{{Cite web |url=http://www.jewishdatabank.org/studies/downloadFile.cfm?FileID=3113 |title=World Jewish Population, 2013 |first=Sergio |last=DellaPergola |author-link=Sergio DellaPergola |editor1-first=Arnold |editor1-last=Dashefsky |editor1-link=Arnold Dashefsky |editor2-first=Ira |editor2-last=Sheskin |date=2013 |work=Current Jewish Population Reports |publisher=North American Jewish Data Bank |location=Storrs, Connecticut |format=PDF |access-date=2015-07-18 |archive-date=2018-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181005011011/http://www.jewishdatabank.org/Studies/downloadFile.cfm?FileID=3113 |url-status=live |language=en}}</ref> dhe Meksikë (67.476).<ref name="INEGI">{{Cite web |title=Panorama de las religiones en México 2010 |url=http://www.inegi.org.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2010/panora_religion/religiones_2010.pdf |publisher=INEGI |access-date=2015-03-02 |page=3 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151021230003/http://www.inegi.org.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/2010/panora_religion/religiones_2010.pdf |archive-date=2015-10-21}}</ref> Shtetet e Bashkuara kanë popullsinë më të madhe myslimane në Amerikën e Veriut, me 2,7&nbsp;milionë ose 0,9%,<ref name="pew2015">{{Cite web |url=http://www.pewforum.org/2015/05/12/americas-changing-religious-landscape/ |title=America's Changing Religious Landscape |publisher=The Pew Forum on Religion & Public Life |access-date=2015-05-12 |date=2015-05-12 |archive-date=2021-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201011958/https://www.pewforum.org/2015/05/12/americas-changing-religious-landscape/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Islam in the United States">{{Cite web |url=http://www.euro-islam.info/country-profiles/united-states |title=Demographics |date=2008-10-22 |access-date=2013-05-02 |archive-date=2013-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130426035056/http://www.euro-islam.info/country-profiles/united-states/ |url-status=live |language=en}}</ref> ndërsa Kanadaja ka rreth një milion myslimanë, ose 3,2% të popullsisë.<ref>{{Cite web |url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&A1=Religion&B1=All&Custom=&amp;TABID=1 |title=National Household Survey (NHS) Profile, 2011 |date=2013-09-11 |publisher=Statistics Canada |access-date=2022-01-29 |archive-date=2018-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180813191748/https://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&A1=Religion&B1=All&Custom=&TABID=1 |url-status=live |language=en}}</ref> Në Meksikë, në vitin 2010 kishte 3.700 myslimanë.<ref name="2010-census">{{Cite web |url=http://www3.inegi.org.mx/sistemas/TabuladosBasicos/Default.aspx?c=27302&s=est |title=Censo de Población y Vivienda 2010 – Cuestionario básico |year=2010 |publisher=INEGI |access-date=2011-03-04 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211325/http://www3.inegi.org.mx/sistemas/TabuladosBasicos/Default.aspx?c=27302&s=est%20 |url-status=dead |language=es}}</ref> Në vitin 2012, gazeta ''{{ill|U-T San Diego|en|U-T San Diego}}'' vlerësoi se në Shtetet e Bashkuara kishte 1,2&nbsp;milionë praktikues të budizmit, prej të cilëve 40% jetonin në {{ill|Kaliforninë Jugore|en|Southern California}}.<ref>{{Cite journal |last=Rowe |first=Peter |date=2012-04-16 |title=Dalai Lama facts and figures |url=http://www.utsandiego.com/news/2012/apr/16/all-about-dalai-lama |journal=U-T San Diego |access-date=2015-01-15 |archive-date=2012-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120608082954/http://www.utsandiego.com/news/2012/apr/16/all-about-dalai-lama/ |url-status=live |language=en}}</ref> Feja mbizotëruese në Meksikë dhe Amerikën Qendrore është krishterimi (96%).<ref name="Christianity in its Global Context">{{Cite web |url=http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |url-status=dead |archive-date=2013-08-15 |title=Christianity in its Global Context |access-date=2016-12-30 |language=en}}</ref> Duke nisur me kolonizimin spanjoll të Meksikës në shekullin e 16-të, [[Kisha Katolike Romake|katolicizmi romak]] ishte feja e vetme e lejuar nga kurora spanjolle dhe Kisha Katolike. U ndërmor një fushatë e gjerë për konvertimin fetar, e ashtuquajtura «pushtimi shpirtëror», për t’i përfshirë popujt vendas në besimin e krishterë. U krijua [[Inkuizicioni meksikan|Inkuizicioni]] për të siguruar respektimin e besimit dhe praktikës ortodokse. Kisha Katolike mbeti një institucion i rëndësishëm, ndaj edhe pas pavarësisë politike katolicizmi romak mbeti feja mbizotëruese. Që nga vitet 1960 është shtuar numri i grupeve të tjera të krishtera, veçanërisht i [[Protestantizmi|protestantëve]], si dhe i organizatave të tjera fetare dhe i personave që identifikohen si pa fe. Krishterimi është gjithashtu feja mbizotëruese në Karaibe (85%).<ref name="Christianity in its Global Context"/> Grupe të tjera fetare në rajon janë [[Hinduizmi]], [[Islami]], [[Rastafari]] (në Xhamajkë) dhe {{ill|Fetë afro-amerikane|en|Afro-American religions|lt=fetë afro-amerikane}}, si {{ill|Santería|en|Santería}} dhe {{ill|Voodoo-ja haitiane|en|Haitian Vodou}}. === Popullsia === {{Multiple image | align = right | direction = vertical | caption_align = center | header = Qytetet e Amerikës së Veriut | header_align = left/right/center | header_background = | footer = | footer_background = | width = | image1 = Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg | width1 = 200 | caption1 = [[Qyteti i Meksikës]] | image2 = Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg | width2 = 200 | caption2 = [[Nju Jork Siti]] | image3 = Los Angeles with Mount Baldy.jpg | width3 = 200 | caption3 = [[Los Anxheles]] | image4 = Downtown Toronto in September 2018 (Early Sunday Morning, view from a kayak).jpg | width4 = 200 | caption4 = [[Toronto]] | image5 = Chicago-00.jpg | width5 = 200 | caption5 = [[Çikago]] | image6 = Zapopan Guadalajara Mexico 2 (cropped).jpg | width6 = 200 | caption6 = Guadalajara | total_width = }} [[File:Life expectancy map -North America -2021 -with names.png|thumb|upright=0.91|[[Jetëgjatësia]] në Amerikën e Veriut në vitin 2021]] Amerika e Veriut është kontinenti i katërt më i populluar, pas Azisë, Afrikës dhe Evropës.<ref>{{cite web |title=North America Fast Facts |url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/nafacts.htm |access-date=16 June 2013 |publisher=World Atlas.com |archive-date=23 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130623005828/http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/nafacts.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Vendi me popullsinë më të madhe është SHBA-ja, me 342,9&nbsp;milionë banorë. Vendi i dytë për nga madhësia është Meksika, me një popullsi prej 126&nbsp;milionësh.<ref>{{Cite web |title=Census of Population and Housing (CPV) 2020 |url=https://en.www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/ |access-date=20 December 2025 |website=Instituto Nacional de Estadística y Geografía |language=en}}</ref> Kanadaja është vendi i tretë më i populluar, me 41,5&nbsp;milionë banorë.<ref>{{cite web |date=27 June 2018 |title=Population estimates, quarterly |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190109220020/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901 |archive-date=9 January 2019 |access-date=20 December 2025 |website=Statistics Canada |language=en}}</ref> Shumica e shteteve ishullore të Karaibeve kanë popullsi nën një milion, megjithëse Kuba, Republika Dominikane, Haiti, Porto Rikoja (territor i SHBA-së), Xhamajka dhe Trinidadi e Tobagoja kanë secila popullsi mbi një milion.{{refn|name="cubastat"|{{cite web |title=Anuario Estadístico de Cuba 2009 |url=http://www.one.cu/aec2009/esp/20080618_tabla_cuadro.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20100716124826/http://www.one.cu/aec2009/esp/20080618_tabla_cuadro.htm |archive-date=16 July 2010 |access-date=6 November 2010 |publisher=Oficina Nacional de Estadísticas, República de Cuba |language=es |edition=2010}} Shënim: Për konvertimin e PBB-së u përdor kursi i këmbimit prej 1 CUC për 1,08 dollarë amerikanë.}} {{refn|group=lower-alpha|{{cite web |title=The World Factbook: Cuba |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cuba/ |date=2 December 2021 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}}}<ref name="prez">{{cite web |url=http://www.presidencia.gob.do/app/pre_nuestro_pais.aspx?id=372 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071122172644/http://www.presidencia.gob.do/app/pre_nuestro_pais.aspx?id=372 |archive-date=22 November 2007 |title=Presidencia de la República; Generalidades |access-date=14 December 2009 |language=es |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=The World Factbook: Haiti |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/haiti/ |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=11 June 2011 |archive-date=9 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210209014627/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/haiti/ |url-status=dead |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://2010.census.gov/2010census/data/index.php |title=2010 U.S. Census Data |publisher=2010.census.gov |access-date=6 February 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120215083619/http://2010.census.gov/2010census/data/index.php |archive-date=15 February 2012 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=The World Factbook: Jamaica |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/jamaica/ |access-date=11 June 2011 |publisher=Central Intelligence Agency |archive-date=11 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111023238/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/jamaica |url-status=dead |language=en}}</ref> Groenlanda ka një popullsi të vogël prej 55.984 banorësh, përkundër përmasave të saj të mëdha (2,166&nbsp;milionë&nbsp;km<sup>2</sup> ose 836.300&nbsp;mi<sup>2</sup>); si rrjedhojë, ka dendësinë më të ulët të popullsisë në botë, 0,026 banorë/km<sup>2</sup> (0,067 banorë/mi<sup>2</sup>).<ref>{{Cite web |url=https://stat.gl/dialog/main.asp?lang=en&theme=Population&link=BE |title=Grønlands Statistik |website=stat.gl |access-date=29 November 2020 |archive-date=19 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119100924/https://stat.gl/dialog/main.asp?lang=en&theme=Population&link=BE |url-status=live |language=da}}</ref> Ndërsa Shtetet e Bashkuara, Kanadaja dhe Meksika kanë popullsitë më të mëdha, qytetet e mëdha nuk gjenden vetëm në këto vende. Ka qytete të mëdha edhe në [[Karaibet]]. Qytetet më të mëdha të Amerikës së Veriut, me një diferencë të konsiderueshme, janë Qyteti i Meksikos dhe [[Nju Jorku]]. Këto janë të vetmet qytete në kontinent me më shumë se tetë milionë banorë dhe dy nga tre të tillat në kontinentet e Amerikës. Pas tyre vijnë Los Anxhelosi, [[Toronto]],<ref>{{Cite web |url=https://www.thestar.com/news/city_hall/2013/03/05/torontos_population_overtakes_chicago.html |title=Toronto's population overtakes Chicago |work=Toronto Star |date=5 March 2013 |access-date=6 September 2017 |archive-date=8 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130308132904/http://www.thestar.com/news/city_hall/2013/03/05/torontos_population_overtakes_chicago.html |url-status=live |language=en}}</ref> Çikagoja, Havana, Santo Domingo dhe [[Montreali|Montreali]]. Qytetet në rajonet e Brezit të Diellit në SHBA, si ato në Kaliforninë Jugore, si dhe [[Houston]], [[Phoenix|Phoenixi]], Miami, [[Atlanta]], dhe [[Las Vegas]], po përjetojnë rritje të shpejtë. Ndër shkaqet janë temperaturat e ngrohta, dalja në pension e brezit të lindur gjatë bumit të lindjeve, industritë e mëdha dhe ardhja e emigrantëve. Edhe qytetet pranë kufirit të SHBA-së, veçanërisht ato në Meksikë, po përjetojnë rritje të madhe. Më i spikaturi është [[Tijuana]], qytet në kufi me San Diegon, që tërheq emigrantë nga e gjithë Amerika Latine, si edhe nga pjesë të Evropës dhe Azisë. Megjithatë, ndërsa qytetet rriten në këto rajone më të ngrohta të Amerikës së Veriut, ato po përballen gjithnjë e më shumë me problemin madhor të [[mungesat e ujit|mungesës së ujit]].<ref>{{Cite book |last1=Cetron |first1=Marvin J. |last2=O'Toole |first2=Thomas |url=https://archive.org/details/encounterswithfu00cetr |url-access=registration |title=Encounters with the future: a forecast of life into the 21st century |publisher=Mcgraw-Hill |date=April 1982 |page=[https://archive.org/details/encounterswithfu00cetr/page/34 34] |isbn=978-0-07-010347-4 |language=en}}</ref> Tetë nga dhjetë [[zonat metropolitane]] më të mëdha ndodhen në [[Shtetet e Bashkuara]]. Të gjitha këto zona metropolitane kanë mbi 5,5 milionë banorë dhe përfshijnë [[zona metropolitane e Nju Jorkut|zonën metropolitane të Nju Jorkut]], [[zona metropolitane e Los Anxhelosit|zonën metropolitane të Los Anxhelosit]], [[zona metropolitane e Çikagos|zonën metropolitane të Çikagos]] dhe {{ill|Dallas–Fort Worth|en|Dallas–Fort Worth|lt=aglomerimin Dallas–Fort Worth}}.<ref name="PopEstCBSA">{{Cite web |url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_NSRD_GCTPL2.US24PR&prodType=table |title=Population and Housing Occupancy Status: 2010 – United States – Metropolitan Statistical Area; and for Puerto Rico more information 2010 Census National Summary File of Redistricting Data |work=2010 United States Census |publisher={{ill|United States Census Bureau|en|United States Census Bureau|lt=Byroja e Regjistrimit e Shteteve të Bashkuara}}, Divizioni i Popullsisë |date=14 April 2011 |access-date=14 April 2011 |language=en}}{{Lidhje e vdekur|bot=medic|date=April 2020}}{{Cbignore|bot=medic}}</ref> Megjithëse shumica e zonave metropolitane më të mëdha ndodhen në SHBA, Meksika ka zonën metropolitane me popullsinë më të madhe në Amerikën e Veriut: [[Qyteti i Madh i Meksikos]].<ref>{{Cite web |title=The World Factbook: Mexico |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico/ |access-date=20 June 2011 |publisher=Central Intelligence Agency |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126164719/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico |url-status=dead |language=en}}</ref> Kanadaja gjithashtu renditet mes dhjetë zonave metropolitane më të mëdha, ku zona metropolitane e Torontos ka gjashtë milionë banorë.<ref name="statcan2006">{{Cite web |url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/prof/92-591/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=CMA&Code1=535__&Geo2=PR&Code2=35&Data=Count&SearchText=Toronto&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&Custom= |title=Toronto, Ontario (Census metropolitan area) |author=Statistics Canada |author-link=Statistics Canada |work=[[Regjistrimi i Kanadasë 2006|Regjistrimi i vitit 2006]] |year=2006 |access-date=29 January 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150114131145/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/prof/92-591/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=CMA&Code1=535__&Geo2=PR&Code2=35&Data=Count&SearchText=Toronto&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&Custom= |archive-date=14 January 2015 |language=en}}</ref> Afërsia e qyteteve me njëri-tjetrin përgjatë [[kufiri Kanada–Shtetet e Bashkuara|kufirit Kanada–Shtetet e Bashkuara]] dhe kufirit Meksikë–SHBA ka çuar në krijimin e zonave metropolitane ndërkombëtare. Këto aglomerime urbane janë më të mëdha dhe më produktive në zonat {{ill|Detroit–Windsor|en|Detroit–Windsor}} dhe {{ill|San Diego–Tijuana|en|San Diego–Tijuana}}, ku zhvillohet veprimtari e gjerë tregtare, ekonomike dhe kulturore. Zonat metropolitane janë përgjegjëse për tregti me vlerë miliona dollarë, e cila varet nga transporti ndërkombëtar i mallrave. Në Detroit–Windsor, studimi i Partneritetit të Transportit Kufitar në vitin 2004 arriti në përfundimin se tregtia me vlerë 13&nbsp;miliardë [[Dollari i Shteteve të Bashkuara|dollarësh amerikanë]] varej nga pika kufitare ndërkombëtare Detroit–Windsor; ndërsa në San Diego–Tijuana, transporti i mallrave në [[Porti i hyrjes Otay Mesa|portin e hyrjes Otay Mesa]] vlerësohej në 20&nbsp;miliardë dollarë amerikanë.<ref>{{Cite web |publisher=Detroit Regional Chamber |year=2006 |url=http://www.detroitchamber.com/detroiter/articles.asp?cid=7&detcid=531 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060321130504/http://www.detroitchamber.com/detroiter/articles.asp?cid=7&detcid=531 |archive-date=21 March 2006 |title=Detroit/Windsor Border Update: Part I – Detroit River International Crossing Study |access-date=10 June 2011 |url-status=dead |language=en}}</ref><ref name="Planning SD-TJ">{{Cite web |title=Chapter IV Planning for the Future: Urban & Regional Planning in the San Diego-Tijuana Region |publisher=International Community Foundation |url=http://www.icfdn.org/publications/blurredborders/documents/urbanch4.pdf |access-date=20 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723181848/http://www.icfdn.org/publications/blurredborders/documents/urbanch4.pdf |archive-date=23 July 2011 |language=en}}</ref> {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Rajonet megaurbane të Shteteve të Bashkuara|en|Megaregions of the United States}}}} Amerika e Veriut ka përjetuar gjithashtu rritjen e rajoneve megaurbane. Shtetet e Bashkuara përfshijnë njëmbëdhjetë rajone të tilla. {| class="sortable wikitable" |+ Dhjetë zonat metropolitane më të mëdha të Amerikës së Veriut sipas popullsisë, në vitin 2013, bazuar në të dhënat e regjistrimeve kombëtare të [[Regjistrimi i popullsisë në Shtetet e Bashkuara|SHBA-së]] dhe në vlerësimet e regjistrimeve të [[Regjistrimi i popullsisë në Kanada|Kanadasë]] dhe Meksikës |- ! Zona metropolitane ! Popullsia ! Sipërfaqja ! Vendi |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Qyteti i Madh i Meksikos|Qyteti i Meksikos]] | 21.163.226<sup>†</sup> | {{Cvt|7346|km2}} | Meksika |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[zona metropolitane e Nju Jorkut|Qyteti i Nju Jorkut]] | 19.949.502 | {{Cvt|17405|km2}} | Shtetet e Bashkuara |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[zona metropolitane e Los Anxhelosit|Los Anxhelosi]] | 13.131.431 | {{Cvt|12562|km2}} | Shtetet e Bashkuara |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[zona metropolitane e Çikagos|Çikagoja]] | 9.537.289 | {{Cvt|24814|km2}} | Shtetet e Bashkuara |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | {{ill|Dallas–Fort Worth|en|Dallas–Fort Worth|lt=Dallas–Fort Worth}} | 6.810.913 | {{Cvt|24059|km2}} | Shtetet e Bashkuara |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | {{ill|Greater Houston|en|Greater Houston|lt=Houstoni}} | 6.313.158 | {{Cvt|26061|km2}} | Shtetet e Bashkuara |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | {{ill|Greater Toronto Area|en|Greater Toronto Area|lt=Toronto}} | 6.054.191<sup>†</sup> | {{Cvt|5906|km2}} | Kanadaja |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | {{ill|Philadelphia metropolitan area|en|Philadelphia metropolitan area|lt=Filadelfia}} | 6.034.678 | {{Cvt|13256|km2}} | Shtetet e Bashkuara |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | {{ill|Washington, D.C. metropolitan area|en|Washington, D.C. metropolitan area|lt=Uashington, D.C.}} | 5.949.859 | {{Cvt|14412|km2}} | Shtetet e Bashkuara |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | {{ill|South Florida metropolitan area|en|South Florida metropolitan area|lt=Miami}} | 5.828.191 | {{Cvt|15896|km2}} | Shtetet e Bashkuara |} <small><sup>†</sup>Të dhënat e regjistrimit të vitit 2011</small> {{Clear}} == Kultura == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Kultura e Amerikës së Veriut|en|Culture of North America}}}} [[File:Yankee Stadium upper deck 2010.jpg|thumb|[[Bejsbolli]] njihet si argëtimi kombëtar i Shteteve të Bashkuara, por luhet edhe në Kanada dhe në shumë vende të Amerikës Latine.]] [[Image:Ninenations.PNG|thumb|right|{{ill|Nëntë kombet e Amerikës së Veriut|en|The Nine Nations of North America}}]] Kulturat e Amerikës së Veriut janë të larmishme. Shtetet e Bashkuara dhe Kanadaja anglofone kanë shumë ngjashmëri kulturore, ndërsa Kanadaja frankofone ka një kulturë të veçantë, e cila mbrohet me ligj. Meqë Shtetet e Bashkuara u formuan nga territore që më parë i përkisnin Perandorisë Spanjolle e më pas Meksikës së pavarur, dhe meqë vazhdon të ketë imigrim të konsiderueshëm të folësve të spanjishtes nga jugu i kufirit SHBA–Meksikë, në [[Shtetet e Bashkuara Jugperëndimore|jugperëndimin e SHBA-së]] janë të pranishme elemente e tradita të shumta kulturore hispanike, si dhe dygjuhësia. Meksika dhe Amerika Qendrore janë pjesë e [[Amerika Latine|Amerikës Latine]] dhe kanë dallime kulturore nga Amerika e Veriut anglofone dhe frankofone. Megjithatë, ato ndajnë me Shtetet e Bashkuara krijimin e qeverive pas pavarësisë si republika federale përfaqësuese, me kushtetuta të shkruara që datojnë nga themelimi i tyre si kombe. Kanadaja është një demokraci parlamentare federale nën një monarki kushtetuese. [[Kushtetuta e Kanadasë|Kushtetuta e Kanadasë]] daton nga viti 1867, kur u krijua konfederata sipas Aktit të Amerikës së Veriut Britanike; megjithatë, vetëm në vitin 1982 Kanadaja fitoi të drejtën për ta ndryshuar vetë kushtetutën e saj. Trashëgimia frankofone e Kanadasë u sanksionua me ligj që kur Parlamenti Britanik miratoi [[Akti i Kebekut|Aktin e Kebekut]] më 1774. Ndryshe nga kolonët anglofonë, kryesisht protestantë, në Amerikën e Veriut, kanadezët frankofonë ishin katolikë. Akti i Kebekut garantoi lirinë e kanadezëve frankofonë katolikë për të ushtruar fenë e tyre, riktheu të drejtën e Kishës Katolike për të vendosur të dhjeta për mbështetjen e saj dhe vendosi të drejtën civile franceze në shumicën e rasteve. Veçantia e gjuhës dhe kulturës franceze është kodifikuar në ligjin kanadez, i cili përcakton anglishten dhe frëngjishten si gjuhë zyrtare. SHBA-ja nuk ka gjuhë zyrtare, por gjuha e saj kombëtare është anglishtja. Qeveria kanadeze ndërmori masa për të mbrojtur kulturën kanadeze duke kufizuar përmbajtjen jokanadeze në transmetime dhe duke krijuar Komisionin Kanadez të Radio-Televizionit dhe Telekomunikacionit për të mbikëqyrur përmbajtjen kanadeze. Në Kebek, qeveria provinciale krijoi Zyrën e Gjuhës Frënge të Kebekut, të cilën anglofonët shpesh e quajnë «policia e gjuhës» dhe që e bën të detyrueshme përdorimin e terminologjisë dhe të sinjalistikës në frëngjisht.<ref>{{Cite web |url=https://www.theglobeandmail.com/opinion/yes-the-quebec-language-police-does-serve-a-purpose/article36329861/ |title=Yes, the Quebec language police does serve a purpose |website=The Globe and Mail |language=en |access-date=2021-07-05 |archive-date=2021-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210814033935/https://www.theglobeandmail.com/opinion/yes-the-quebec-language-police-does-serve-a-purpose/article36329861/ |url-status=live}}</ref> Që nga viti 1968, legjislatura njëdhomëshe quhet Asambleja Kombëtare e Kebekut. Dita e Shën Gjon Pagëzorit, më 24 qershor, është festa kombëtare e Kebekut dhe kremtohet nga kanadezët frankofonë në mbarë Kanadanë. Në Kebek, sistemi shkollor ishte i ndarë në shkolla katolike dhe protestante, të ashtuquajtura shkolla konfesionale. Arsimi në anglisht në Kebek është dobësuar gjithnjë e më shumë.<ref>{{Cite web |url=https://theconversation.com/quebecs-bill-40-further-undermines-the-provinces-english-language-school-system-131595 |title=Quebec's Bill 40 further undermines the province's English-language school system |website=The Conversation |language=en |access-date=2021-07-05 |archive-date=2021-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709184520/https://web.archive.org/web/20210709184520/https://theconversation.com/quebecs-bill-40-further-undermines-the-provinces-english-language-school-system-131595 |url-status=live}}</ref> Kultura latine është e fortë në [[Shtetet e Bashkuara Jugperëndimore|jugperëndimin e Shteteve të Bashkuara]], si edhe në zonën metropolitane të Nju Jorkut dhe në [[Florida]], të cilat tërheqin latinoamerikanë nga shumë vende të [[Hemisfera Perëndimore|Hemisferës Perëndimore]]. [[Meksika Veriore]], veçanërisht qytetet e {{ill|Monterreit|en|Monterrey}}, Tijuana, {{ill|Ciudad Juárez|en|Ciudad Juárez|lt=Sjudad Huarezit}} dhe {{ill|Mexicalit|en|Mexicali}}, ndikohet fuqishëm nga [[Kultura e Shteteve të Bashkuara|kultura]] dhe [[Mënyra amerikane e jetesës|mënyra amerikane e jetesës]]. Monterreyi, një qytet modern me një sektor të rëndësishëm industrial, është konsideruar qyteti më i amerikanizuar i Meksikës.<ref name="MonterreyFall">{{cite news |title=Special report: If Monterrey falls Mexico falls |agency=Reuters |date=2011-06-01 |last=Emmot |first=Robert |language=en}}</ref> Shtetet e [[Karaibet anglofone|Karaibeve anglofone]] kanë përjetuar dhe kanë marrë pjesë në rënien e [[Perandoria Britanike|Perandorisë Britanike]] dhe të ndikimit të saj në rajon, si edhe në rritjen e ndikimit ekonomik të {{ill|Amerikës Veriore|en|Northern America}} mbi Karaibet anglofone. Kjo lidhet pjesërisht me popullsinë relativisht të vogël të vendeve anglishtfolëse të Karaibeve, si dhe me faktin se shumë prej tyre kanë tani më shumë njerëz që jetojnë jashtë vendit sesa banorë që kanë mbetur në atdhe.<ref>{{Cite book |last=Kirton |first=Claremont |title=Beyond Small Change: Making Migrant Remittances Count |publisher=Inter-American Development Bank |year=2005 |editor-last=Terry |editor-first=Donald |location=Washington, District of Columbia, United States of America |pages=261–296 |language=en |chapter=Remittances: The Experience of the English-speaking Caribbean |editor-last2=Wilson |editor-first2=Steven}}</ref> [[Grenlanda]] ka përjetuar disa valë imigrimi nga [[Kanadaja Veriore]], për shembull nga populli Thule. Prandaj, Grenlanda ndan disa lidhje kulturore me popujt autoktonë të Kanadasë. Ajo konsiderohet gjithashtu pjesë e [[Vendet Nordike|vendeve nordike]] dhe ka lidhje të forta me Danimarkën për shkak të shekujve të kolonizimit danez.<ref>{{Cite web |url=https://arcticfriend.dk/bag-om-groenland/ |title=BAG OM GRØNLAND |website=Arctic Friend |language=da |access-date=2020-04-18 |archive-date=2020-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804211108/https://arcticfriend.dk/bag-om-groenland/ |url-status=live}}</ref> === Sporti === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Sporti në Amerikën e Veriut|en|Sport in North America}}}} Shtetet e Bashkuara dhe Kanadaja kanë ekipe të mëdha sportive që garojnë kundër njëra-tjetrës në bejsboll, basketboll, hokej dhe futboll. Kanadaja, Meksika dhe Shtetet e Bashkuara organizuan së bashku [[Kampionati Botëror i Futbollit 2026|Kampionatin Botëror të Futbollit 2026]]. Loja vendase amerikane e lakrosit konsiderohet sport kombëtar në Kanada. [[Karlingu]] është një sport i rëndësishëm dimëror në Kanada dhe përfshihet në programin e Lojërave Olimpike Dimërore. Kriketi, sport anglez, është i përhapur në disa pjesë të Kanadasë anglofone dhe shumë popullor në disa pjesë të ish-Perandorisë Britanike, por në Kanada konsiderohet sport i dorës së dytë. Boksi është gjithashtu sport i rëndësishëm në disa vende, si Meksika, Panamaja dhe Porto Riko, dhe konsiderohet një nga sportet individuale kryesore në Shtetet e Bashkuara. Kanadaja ka një ligë të veçantë të futbollit kanadez, të ndarë nga ekipet amerikane. Tabela e mëposhtme paraqet ligat sportive më të spikatura në Amerikën e Veriut, sipas të ardhurave mesatare.<ref>[https://web.archive.org/web/20180524151209/https://fivethirtyeight.com/features/theres-a-big-five-in-north-american-pro-sports/ "The 'Big Five' in North American Pro Sports"], FiveThirtyEight, Nate Silver, 4 prill 2014.</ref><ref>[https://www.theguardian.com/football/2014/mar/12/mls-soccer-nfl-nba-mlb-nhl-epl-business "MLS vs the major leagues: can soccer compete when it comes to big business?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119005010/https://www.theguardian.com/football/2014/mar/12/mls-soccer-nfl-nba-mlb-nhl-epl-business|date=2016-11-19}}, Guardian.com, 12 mars 2014.</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !Liga !! Sporti !! Vendi kryesor<br /> !! Themeluar !! Ekipe !! Të ardhura<br />US$ (mld) !! Pjesëmarrja<br />mesatare |- | align=left | {{ill|National Football League|en|National Football League}} (NFL) || [[Futboll Amerikan|futbolli amerikan]] || align=left | Shtetet e Bashkuara || 1920 || 32 || $9,0 || {{Nts|67604}} |- | align=left | [[Major League Baseball]] (MLB) || [[Bejsbolli]] || align=left | Shtetet e Bashkuara<br />Kanadaja || 1869 || 30 || $8,0 || {{Nts|30.458}} |- | align=left | [[National Basketball Association]] (NBA) || [[Basketbolli]] || align=left | Shtetet e Bashkuara<br />Kanadaja || 1946 || 30 || $5,0 || {{Nts|17347}} |- | align=left | {{ill|National Hockey League|en|National Hockey League}} (NHL) || [[Hokej mbi akull|hokeji mbi akull]] || align=left | Shtetet e Bashkuara<br />Kanadaja || 1917 || 32 || $3,3 || {{Nts|17720}} |- | align=left | [[Liga MX]] || [[Futbolli|futbolli (soccer)]] || align=left | Meksika || 1943 || 18 || $0,6 || {{Nts|25557}} |- | align=left | [[Major League Soccer]] (MLS) || [[Futbolli|futbolli (soccer)]] || align=left | Shtetet e Bashkuara<br />Kanadaja || 1994 || 28 || $0,5 || {{Nts|21574}} |- | align=left | {{ill|Canadian Football League|en|Canadian Football League}} (CFL) || {{ill|Futbolli kanadez|en|Canadian football}} || align=left | Kanadaja || 1958 || 9 || $0,3 || {{Nts|23890}} |} {{Reflist|group=sn}} == Shiko edhe == * {{ill|Flamujt e Amerikës Veriore|en|Flags of North America}} * {{ill|Lista e qyteteve në Amerikën Veriore|en|List of cities in North America}} * {{ill|Bashkimi i Amerikës së Veriut|en|North American Union}} * {{ill|Etiketa e tryezës në Amerikën Veriore|en|Table manners in North America}} == Referime == === Shënime === {{Listë shënimesh}} === Citime === {{Reflist|30em}} == Lexim i mëtejshëm == {{Refbegin|30em}} * {{Cite book |title=The Cambridge History of America and the World: Volume 1, 1500–1820 |last1=Gould |first1=E. |last2=Mapp |first2=P. |last3=Pestana |first3=C. G. |isbn=978-1-108-31781-8 |year=2022 |publisher=[[Cambridge University Press]] |language=en}} * {{Cite book |title=North America: The Historical Geography of a Changing Continent |last1=McIlwraith |first1=T. F. |last2=Muller |first2=E. K. |last3=Conzen |first3=M. P. |last4=DeVorsey |first4=L. |last5=Earle |first5=C. |last6=Grim |first6=R. E. |last7=Groves |first7=P. A. |last8=Guelke |first8=J. K. |last9=Harris |first9=C. |last10=Harris |first10=R. |isbn=978-1-4616-3960-2 |lccn=2020740684 |year=2001 |publisher=Rowman & Littlefield |language=en}} * {{Cite book |title=National Geographic Visual History of the World |author=Berndl |first=K. |author2=National Geographic Society (U.S.) |isbn=978-0-7922-3695-5 |lccn=2005541553 |year=2005 |publisher=[[National Geographic Society]] |language=en}} * {{Cite book |title=After Columbus: Essays in the Ethnohistory of Colonial North America |author=Axtell |first=J. |isbn=978-0-19-802206-0 |lccn=87034886 |year=1988 |publisher=Oxford University Press |language=en}} * {{Cite book |title=North America before the European Invasions |author=Kehoe |first=A. B. |isbn=978-1-317-49544-4 |lccn=2016054024 |year=2016 |publisher={{ill|Taylor & Francis|en|Taylor & Francis}} |language=en}} * {{Cite book |title=A Population History of North America |last1=Haines |first1=M. R. |last2=Steckel |first2=R. H. |isbn=978-0-521-49666-7 |lccn=99023284 |year=2000 |publisher=Cambridge University Press |language=en}} * {{Cite book |title=Time of Anarchy: Indigenous Power and the Crisis of Colonialism in Early America |author=Kruer |first=M. |isbn=978-0-674-26956-9 |year=2022 |publisher={{ill|Harvard University Press|en|Harvard University Press}} |language=en}} * {{Cite book |title=The European and the Indian: Essays in the Ethnohistory of Colonial North America |author=Axtell |first=J. |isbn=978-0-19-502904-8 |lccn=lc80025084 |year=1981 |publisher=Oxford University Press |language=en}} {{Refend}} == Lidhje të jashtme == * [https://education.nationalgeographic.org/resource/north-america-human-geography/ Amerika Veriore: gjeografia njerëzore] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230929160456/https://education.nationalgeographic.org/resource/north-america-human-geography/ |date=2023-09-29}} te [[National Geographic Society]] * [https://education.nationalgeographic.org/resource/european-colonization-north-america/ Kolonizimi evropian i Amerikës Veriore] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230928052219/https://education.nationalgeographic.org/resource/european-colonization-north-america/ |date=2023-09-28}} te National Geographic Society * {{Cite encyclopedia |title=North America |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=11th |volume=19 |pages=760–765 |language=en}} * [http://www.columbiagazetteer.org/ The Columbia Gazetteer of the World Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060901152611/http://www.columbiagazetteer.org/ |date=2006-09-01}} {{ill|Columbia University Press|en|Columbia University Press}} * {{Cite web |url=https://colonialnorthamerica.library.harvard.edu/spotlight/cna |publisher={{ill|Harvard Library|en|Harvard Library}} |year=2015 |title=Colonial North America at Harvard Library |language=en |location=Cambridge, Massachusetts |lccn=2019234716 |access-date=2023-03-25 |archive-date=2023-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325121642/https://colonialnorthamerica.library.harvard.edu/spotlight/cna |url-status=dead}} * [[Media:Non-Native American Nations Control over N America 1750-2008 SMIL.svg|Version interaktiv SVG i animacionit «Kontrolli i kombeve joamerikane mbi Amerikën Veriore, 1750–2008»]] {{Shiriti i temës|auto=yes}} {{Authority control}} [[Kategoria:Amerikë Veriore| ]] [[Kategoria:Kontinente]] f7xf12wktf7y6kv7haumqo00k6d5qqq 0 15534 3059227 3041386 2026-10-24T08:39:53Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3059227 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer|name=Pier Paolo Pasolini|image=PierPaoloPasolini.jpg|caption=Pasolini në vitin 1964|pseudonym=|birth_place=[[Bolonja]], Mbretëria e Italisë|death_place=[[Ostia (Romë)|Ostia]], Itali|occupation={{hlist|Regjisor|novelist|poet|intelektual|gazetar}}|genre=|movement=|signature=Pier Paolo Pasolini signature.svg|alma_mater=[[Universiteti i Bolonjës]]}} '''Pier Paolo Pasolini''' (5 Mars 1922 - 2 Nëntor 1975) ishte një poet, shkrimtar, regjisor, aktor dhe dramaturg italian. Ai konsiderohet si një nga [[Intelektuali|intelektualët publikë]] me influencë në [[Historia e Italisë|historinë italiane]] të shekullit të 20-të, si artist dhe si figurë politike.<ref>[https://collegefilmandmediastudies.com/pier-paolo-pasolini-cultural-hegemony-film-analysis-robin-cross/ Pier Paolo Pasolini: Cultural Hegemony. Film Analysis Robin Cross]. College Film & Media Studies. Retrieved 2 November 2021.</ref><ref name="LavitaeilibridiPierPaoloPasolini">{{Cite web|last=Quarti|first=Matilde|date=18 nëntor 2017|title=La vita e i libri di Pier Paolo Pasolini, intellettuale corsaro|url=https://www.illibraio.it/news/dautore/pier-paolo-pasolini-una-vita-violenta-670175/|access-date=17 gusht 2022|website=ilLibraio.it|language=it}}</ref><ref name="PierPaoloPasoliniluomolartista">{{Cite web|date=15 nëntor 2021|title=Pier Paolo Pasolini, l'uomo, l'artista, l'intellettuale: un volume in digitale dell'Espresso|url=https://www.repubblica.it/cultura/2021/11/15/news/pier_paolo_pasolini_l_uomo_l_artista_l_intellettuale_un_volume_in_digitale_dell_espresso-325751209/|access-date=17 gusht 2022|website=la Repubblica|language=it}}</ref><ref name="Pasolini100anniintellettualesemprep">{{Cite web|date=27 shkurt 2022|title=Pasolini 100 anni intellettuale sempre più profetico - Libri - Approfondimenti|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/cultura/libri/approfondimenti/2022/02/27/ansa/pasolini-100-anni-intellettuale-sempre-piu-profetico_a38cd552-4019-4ec2-953e-f486bf9607d4.html|access-date=17 gusht 2022|website=Agenzia ANSA|language=it}}</ref> Ai është i njohur për regjinë e "Ungjilli sipas Shën Mateut" filmave nga Trilogjia e Jetës ( ''"Dekameroni"'', ''"Rrëfenjat e Canterbury''", ''"Netët Arabe''") dhe ''"Salò, ose 120 Ditët e Sodomit"''. Një personalitet i diskutueshëm për shkak të stilit të tij të drejtpërdrejtë, trashëgimia e Pasolinit mbetet e diskutueshme. Ai ishte haptazi [[Homoseksualiteti|homoseksual,]] njëkohësisht edhe avokat i zëshëm për ringjalljen e gjuhës së trashëguar, konservatorizmin kulturor dhe vlerat e krishtera në rininë e tij, Pasolini u bë një [[Marksizmi|marksist]] i betuar menjëherë pas përfundimit të [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]]. Ai filloi të shprehte kritika jashtëzakonisht të ashpra ndaj borgjezisë së vogël italiane dhe e shihte si Amerikanizim, [[Dekadenca|degjenerim kulturor]] dhe [[Konsumizmi|konsumerizëm]] të nxitur nga lakmia që pushtoi [[Kultura e Italisë|kulturën italiane]]. Si regjisor, Pasolini shpesh i bashkonte [[Polemika|polemikat]] socio-politike me një shqyrtim jashtëzakonisht grafik dhe kritik të çështjeve [[tabu]] seksuale. Një protagonist i shquar i skenës intelektuale [[Roma|romake]] gjatë epokës së pasluftës, Pasolini u bë një figurë e vendosur dhe e rëndësishme në [[Letërsia perëndimore|letërsinë]] dhe kinemanë evropiane. Rrëmbimi, tortura dhe vrasja jashtëzakonisht brutale e Pasolinit në Ostia në nëntor të vitit 1975 shkaktoi një protestë në Itali, ku akoma vazhdon të jetë temë debatuese, pasi që vazhdon të jetë rast i pazgjidhur. Zbulimet e fundit nga hetuesit italianë të rasteve të ftohta sugjerojnë se arsyeja më e mundshme e vrasjes së tij ishte se ishte [[Vrasja me pagesë|vrasje me pagesë]] nga Banda della Magliana, organizatë e krimit me lidhje të ngushta me terrorizmin e ekstremit të djathtë. == Biografia == === Jeta e hershme === Pier Paolo Pasolini lindi në [[Bolonja|Bolonjë]] të Italisë. Ai ishte djali i mësueses së shkollës fillore në Friulian, Susanna Colussi, e emëruar sipas stërgjyshes së saj polako-hebreje, dhe Carlo Alberto Pasolini, një toger në Ushtrinë Mbretërore Italiane i cili i përkiste degës së kadetëve të një familjeje aristokratike nga Ravenna.<ref>[https://collegefilmandmediastudies.com/pier-paolo-pasolini-cultural-hegemony-film-analysis-robin-cross/ Pier Paolo Pasolini: Cultural Hegemony. Film Analysis Robin Cross]. College Film & Media Studies. Retrieved 2 November 2021.</ref> Ata ishin martuar në vitin 1921. Pasolini lindi në vitin 1922 dhe u emërua sipas xhaxhait të tij nga babai. Familja e tij u zhvendos në Conegliano në vitin 1923, pastaj në Belluno në vitin 1925, ku edhe lindi djali i tyre i dytë, Guidalberto. Në vitin 1926, babai i Pasolinit u arrestua për borxhe të bixhozit. Nëna e tij pastaj u zhvendos me fëmijët në shtëpinë e familjes së saj në Casarsa della Delizia, në rajonin Friuli-Venezia Giulia. Në po atë vit, babai i tij e arrestoi dhe më pas e identifikoi Anteo Zambonin si vrasësin e mundshëm të [[Benito Musolini|Benito Mussolinit]] pas tentativës së tij për vrasje.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="Is it an established fact that he saved it, or is this merely based on his claim of having done so? There appears to be conflicting testimony, such as by Marshal Francesco Burgio. (September 2014)">nevojitet citim</span>]]'' &#x5D;</sup> Carlo Alberto ishte i bindur ndaj virtyteteve të fashizmit italian.<ref name="LavitaeilibridiPierPaoloPasolini" /> Pasolini filloi të shkruante poezi në moshën shtatë vjeçare, i frymëzuar nga bukuria natyrore e Casarsas. Një nga ndikimet e tij më të hershme ishin veprat e [[Artur Rembo|Arthur Rimbaud]]. Babai i tij u transferua në [[Idrija|Idria]] në Marshin Julian (tani në [[Sllovenia|Slloveni]] ) në vitin 1931; në vitin 1933 ata u zhvendosën përsëri në Kremona në Lombardi, dhe më vonë në Skandiano dhe Reggio Emilia. Pasolini e pati të vështirë të përshtatej me të gjitha këto zhvendosje. Ai zgjeroi leximin e tij të poezisë dhe letërsisë ([[Fjodor Dostojevski|Dostojevski]], [[Leon Tolstoi|Tolstoi]], [[William Shakespeare|Shekspiri]], Coleridge, Novalis) dhe la pas zellin fetar që ndiente kur ishte më i ri. Në shkollën e mesme Reggio Emilia, ai e takoi mikun e tij, Luciano Serra. Të dy u takuan përsëri në Bolonjë, ku Pasolini kaloi shtatë vjet duke përfunduar shkollën e mesme. Këtu ai kultivoi pasione të reja, përfshirë [[Futbolli|futbollin]]. Ai formoi një grup të dedikuar të diskutimit të letërsisë me miqtë e tij të tjerë: Ermes Parini, Franco Farolfi dhe Elio Meli Në vitin 1939, Pasolini u diplomua dhe hyri në Kolegjin e Letërsisë të [[Universiteti i Bolonjës|Universitetit të Bolonjës]], duke zbuluar tema të reja si [[filologjia]] dhe [[estetika]] e [[Arti figurativ|arteve figurative]]. Ai gjithashtu merrte pjesë në klubin lokal të kinemasë. Pasolini u tregonte gjithmonë miqve të tij një pamje të jashtme burrërore dhe të fortë, duke fshehur plotësisht trazirat e tij të brendshme. Në poezitë e tij të kësaj periudhe, Pasolini filloi të përfshinte fragmente në gjuhën friulane, një gjuhë minoritare që nuk e fliste, por e mësoi pasi kishte filluar të shkruante poezi në të. "E mësova si një lloj akti mistik dashurie, një lloj ''[[Félibrige|félibrisme]]'', si poetët provensalë." Në vitin 1943, ai do të themelonte ''Academiuta della lenga furlana'' (Akademinë e Gjuhës Friulane) me studentë të tjerë. Si i ri, Pasolini u identifikua si [[Ateizmi|ateist]].<ref name="LavitaeilibridiPierPaoloPasolini" /> Në vitet e fundit të [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]], Pasolini u [[Rekrutimi|rekrutua]] në Ushtrinë Italiane. Pasi regjimenti i tij u [[Robërit e luftës|kap]] nga [[Gjermania naziste|gjermanët]] pas dorëzimit të Italisë, ai iku në qytetin e vogël të Casarsa-s, ku qëndroi për disa vite.<ref name="poetry foundation" /> === Poezitë e hershme === [[Skeda:Pier_Paolo_Pasolini_casarsa.jpg|djathtas|parapamje|237x237px|Pasolini në rininë e tij]] Në vitin 1942, Pasolini botoi me shpenzimet e tij një përmbledhje poezish në gjuhën friulane, ''Poesie a Casarsa'', të cilën e kishte shkruar në moshën tetëmbëdhjetë vjeç. Vepra u vu re dhe u vlerësua nga intelektualë dhe kritikë të tillë si Gianfranco Contini, Alfonso Gatto dhe Antonio Russi. Edhe pikturat e Pasolinit ishin pritur mirë. Ai ishte kryeredaktor i një reviste të quajtur ''Il Setaccio'' ('Sita'), por u pushua nga puna pas konflikteve me drejtorin, i cili ishte i lidhur me [[Italia fashiste|regjimin fashist]]. Një udhëtim në Gjermani e ndihmoi atë që të perceptonte statusin "provincial" të [[Kultura e Italisë|kulturës italiane]] në atë periudhë. Këto përvoja e shtynë Pasolinin të rimendonte opinionet e tij rreth politikave kulturore të fashizmit dhe të kaloi gradualisht në një pozicion [[Komunizmi|komunist]]. Familja e Pasolinit u strehua në Casarsa, për të pritur përfundimin e [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]], një vendim i zakonshëm midis familjeve ushtarake italiane. Këtu ai iu bashkua një grupi të rinjësh entuziastë ndaj gjuhës friulane, të cilët donin t'i jepnin Casarsa-s friulane një status të barabartë me atë të [[Udine|Udines]], gjuha standarde zyrtare rajonale. Që nga maji i vitit 1944, ata nxorën një revistë të titulluar ''Stroligùt di cà da l'aga''. Ndërkohë, Casarsa vuajti nga bombardimet [[Aleatët e Luftës së Dytë Botërore|e Aleatëve]] dhe rekrutimet e detyruara nga [[Republika Sociale Italiane]], si dhe nga aktivitetet [[Partizani|partizane.]] Pasolini u përpoq të distancohej nga këto ngjarje. Duke filluar nga tetori i vitit 1943, Pasolini, nëna e tij dhe kolegë të tjerë u mësonin nxënësve që nuk mund të shkonin në shkollat në [[Pordenone]] ose Udine. Këto aktivitete u konsideruan të paligjshme dhe u ndalën në shkurt të vitit 1944.<ref>[https://collegefilmandmediastudies.com/pier-paolo-pasolini-cultural-hegemony-film-analysis-robin-cross/ Pier Paolo Pasolini: Cultural Hegemony. Film Analysis Robin Cross]. College Film & Media Studies. Retrieved 2 November 2021.</ref> Vëllai i tij Guido,19 vjeç, iu bashkua Partisë së Veprimit (Itali) dhe Brigadës së tyre Osoppo, duke u zhvendosur në shkurret pranë Sllovenisë. Më 12 shkurt 1945, Guido u vra në një pritë të ngritur nga Brigada Garibaldi që shërbente në linjat e [[Lufta guerile|guerilëve]] [[Jugosllavia|jugosllavë]] të [[Josip Broz Tito|Josip Broz Titos]]. Kjo situatë e shkatërroi Pasolinin dhe nënën e tij. Gjashtë ditë pas vdekjes së vëllait të tij, Pasolini dhe të tjerë themeluan Akademinë e Gjuhës Friulane ( ''Academiuta di lenga furlana'' ). Ndërkohë, për shkak të vdekjes së Guidos, babai i Pasolinit u kthye në Itali nga periudha e paraburgimit në nëntor 1945, duke u vendosur në Casarsa. Po atë muaj, Pasolini u diplomua nga universiteti pasi përfundoi një tezë përfundimtare mbi veprën e Giovanni Pascoli (1855–1912), një poet italian dhe [[Letërsia e vjetër greke e romake|studiues klasik]]. Në vitin 1946, Pasolini botoi një përmbledhje të vogël poezish, ''I Diarii'' ('Ditarët'), me Academiuta. Në tetor ai udhëtoi për në Romë. Majin pasardhës ai filloi të ashtuquajturin ''Quaderni Rossi'', të shkruar me dorë në fletore ushtrimesh të vjetra me kapakë të kuq. Ai përfundoi një dramë në italisht, ''Il Cappellano''. Përmbledhja e tij me poezi, ''I Pianti'' ('Thirrjet'), u botua gjithashtu nga Academiuta. === Roma === Në janar të vitit 1950, Pasolini u zhvendos në Romë me nënën e tij, Susannën, për të filluar një jetë të re. Ai u lirua nga dy akuza për sjellje të pahijshme në vitet 1950 dhe 1952. Pas një viti të strehuar në apartamentin e xhaxhait të tij pranë Piazza Mattei, Pasolini dhe nëna e tij 59-vjeçare u zhvendosën në një periferi të rrënuar të quajtur Rebibbia, pranë një burgu, duke jetuar atje për tre vjet. Ai e transferoi frymëzimin e tij nga fshati friulan në këtë periferi romake, një nga ''borgatet'' famëkeqe ku jetonin emigrantët e varfër [[Proletariati|proletarë]], shpesh në kushte të tmerrshme sanitare dhe sociale. Në vend që të kërkonte ndihmë nga shkrimtarë të tjerë, Pasolini preferoi të ndiqte rrugën e tij. Pasolini gjeti një punë në studiot e filmit Cinecittà dhe i shiti librat e tij në ''bancarelle'' ('dyqanet e trotuareve') të Romës. Në vitin 1951, me ndihmën e poetit të gjuhës [[Abruco|abruzzeze]] Vittorio Clemente, ai gjeti një punë si mësues i shkollës së mesme në Ciampino, jashtë kryeqytetit. Ai udhtonte gjatë për në punë çdo ditë. Udhëtimi i tij përfshinte dy ndërrime treni dhe fitonte një pagë të vogël prej 27,000 [[Lira|liretash]]. [[Skeda:Pasolini_e_fellini.jpg|parapamje|250x250px|Pasolini me [[Federico Fellini|Federico Fellinin]] në fund të viteve 1950]] [[Skeda:Aldo_Moro,_Pier_Paolo_Pasolini_-_Venezia_1964.jpg|parapamje|250x250px|Pasolini me [[Kryeministri i Italisë|Kryeministrin]] [[Aldo Moro]] në Festivalin e Filmit në Venecia në vitin 1964]] [[Skeda:Totò_e_pasolini.jpg|parapamje|250x250px|Pasolini me Totò-n në vitin 1966]] == Karriera == === Shkrimet === Në vitin 1954, Pasolini, i cili tani punonte për seksionin letrar të Cinecittà, la punën e tij si mësues dhe u transferua në lagjen Monteverde. Kushërira e tij Graziella u zhvendos të jetoi me të. Ata gjithashtu akomoduan babanë e sëmurë dhe [[Cirroza|me cirrozë]] të Pasolinit, Carlo Alberto, i cili vdiq në vitin 1958. Pasolini botoi ''La meglio gioventù'', përmbledhjen e tij të parë të rëndësishme me poezi friulane. Romani i tij i parë, ''[[Ragazzi di vita]]'', i cili trajtonte lumpenproletariatin romak, u botua në vitin 1955. Vepra pati sukses të madh, por u prit keq nga Partia Komuniste Italiane (PKI) dhe, më e rëndësishmja, nga qeveria italiane. Ajo nisi një padi për " obscenitet "drejtuar Pasolinit dhe botuesit të tij, Garzanti. Megjithëse u lirua nga akuzat, Pasolini u bë shënjestër e insinuatave, veçanërisht në shtypin tabloid. Në vitin 1955, së bashku me Francesco Leonetti-n, Roberto Roversi-n dhe të tjerë, Pasolini redaktoi dhe botoi një revistë poezie të quajtur ''Officina''. Revista u mbyll në vitin 1959 pas katërmbëdhjetë numrash. Atë vit ai botoi gjithashtu romanin e tij të dytë, ''Una vita violenta'', i cili ndryshe nga i pari u përqafua nga sfera kulturore komuniste: më pas ai shkroi një rubrikë të titulluar ''Dialoghi con Passolini'' (që do të thotë ''Passolini në Dialog'' ), për revistën e PKI-së ''Vie Nuove'' nga maji 1960 deri në shtator 1965,<ref>[https://collegefilmandmediastudies.com/pier-paolo-pasolini-cultural-hegemony-film-analysis-robin-cross/ Pier Paolo Pasolini: Cultural Hegemony. Film Analysis Robin Cross]. College Film & Media Studies. Retrieved 2 November 2021.</ref> të cilat u botuan në formë libri në vitin 1977 si ''Le belle bandiere'' (''Flamujt e Bukur'').<ref name="jacobin">{{Cite web|last=Peretti|first=Luca|date=1 qershor 2018|title=Remembering Pier Paolo Pasolini|url=https://jacobinmag.com/2018/06/pier-paolo-pasolini-pci-communist-party|access-date=7 qershor 2018|website=[[Jacobin (magazine)|Jacobin]]|language=en}}</ref> Në fund të viteve 1960, Pasolini redaktoi një rubrikë këshillash në revistën javore të lajmeve ''Tempo''.<ref name="LavitaeilibridiPierPaoloPasolini" /> Në vitin 1966, Pasolini shkroi një skenar për një film të paprodhuar rreth apostullit [[Pali i Tarsusit|Shën Pali,]] të cilin më pas e rishikoi.<ref>[https://collegefilmandmediastudies.com/pier-paolo-pasolini-cultural-hegemony-film-analysis-robin-cross/ Pier Paolo Pasolini: Cultural Hegemony. Film Analysis Robin Cross]. College Film & Media Studies. Retrieved 2 November 2021.</ref> Skenari i Pasolinit kishte për qëllim ta përshkruante Palin si një bashkëkohës modern pa modifikuar asnjë nga deklaratat e Palit.<ref name="LavitaeilibridiPierPaoloPasolini" /> Në historinë e Pasolinit, Pali është një bashkëpunëtor fashist i Francës Vichy, i cili ndriçohet gjatë udhëtimit për në [[Diktatura e Francisko Frankos|Spanjën e Frankos]] dhe bashkohet me rezistencën [[Kundërfashizmi|antifashiste]] franceze, një ngjarje që shërben si analog modern për konvertimin e Palit.<ref name="PierPaoloPasoliniluomolartista" /> Skenari ndjek Palin ndërsa predikon rezistencën në Itali, Spanjë, Gjermani dhe Nju Jork (ku ai tradhtohet, arrestohet dhe ekzekutohet).<ref name="Pasolini100anniintellettualesemprep" /> Siç shkruan filozofi Alain Badiou, "Gjëja më e habitshme në të gjithë këtë është mënyra se si tekstet e Palit transplantohen të pandryshuara dhe me një natyralitet pothuajse të pakuptueshëm në situatat në të cilat Pasolini i përdor ato: lufta, fashizmi, kapitalizmi amerikan, debatet e vogla të inteligjencies italiane [...]"<ref>[https://collegefilmandmediastudies.com/pier-paolo-pasolini-cultural-hegemony-film-analysis-robin-cross/ Pier Paolo Pasolini: Cultural Hegemony. Film Analysis Robin Cross]. College Film & Media Studies. Retrieved 2 November 2021.</ref> Në vitin 1970, Pasolini bleu një kështjellë të vjetër pranë Viterbos, disa milje në veri të Romës, ku filloi të shkruante romanin e tij të fundit, ''Il Petrolio'', në të cilin denoncoi marrëveshjet e errëta në nivelet më të larta të qeverisë dhe botën e korporatave (Eni, [[Agjencia Qendrore e Inteligjencës (ShBA)|CIA]], [[Mafia siçiliane|Mafia]], etj.). Romani-dokumentar mbeti i papërfunduar për shkak të vdekjes së tij. Në vitin 1972, Pasolini filloi të bashkëpunonte me organizatën e ekstremit të majtë Lotta Continua, dhe prodhoi dokumentarin, ''12 dhjetori'', në lidhje me bombardimin e Piazza Fontanës. Vitin pasardhës ai filloi bashkëpunimin me gazetën më të njohur të Italisë, ''Il Corriere della Sera.'' Në fillim të vitit 1975, Garzanti botoi një përmbledhje të eseve të tij kritike, ''[[Scritti corsari]]'' ('Shkrimet e Korsarit'). === Shkrimet narrative === * ''[[Ragazzi di vita]]'' (''The Ragazzi'', 1955) * ''Una vita violenta'' (''Një jetë e dhunshme'', 1959) * ''I dashuri i një krijese'' (1962) * ''Amado Mio-Atti Impuri'' (1982, shkruar fillimisht në 1948) * ''Alì dagli occhi azzurri'' (1965) * ''Teorema'' (1968) * ''Reality''( ''Enciklopedia e Poetëve'', 1979) * ''Petrolio'' (1992, i papërfunduar) === Poezi === * ''La meglio giftu'' (1954) * ''Çmenduria e Gramsci-t'' (1957) * ''L'usignolo della chiesa cattolica'' (1958) * ''La Religjioni del Mio tempo'' (1961) * ''Poesia in forma di rosa'' (1964) * ''Trasumanar e organizzar'' (1971) * ''La novova giftù'' (1975) * ''Poezi Romake''. Poetë Xhepi Nr. 41 (1986) * ''Poezia e Përzgjedhur e Pier Paolo Pasolini-t: Një Botim Dygjuhësh'' (2014) === Esetë === * ''Pasion dhe ideologji'' (1960) * ''Canzoniere italiano, poesia popolare italiana'' (1960) * ''Empirismo eretico'' (1972) * ''Letër luterane'' (1976) * ''Le belle bandiere'' (1977) * ''Descrizioni di descrizioni'' (1979) * ''Il caos'' (1979) * ''La pornografia è noiosa'' (1979) * ''Scritti corsari'' (1975) * ''Lettere (1940–1954)'' ( ''Letra, 1940–54'', 1986) === Teatër === * ''Orgia'' (1968) * ''Porcile'' (1968) * ''Calderón'' (1973) * ''Affabulazione'' (1977) * ''Pilade'' (1977) * ''Bestia da stil'' (1977) === Filma === Në vitin 1957, së bashku me Sergio Citti-n, Pasolini bashkëpunoi në filmin e [[Federico Fellini|Federico Fellinit]], ''Netët e Kabirisë'', duke shkruar dialogun për seksionet e dialekteve romake. Fellini gjithashtu i kërkoi atij të punonte në dialog për disa episode të ''La dolce vita''.<ref>[https://collegefilmandmediastudies.com/pier-paolo-pasolini-cultural-hegemony-film-analysis-robin-cross/ Pier Paolo Pasolini: Cultural Hegemony. Film Analysis Robin Cross]. College Film & Media Studies. Retrieved 2 November 2021.</ref> Pasolini debutoi si aktor në ''filmin "Kuziaku i Romës"'' në vitin 1960 dhe bashkëshkroi ''"Natën e Gjatë" në vitin 1943.'' Së bashku me ''"Ragazzi di vita"'', ai botoi poemën e tij të famshme ''"Le ceneri di Gramsci"'', ku Pasolini shprehu tensione të mundimshme midis arsyes dhe zemrës, si dhe dialektikën ekzistuese ideologjike brenda komunizmit, një debat mbi lirinë artistike, [[Realizmi socialist|realizmin socialist]] dhe angazhimin. Filmi i parë i Pasolinit si regjisor dhe skenarist ishte ''[[Akatone (film)|Accattone]]'' në vitin 1961. Përsëri i vendosur midis komuniteteve margjinale të Romës, një histori për , [[Prostitucioni|prostituta]] dhe hajdutë që binte ndesh me rimëkëmbjen ekonomike të Italisë pas luftës. Edhe pse Pasolini u përpoq të distancohej nga [[neorealizmi]], ai konsiderohet si një lloj neorealizmi i dytë. Nick Barbaro, një kritik që shkruante në ''Austin Chronicle'', deklaroi se "mund të jetë filmi më i zymtë" që ka parë ndonjëherë.<ref>[https://collegefilmandmediastudies.com/pier-paolo-pasolini-cultural-hegemony-film-analysis-robin-cross/ Pier Paolo Pasolini: Cultural Hegemony. Film Analysis Robin Cross]. College Film & Media Studies. Retrieved 2 November 2021.</ref> Filmi ngjalli polemika dhe skandal, me konservatorët që kërkuan censurë më të rreptë nga qeveria. Në vitin 1963, episodi "La ricotta", i përfshirë në filmin antologjik ''Ro.'' ''Go.Pa.G.'', u censurua dhe Pasolini u gjykua për "fyerje ndaj shtetit dhe fesë italiane".<ref name="LavitaeilibridiPierPaoloPasolini" /> Gjatë kësaj periudhe, Pasolini udhëtoi shpesh jashtë vendit: në vitin 1961, me [[Elsa Morante]] dhe [[Alberto Moravia]] në [[India|Indi]] (ku shkoi përsëri shtatë vjet më vonë); në vitin 1962, në [[Sudani|Sudan]] dhe [[Kenia]]; në vitin 1963, në [[Gana|Ganë]], [[Nigeria|Nigeri]], [[Guinea|Guine]], [[Jordania|Jordani]] dhe [[Izraeli|Izrael]] (ku xhiroi dokumentarin <nowiki><i id="mwAd8">Sopralluoghi in Palestina</i></nowiki> ). Në vitin 1970 ai udhëtoi përsëri në Afrikë për të xhiruar një dokumentar tjetër, ''Appunti per un'Orestiade africana''. Pasolini ishte anëtar i jurisë në Festivalin e 16-të Ndërkombëtar të Filmit në Berlin në vitin 1966.<ref name="berlinale 1966">{{Cite web|title=Berlinale 1966: Juries|url=http://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1966/04_jury_1966/04_Jury_1966.html|access-date=22 shkurt 2010|website=berlinale.de|language=en}}</ref> Në vitin 1967, në [[Venediku|Venecia]], ai u takua dhe intervistoi poetin amerikan [[Ezra Pound]].<ref name="youtube.com">{{YouTube|jrwIbjwbT0o}}. Retrieved 22 May 2014.</ref> Ata diskutuan lëvizjen italiane ''neoavanguardia,'' dhe Pasolini lexoi disa vargje nga përkthimi italian i ''Pisan Cantos'' të Pound.<ref name="youtube.com" /> Fundi i viteve 1960 dhe fillimi i viteve 1970 ishte epoka e lëvizjes studentore. Pasolini, megjithëse pranonte motivimet ideologjike të studentëve dhe duke iu referuar vetes si një "[[Marksizmi|marksist]] katolik",<ref>[https://collegefilmandmediastudies.com/pier-paolo-pasolini-cultural-hegemony-film-analysis-robin-cross/ Pier Paolo Pasolini: Cultural Hegemony. Film Analysis Robin Cross]. College Film & Media Studies. Retrieved 2 November 2021.</ref> i konsideronte ata "antropologjikisht [[Klasa e mesme|të klasës së mesme]]" dhe për këtë arsye të destinuar të dështonin në përpjekjet e tyre për ndryshime revolucionare. Ai shkroi dhe drejtoi filmin bardhë e zi ''Ungjilli sipas Mateut'' (1964). Filmi është i bazuar në [[Teksti fetar|shkrimet e shenjta]], por i adaptuar dhe shkruar nga Pasolini. Jezusi, një fshatar zbathur, luhet nga Enrique Irazoqui. Në filmin e tij të vitit 1966 ''[[Korba dhe Harabela (film)|Uccellacci e uccellini]]'' (fjalë për fjalë "Zogjtë e këqij dhe zogjtë e vegjël", por i përkthyer në anglisht si ''Skifterët dhe Harabelat''), një fabul pikareske - dhe në të njëjtën kohë mistike - Pasolini punësoi komedianin e madh italian Totò për të punuar me Ninetto Davoli, të dashurin e regjisorit në atë kohë dhe një nga aktorët e tij të preferuar "naivë". Në ''Teorema'' (T''heorem'', 1968), me protagonist Terence Stamp në rolin e një të huaji misterioz, Pasolini përshkroi shpërbërjen seksuale të një familjeje [[Borgjezia|borgjeze]]. Filma të mëvonshëm të Pasolinit ishin të përqendruar në folklorin e mbushur me konotacione seksuale, siç janë Dekameroni (1971) i [[Xhovani Bokaço|Boccaccio]]-s, ''The Canterbury Tales'' (1972) [[Geoffrey Chaucer|i Chaucer-it]] dhe ''Il fiore delle mille e una notte'' (''Lulja e 1001 Netëve'', publikuar në anglisht si ''Arabian Nights'', 1974). Këta filma zakonisht grupohen si ''Trilogjia e Jetës''. Edhe pse u bazuan në tregime klasike, Pasolini shkroi skenarët dhe mori meritat e vetme të shkrimit. Kjo trilogji, e nxitur kryesisht nga përpjekja e Pasolini-t për të treguar shenjtërinë laike të trupit kundër kontrollit shoqëror njerëzor dhe veçanërisht kundër hipokrizisë korruptive të shtetit fetar (personazhet fetarë në ''The Canterbury Tales'' paraqiten si individë të devotshëm, por amoralë), ishte një përpjekje për të përfaqësuar një gjendje të pafajësisë natyrore seksuale, thelbësore ndaj natyrës së vërtetë të njerëzimit të lirë. Vepra e tij e fundit, ''Salò o le 120 giornate di Sodoma'' (''Salò, ose 120 Ditët e Sodomës'', 1975), tejkaloi atë që shumica e audiencave mund të pranonin asokohe në skenat e tij eksplicite të perversitetit seksual dhe dhunës intensive sadiste. Bazuar në romanin ''120 Ditët e Sodomës'' nga [[Marquis de Sade]], ai konsiderohet filmi më kontrovers i Pasolini-t. Në maj 2006, ''Time Out e'' Film Guide e emëroi atë si "Filmi më kontrovers" i të gjitha kohërave. Salò ishte menduar të ishte filmi i parë i ''Trilogjisë së tij të Vdekjes'', indjekur nga një film [[Film biografik|biografik]] i ndërprerë për Gilles de Rais. * Shënim: Të gjithë titujt e listuar më poshtë janë shkruar dhe drejtuar nga Pasolini, përveç nëse ceket ndryshe. {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Viti ! colspan="2" | Titulli ! rowspan="2" | Përshtatur nga ! rowspan="2" | Shënime |- ! style="width:20%;" | Origjinale ! style="width:26%;" | Në anglisht |- | 1961 | ''[[Akatone (film)|Accattone]]'' | ''Accattone'' | Romani i Pasolinit ''Una vita violenta.'' | Skenari i shkruar në bashkëpunim me Sergio Citti-n. |- style="background:#efefef;<br;color:#000" | 1962 | ''Mamma Roma'' | ''Mamma Roma'' | | Skenari nga Pasolini me dialogje shtesë nga Citti. |- | 1964 | ''Il vangelo i dytë Matteo'' | ''Ungjilli sipas Shën Mateut'' | [[Ungjilli i Mateut]]. | Fitoi Luanin e Argjendtë në Festivalin e 25-të Ndërkombëtar të Filmit në Venedik, Çmimin e Kombeve të Bashkuara në Çmimet e 21-ta të Akademisë Britanike të Filmit. |- style="background:#efefef;color:#000" | 1966 | ''[[Korba dhe Harabela (film)|Uccellacci e uccellini]]'' | ''The Hawks and the Sparrows'' | | |- | 1967 | ''Edipo rie'' | ''Oedipus Rex'' | ''Edipi Mbret'' nga [[Sofokliu]]. | Aktroi në film si Kryeprifti. |- style="background:#efefef;color:#000" | 1968 | ''Teorema'' | ''Theorem''{{Efn|The translated English title is used infrequently.}} | | Në vitin 1968 u botua edhe romani i Pasolinit ''Teorema''. |- | 1969 | ''Porcile'' | ''Pigsty'' | | |- style="background:#efefef;color:#000" | 1969 | ''Medea'' | ''Medea'' | ''Medea'' nga [[Euripidi]]. | |- | 1971 | ''Il Decameron'' | ''The Decameron'' | ''[[Dekameroni]]'' nga [[Xhovani Bokaço|Giovanni Boccaccio]]. | Fitoi [[Festivali Ndërkombëtar i Filmit në Berlin|Ariun e Argjendtë]] në Festivalin e 21-të Ndërkombëtar të Filmit në Berlin.<ref name="berlinale 1971">{{Cite web|title=Berlinale 1972: Prize Winners|url=http://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1971/03_preistr_ger_1971/03_Preistraeger_1971.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140504155337/http://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1971/03_preistr_ger_1971/03_Preistraeger_1971.html|archive-date=4 maj 2014|access-date=26 qershor 2011|website=berlinale.de|language=en}}</ref> Luajti në film si Allievo di Giotto. |- style="background:#efefef;color:#000" | 1972 | ''I racconti di Canterbury'' | ''The Canterbury Tales'' | ''[[Përrallat e Canterburyt|Tregimet e Canterbury-t]]'' nga [[Geoffrey Chaucer]]. | Fitoi Çmimin Ariu i Artë në Festivalin e 22-të Ndërkombëtar të Filmit në Berlin.<ref name="berlinale 1972">{{Cite web|title=Berlinale 1972: Prize Winners|url=http://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1972/03_preistr_ger_1972/03_Preistraeger_1972.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140427082617/http://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1972/03_preistr_ger_1972/03_Preistraeger_1972.html|archive-date=27 prill 2014|access-date=16 mars 2010|website=berlinale.de|language=de}}</ref> Në film luajti rolin e Geoffrey Chaucer. |- | 1974 | ''Il fiore delle Mille e una Notte'' | ''A Thousand and One Nights'' (''Arabian Nights'') | ''[[Një mijë e një netë]]'' | Skenari i shkruar në bashkëpunim me Dacia Maraini. Fitoi Çmimin Special të Madh në Festivalin e Filmit në Kanë të vitit 1974.<ref name="festival-cannes.com">{{Cite web|title=Festival de Cannes: Arabian Nights|url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/2245/year/1974.html|access-date=26 qershor 2011|website=festival-cannes.com|language=en}}</ref> |- style="background:#efefef;color:#000" | 1975 | ''Salò o le 120 giornate di Sodoma'' | ''Salo, or the 120 Days of Sodom'' | 120 ditët e Sodomës nga [[Marquis de Sade]]. | Skenari i shkruar në bashkëpunim me Citti. Me citate të zgjeruara nga veprat ''Sade, Fourier, Loyola'' të Roland Barthes dhe ''Sade mon prochain'' të Pierre Klossowski. |} === Episodet në filma omnibus === * ''La ricotta'' në ''RoGoPaG'' (1963) * Segmenti i parë i ''La rabbia'' (1963) * "La Terra vista dalla Luna" në ''The Witches'' (1967) * "Che cosa sono le nuvole?" në ''Caprice Italian Style'' (1968) * "La sequenza del fiore di carta" në ''Love and Anger'' (1969) === Dokumentarë === * ''[[Takime dashurie|Love Meetings]]'' (1964)<ref>[https://collegefilmandmediastudies.com/pier-paolo-pasolini-cultural-hegemony-film-analysis-robin-cross/ Pier Paolo Pasolini: Cultural Hegemony. Film Analysis Robin Cross]. College Film & Media Studies. Retrieved 2 November 2021.</ref><ref name="LavitaeilibridiPierPaoloPasolini" /> * ''Sopralluoghi in Palestina per Il Vangelo secondo Matteo'' (1965) * ''[[:en:Appunti_per_un_film_sull'India|Appunti per un film sull'India]]'' (1968) * ''Appunti per un romanzo dell'immondizia'' (1970) * ''Appunti per un'Orestiade Africana'' (1970) * ''Le mura di i Sana'a-''(1971) * ''12 Dicembre'' (1972) * ''Pasolini e la forma della città'' (1974) == Jeta personale == Një skandal i vogël shpërtheu gjatë një festivali lokal në Ramuscello në shtator të vitit 1949. Dikush informoi Cordovadon, rreshterin lokal të [[Karabinierët|Karabinierëve]], për sjellje seksuale ([[Masturbimi|masturbim]]) nga Pasolini me tre të rinj gjashtëmbëdhjetë vjeç e më të rinjë, pasi kishin kërcyer dhe pirë. Cordovado thirri prindërit e djemve, të cilët refuzuan të ngrinin padi pavarësisht këmbënguljes së Cordovados. Megjithatë, Cordovado hartoi një raport dhe informatori i dha publikisht detajet e akuzave të tij, duke shkaktuar një trazirë publike. Një gjyqtar në San Vito al Tagliamento e akuzoi Pasolinin për "korrupsion të të miturve dhe akte të turpshme në vende publike".<ref>{{cite book|last=Siciliano|first=Enzo|date=2014|title=Pasolini; Una vida tormentosa|publisher=Torres de Papel|page=37|isbn=978-84-943726-4-3|language=it}}</ref> Pasolini dhe 16-vjeçari u paditën të dy. Muajin tjetër, kur u pyet për incidentin, Pasolini nuk i mohoi faktet, por foli për një "motiv letrar dhe erotik" dhe citoi [[André Gide]], [[Laureati|laureatin e]] [[Çmimi Nobel për Letërsi|Çmimit Nobel për Letërsi]] në vitin 1947. Cordovado informoi eprorët e tij dhe shtypi rajonal ndërhyri. Sipas Pasolinit, Demokratët e Krishterë e nxitën të gjithë këtë çështje për të njollosur emrin e tij ("Demokratët e Krishterë tërhoqën fijet"). Atë e pushuan nga puna në Valvasone dhe e përjashtuan nga PKI nga seksioni i Udines së partisë. Akt të cilin Pasolini e konsideroi tradhti. Ai i drejtoi një letër kritike kreut të seksionit, mikut të tij Ferdinando Mautino, dhe deklaroi se po ishte bërë pre enjë "taktike" të PKI-së. Në parti, përjashtimi u kundërshtua nga Teresa Degan, kolegia e Pasolinit në arsim. Ai gjithashtu i shkroi asaj një letër ku pranonte keqardhjen e tij që ishte "kaq naive, madje edhe në mënyrë të pahijshme". Prindërit e Pasolinit po ashtu reaguan me zemërim dhe situata në familje u bë gjithashtu e papërballueshme. Në fund të vitit 1949, ai vendosi të shpërngulej në Romë së bashku me nënën e tij, në kërkim të një jetë të re, duke u vendosur në periferi të Romës. Në vitin 1963, në moshën 41 vjeç, Pasolini takoi "dashurinë më të madhe të jetës së tij", 15-vjeçarin Ninetto Davoli, të cilin më vonë e caktoi si aktor në filmin e tij të vitit 1966, ''[[Korba dhe Harabela (film)|Uccellacci e uccellini]]'' ("Zogjtë e këqij dhe zogjtë e vegjël", përkthyer në anglisht si ''"Skifterët dhe harabelat'' "). Pasolini u bë mentori dhe mik i të riut.<ref>[https://collegefilmandmediastudies.com/pier-paolo-pasolini-cultural-hegemony-film-analysis-robin-cross/ Pier Paolo Pasolini: Cultural Hegemony. Film Analysis Robin Cross]. College Film & Media Studies. Retrieved 2 November 2021.</ref> Gra të rëndësishme në jetën e Pasolinit me të cilat ai ndante një ndjenjë miqësie të thellë dhe unike ishin, në veçanti, aktorja Laura Betti dhe këngëtarja Maria Callas. [[Dacia Maraini]], një shkrimtare italiane, tha për sjelljen e Callas ndaj Pasolinit: "Ajo e ndiqte kudo, madje edhe në Afrikë. Shpresonte ta 'konvertonte' atë në heteroseksualitet dhe në martesë."<ref>[https://collegefilmandmediastudies.com/pier-paolo-pasolini-cultural-hegemony-film-analysis-robin-cross/ Pier Paolo Pasolini: Cultural Hegemony. Film Analysis Robin Cross]. College Film & Media Studies. Retrieved 2 November 2021.</ref> Pasolini po ashtu tregonte vetëdije ndaj problematikave që lidheshin me rolin "e ri" që u atribuohej grave përmes medias italiane, duke deklaruar në një intervistë të vitit 1972 se "gratë nuk janë makina lojërash fati".<ref name="LavitaeilibridiPierPaoloPasolini" /> Ai ishte një mbështetës i klubit të futbollit të qytetit të tij të lindjes, [[Bologna F.C. 1909|Bolonjës]].<ref>{{Cite web|last=Twitty|first=Thalia|date=2022-04-18|title=Pasolini's greatest passion: football|url=https://www.wireservice.ca/pasolinis-greatest-passion-football/|access-date=2023-08-11|website=Wire Service Canada|language=en-CA|archive-url=https://web.archive.org/web/20230811014546/https://www.wireservice.ca/pasolinis-greatest-passion-football/|archive-date=11 gusht 2023|url-status=dead}}</ref> == Pikëpamjet politike == [[Skeda:Gramsci_Pasolini.jpg|parapamje|250x250px|Pasolini duke vizituar varrin e [[Antonio Gramshi|Antonio Gramshit]] në Romë]] === Marrëdhënia me Partinë Komuniste Italiane === [[Skeda:SanVitoT-piazzadelpopolo.jpg|parapamje|250x250px|Piazza del Popolo në San Vito al Tagliamento]] Deri në tetor të vitit 1945, statusi politik i rajonit të Friulit u bë çështje debati midis fraksioneve të ndryshme politike. Më 30 tetor, Pasolini iu bashkua shoqatës pro-devolucionit ''Patrie tal Friul'', e themeluar në [[Udine]]. Pasolini donte një Friuli të bazuar në traditën e tij, të lidhur me Kishën Katolike në Itali, por të përqendruar në [[Përparimi|përparimin qytetar dhe shoqëror]], në krahasim me ata avokatë të autonomisë rajonale që donin të ruanin privilegjet e tyre bazuar në "imobilizim". Ai gjithashtu kritikoi Partinë Komuniste Italiane (PKI) për kundërshtimin e saj ndaj [[Devolucioni|devolucionit rajonal]] dhe preferencën në vend të kësaj për [[Shteti unitar|centralizimin shtetëror]]. Pasolini themeloi partinë Movimento Popolare Friulano, por dha dorëheqjen pasi kuptoi se ajo po manipulohej fshehurazi nga Partia Demokratike e Krishterë, e cila ishte në pushtet, për t'iu kundërvënë [[Titoizmi|titoistëve]] vendas, të cilët po përpiqeshin të aneksonin pjesë të mëdha të rajonit të Friulit në [[Republika Socialiste Federative e Jugosllavisë|Republikën Federale Socialiste të Jugosllavisë]].<ref name="Siciliano, Enzo. 2014, 111-112" /> Më 26 janar 1947, Pasolini shkroi një deklaratë që u botua në faqen e parë të gazetës ''Libertà'': "Sipas mendimit tonë, ne mendojmë se për momentin vetëm komunizmi është në gjendje të ofrojë një kulturë të re". Kjo deklaratë u prit si kontraverse, pjesërisht për shkak të faktit se ai ende nuk ishte anëtar i PKI-së. Pasolini planifikoi të zgjeronte punën e Academiuta në letërsinë e [[Gjuhët neolatine|gjuhëve të tjera romane]] dhe takoi poetin [[Katalanasit|katalanas]] të dëbuar Carles Cardó. Ai mori pjesë në disa demonstrata pasi iu bashkua PKI-së. Në maj të vitit 1949, ai mori pjesë në Kongresin e Paqes në Paris. Duke vëzhguar luftërat e punëtorëve dhe fshatarëve dhe duke parë përleshjet e protestuesve me policinë italiane, ai filloi të konceptonte romanin e tij të parë. Gjatë kësaj periudhe, sa mbante pozicionin si mësues në një shkollë të mesme, ai u dallua në seksionin lokal të Partisë Komuniste Italiane si shkrimtar i aftë. Ndërsa sfidonte platformën zyrtare të Partisë se [[Stalinizmi]] ishte i anti-krishterë. Së bashku me udhëheqjen e Partisë, edhe demokratët e krishterë lokalë dhe kleri katolik e morën vesh. Në verën e vitit 1949, Pasolini u paralajmërua nga një prift katolik romak që të hiqte dorë [[Marksizëm–Leninizmi|Marksizëm-Leninizmi]] ose të humbiste punën e tij si mësues. Në mënyrë të ngjashme, pasi disa postera u vendosën në Udine, Giambattista Caron, një deputet demokrat i krishterë, e paralajmëroi kushëririn e Pasolinit, Nico Naldini, se "[Pasolini] duhet të braktisë propagandën komuniste" për të parandaluar "reagimet e dëmshme". === Antifashizmi dhe protestat e vitit 1968 === Analizat kontraverse të çështjeve publike nga Pasolini shkaktuan diskutime të nxehta publike. Për shembull, studentët [[Autonomizmi|autonomistë]] të universitetit po zhvillonin një kryengritje të stilit guerilas kundër policisë në rrugët e Romës gjatë trazirave të vitit 1968. Për mbështetësit e tyre, trazirat ishin një luftë civile e proletariatit kundër sistemit. Pasolini bëri komente të cilat u interpretuan se ai ishte mbështetës i policisë ose se ishte një njeri i rendit e urdhërave dhe se ishte anti - antifashist.<ref name="Centro Studi Pier Paolo Pasolini 2018">{{Cite web|date=2018-02-25|title=Contro le strumentalizzazioni di Pasolini: il falso dell"anti-antifascismo", di Wu Ming 1|url=http://www.centrostudipierpaolopasolinicasarsa.it/approfondimenti/contro-le-strumentalizzazioni-di-pasolini-il-falso-dellanti-antifascismo-di-wu-ming-1/|access-date=2023-09-25|website=Centro Studi Pier Paolo Pasolini Casarsa della Delizia|language=it-IT}}</ref> Sipas Qendrës së Studimeve, Pier Paolo Pasolini, miti i një Pasolini "anti-antifashist" shërbeu për të propozuar aleanca të papritura anti-globaliste nga neofashistët.<ref name="Centro Studi Pier Paolo Pasolini 2018" /> ''Termi "anti-antifascismo"'' nuk u përdor kurrë nga Pasolini dhe u shtua vetëm në vitet e mëvonshme si titull i koleksionit ''Scritti corsari''.<ref name="Centro Studi Pier Paolo Pasolini 2018" /> Pasolini e përdori konceptin për të sulmuar subjekte të ndryshme institucionale, si Demokracia e Krishterë, presidentin italian [[Giuseppe Saragat]], Radiotelevizionin Italian dhe Komisionin e Shëndetësisë të Dhomës së Deputetëve, të cilët ishin të gjithë fajtor për injorimin e disa kërkesave nga Marco Pannella, i cili kishte qenë në grevë urie për më shumë se dy muaj.<ref name="Centro Studi Pier Paolo Pasolini 2018" /> Ai e përjashtoi PKI-në nga ato parti të harkut kushtetues që, siç u deklarua nga Pasolini në qershor 1975, u përpoqën të "rindërtonin një virgjëri antifashiste... por, duke ruajtur pandëshkueshmërinë e bandave fashiste që ato, nëse do të donin, do t'i likuidonin brenda një dite".<ref name="Centro Studi Pier Paolo Pasolini 2018" /> Burimi kryesor në lidhje me pikëpamjet e Pasolinit për lëvizjen studentore është poema e tij "Il PCI ai giovani" ('PKI për të rinjtë'), e shkruar pas Betejës së Valle Giulia-s. Duke iu drejtuar studentëve, ai u thotë atyre se, ndryshe nga mediat ndërkombëtare të lajmeve që kanë raportuar për ta, ai nuk do t'i lëvdoi. Ai thekson se ata janë fëmijë të [[Borgjezia|borgjezisë]] (''Avete facce di figli di papà / Vi odio come odio i vostri papà'' – 'Keni fytyrat e djemve të babait / Ju urrej siç i urrej baballarët tuaj'), përpara se të deklarojë ''Quando ieri a Valle Giulia avete fatto a botte coi poliziotti / io simpatizzavo coi poliziotti'' ('Kur ju dhe policët po qëllonit me grushte dje në Valle Giulia / Unë po simpatizoja policët'). Ai shpjegoi se kjo simpati ishte sepse policët ishin ''figli di poveri'' ('fëmijë të të varfërve'). Poema nxjerr në pah aspektin e luftës së brezave brenda borgjezisë që përfaqësohet nga lëvizja studentore: ''Stampa e Corriere della Sera, News- week e Monde / vi leccano il culo.'' ''Siete i loro figli / la loro speranza, il loro futuro... Se mai / si tratta di una lotta intestina'' (' ''Stampa'' dhe ''Corriere della Sera'', ''Newsweek'' dhe ''[[Le Monde]]'' / ata i'u puthin të prapmet. Ju jeni fëmijët e tyre / shpresa e tyre, e ardhmja e tyre... Nëse diçka / është luftë e brendshme'). Revolta e vitit 1968 u pa nga Pasolini si një reformë e brendshme, mirëdashëse e institucioneve në Itali, pasi protestuesit ishin pjesë e borgjezisë së vogël. Poema nënkuptonte gjithashtu hipokrizi klasore nga ana e institucioneve ndaj protestuesve, duke pyetur nëse punëtorët e rinj do të trajtoheshin në mënyrë të ngjashme nëse do të silleshin në të njëjtën mënyrë: ''Occupate le università / ma dite che la stessa idea venga / a dei giovani operai / E allora: Corriere eaemp della sollecitudine / nel cercar di comprendere i loro problemi?'' ''/ La polizia si limiterà a prendere un po' di botte / dentro una fabbrica occupata? / Ma, soprattutto, come potrebbe concedersi / un giovane operaio di occupare una fabbrica / senza morire di fame dopo tre giorni?'' ('Pushtoni universitetet / por thoni se e njëjta ide u vjen / punëtorëve të rinj / Pra: ''Corriere della Sera'' dhe ''Stampa'', ''Newsweek'' dhe ''Le Monde'' / do të kenë kaq shumë kujdes / në përpjekjen për të kuptuar problemet e tyre? / A do të përleshet pak policia / brenda një fabrike të pushtuar? / Por mbi të gjitha, si mund të / lejohet një punëtor i ri të pushtojë një fabrikë / pa vdekur nga uria pas tre ditësh?') Pasolini sugjeroi që policia ishte proletariati i vërtetë, i dërguar për të luftuar për një pagë të ulët dhe për arsye që ata nuk mund t'i kuptonin, kundër djemve të përkëdhelur të të njëjtës moshë sepse nuk kishin pasur fatin të studionin. Duke iu referuar ''poliziotti figli di proletari meridionali picchiati da figli di papà in vena di bravate'' ('policët, bijtë e proletarëve të jugut, të rrahur nga djemtë arrogantë të babait'). Ai zbuloi se policët ishin vetëm shtresa e jashtme e pushtetit të vërtetë, p.sh. gjyqësori. Pasolini nuk ishte i huaj për gjykatat dhe gjyqet. Gjatë gjithë jetës së tij, Pasolini u përfshi shpesh në 33 padi të ngritura kundër tij, të akuzuara në mënyra të ndryshme për "turp publik", "gjuhë të ndyrë", "gjëra të turpshme", "[[Pornografia|pornografi]]", "përbuzje të fesë" dhe "përbuzje të shtetit", për të cilat ai gjithmonë lirohej përfundimisht.<ref name="LavitaeilibridiPierPaoloPasolini" /><ref name="PierPaoloPasoliniluomolartista" /> Interpretimi tradicional i qëndrimit të Pasolinit është sfiduar.<ref name="Centro Studi Pier Paolo Pasolini 2018" /> Në një artikull të botuar në vitin 2015, Wu Ming argumentoi se deklaratat e Pasolinit duhen kuptuar në kontekstin e urrejtjes së vetërrëfyer të tij ndaj borgjezisë, që e kishin persekutuar për kaq gjatë, pasi "Il PCI ai giovani" thotë se "Ne (domethënë Pasolini dhe studentët) jemi padyshim kundër institucionit të policisë", dhe se poema i portretizon policët si të çnjerëzuar nga vet puna e tyre. Edhe pse betejat midis studentëve dhe policisë ishin beteja midis të pasurve dhe të varfërve, Pasolini pranon se studentët ishin "në anën e arsyes", ndërsa policia ishte "në anën e gabuar". Wu Ming sugjeroi që Pasolini kishte për qëllim të shprehte skepticizëm në lidhje me idenë e studentëve si një forcë revolucionare, duke pretenduar se vetëm [[klasa punëtore]] mund të bënte një revolucion dhe se studentët revolucionarë duhet t'i bashkoheshin PKI-së. Për më tepër, ai citon një artikull të Pasolinit që u botua në revistën ''Tempo'' më vonë atë vit, i cili e përshkruante lëvizjen studentore, së bashku me rezistencën e kohës së luftës, si "dy përvojat e vetme demokratike-revolucionare të popullit italian". Atë vit, ai shkroi gjithashtu në mbështetje të propozimeve të PKI-së për çarmatosjen e policisë, duke argumentuar se kjo do të krijonte një çarje në psikologjinë e policëve. Ai tha: "Do të çonte në shembjen e papritur të asaj 'ideje të rreme për veten' që i atribuohej atij nga Pushteti, i cili e ka programuar atë si një robot". Polemikat e Pasolinit kishin për qëllim nxitjen e protestuesve që të rimendonin revoltën e tyre dhe nuk e ndaluan atë të kontribuonte në lëvizjen autonomiste ''Lotta Continua'', të cilën ai e përshkroi si "ekstremistë, po, ndoshta fanatikë dhe të paturpshëm nga një pikëpamje kulturore, por ata e shtyjnë fatin e tyre dhe pikërisht për këtë arsye mendoj se ata meritojnë të mbështeten. Duhet të duam shumë për të marrë pak".<ref>[https://collegefilmandmediastudies.com/pier-paolo-pasolini-cultural-hegemony-film-analysis-robin-cross/ Pier Paolo Pasolini: Cultural Hegemony. Film Analysis Robin Cross]. College Film & Media Studies. Retrieved 2 November 2021.</ref><ref name="Wu Ming 2016">{{Cite web|last=Wu Ming 1|author-link=Wu Ming|last2=Meer|first2=Ayan|date=3 janar 2016|title=The Police vs. Pasolini, Pasolini vs. The Police|url=http://wumingfoundation.tumblr.com/post/136530231760/pasoliniagainstthecops|access-date=8 qershor 2018|website=[[Wu Ming Foundation]]|via=Tumblr|language=en}}</ref> === Rritja e shoqërisë të konsumit === Pasolini ishte veçanërisht i shqetësuar për klasën e nënproletariatit, të cilën e portretizoi në ''[[Akatone (film)|Accattone]]'', dhe nga e cila ndihej i tërhequr si njerëzisht ashtu edhe artistikisht. Ai vuri re se lloji i pastërtisë që ai perceptonte në kulturën popullore para-industriale po zhdukej me shpejtësi, një proces që ai e quajti ''la scomparsa delle lucciole'' ('zhdukja e xixëllonjave'). ''Joie de vivre'' e djemve po zëvendësohej me shpejtësi me ambicie më borgjeze, si një shtëpi dhe një familje. Ai ishte kritik ndaj atyre të majtëve që mbanin një "urrejtje tradicionale dhe të papranuar drejt lumpenproletarëve dhe popullatave të varfra". Në vitin 1958, ai i bëri thirrje PKI-së të bëhej "'partia e njerëzve të varfër': partia, mund të themi, e lumpenproletarëve".<ref name="jacobin" /> Qëndrimi i Pasolinit i ka rrënjët në besimin se një ndryshim kopernikan po ndodhte në shoqërinë italiane dhe në botë. I lidhur pikërisht me këtë ide, ai ishte gjithashtu një kritik i apasionuar i [[Konsumizmi|konsumizmit]], të cilin ai mendonte se e kishte shkatërruar me shpejtësi shoqërinë italiane nga mesi i viteve 1960 deri në fillim të viteve 1970. Ai i përshkroi skenat e koprofagisë në ''Salò'' si një koment mbi industrinë e ushqimit të përpunuar. Sipas tij, shoqëria e konsumizmit ("neokapitalizmi") dhe "fashizmi i ri" kishin zgjeruar kështu një alienim/homogjenizim dhe centralizim që ish [[Klerofashizmi|-fashizmi klerikal]] nuk kishte mundur ta arrinte, duke sjellë kështu një ndryshim antropologjik. Ky ndryshim lidhet me humbjen e [[Humanizmi|humanizmit]] dhe rritjen e produktivitetit si themel për gjendjen njerëzore, të cilën ai e përçmonte. Ai zbuloi se "kultura e re" ishte degraduese dhe vulgare. Në një intervistë, ai tha: "E urrej me një zjarr të veçantë pushtetin aktual, pushtetin e vitit 1975, i cili është një pushtet që manipulon trupat në një mënyrë të tmerrshme; një manipulim që nuk ka asgjë për t'i pasur lakmi atij të kryer nga [[Heinrich Himmler|Himmleri]] apo [[Adolf Hitleri|Hitleri]]." Sipas studiueses së Pasolinit, Simona Bondavalli, përkufizimi i neokapitalizmit nga Pasolini si një "fashizëm i ri" imponoi konformitet uniform pa iu drejtuar mjeteve shtrënguese. Siç e tha Pasolini, "Asnjë centralizim fashist nuk arriti të bënte atë që bëri centralizmi i kulturës së konsumit."<ref name="PierPaoloPasoliniluomolartista" /> Filozofi Davide Tarizzo e përmblodhi qëndrimin e Pasolinit: {{Cquote|"Sipas tij, fashizmi i vjetër dhe ai i ri nënvlerësojnë themelet e demokracisë moderne. Por, fashizmi i ri nuk e bën këtë duke absolutizuar sovranitetin popullor në kurriz të të drejtave individuale. Fashizmi i ri feston liritë tona dhe absolutizon të drejtat e njeriut në dëm të ndjenjës sonë të përkatësisë në një bashkësi socio-politike. Prandaj, fashizmi i vjetër dhe i ri përpiqen të arrijnë demokracinë - e cila është ambicia e paduruar e fashizmit - përmes rrugëve të kundërta. Në rastin e parë, rezultati është lindja e subjekteve politike siç janë raca mbizotëruese, e mbështetur nga gramatika politike zbuluese. Në rastin e dytë, rezultati është lindja e një subjekti krejtësisht të ndryshëm, i cili nuk është më një akter politik, në kuptimin e mirëfilltë, por një entitet pasiv dhe anonim: popullsia njerëzore."<ref>{{cite book|last=Tarizzo|first=Davide|title=Political grammars: the unconscious foundations of modern democracy|date=2021|publisher=Stanford University Press|page=163|isbn=9781503615328|location=Stanford, CA|series=Square One: First Order Questions in the Humanities}}</ref>}} === Kritikat e ashpra ndaj Demokracisë të Krishterë === [[Skeda:Pier_Paolo_Pasolini_1975.jpg|djathtas|parapamje|247x247px|Pasolini në vitin 1975]] Pasolini pa njëfarë vazhdimësie mes epokës fashiste dhe sistemit politik të pasluftës, i cili u drejtua nga Demokratët e Krishterë, duke e përshkruar këtë të fundit si "klerikofashizëm" për shkak të përdorimit të shtetit si një instrument shtypës dhe manipulimit të pushtetit: ai i pa kushtet midis nënproletariatit romak në ''borgate'' si një shembull të kësaj, duke qenë të margjinalizuar dhe të ndarë shoqërisht dhe gjeografikisht siç ishin nën fashizëm, dhe në konflikt me një forcë policore kriminale.<ref name="Wu Ming 2016"/> Ai gjithashtu fajësoi Demokratët e Krishterë për asimilimin e vlerave të kapitalizmit të konsumit, duke kontribuar në atë që ai e shihte si erozion të vlerave njerëzore.<ref name="od">{{Cite web|last=Andrews|first=Geoff|date=1 nëntor 2005|title=The life and death of Pier Paolo Pasolini|url=https://www.opendemocracy.net/en/pasolini_2982jsp/|access-date=7 nëntor 2022|website=[[OpenDemocracy]]|language=en}}</ref> Zgjedhjet rajonale italiane të vitit 1975 panë ngritjen e partive të majta, dhe duke u ndalur në qasjen e tij të drejtpërdrejtë, gjithnjë e më politike dhe stilin profetik gjatë kësaj periudhe, ai deklaroi në ''Corriere della Sera'' se kishte ardhur koha për të nxjerrë figurat më të shquara të Demokratëve të Krishterë në gjyq, dhe ata duhej të shiheshin duke ecur me pranga, të udhëhequr nga [[karabinierët]]; ai mendonte se kjo ishte e vetmja mënyrë që ata mund të largoheshin nga pushteti.<ref name="od"/> Pasolini akuzoi udhëheqjen demokrate të krishterë se ishte "e mbushur me ndikim mafioz", duke mbuluar një numër bombardimesh nga neofashistët, [[Operacioni “Gladio”|duke bashkëpunuar me CIA-n]] dhe duke punuar me CIA-n dhe [[Forcat e Armatosura Italiane]] për të parandaluar ngritjen e së majtës.<ref name="guardian">{{Cite web|last=Vulliamy|first=Ed|date=24 gusht 2014|title=Who really killed Pier Paolo Pasolini?|url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/24/who-really-killed-pier-paolo-pasolini-venice-film-festival-biennale-abel-ferrara|access-date=12 maj 2017|website=[[The Guardian]]|language=en}}</ref><ref name="od" /> === Lidhja e televizionit me alienimin kulturor === Pasolini mendonte dominimi kulturor i [[Italia veriore|Italisë së veriut]] mbi rajonet e vjetra arrihej nëpërmjet fuqisë së televizionit. Një debat televiziv i regjistruar në vitin 1971, ku ai denoncoi censurën, nuk u transmetua deri një ditë pas vrasjes së tij në nëntor 1975. Në një plan reforme të PKI-së që ai hartoi në shtator dhe tetor 1975, midis masave të dëshirueshme që duheshin zbatuar, ai përmendi heqjen e televizionit. === Të tjera === [[Skeda:Walter_Veltroni_01.jpg|djathtas|parapamje|250x250px|Pasolini midis Ferdinando Adornato dhe Walter Veltroni gjatë një demonstrate [[Francisko Franko|antifrankoiste]] në Romë në shtator 1975]] Pasolini kundërshtoi zhdukjen graduale të gjuhëve të pakicave në Itali duke shkruar disa nga poezitë e tij në friulanisht, gjuha rajonale e fëmijërisë së tij. Kundërshtimi i tij ndaj liberalizimit të ligjit të abortit e bëri atë jopopullor në të majtë.<ref>[https://collegefilmandmediastudies.com/pier-paolo-pasolini-cultural-hegemony-film-analysis-robin-cross/ Pier Paolo Pasolini: Cultural Hegemony. Film Analysis Robin Cross]. College Film & Media Studies. Retrieved 2 November 2021.</ref> Pas vitit 1968, Pasolini u angazhua me Partinë Radikale (''Partito Radicale'') të majtë libertariane, [[Antiklerikalizmi|antiklerikale]] dhe liberale. Ai u përfshi në [[polemika]] me udhëheqësin e partisë Marco Pannella,<ref name="od" /><ref>[https://collegefilmandmediastudies.com/pier-paolo-pasolini-cultural-hegemony-film-analysis-robin-cross/ Pier Paolo Pasolini: Cultural Hegemony. Film Analysis Robin Cross]. College Film & Media Studies. Retrieved 2 November 2021.</ref> mbështeti iniciativën e Partisë që bënte thirrje për tetë [[Referendumi|referendume]] mbi reforma të ndryshme liberalizuese,<ref name="rr">{{Cite news|last=Pasolini|first=Pier Paolo|date=1 janar 1975|title=L'aborto il coito|trans-title=Abortion, Copulation|work=[[Corriere della Sera]]|url=http://www.radioradicale.it/exagora/abortion-copulation|url-status=dead|access-date=8 qershor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142021/http://www.radioradicale.it/exagora/abortion-copulation|archive-date=12 qershor 2018|language=it}}</ref> dhe kishte pranuar një ftesë për të folur në kongresin e Partisë para se të vritej.<<ref name="jacobin" /> Pavarësisht mbështetjes së mbajtjes së një [[referendumi]] mbi dekriminalizimin e abortit, ai ishte kundër dekriminalizimit të tij në fakt,<ref name="rr" /> dhe gjithashtu kritikoi kuptimin e Partisë për aktivizmin demokratik si një çështje të barazimit të aksesit në tregjet kapitaliste për klasën punëtore dhe grupet e tjera subalterne.<ref name="LavitaeilibridiPierPaoloPasolini" /> Në një intervistë që dha pak para vdekjes së tij, Pasolini deklaroi se shpesh nuk ishte dakord me Partinë.<ref name="PierPaoloPasoliniluomolartista" /> Ai vazhdoi t'i jepte mbështetje të kualifikuar PKI-së.<ref name="od" /> në qershor të vitit 1975, ai tha se do të votonte ende për PKI-në sepse mendonte se ishte "një ishull ku vetëdija kritike mbrohet gjithmonë me dëshpërim: dhe ku sjellja njerëzore ka qenë ende në gjendje të ruajë dinjitetin e vjetër", dhe në muajt e tij të fundit ai u afrua me seksionin e Romës të Federatës së të Rinjve Komunistë Italianë. Një aktivist i Federatës, Vincenzo Cerami, mbajti fjalimin që duhej të mbante në kongresin e Partisë Radikale: në të, Pasolini konfirmoi marksizmin e tij dhe mbështetjen e tij për PKI-në.<ref name="jacobin" /> Jashtë Italisë, Pasolini tregoi një interes të veçantë për botën në zhvillim, duke parë paralele midis jetës midis klasës së ulët italiane dhe asaj në botën e tretë, duke shkuar deri aty sa të deklaronte se Bandungu ishte kryeqyteti i tre të katërtave të botës dhe gjysmës së Italisë. Ai ishte gjithashtu pozitiv për të Majtën e Re në Shtetet e Bashkuara, duke parashikuar se kjo do të "çonte në një formë origjinale të socializmit jo-marksist" dhe duke shkruar se lëvizja i kujtonte [[Rezistenca italiane|Rezistencën Italiane]]. Pasolini i pa këto dy fusha të luftës si të ndërlidhura: pasi vizitoi Harlemin, ai deklaroi se "thelbi i luftës për revolucionin e Botës së Tretë është në të vërtetë Amerika".<ref name="jacobin" /> == Vrasja e Pasolinit == [[Skeda:Omicidio_Pasolini.jpg|parapamje|Zbulimi i trupit të Pier Paolo Pasolini]] Pasolini u vra më 2 nëntor 1975 në një plazh në Ostia.<ref>[https://collegefilmandmediastudies.com/pier-paolo-pasolini-cultural-hegemony-film-analysis-robin-cross/ Pier Paolo Pasolini: Cultural Hegemony. Film Analysis Robin Cross]. College Film & Media Studies. Retrieved 2 November 2021.</ref> Pothuajse i panjohshëm, Pasolini u rrah barbarisht dhe u shtyp disa herë me makinën e tij. Shumë kocka iu thyen dhe [[Testikuli|testikujt]] iu shtypën nga ajo që dukej të kishte qenë një shufër metalike.<ref name=":0">{{Cite web|date=3 mars 2023|title=Plea to reopen Pasolini murder file presented|url=https://www.ansa.it/english/news/lifestyle/arts/2023/03/03/plea-to-reopen-pasolini-murder-file-presented_823996a4-df79-4d90-be86-434d0010017a.html|website=ANSA|language=en}}</ref><ref name="LavitaeilibridiPierPaoloPasolini" /> Autopsia zbuloi se trupi i tij ishte djegur pjesërisht me [[Benzina|benzinë]] pas vdekjes së tij. Krimi u konsiderua për një kohë të gjatë si një [[Hakmarrja|vrasje hakmarrëse]] në stilin [[Mafia|mafioz.]] Vrasje të cilën ishte jashtëzakonisht e pamundur të e kishte kryer vetëm një person. Pasolini u varros në varrezat e Casarsa della Delizia. Giuseppe "Pino" Pelosi (1958–2017), atëherë 17 vjeç, u kap duke vozitur makinën e Pasolinit dhe rrëfeu për vrasjen. Ai u dënua me nëntë vjet burg në vitin 1976,<ref name=":0"/> fillimisht me "të tjerë të panjohur", por kjo frazë u hoq më vonë nga vendimi i gjykatës<ref name="guardian"/><ref name="independent">{{Cite news|last=Gumbell|first=Andrew|date=23 shtator 1995|title=Who killed Pasolini?|work=[[The Independent]]|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/who-killed-pasolini-1602381.html|url-status=live|url-access=subscription|access-date=25 maj 2015|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220526/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/who-killed-pasolini-1602381.html|archive-date=26 maj 2022|language=en}}</ref> Njëzet e nëntë vjet më vonë, më 7 maj 2005, Pelosi e tërhoqi rrëfimin e tij dhe tha se e kishte bërë nën kërcënim të dhunës ndaj familjes së tij.<ref>[https://collegefilmandmediastudies.com/pier-paolo-pasolini-cultural-hegemony-film-analysis-robin-cross/ Pier Paolo Pasolini: Cultural Hegemony. Film Analysis Robin Cross]. College Film & Media Studies. Retrieved 2 November 2021.</ref> Ai deklaroi se tre persona "me theks [[Italia jugore|jugor]] " kishin kryer vrasjen, ndërsa e shanin Pasolinin si një "komunist të ndyrë".<ref name="LavitaeilibridiPierPaoloPasolini" /> Dëshmi të tjera të zbuluara në vitin 2005 sugjeruan se Pasolini ishte vrarë nga një [[Zhvatja|zhvatës]]. Dëshmia e mikut të tij,Sergio Citti tregoi se disa nga rrotullat e filmit nga ''Salò, ose 120 ditët e Sodomës'', ishin vjedhur. Dhe se Pasolini planifikonte të takohej dhe të negocionte kthimin e tyre nga hajdutët më 2 nëntor 1975, pas një vizite në [[Stokholmi|Stokholm]], Suedi.<ref>[https://collegefilmandmediastudies.com/pier-paolo-pasolini-cultural-hegemony-film-analysis-robin-cross/ Pier Paolo Pasolini: Cultural Hegemony. Film Analysis Robin Cross]. College Film & Media Studies. Retrieved 2 November 2021.</ref><ref name="LavitaeilibridiPierPaoloPasolini" /><ref name="PierPaoloPasoliniluomolartista" /> Hetimi i Cittit zbuloi prova shtesë, përfshirë një shkop druri të përgjakur dhe një dëshmitar okular i cili tha se pa një grup burrash duke e nxjerrë Pasolinin nga makina.<ref name="guardian" /><ref name="independent"/> Policia e Romës e rihapi vrasjen si një rast të pazbardhur pas tërheqjes së dëshmisë nga Pelosi. Por magjistratët hetues të cilët ishin përgjegjës për hetimin zbuluan se elementet e reja të rastit ishin të pamjaftueshme për të asryetuar hetim të vazhdueshëm. Në vitin 2023, u paraqit një kërkesë për rihapjen e çështjes bazuar në analizën e ADN-së që e lidhë vrasjen me Banda della Magliana. Organizatë kriminale me lidhje të ngushta me terrorizmin e ekstremit të djathtë, si fajtorët e mundshëm.<ref name=":0" /> == Trashëgimia == Si regjisor, Pasolini krijoi [[Neorealizmi|neorealizëm]] pikaresk, duke treguar një realitet të trishtë. Shumë njerëz nuk donin të shihnin portretizime të tilla në veprat artistike për shpërndarje publike. ''“Mamma Roma”'' (1962), me Anna Magnani në rolin kryesor, që tregon historinë e një prostitute dhe djalit të saj - u konsiderua si fyerje ndaj idealeve dhe moralit publik të atyre kohërave. Veprat e tij, me poetikën e tyre të pakrahasueshme aplikoheshin në realitete mizore. Ato treguan se realitetet e tilla ishin më të afërta në shumicën e jetës së përditshme dhe kontribuan në ndryshime në psikikën italiane.<ref name="JAM8">{{Cite book|last=Pier Paolo Pasolini|title=Il Caos (collected articles)|publisher=[[Editori Riuniti]]|year=1995|location=Rome|language=it}}</ref> Puna e Pasolinit shpesh shkaktoi disidencë, ndoshta kryesisht për shkak të përqendrimit të tij të shpeshtë në sjelljen seksuale dhe kontrastit midis asaj se çka ai paraqiste dhe asaj që pranohej publikisht.Poezia e Pasolinit merrej shpesh me interesat e tij të ndryshëm të dashurisë homoseksuale. Kjo nuk ishte tema e vetme, apo edhe kryesore. Duhet theksuar edhe interesi i tij për dhe përdorimi i dialekteve italiane. Pjesa më e madhe e poezisë ishte për nënën e tij të nderuar. Ai përshkroi disa cepa të fshehur të realitetit bashkëkohor, ashtu si pak poetë të tjerë mund ta bënin. Poezia e tij, e cila mori pak kohë para se të përkthehej, nuk ishte aq e njohur jashtë Italisë sa filmat e tij. Një përmbledhje në anglisht u botua në vitin 1996.<ref name="noonday">{{Cite book|last=Pier Paolo Pasolini|url=https://books.google.com/books?id=pqzRAIwoq8EC&q=pier+paolo+pasolini+collected+poems|title=Collected Poems|publisher=[[Noonday Press]]|year=1996|isbn=9780374524692|language=en}}</ref> Pasolini zhvilloi gjithashtu një filozofi të gjuhës, kryesisht të lidhur me studimet e tij mbi kinemanë.<ref name="JAM7">{{Cite book|last=Pasolini|first=Pier Paolo|url=https://books.google.com/books?id=v0-pPQAACAAJ&q=pier+paolo+pasolini|title=Heretical empiricism|date=1988–2005|publisher=New Academia Publishing|isbn=9780976704225|language=en}}</ref> Aktiviteti i tij teorik dhe kritik ishte tjetër temë e debatit të ashpër publik. Artikujt dhe përgjigjet e tij të mbledhura janë ende të disponueshme sot.<ref name="JAM8" /><ref>[https://collegefilmandmediastudies.com/pier-paolo-pasolini-cultural-hegemony-film-analysis-robin-cross/ Pier Paolo Pasolini: Cultural Hegemony. Film Analysis Robin Cross]. College Film & Media Studies. Retrieved 2 November 2021.</ref><ref name="LavitaeilibridiPierPaoloPasolini" /> Këto studime mund të konsiderohen themeli i pikëpamjes së tij artistike: ai besonte se gjuha - si anglishtja, italishtja, dialekti ose ndonjë gjuhë tjetër - është një [[Relativiteti gjuhësor|sistem i ngurtë në të cilin është i bllokuar mendimi njerëzor]]. Ai gjithashtu mendonte se kinemaja është gjuha "e shkruar" e realitetit e cila, si çdo gjuhë tjetër e shkruar, i mundëson njeriut t'i shohë gjërat nga këndvështrimi i së vërtetës.<ref name="JAM7"/> Filmat e tij fituan çmime në [[Festivali Ndërkombëtar i Filmit në Berlin|Festivalin Ndërkombëtar të Filmit në Berlin]], [[Festivali i Filmit në Kanë|Festivalin e Filmit në Kanë]], Festivalin e Filmit në Venecia, Sindikatën Kombëtare Italiane për Gazetarët e Filmit, Çmimet Jussi, Çmimet Kinema Junpo, Zyrën Ndërkombëtare Katolike të Filmit dhe Rrethin e Kritikëve të Filmit në Nju Jork. ''"Ungjilli Sipas Shën Mateut"'' u nominua për Çmimin e Kombeve të Bashkuara të Akademisë Britanike të Arteve të Filmit dhe Televizionit (BAFTA) në vitin 1968. === Në kulturën popullore === Shumë dokumentarë dhe filma rreth Pasolinit janë publikuar që nga koha e vrasjes së tij, disa prej të cilëve përfshijnë: * ''Das Mitleid ist gestorben'', dokumentar i drejtuar nga Ebbo Demant dhe i publikuar në 1978. * Në vitin 1986, grupi avangard Coil publikuan albumin e tyre ''Horse Rotorvator'', i cili përfshin këngën "Ostia (The Death of Pasolini)" në homazh ndaj regjisorit të ndjerë. * ''Kush e vrau Pasolinin?,'' me regji nga Marco Tullio Giordana në vitin 1995. Filmi rindërton gjyqin e Pino Pelosit, i akuzuar për vrasjen e Pasolinit. * ''Re: Pasolini'', realizuar nga Stefano Battaglia në vitin 2005, i ishte kushtuar Pasolinit. * ''Pasolini'', me regji nga Abel Ferrara. Një film biografik i vitit 2014 i drejtuar për Pasolinin, me [[Willem Dafoe]] në rolin kryesor. U zgjodh për të konkurruar për Luanin e Artë në Festivalin e 71-të Ndërkombëtar të Filmit në Venecia.<ref name="Venice">{{Cite web|title=International competition of feature films|url=http://www.labiennale.org/en/cinema/71st-festival/line-up/off-sel/venezia71|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006083927/http://www.labiennale.org/en/cinema/71st-festival/line-up/off-sel/venezia71/|archive-date=6 tetor 2014|access-date=24 korrik 2014|website=Venice|language=it}}</ref> * ''PPPasolini'', me regji nga Malga Kubiak, një film dramë bazuar në historinë e jetës dhe vdekjes së Pier Paolo Pasolini, u publikua në vitin 2015. Filmi u shfaq në edicionin e shtatë të Festivalit të Filmit LGBT në [[Varshava|Varshavë]] dhe mori një Çmim të Zgjedhjes së People në festival.<ref name="LGBT Film Festival In Warsaw">{{Cite web|title=7th edition of LGBT Film Festival in Warsaw|url=http://www.lgbtfestival.pl/program---program.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414034113/http://www.lgbtfestival.pl/program---program.html|archive-date=14 prill 2016|access-date=5 prill 2016|website=Warszawa|language=pl}}</ref> * ''La macchinazione'', me regji të ish-bashkëpunëtorit të tij David Grieco, një film biografik i vitit 2016 mbi orët e fundit të jetës së Pasolinit me Massimo Ranieri në rolin e Pasolinit.<ref>[https://collegefilmandmediastudies.com/pier-paolo-pasolini-cultural-hegemony-film-analysis-robin-cross/ Pier Paolo Pasolini: Cultural Hegemony. Film Analysis Robin Cross]. College Film & Media Studies. Retrieved 2 November 2021.</ref> Që nga viti 2021, Tilda Swinton dhe Olivier Saillard kanë organizuar periodikisht një performancë të quajtur ''"Personalizimi i Pasolinit"'' ku Swinton vesh ose bashkëvepron me kostume origjinale nga filmat e Pasolinit.<ref>[https://collegefilmandmediastudies.com/pier-paolo-pasolini-cultural-hegemony-film-analysis-robin-cross/ Pier Paolo Pasolini: Cultural Hegemony. Film Analysis Robin Cross]. College Film & Media Studies. Retrieved 2 November 2021.</ref><ref name="LavitaeilibridiPierPaoloPasolini" /><ref name="PierPaoloPasoliniluomolartista" /><ref name="Pasolini100anniintellettualesemprep" /> == Filmografia == {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" |Viti ! scope="col" |Titulli ! scope="col" |Shkrimtar ! scope="col" |Regjisor ! scope="col" |Muzika ! scope="col" |Roli ! scope="col" |Shënime |- |- |- |1955 |''The River Girl'' | {{Po}} | {{Jo}} | {{Jo}} | | |- |1957 |''Nights of Cabiria'' | {{Po}} | {{Jo}} | {{Jo}} |— | |- |1958 |''Young Husbands'' | {{Po}} | {{Jo}} | {{Jo}} |— | |- |1959 |''Bad Girls Don't Cry'' | {{Po}} | {{Jo}} | {{Jo}} |— | |- | rowspan="5" |1960 |''Long Night in 1943'' | {{Po}} | {{Jo}} | {{Jo}} |— | |- |''The Hunchback of Rome'' | {{Jo}} | {{Jo}} | {{Jo}} |Monco | |- |''La Dolce Vita'' | {{Po}} | {{Jo}} | {{Jo}} |— | |- |''Il bell'Antonio'' | {{Po}} | {{Jo}} | {{Jo}} |— | |- |''From a Roman Balcony'' | {{Po}} | {{Jo}} | {{Jo}} |— | |- | rowspan="2" |1961 |''[[Akatone (film)|Accattone]]'' | {{Po}} | {{Po}} | {{Jo}} |— | |- |''Girl in the Window'' | {{Po}} | {{Jo}} | {{Jo}} |— | |- |1962 |''Mamma Roma'' | {{Po}} | {{Po}} | {{Jo}} |— | |- | rowspan="2" |1963 |''Ro.Go.Pa.G.'' | {{Po}} | {{Po}} | {{Jo}} |— |{{Nowrap|Segment: "[[La ricotta]]"}} |- |''La rabbia'' | {{Po}} | {{Po}} | {{Jo}} |— |Dokumentar |- |1964 |''The Gospel According to St. Matthew'' | {{Po}} | {{Po}} | {{Jo}} |— | |- | rowspan="2" |1965 |''[[Takime dashurie|Love Meetings]]'' | {{Po}} | {{Po}} | {{Jo}} |Intervistuesi |Dokumentay |- |''Location Hunting in Palestine'' | {{Po}} | {{Po}} | {{Jo}} |Vetja |Dokumentar |- |1966 |''[[Korba dhe Harabela (film)|The Hawks and the Sparrows]]'' | {{Po}} | {{Po}} | {{Po}} |— | |- | rowspan="3" |1967 |''Requiescant'' | {{Po}} | {{Jo}} | {{Jo}} |Don Juan | |- |''The Witches'' | {{Po}} | {{Po}} | {{Jo}} |— |Segment: "La Terra vista dalla Luna" |- |''Oedipus Rex'' | {{Po}} | {{Po}} | {{Jo}} |High Priest | |- | rowspan="3" |1968 |''Teorema'' | {{Po}} | {{Po}} | {{Jo}} |— | |- |''Appunti per un film sull'India'' | {{Po}} | {{Po}} | {{Jo}} |Vetja |Dokumentar |- |''Caprice Italian Style'' | {{Po}} | {{Po}} | {{Po}} |— |Segment: "Cosa sono le nuvole?" |- | rowspan="3" |1969 |''Love and Anger'' | {{Po}} | {{Po}} | {{Jo}} |— |Segment: "La sequenza del fiore di carta" |- |''Pigsty'' | {{Po}} | {{Po}} | {{Jo}} |— | |- |''Medea'' | {{Po}} | {{Po}} | {{Jo}} |— | |- | rowspan="2" |1970 |''Ostia'' | {{Po}} | {{Jo}} | {{Jo}} |— | |- |''Notes Towards an African Orestes'' | {{Po}} | {{Po}} | {{Jo}} |Narrator (Vokalisht) |Dokumentar |- |1971 |''The Decameron'' | {{Po}} | {{Po}} | {{Jo}} |Nxënësi i Giotto-s |Filmi i parë në ''Trilogjia e Jetës.'' |- |1972 |''The Canterbury Tales'' | {{Po}} | {{Po}} | {{Po}} |Chaucer |Filmi i dytë në ''Trilogjia e Jetës.'' |- |1973 |''Bawdy Tales'' | {{Po}} | {{Jo}} | {{Jo}} |— | |- |1974 |''Arabian Nights'' | {{Po}} | {{Po}} | {{Jo}} |— |Filmi i tretë në ''Trilogjia e Jetës.'' |- |1975 |''Salò, or the 120 Days of Sodom'' | {{Po}} | {{Po}} | {{Jo}} |— |U publikua tre javë pas vrasjes së tij. |} == Bibliografia == === Poezitë === * ''Poesia a Casarsa''. Bolonja: Libreria Antiquaria Mario Landi, 1942. * ''Diarii''. Casarsa: Pubblicazioni dell'Academiuta, 1945. * ''Poesi''. San Vito al Tagliamento: Stamperia Primon, 1945. * ''Dov'e la mia patria'' (me trembëdhjetë vizatime nga Giuseppe Zigaina). Casarsa: Edizioni dell'Academiuta, 1949. * ''Unë pianti''. Casrsa: pubblicazioni dell'Academiuta, 1946. * ''Tal cour d'un frut''. Tricesimo: Edizioni di Lingua Friulana, 1953. * ''La meglio gioventu''. Firence: Sansoni (Biblioteca di ''Paragone'' ), 1954. * ''Il canto populare''. Milano: Garzanti, 1954 * ''Dal diario (1945-47)''. Caltanissetta: Sciascia, 1954. ** Botim i ri, me një hyrje nga Leonardo Sciascia dhe ilustrime nga G. Mazzullo, 1979. * ''Le ceneri di Gramsci''. Milano: Garzanti, 1957 ** botim i ri, me hyrje kritike nga Walter Siti, Torino: Einaudi, 1981 * ''L'usignolo della chiesa cattolica''. Milano: Longanesi, 1958. ** Botim i ri, Torino: Einaudi, 1976. * ''Roma 1950: Diario''. Milano: Scheiwiller, 1960. * ''La feja e mio tempo''. Milano: Garzanti, 1961. ** Botim i ri, Torino: Einaudi, 1982. * ''Poesia in forma di rosa''. Milano: Garzanti, 1964. * ''Poesie dimenticate''. Redaktuar nga L. Ciceri. Udine: Societa filologica friulana, 1965. * ''Trasumanar e organizzar''. Milano: Garzanti, 1971. * ''La nuova gioventu: Poesie friulane 1941-1974''. Torino: Einaudi, 1975. * ''Le Poesie: Le ceneri di Gramsci. La fetare del mio tempo, Poesia in forma di rosa, Trasumanar e organizzar''. Milano: Garzanti, 1975. * ''Pier Paolo Pasolini: Poezi të Përzgjedhura''. Përkthyer dhe redaktuar nga Norman MacAfee dhe Luciano Martinengo. Përcjell nga Enzo Siciliano. Random House: Nju Jork, 1982. * ''Poezi Romake''. Përkthyer dhe redaktuar nga Lawrence Ferlinghetti dhe Francesca Valente. Hyrje nga [[Alberto Moravia]]. City Light Books: San Francisco, 1986. * ''Bestemmia: Tutte le poesie''. Redaktuar nga Graziella Chiarcossi dhe Walter Siti, parathënie nga Giovanni Giudici. Milano: Garzanti, 2 vëll., 1993 * ''Poesie scelte''. Redaktuar nga Nico Naldini dhe Francesco Zambon. Milano: TEA, 1997. * ''Tutte le poesie''. Redaktuar nga Walter Siti. Milano: Mondadori Meridiani, 2 vëll., 2003.<ref name="Sartarelli">{{Cite book|last=Pasolini|first=Pier Paolo|title=The Selected Poetry of Pier Paolo Pasolini|last2=Sartarelli|first2=Stephen|date=2014|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-64844-6|location=Chicago|page=283|language=en}}</ref> * ''Poezia e Përzgjedhur e Pier Paolo Pasolini-t''. Përkthyer dhe redaktuar nga Stephen Sartarelli. Hyrje nga James Ivory. Çikago: Shtëpia Botuese e Universitetit të Çikagos, 2014. === Trillim === * ''[[Ragazzi di vita]]''. Milano: Garzanti, 1955. ** Përkthyer në anglisht nga Emile Capouya si ''The Ragazzi''. Nju Jork: Grove Press Books, 1968. ** Përkthyer në anglisht nga Ann Goldstein si ''The Street Kids''. Botimet Europa, 2016. ** Përkthyer në anglisht nga Tim Parks si ''Boys Alive''. Nju Jork: NYRB Classics, 2023. * ''Una vita vioenta''. Milano: Garzanti, 1959. ** Botim i ri, Torino: Einaudi, 1979. ** Përkthyer në anglisht nga William Weaver si ''Një Jetë e Violent''. Londër: Jonathan Cape, 1968. * ''Il sogno di una cosa''. Milano: Garzanti, 1962. * ''Ali dagli occhi azzurri''. Milano: Garzanti, 1965. ** Përzgjedhje me pesë tregime të botuara në anglisht nga John Shepley si ''Netë Romake dhe Tregime të Tjera''. Londër: Quartet Books, 1994. * ''Teorema''. Milano: Garzanti, 1968. ** Përkthyer në anglisht nga Stuart Hood. Londër: Quartet Books, 1992. * ''La Divina Mimesis.'' Torino: Einaudi, 1975. ** Botim i ri, Torino: Einaudi, 1979. * ''Amado mio'' preceduta da ''Atti impuri''. Redaktuar nga C. D'Angeli. Milano: Garzanti, 1982. ** Botim i ri, me një hyrje nga Walter Siti, 1993. * ''Petrolio''. Redaktuar nga M. Careri dhe Graziella Chiarcossi. Torino: Einaudi, 1992. ** Përkthyer në anglisht nga Ann Goldstein. Nju Jork: Alfred A Knopf, 1997. * ''Un paese di temporali e di primule''. Redaktuar nga Nico Naldini. Parma; Guanda, 1993. * ''Romakëve'', seguito da ''Un articolo per il "Progresso" e Operetta Marina''. Redaktuar nga Nico Naldini. Parma: Guanda, 1994. * ''Historie della citta di Dio: Racconti e cronache romane (1950-1966)''. Redaktuar nga Walter Siti. Torino: Einaudi, 1995. ** Përkthyer në anglisht nga Marina Harss si ''Histori nga Qyteti i Zotit: Sketches and Chronicles of Rome 1950-1966.'' Nju Jork: Other Press, 2003. * ''Romanzi e racconti''. Redaktuar nga Walter Siti dhe Silvia De Laude. Milano: Mondadori Meridiani, 2 vëll., 1998. === Drama === * ''Italie Magique'', në ''Potentissima Signora''. Këngë dhe dialogë të shkruar për Laura Betti. Milano: Longanesi, 1965. * ''Calderón''. Milano: Garzanti, 1973. * ''I Turcs tal Friul (I Turchi në Friuli)''. Redaktuar nga Luigi Ciceri. Udine: Forum Julii, 1976. ** (Botim i ri redaktuar nga A. Noferi Ciceri, Udine: Società filologica friuliana, 1995.) * ''Affabulazione-Pilade''. Prezantuar nga Attilio Bertolucci. Milano: Garzanti, 1977. * ''Porcile, Orgia, Bestia da stile''. Me një shënim nga Arturo Roncaglia. Milano: Garzanti, 1979. * ''Teatro (Calderón, Affabulazione, Pilade, Porcile, Orgia, Bestia da stile)''. Parathënie nga G. Davico Bonino. Milano: Garzanti, 1988. * ''Affabulazione''. Me një shënim të G. Davico Bonino. Torino: Einaudi, 1992. ** Përkthyer në anglisht si ''Manifesto për një Teatër të Ri'' i ndjekur nga ''Infabulation'' nga Thomas Simpson. Toronto: University of Toronto Press, 2008. * ''Teatro''. Redaktuar nga Walter Siti dhe Silvia De Laude. Milano: Mondadori, 2001. === Skenarë të botuar === * ''[[Akatone (film)|Accattone]]''. Edizioni FM: Romë, 1961. * ''La commare secca'', e shkruar bashkë me [[Bernardo Bertolucci]] dhe Sergio Citti. Milan: Zibetti, 1962. * ''Mami Roma''. Milano: Rizzoli, 1962. * ''Il Vangelo secondo Matteo''. Milano: Garzanti, 1964. * ''Ali Dagli occhi azzurri'' (me ''La notte brava'', ''La ricotta'', ''Accattone'', ''Mamma Roma'' ) * ''Il padre selvaggio''. “Kinema e Film” numrat 3 dhe 4, 1967. ** Ribotuar në formë libri. Einaudi: Torino, 1975. * ''Edipo re''. Milano: Garzanti Editore, 1967. ** Përkthyer në anglisht nga John Mathews si ''Edipi Mbret''. Londër: Lorrimer Publishing Ltd, 1971. * ''Teorema''. Milano: Garzanti, 1968. * ''Che cosa sono le nuvole?''. “Kinema e Film” numrat 7 dhe 8, 1969. * ''Medea''. Milano: Garzanti, 1970. * ''Ostia'', bashkë-shkruar me Sergio Citti. Milano: Garzanti, 1971. * ''Trilogia della vita ( Decameron, I racconti di Canterbury, Il fiore delle mille e una notte )''. Bolonja: Cappelli, 1971. * ''San Paolo''. Torino: Einaudi, 1977. ** Përkthyer në anglisht si ''Shën Pali: Një Skenar'' nga Elizabeth A. Castelli. Parathënie nga Alain Badiou. Hyrje nga Ward Blanton dhe Elizabeth A. Castelli. Redaktuar nga Elizabeth A. Castelli. Londër: Verso, 2025. === Esetë === * ''Passione e ideologia (1948–1958)''. Milano: Garzanti, 1960. ** Botim i ri me një parathënie nga Cesare Segre, Torino: Einaudi, 1985. ** Botim i ri me një parathënie të Alberto Asor Rosa, Milano: Garzanti, 1994. * ''Empirismo eretico''. Milano: Garzanti, 1972. ** Përkthyer në anglisht nga Ben Lawton dhe Louise K. Barnett si ''Empiricizëm Heretik''. Redaktuar nga Louise K. Barnett. Bloomington: Shtëpia Botuese e Universitetit të Indianës, 1988. * ''L'Odore dell'India''. Milan: Longanesi & CS f. A., 1974. ** Përkthyer në anglisht nga David Price si ''Aroma e Indisë''. The Olive Press: Londër, 1984. * ''Scritti corsari''. Milano: Garzanti, 1975. ** (Botim i ri me një parathënie nga Alfonso Bernardinelli, 1990.) * ''Lettere luterane''. Torino: Einaudi, 1976. ** Përkthyer në anglisht nga Stuart Hood si ''Lutheran Letters''. Carcanet Press: Nju Jork, 1987. * ''Descrizioni di descrizioni''. Redaktuar nga Graziella Chiarcossi. Torino: Einaudi, 1979. (Botim i ri me parathënie të G. Dossena, Milano: Garzanti, 1996.) * ''Il Portico della Morte''. Redaktuar nga Cesare Segre. Milano: Garzanti, 1988. * ''I filmoj degli altri''. Redaktuar nga Tullio Kezich. Parma: Guanda, 1996. * ''Saggi sulla letteratura e sull'arte''. Redaktuar nga Walter Siti dhe Silvia De Laude, 2 vëll. Milano: Mondadori, 1999. * ''Saggi sulla politica e sulla società''. Redaktuar nga Walter Siti dhe Silvia De Laude, 2 vëll. Milano: Mondadori, 1999. * ''Pasolini: Loja e Masakrës''. Përkthyer nga Anna Battista. Redaktuar nga Stephen Barber. Shtëpia Botuese Sun Vision, 2013. * ''Estetika Heretike: Pasolini mbi Pikturën''. Redaktuar dhe përkthyer me një hyrje nga Ara H. Merjian dhe Alessandro Giammei. Përcjell nga TJ Clark. Londër: Verso, 2023. === Korrespondencat === * ''Le belle bandiere: Dialoghi 1960–65''. Redaktuar nga GianCarlo Ferretti. Romë: Editori Riuniti, 1977. * ''Il Caos''. Redaktuar nga GianCarlo Ferretti. Romë: Editori Riuniti, 1979. * ''Lettere 1940–1954''. Redaktuar nga Nico Naldini. Torino: Einaudi, 1986. ** Përkthyer në anglisht si ''Letrat e Pier Paolo Pasolini-t, vëll.'' ''1: 1940-1954'' nga Stuart Hood. Londër: Quartet Books, 1992. * ''Lettere 1955–1975''. Redaktuar nga Nico Naldini. Torino: Einaudi, 1988. * ''Unë dialoghi''. Redaktuar nga G. Falaschi, me një parathënie të GianCarlo Ferretti. Romë: Editori Riuniti, 1992. * ''Pier Paolo Pasolini, Vita attraverso le lettere''. Redaktuar nga Nico Naldini. Torino: Einaudi, 1994. === Intervistat === * Duflot, Zhan. ''Entretiens avec Pier Paolo Pasolini (1969)''. Paris: Belfond, 1970. ** Botimi i dytë, i zgjeruar, ''PP Pasolini, les dernières paroles d'un impie (1969–1975)''. Redaktuar nga Jean Duflot. Paris: Belfond, 1981. * Gulinucci, M., ed. ''Interviste corsare sulla politica e sulla vita 1955–1975''. Romë: Redaksia e Liberal Atlantide, 1995. * Magrelli, E., bot. ''Con Pier Paolo Pasolini. ("Quaderni di kritika e filmit.")'' Romë: Bulzoni, 1977. * Stack, Oswald. ''Pasolini mbi Pasolinin (1968)''. Londër: Thames and Hudson, 1969. == Shih edhe == * [[Kinematografia e Italisë]] * [[Fashizmi]] * [[Antonio Gramshi]] * [[Partia Komuniste e Italisë]] * [[Antifashizmi]] == Referime == {{Reflist}} [[Kategoria:Vdekje 1975]] [[Kategoria:Lindje 1922]] [[Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara]] 8cxtp16vndhajlar4n0brpkt199iblm 0 18157 3059201 3058849 2026-10-24T04:45:29Z Leutrim.P 113691 /* */ 3059201 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | name = Agim Ramadani | image = [[File:Permendorja Agim Ramadani.JPG|220px]] | caption = ''Mu shterrshin syt nëse pushoj Lirinë tënde me ëndërrue, mallkue qoftë gjaku im nëse më vrasin pa luftue''. | birth_date = 3 maj 1963 | birth_place = [[Zhegër]], [[Komuna e Gjilanit]], [[Krahina Autonome e Kosovës dhe Metohisë|KAKD]] | death_date = 11 prill 1999 | death_place = [[Kosharja (Gjakovë)|Koshare]], [[Komuna e Gjakovës]] | nickname = '''"KATANA"''' | birthname = | allegiance = [[File:Flag of the Kosovo Liberation Army.svg|30px]] [[Ushtria Çlirimtare e Kosovës]]<br> *[[File:Flag of Kosova (1991–1999).svg|30px]] [[Forcat e Armatosura të Republikës së Kosovës (1998-1999)|Forcat e Armatosura të Republikës së Kosovës]] | branch = | serviceyears = 1998 – 1999 | rank = [[Komandant brigade]] | servicenumber = | unit = [[Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës|Brigada 138]] | commands = [[Kosharja (Gjakovë)|Koshare]], [[rajoni i Gjakovës]], [[Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës|Zona Operative e Dukagjinit]] | battles = [[Lufta e Kosovës]]<br> *[[Beteja e Koshares]] *[[Operacioni Feniks|Operacioni "Feniks"]] *[[Luftimet në Gjocaj e Jasiq (1998)|Operacionet në Gjocaj dhe Jasiq]] *[[Beteja e Opijazit]] *[[Operacioni Shqiponja (Kosovë)|Operacioni "Shqiponja"]] *[[Operacioni afër Gjeravicës]] | battles_label = | awards = [[Urdhëri Hero i Kosovës]] (pas vdekjes) | relations = | laterwork = }} '''Agim Ramadani''' ose '''Agim Hysni Ramadani''' (lindur më: 3 maj 1963 – 11 prill 1999, [[Zhegër]], [[Gjilani|Gjilan]]) ishte shkrimtar dhe luftëtar [[shqiptar i Kosovës]], gjatë [[Luftës së Kosovës]] shërbeu si [[komandant brigade]] i [[Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës|Brigadës 138]] të [[Ushtria Çlirimtare e Kosovës|Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës]] i njohur me nofkën "'''Katana'''", ku kreu operacione të suksesshme ushtarake kundër [[Forcat e Armatosura të Serbisë dhe Malit të Zi|Forcave të Armatosura të Serbisë]] përreth kufirit. Ramadani ra dëshmor në [[Beteja e Koshares|Betejën e Koshares]], gjatë luftimeve intensive ku u thye kufiri [[Kosovë]]–[[Shqipëri]]. Pas përfundimit të luftës, ai u shpall [[Urdhri Hero i Kosovës|Hero i Kosovës]].<ref>{{Cite web |last=Qeriqi |first=Zamir |date=2026-04-11 |title=Agim Hysni Ramadani (3.5.1963 – 11.4.1999) |url=https://www.radiokosovaelire.com/agim-hysni-ramadani-3-5-1963-11-4-1999/ |access-date=2026-10-22 |website=Radio Kosova e Lirë |language=en-US}}</ref> ==Jeta e hershme== Të parët e Familjes së tij ishin me prejardhje nga Malësia e Karadakut, pikërisht nga fshati Depcë afër Preshevës. Shkollimin Fillor e kreu në vendlindje, ndërsa Shkollën e Mesme Teknike në Gjilan në vitin 1980, dhe më pas e vazhdoi Akademinë Ushtarake–Drejtimi i Komunikacionit në [[Zagrebi|Zagreb]] të [[Kroacia|Kroacisë]]. Me poezi dhe pikturë është marrë që nga shkollimi i mesëm. Përderisa poezitë e tij, sa ishte gjallë i mbetën të shpërndara nëpër revista të ndryshme e në dorëshkrim, si piktor organizoi ekspozita kolektive e personale në Kroaci, ku punoi si ushtarak dhe në Zvicër ku jetoi si emigrant politik dhe me fillimin e luftës në Kroaci, ai e braktisi ish–Armatën Jugosllave ku punonte si oficer. Në vitin 1998 pranohet anëtarë nderi në Akademinë Evropiane të Arteve. Ndonëse e kishte të rregulluar statusin e emigrantit, Agim Ramadani në vitin 1998, iu përgjigj thirrjes së atdheut dhe u inkuadrua në radhët e [[Ushtria Çlirimtare e Kosovës|Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës]] (UÇK), duke i lënë në Zvicër gruan dhe tre fëmijët e tij. Gjatë luftës u dëshmua si strateg i lartë dhe udhëheqës i dashur për ushtarët. Ishte njëri ndër hartuesit e planit për thyerjen e kufirit shqiptaro-shqiptar, gjë të cilën edhe e bëri bashkë me shokët e vet. Ishte i pari që shkuli gurin-piramidën-kufitare në [[Kosharja|Koshare]]. Pas thyerjes së këtij kufiri, në pjesën e Kosovës, tek vendi i quajtur "Zharret", ai ra dëshmorë heroikisht për të mos vdekur kurrë. Njihet me emrin konspirativ "KATANA". Llogaritet si një nga heronjtë më të njohur të historisë së re shqiptare. Në Gjilan para Teatrit Kombëtar i është ngritur një shtatore, në të cilën janë komponuar të gjitha elementet artistike dhe luftarake të Agim Ramadanit–KATANËS. Është përfaqësuar në disa leksikone dhe antologji të shkrimtarëve shqiptarë, të botuara pas luftës së Kosovës në vitin 2000. Agimi la pas vetes tre pasardhës, djemtë Jetonin dhe Edonin, si dhe vajzën Lorinën. [[Skeda:Shtatorja e Agim Ramadanit.jpg|parapamje|220px|Shtatorja e Agim Ramadanit në Gjilan.]] ==Lufta e Kosovës== Me shpërthimin e Luftës së Kosovës, Agim Ramadani iu bashkua [[UÇK|Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës]], ku menjëherë u bë komandant në Zonën Operative të Dukagjinit. === Operacionet në Gjocaj dhe Jasiq === Më [[26 Korrik|28 Korrik]] [[1998]], Agim Ramadani erdhi për të përforcuar mbrojtjen e fshatrave Gjocaj dhe Jasiq. Trupat e Ushtrisë Jugosllave sulmuan fshatrat nga Baza Ushtarake e Koshares për të marrë dy pikat strategjike, por sulmi jugosllav dështoi, duke rezultuar në 8 ushtarë serbë të vrarë si dhe një major serb të Ushtrisë Jugosllave, ndërsa UÇK-ja nën komandën e Agim Ramadanit pësoi tre viktima. === Beteja e Opijazit === Aksioni i tij i parë ushtarak ndodhi më [[9 Gusht]] [[1998]] në fshatin Opijaz ku mposhti me sukses forcat serbo–jugosllave duke vrarë 17 ushtarë serbë si dhe 2 oficerë serbë të Ushtrisë Jugosllave. === Operacioni Shqiponja === Më [[15 Gusht]] [[1998]], Agim Ramadani nisi "Operacionin Shqiponja", i cili përfshinte sulmin e stacionit policor të Zhilloviçit me vetëm 8 ushtarë të UÇK-së kundër një batalioni të madh të Ushtrisë Jugosllave. Sulmi ishte i planifikuar mirë dhe u ekzekutua me sukses, duke rezultuar në numrin më të madh të vdekjeve të ushtrisë jugosllave gjatë [[Lufta e Kosovës|Luftës së Kosovës]]. Ndërkaq, UÇK-ja nuk ka pasur viktima. === Operacioni afër Gjeravicës === Operacioni i tij i radhës kundër forcave serbo–jugosllave ndodhi në një postë ushtarake jugosllave dhe në një Kullë Roje pranë malit të Gjeravicës më [[15 Shtator]] [[1998]]. Përsëri forcat serbo–jugosllave pësuan një disfatë të rëndë, me një nga numri më i madh i vdekjeve gjatë luftës në atë kohë. Sulmi i Agim Ramadanit la të vdekur 40 ushtarë serbë dhe 20 të plagosur. === Operacioni Feniks === Në operacionin e tij të ardhshëm të koduar si "Operacioni Feniks" më [[30 Shtator]] [[1998]], Agim Ramadani sulmoi pozicionet e Ushtrisë Jugosllave pranë Bazës Ushtarake Serbe në Koshare. Përsëri operacioni përfundoi me fitoren e brigadës së Agim Ramadanit, duke vrarë 6 ushtarë serbë, duke plagosur 8 të tjerë, si dhe e shkatërruan 1 tank dhe 1 autoblind. === Beteja e Koshares === Më [[9 Prill]] [[1999]] Agim Ramadani, së bashku me 136 ushtarë nën komandën e tij, kaloi kufirin Shqipëri–Kosovë afër Koshares dhe sulmoi Forcat Jugosllave që ishin rreth 300 ushtarë, duke filluar Betejën më të përgjakshme në tërë Luftën e Kosovës. Luftimet e ditës së parë zgjatën 24 orë dhe përfunduan me fitoren e forcave të Agim Ramadanit, duke i detyruar ushtarët serbë të tërhiqen nga baza ushtarake e Koshares. Luftimet e ashpra lanë të vdekur 4 ushtarë të UÇK-së dhe 23 ushtarë serbë. == Tituj të veprave == * Një jetë tjetër - Prishtinë [[2002]] (pas vdekjes) == Shënime == *{{Libri|Copëza historie nga lufta e Kosovës/3|Copëza historie nga lufta e Kosovës}} [https://web.archive.org/web/20100921011804/http://kosharja99.info/] == Shiko dhe == *[[Lufta e Kosovës]] *[[Beteja e Koshares]] *[[Beteja e Pashtrikut]] *[[Beteja e Junikut]] *[[Pavarësia e Kosovës]] == Referime == {{DEFAULTSORT:Ramadani, Agim}} [[Kategoria:Biografi shqiptare]] [[Kategoria:Shkrimtarë shqiptarë]] [[Kategoria:Shkrimtarë kosovarë]] [[Kategoria:Dëshmorë]] [[Kategoria:Lindje 1963]] [[Kategoria:Vdekje 1999]] [[Kategoria:Njerëz nga Gjilani]] [[Kategoria:Njerëz nga Karadaku]] [[Kategoria:Komandantë brigade të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës]] [[Kategoria:Shqiptarë të Kosovës]] phxlvsu947afs46hxih5aa2l63gzdab 0 18905 3059129 3053546 2026-10-23T19:10:03Z Arianit 106 Përkthyer nga anglishtja, sipas artikullit en:Sun, versioni i datës 15 tetor 2026 (revizioni 1380357941) 3059129 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ylli në qendër të Sistemit Diellor}} {{Use British English|date=March 2025}} {{Use dmy dates|date=September 2026}} {{CS1 config|mode=cs1}} {{infobox | headerstyle = background: #FFFFC0 | title = Dielli | image = [[File:The Sun in white light.jpg|frameless|alt=Një sferë e bardhë që shkëlqen, me njolla të zeza diellore]] | caption = Dielli siç shihet përmes një filtri diellor | labelstyle = background: inherit; | label1 = Emra | data1 = Dielli, [[Soli (hyjni)|Sol]],<ref name=OED /> {{ill|Sól|en|Sól (Germanic mythology)}}, [[Helio]]<ref name=Lexico /> | label2 = Mbiemra | data2 = Diellor<ref name=OED2 /> | label3 = {{ill|Simbolet e planetëve|en|Planet symbols|lt=Simboli}} | data3 = [[File:Sun symbol (bold).svg|24px|☉|alt=Rreth me një pikë në mes|class=skin-invert]] | header4 = Të dhëna vëzhgimi | label5 = Distanca mesatare nga Toka | data5 = {{val|1|ul=au}}<br />149.600.000 km<br />8&nbsp;min 19&nbsp;s, shpejtësia e dritës<ref name="Pitjeva2009">{{cite journal |last1=Pitjeva |first1=E. V. |last2=Standish |first2=E. M. |year=2009 |title=Proposals for the masses of the three largest asteroids, the Moon–Earth mass ratio and the Astronomical Unit |url=https://zenodo.org/record/1000691 |url-status=live |journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy |volume=103 |issue=4 |pages=365–372 |bibcode=2009CeMDA.103..365P |doi=10.1007/s10569-009-9203-8 |issn=1572-9478 |s2cid=121374703 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709062657/https://zenodo.org/record/1000691 |archive-date=9 July 2019 |access-date=13 July 2019 |language=en}}</ref> | label6 = {{longitem|Ndriçimi i dukshëm}} | data6 = −26.74 (''V'')<ref name="nssdc">{{cite web |last=Williams |first=D. R. |date=1 July 2013 |title=Sun Fact Sheet |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100715200549/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |archive-date=15 July 2010 |access-date=12 August 2013 |publisher=NASA Goddard Space Flight Center |language=en}}</ref> | label7 = {{longitem|Madhësia absolute}} | data7 = 4.83<ref name="nssdc" /> | label8 = {{longitem|Klasifikimi spektral}} | data8 = G2V<ref>{{cite book |last=Zombeck |first=Martin V. |url=http://ads.harvard.edu/books/hsaa/ |title=Handbook of Space Astronomy and Astrophysics 2nd edition |year=1990 |publisher=[[Cambridge University Press]] |access-date=13 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203012304/http://ads.harvard.edu/books/hsaa/ |archive-date=3 February 2021 |url-status=live |language=en}}</ref> | label9 = {{ill|Metaliciteti|en|Metallicity}} | data9 = ''Z'' = {{val|0.0165|0.0010}}<ref name="magg">{{cite journal |last1=Magg |first1=Ekaterina |last2=Bergemann |first2=Maria |last3=Serenelli |first3=Aldo |last4=Bautista |first4=Manuel |last5=Plez |first5=Bertrand |last6=Heiter |first6=Ulrike |last7=Gerber |first7=Jeffrey M. |last8=Ludwig |first8=Hans-Günter |last9=Basu |first9=Sarbani |last10=Ferguson |first10=Jason W. |last11=Gallego |first11=Helena Carvajal |last12=Gamrath |first12=Sébastien |last13=Palmeri |first13=Patrick |last14=Quinet |first14=Pascal |title=Observational constraints on the origin of the elements: IV. Standard composition of the Sun |journal=Astronomy & Astrophysics |date=May 2022 |volume=661 |pages=A140 |doi=10.1051/0004-6361/202142971 |doi-access=free |arxiv=2203.02255 |bibcode=2022A&A...661A.140M |language=en}}</ref> | label10 = Madhësia këndore | data10 = {{val|0.527|–|0.545|u=°}}<ref>{{cite web |title=Eclipse 99: Frequently Asked Questions |url=http://education.gsfc.nasa.gov/eclipse/pages/faq.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527142627/http://education.gsfc.nasa.gov/eclipse/pages/faq.html |archive-date=27 May 2010 |access-date=24 October 2010 |publisher=NASA |language=en}}</ref> | header11 = Karakteristikat orbitale | label12 = {{longitem|Distanca mesatare nga qendra e [[Hyjplimja|Rrugës së Qumështit]]}} | data12 = 24.000 deri në 28.000 [[Dritëviti|dritëvjet]]<ref name="francis14">{{cite journal |last1=Francis |first1=Charles |last2=Anderson |first2=Erik |date=June 2014 |title=Two estimates of the distance to the Galactic Centre |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=441 |issue=2 |pages=1105–1114 |arxiv=1309.2629 |bibcode=2014MNRAS.441.1105F |doi=10.1093/mnras/stu631 |doi-access=free |s2cid=119235554 |language=en}}</ref> | label13 = {{ill|Viti galaktik|en|Galactic year}} | data13 = 225–250 milionë {{ill|Viti julian|en|Julian year (astronomy)|lt=vjet}} | label14 = [[Shpejtësia (fizikë)|Shpejtësia]] | data14 = {{indented plainlist |<!-- -->*251 km/s<br />orbitë rreth qendrës galaktike <!-- -->*20 km/s<br />drejt lagjes yjore <!-- -->*370 km/s<br />drejt sfondit kozmik mikrovalor<ref>{{cite journal |display-authors=5 |last1=Hinshaw |first1=G. |last2=Weiland |first2=J. L. |last3=Hill |first3=R. S. |last4=Odegard |first4=N. |last5=Larson |first5=D. |last6=Bennett |first6=C. L. |last7=Dunkley |first7=J. |last8=Gold |first8=B. |last9=Greason |first9=M. R. |last10=Jarosik |first10=N. |last11=Komatsu |first11=E. |last12=Nolta |first12=M. R. |last13=Page |first13=L. |last14=Spergel |first14=D. N. |last15=Wollack |first15=E. |last16=Halpern |first16=M. |last17=Kogut |first17=A. |last18=Limon |first18=M. |last19=Meyer |first19=S. S. |last20=Tucker |first20=G. S. |last21=Wright |first21=E. L. |year=2009 |title=Five-year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe observations: data processing, sky maps, and basic results |journal=The Astrophysical Journal Supplement Series |volume=180 |issue=2 |pages=225–245 |arxiv=0803.0732 |bibcode=2009ApJS..180..225H |doi=10.1088/0067-0049/180/2/225 |s2cid=3629998 |language=en}}</ref> }} | label15 = Pjerrësia ndaj planit orbital | data15 = {{unbulleted list | |7.25° (ekliptika)<ref name=nssdc /> |67.23° (plani galaktik) }} | label16 = {{ill|Rektascensioni|en|Right ascension|lt=Drejtdrejtimi i polit të veriut}} | data16 = 286.13° (286° 7′ 48″)<ref name="nssdc" /> | label17 = {{ill|Deklinacioni|en|Declination|lt=Deklinacioni i polit të veriut}} | data17 = +63.87° (63° 52′ 12″N)<ref name="nssdc" /> | label18 = Periudha e rrotullimit sidereal | data18 = {{unbulleted list |25.05 ditë (ekuatori) |34.4 ditë (polet)<ref name=nssdc /><!-- derived from T = ( 14.37 − 2.33 sin^2 L − 1.56 sin^4 L ) °/day, L = 90° --> }} | label19 = Shpejtësia e rrotullimit ekuatorial | data19 = {{val|1.997|u=km/s}}<ref name="sse">{{cite web |title=Solar System Exploration: Planets: Sun: Facts & Figures |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |archive-url=https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |archive-date=2 January 2008 |publisher=NASA |language=en}}</ref> | header20 = Karakteristikat fizike | label21 = {{longitem|[[Rrezja|Rrezja ekuatoriale]]}} | data21 = {{val|695500|u=km|fmt=commas}}<ref name=sse /><br />{{val|109|u=× rrezja e Tokës}}<ref name=sse /> | label23 = Rrafshimi | data23 = 0.00005<ref name="nssdc" /> | label24 = Sipërfaqja | data24 = {{val|6.09|e=12|u=km2}}<br />{{nowrap|{{val|fmt=commas|12000|u=× sipërfaqja e Tokës}}}} | label25 = [[Vëllimi|Vëllimi]] | data25 = {{unbulleted list |{{val|1.412|e=18|u=km3}}<ref name=sse /> |{{val|fmt=commas|1300000|u=× vëllimi i Tokës}} }} | label26 = [[Masa|Masa]] | data26 = {{unbulleted list |{{val|1.988475|0.000092|e=30|u=kg}}<ref name="Quantities">{{cite journal |bibcode=2016AJ....152...41P |title=Nominal Values for Selected Solar and Planetary Quantities: IAU 2015 Resolution B3 |last1=Prša |first1=Andrej |last2=Harmanec |first2=Petr |last3=Torres |first3=Guillermo |last4=Mamajek |first4=Eric |last5=Asplund |first5=Martin |last6=Capitaine |first6=Nicole |last7=Christensen-Dalsgaard |first7=Jørgen |last8=Depagne |first8=Éric |last9=Haberreiter |first9=Margit |last10=Hekker |first10=Saskia |last11=Hilton |first11=James |last12=Kopp |first12=Greg |last13=Kostov |first13=Veselin |last14=Kurtz |first14=Donald W. |last15=Laskar |first15=Jacques |last16=Mason |first16=Brian D. |last17=Milone |first17=Eugene F. |last18=Montgomery |first18=Michele |last19=Richards |first19=Mercedes |last20=Schmutz |first20=Werner |last21=Schou |first21=Jesper |last22=Stewart |first22=Susan G. |journal=The Astronomical Journal |date=2016 |volume=152 |issue=2 |page=41 |doi=10.3847/0004-6256/152/2/41 |doi-access=free |arxiv=1605.09788 |language=en}}</ref> |{{val|fmt=commas|332950|u=× masa e Tokës}}<ref name=nssdc /> }} | label27 = Dendësia mesatare | data27 = {{anchor|Density}}{{val|1.408|u=g/cm3}}<br />{{val|0.255|u=× dendësia e Tokës}}<ref name=nssdc /><ref name=sse /> | label28 = Mosha | data28 = 4.6 miliardë vjet<ref name="Bonanno">{{cite journal |last1=Bonanno |first1=A. |last2=Schlattl |first2=H. |last3=Paternò |first3=L. |year=2002 |title=The age of the Sun and the relativistic corrections in the EOS |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=390 |issue=3 |pages=1115–1118 |arxiv=astro-ph/0204331 |bibcode=2002A&A...390.1115B |doi=10.1051/0004-6361:20020749 |doi-access=free |s2cid=119436299 |language=en}}</ref><ref name=Connelly2012>{{cite journal |last1=Connelly |first1=J. N. |last2=Bizzarro |first2=M. |last3=Krot |first3=A. N. |last4=Nordlund |first4=Å. |last5=Wielandt |first5=D. |last6=Ivanova |first6=M. A. |date=2 November 2012 |title=The Absolute Chronology and Thermal Processing of Solids in the Solar Protoplanetary Disk |journal=Science |volume=338 |issue=6107 |pages=651–655 |bibcode=2012Sci...338..651C |doi=10.1126/science.1226919 |pmid=23118187 |s2cid=21965292 |language=en}}</ref> | label29 = {{longitem|{{ill|Graviteti sipërfaqësor|en|Surface gravity|lt=Graviteti sipërfaqësor ekuatorial}}}} | data29 = {{val|274|u=m/s2}}<ref name=nssdc /><br />{{cvt|274|m/s2|g0|disp=out|lk=out}}<ref name=sse /> | label30 = {{longitem|Faktori i momentit të inercisë}} | data30 = ~ {{val|0.059}}<ref name=nssdc /> | label31 = {{longitem|Shpejtësia e ikjes nga sipërfaqja}} | data31 = {{val|617.7|u=km/s}}<br />55 × shpejtësia e ikjes nga Toka<ref name=sse /> | label32 = Temperatura | data32 = {{unbulleted list | |{{val|15700000|ul=K|fmt=commas}} (qendra)<ref name=nssdc /> |{{val|5777|u=K|fmt=commas}} ([[fotosfera]])<ref name=sse /> |{{val|5000000|u=K|fmt=commas}} ([[Korona diellore|korona]]) }} | label33 = Ndriçimi | data33 = {{unbulleted list | |{{val|3.828|e=26|ul=W}}<ref name=nssdc /> |{{val|3.75|e=28|u=lumeni}} |{{val|98|u=lm/W}} efikasiteti ndriçues |{{val|2.99|e=27|u=cd}} |{{val|6.17|e=9|u=lm/m²}} }} | label34 = {{ill|Indeksi i ngjyrës|en|Color index|lt=Ngjyra}} (B-V) | data34 = {{val|0.656|0.005}}<ref>{{cite journal |first=David F. |last=Gray |title=The Inferred Color Index of the Sun |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=104 |issue=681 |pages=1035–1038 |date=November 1992 |doi=10.1086/133086 |bibcode=1992PASP..104.1035G |language=en}}</ref> | label35 = Rrezatanca mesatare | data35 = {{val|2.009|e=7|u=W·m<sup>−2</sup>·sr<sup>−1</sup>}} | label37 = {{longitem|Përbërja e fotosferës sipas masës}} | data37 = {{unbulleted list| | 73.46% [[Hidrogjeni|hidrogjen]] | 24.85% [[Heliumi|helium]] | 0.77% [[Oksigjeni|oksigjen]] | 0.29% [[Karboni|karbon]] | 0.16% [[Hekuri|hekur]] | 0.12% [[Neoni|neon]] | 0.09% [[Azoti|azot]] | 0.07% [[Silici|silic]] | 0.05% [[Magneziumi|magnez]] | 0.04% [[Sulfuri|squfur]]<ref>{{cite web |title=The Sun's Vital Statistics |url=http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html |url-status=live |archive-url=https://www.webcitation.org/6BOkQXma3?url=http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html |archive-date=14 October 2012 |access-date=29 July 2008 |publisher=Stanford Solar Center |language=en}} Cituar sipas {{cite book |last=Eddy |first=J. |date=1979 |title=A New Sun: The Solar Results From Skylab |url=https://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm |page=37 |publisher=NASA |id=NASA SP-402 |access-date=12 July 2017 |archive-date=30 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210730024856/https://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm |url-status=live |language=en}}</ref> }} }} '''Dielli''' është [[Ylli|ylli]] që ndodhet në qendër të [[Sistemi diellor|Sistemit Diellor]]. Ai është një [[Sfera|sferë]] masive me [[Plazma (fizikë)|plazmë]] të nxehtë, e cila nxehet deri në {{ill|Incandeshenca|en|Incandescence|lt=incandeshencë}} nga reaksionet e {{ill|Fuzioni bërthamor|en|Nuclear fusion|lt=fuzionit bërthamor}} në bërthamën e tij. Dielli rrezaton energjinë nga [[sipërfaqja]] e tij kryesisht si [[dritë e dukshme]] dhe [[rrezatim infra të kuq]], ndërsa 10% e energjisë është në diapazonin e [[Rrezet ultravjollcë|rrezeve ultravjollcë]]. Ai është burimi kryesor i energjisë për [[Jeta|jetën]] në [[Toka|Tokë]]. Në shumë kultura, Dielli ka qenë objekt nderimi dhe, që nga [[Historia e lashtë|lashtësia]], temë qendrore e kërkimeve astronomike. Dielli orbiton qendrën e Rrugës së Qumështit, në një distancë prej 24.000 deri në 28.000 [[Dritëviti|dritëvjetësh]]. Distanca mesatare e tij nga Toka është rreth {{val|1.496|e=8|u=kilometres}}, ose afërsisht 8 [[minutë-dritë|minuta-dritë]]. Distanca midis Diellit dhe Tokës u përdor për të përcaktuar një njësi gjatësie të quajtur [[njësia astronomike]] (au), e cila tani përcaktohet si {{val|149.5978707|e=6|u=kilometres|}}. Dielli është objekti më i madh dhe më masiv në Sistemin Diellor; [[rrezja diellore|diametri i tij]] është rreth {{val|1391400|u=km|fmt=commas}} ({{val|864600|u=mi|fmt=commas}}), afërsisht 109 herë më i madh se ai i Tokës. [[masa e Diellit|Masa e Diellit]] është rreth 330.000 herë më e madhe se masa e Tokës dhe përbën afërsisht 99,86% të masës së përgjithshme të Sistemit Diellor. Shtresa sipërfaqësore e Diellit, fotosfera, përbëhet kryesisht nga [[Hidrogjeni|hidrogjeni]] (~73%) dhe [[Heliumi|heliumi]] (~25%), si dhe nga sasi shumë më të vogla elementesh më të rënda, përfshirë [[Oksigjeni|oksigjenin]], [[Karboni|karbonin]], [[Neoni|neonin]] dhe [[Hekuri|hekurin]]. Dielli u formua rreth 4,6&nbsp;miliardë<ref group=lower-alpha name=short>Të gjithë numrat në këtë artikull përdorin shkallën e shkurtër. Një miliard është 10<sup>9</sup>, ose 1.000.000.000.</ref> vjet më parë nga [[Shembja gravitacionale|shembja gravitacionale]] e lëndës brenda një rajoni të një [[re molekulare|reje të madhe molekulare]]. Pjesa më e madhe e kësaj lënde u mblodh në qendër; pjesa tjetër u rrafshua në një disk rrotullues që u shndërrua në Sistemin Diellor. Masa qendrore u bë aq e nxehtë dhe e dendur sa, përfundimisht, nisi fuzioni bërthamor në [[Bërthama diellore|bërthamën e saj]]. Dielli tani klasifikohet si një [[yll i sekuencës kryesore i tipit G]] (G2V). Çdo sekondë, bërthama e Diellit bashkon rreth 600&nbsp;miliardë [[kilogram]]ë hidrogjen në helium dhe shndërron katër miliardë kilogramë lëndë në [[ekuivalenca masë–energji|energji]]. Rreth katër deri në shtatë miliardë vjet nga tani, kur shkrirja e hidrogjenit në bërthamën e Diellit të bjerë deri në atë pikë sa Dielli të mos jetë më në [[ekuilibër hidrostatik]], dendësia dhe temperatura e bërthamës së tij do të rriten ndjeshëm, duke bërë që shtresat e jashtme të zgjerohen dhe përfundimisht Dielli të shndërrohet në një [[gjigant i kuq]]. Sipas modeleve, pas fazës së gjigantit të kuq Dielli do të hedhë shtresat e jashtme dhe do të bëhet një lloj ylli i dendur e ftohës, një [[xhuxh i bardhë]]; ai nuk do të prodhojë më energji nga fuzioni, por do të vazhdojë të shkëlqejë e të lëshojë nxehtësi nga fuzioni i mëparshëm, ndoshta për triliona vjet. Më pas, sipas teorive, ai do të shndërrohet në një [[xhuxh i zi]] jashtëzakonisht të dendur, që lëshon energji të papërfillshme. == Etimologjia == Fjala angleze ''sun'' (diell) rrjedh nga [[Gjuha e vjetër angleze|anglishtja e vjetër]] {{Lang|ang|sunne}}. Fjalë të së njëjtës rrënjë gjenden në gjuhë të tjera [[Gjuhët gjermanike|gjermanike]], përfshirë {{Lang|fy|sinne}} në [[Gjuha perëndimore friziane|frizishten perëndimore]], {{Lang|nl|zon}} në [[Gjuha holandeze|holandisht]], {{Lang|nds|Sünn}} në [[Dialekti i gjermanishtes së ulët|gjermanishten e ulët]], {{Lang|de|Sonne}} në gjermanishten standarde, {{Lang|bar|Sunna}} në [[Gjuha bavareze|bavarisht]], {{Lang|non|sunna}} në [[Gjuha e vjetër norse|norsishten e vjetër]] dhe {{Lang|got|sunnō}} në gjuhën gotike. Të gjitha këto fjalë rrjedhin nga forma proto-gjermanike {{Lang|gem-x-proto|*sunnōn}}.<ref>{{cite book |last=Barnhart |first=R. K. |title=The Barnhart Concise Dictionary of Etymology |year=1995 |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-06-270084-1 |page=776 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Orel |first=Vladimir |author-link=Vladimir Orel |year=2003 |title=A Handbook of Germanic Etymology |page=[https://archive.org/details/Orel-AHandbookOfGermanicEtymology/mode/2up/search/sun 41] |url=https://archive.org/details/Orel-AHandbookOfGermanicEtymology/mode/2up |via=Internet Archive |publisher=Brill |place=Leiden |isbn=978-9-00-412875-0 |language=en}}</ref> Në fund të fundit, këto lidhen me fjalën për ''diellin'' në degë të tjera të familjes së gjuhëve indo-evropiane, ndonëse në shumicën e rasteve gjendet një temë emërore me ''l'', në vend të temës gjinore me ''n'', si për shembull në [[Gjuha latine|latinishten]] {{Lang|la|sōl}}, [[Gjuha greke e lashtë|greqishten e lashtë]] {{Lang|grc|ἥλιος}} ({{Lang|grc-Latn|hēlios}}), [[Gjuha e Uellsit|uaishten]] {{Lang|cy|haul}} dhe [[Gjuha çeke|çekishten]] {{Lang|cs|slunce}}, si edhe në sanskritisht {{Lang|sa|स्वर्}} ({{Lang|sa-Latn|svár}}) dhe [[Gjuha perse|persisht]] {{Lang|fa|خور}} ({{Lang|fa-Latn|xvar}}), ku *l është bërë ''r''. Në të vërtetë, tema me ''l'' mbijetoi edhe në proto-gjermanisht, në formën {{Lang|gem-x-proto|*sōwelan}}, prej së cilës rrjedhin {{Lang|got|sauil}} në gjuhën gotike (krahas {{Lang|got|sunnō}}) dhe forma prozaike {{Lang|non|sól}} në norsishten e vjetër (krahas formës poetike {{Lang|non|sunna}}). Nëpërmjet saj rrjedhin edhe fjalët për ''diellin'' në gjuhët bashkëkohore skandinave: {{Lang|sv|sol}} në [[Gjuha suedeze|suedisht]] dhe [[Gjuha daneze|danisht]], {{Lang|is|sól}} në [[Gjuha islandeze|islandisht]], etj.<ref>{{cite book |last=Orel |first=Vladimir |author-link=Vladimir Orel |year=2003 |title=A Handbook of Germanic Etymology |page=[https://archive.org/details/Orel-AHandbookOfGermanicEtymology/mode/2up/search/sun 41] |url=https://archive.org/details/Orel-AHandbookOfGermanicEtymology/mode/2up |via=Internet Archive |publisher=Brill |place=Leiden |isbn=978-9-00-412875-0 |language=en}}</ref> Mbiemrat kryesorë në anglisht që lidhen me Diellin janë ''sunny'' për dritën e diellit dhe, në kontekste teknike, ''solar'' ({{IPAc-en|ˈ|s|oʊ|l|ər}}),<ref name="OED2">{{cite encyclopedia |title=solar |encyclopedia=Oxford English Dictionary |edition=online |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oed.com/search/dictionary/?q=solar |url-access=subscription |language=en}}</ref> nga latinishtja {{Lang|la|sol}}.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Little |first1=William |encyclopedia=Oxford Universal Dictionary on Historical Principles |last2=Fowler |first2=H. W. |last3=Coulson |first3=J. |year=1955 |edition=3rd |title=Sol |asin=B000QS3QVQ |url=https://archive.org/details/oxforduniversald07litt |publisher=Oxford University Press |language=en}}</ref> Nga greqishtja {{Lang|grc-Latn|helios}} vjen mbiemri i rrallë ''heliac'' ({{IPAc-en|ˈ|h|iː|l|i|æ|k}}).<ref>{{cite encyclopedia |title=heliac |encyclopedia=Oxford English Dictionary |edition=online |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oed.com/search/dictionary/?q=heliac |url-access=subscription |language=en}}</ref> Në anglisht, fjalët greke dhe latine përdoren në poezi si personifikime të Diellit: [[Helio|Helios]] ({{IPAc-en|ˈ|h|iː|l|i|ə|s}}) dhe [[Soli (hyjni)|Sol]] ({{IPAc-en|'|s|ɒ|l}}).<ref name="Lexico">{{cite web |title=Helios |website=Lexico UK English Dictionary |publisher=Oxford University Press |url=http://www.lexico.com/definition/Helios |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327234645/https://www.lexico.com/definition/helios |archive-date=2020-03-27 |language=en}}</ref><ref name="OED">{{cite encyclopedia |title=Sol |encyclopedia=Oxford English Dictionary |edition=online |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oed.com/search/dictionary/?q=Sol |url-access=subscription |language=en}}</ref> Në fantashkencë, ''Sol'' mund të përdoret për ta dalluar Diellin nga yjet e tjerë. Termi ''sol'', me ''s'' të vogël, përdoret nga astronomët planetarë për kohëzgjatjen e një dite diellore në një planet tjetër, si [[Marsi]].<ref>{{cite web |date=2006-11-15 |title=Opportunity's View, Sol 959 (Vertical) |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/images/pia01892.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022155351/http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/images/pia01892.html |archive-date=2012-10-22 |access-date=2007-08-01 |publisher=[[NASA]] |language=en}}</ref> Simboli astronomik i Diellit është një rreth me një pikë në qendër: ☉.<ref>{{cite book |last1=Allen |first1=Clabon W. |author-link1=Clabon Allen |last2=Cox |first2=Arthur N. |editor-last=Cox |editor-first=Arthur N. |year=2000 |title=Allen's Astrophysical Quantities |page=2 |publisher=Springer |edition=4th |isbn=978-0-38-798746-0 |url=https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C |language=en}}</ref> Ai përdoret për njësi si ''M''<sub>☉</sub> (masa diellore), ''R''<sub>☉</sub> (rrezja diellore) dhe ''L''<sub>☉</sub> (ndriçueshmëria diellore).<ref>{{cite web |title=solar mass |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100516843 |access-date=2024-05-26 |website=Oxford Reference |archive-date=2024-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526223811/https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100516843 |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Weissman |first1=Paul |url=https://books.google.com/books?id=4gmSOrXIQUEC&dq=%22solar+radius%22&pg=PA349 |title=Encyclopedia of the Solar System |last2=McFadden |first2=Lucy-Ann |last3=Johnson |first3=Torrence |date=1998-09-18 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-08-057313-7 |pages=349, 820 |language=en}}</ref> Studimi shkencor i Diellit quhet ''heliologji''.<ref>{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/heliology |title=heliology |publisher=Collins |website=Collins Dictionary |access-date=2024-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260130121636/https://www.collinsdictionary.com/archives/heliology |archive-date=2026-01-30 |url-status=live |language=en}}</ref> == Karakteristikat e përgjithshme == [[File:Solar System True Color EN.png|thumb|upright=1.3|Krahasimi i madhësisë së trupave kryesorë qiellorë në Sistemin Diellor, përfshirë Diellin. Distancat nuk janë në shkallë.]] Dielli është një {{ill|Yll i sekuencës kryesore i tipit G|en|G-type main-sequence star}} që përbën rreth 99,86% të masës së [[Sistemi diellor|Sistemit Diellor]].<ref name="Woolfson00">{{cite journal |last=Woolfson |first=M. |date=2000 |title=The origin and evolution of the solar system |url=http://inis.jinr.ru/sl/vol1/_djvu/P_Physics/Woolfson%20M.M.%20Origin%20and%20evolution%20of%20the%20solar%20system%20(IOP)(425s).pdf |url-status=live |journal=Astronomy & Geophysics |volume=41 |issue=1 |page=12 |bibcode=2000A&G....41a..12W |doi=10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711133403/http://inis.jinr.ru/sl/vol1/_djvu/P_Physics/Woolfson%20M.M.%20Origin%20and%20evolution%20of%20the%20solar%20system%20(IOP)(425s).pdf |archive-date=2020-07-11 |access-date=2020-04-12 |doi-access=free |language=en}}</ref><!-- There are several estimations on the mass of the Solar System; for further information please have a look at the talk page. --> Dielli klasifikohet si yll i tipit G2,<ref name="Phillips1995-47" /> domethënë është një {{ill|Yll i tipit G|en|G-type star}}, ku numri 2 tregon se [[temperatura efektive|temperatura sipërfaqësore]] e tij bie në intervalin e dytë të klasës G. Ka një [[Madhësia absolute|madhësi absolute]] prej +4,83 dhe vlerësohet të jetë më i ndritshëm se rreth 85% e yjeve në [[Hyjplimja]], shumica e të cilëve janë [[Xhuxhi i kuq|xhuxhë të kuq]].<ref>{{cite news |last=Than |first=K. |date=2006 |title=Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single |publisher=Space.com |url=http://www.space.com/scienceastronomy/060130_mm_single_stars.html |url-status=live |access-date=2007-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101221093125/http://www.space.com/scienceastronomy/060130_mm_single_stars.html |archive-date=2010-12-21 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last=Lada |first=C. J. |year=2006 |title=Stellar multiplicity and the initial mass function: Most stars are single |journal=Astrophysical Journal Letters |volume=640 |issue=1 |pages=L63–L66 |arxiv=astro-ph/0601375 |bibcode=2006ApJ...640L..63L |doi=10.1086/503158 |s2cid=8400400 |language=en}}</ref> Ai është më masiv se 95% e yjeve brenda një largësie prej {{cvt|7|pc|ly}}.<ref>{{cite journal |last1=Robles |first1=José A. |last2=Lineweaver |first2=Charles H. |last3=Grether |first3=Daniel |last4=Flynn |first4=Chris |last5=Egan |first5=Chas A. |last6=Pracy |first6=Michael B. |last7=Holmberg |first7=Johan |last8=Gardner |first8=Esko |title=A Comprehensive Comparison of the Sun to Other Stars: Searching for Self-Selection Effects |journal=The Astrophysical Journal |date=September 2008 |volume=684 |issue=1 |pages=691–706 |doi=10.1086/589985 |arxiv=0805.2962 |bibcode=2008ApJ...684..691R |hdl=1885/34434 |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/589985/fulltext/73840.text.html |access-date=2024-05-24 |archive-date=2024-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524200812/https://iopscience.iop.org/article/10.1086/589985/fulltext/73840.text.html |url-status=live |language=en}}</ref> Dielli është një yll i [[Popullsia I|Popullsisë I]], ose i pasur me elemente të rënda.{{efn|name=heavy elements}}<ref name="zeilik">{{cite book |last1=Zeilik |first1=M. A. |title=Introductory Astronomy & Astrophysics |last2=Gregory |first2=S. A. |year=1998 |publisher=Saunders College Publishing |isbn=978-0-03-006228-5 |edition=4th |page=322 |language=en}}</ref> Formimi i tij, rreth 4,6&nbsp;miliardë vjet më parë, mund të jetë shkaktuar nga valët goditëse të një ose disa [[Yjet Supernova|supernovave]] të afërta.<ref name=Connelly2012/><ref name="Falk">{{cite journal |last1=Falk |first1=S. W. |last2=Lattmer |first2=J. M. |last3=Margolis |first3=S. H. |year=1977 |title=Are supernovae sources of presolar grains? |journal=Nature |volume=270 |issue=5639 |pages=700–701 |bibcode=1977Natur.270..700F |doi=10.1038/270700a0 |s2cid=4240932 |language=en}}</ref> Këtë e sugjeron bollëku i lartë i elementeve të rënda në Sistemin Diellor, si [[Ari|ari]] dhe [[Urani (element kimik)|urani]], krahasuar me bollëkun e këtyre elementeve në yjet e varfra me elemente të rënda, të ashtuquajturat yje të [[Popullsia II|Popullsisë II]]. Elementet e rënda ka shumë të ngjarë të jenë prodhuar nga reaksionet bërthamore [[Endotermik|endotermike]] gjatë një supernove, ose nga [[Transmutimi bërthamor|transmutimi]] nëpërmjet [[përthithjes së neutroneve]] brenda një ylli masiv të gjeneratës së dytë.<ref name="zeilik" /> === Forma === Dielli nuk ka një kufi të përcaktuar, por dendësia e tij zvogëlohet në mënyrë eksponenciale me rritjen e lartësisë mbi {{ill|Fotosfera|en|Photosphere|lt=fotosferën}}.<ref name="Beer et al, 2012-41">{{cite book |last1=Beer |first1=J. |title=Cosmogenic Radionuclides: Theory and Applications in the Terrestrial and Space Environments |url=https://books.google.com/books?id=zKA0tZg0HwEC&pg=PA41 |last2=McCracken |first2=K. |last3=von Steiger |first3=R. |date=2012 |publisher=Springer |isbn=978-3-642-14651-0 |page=41 |language=en}}</ref> Për qëllime matjeje, rrezja e Diellit konsiderohet si largësia nga qendra e tij deri në skajin e fotosferës, sipërfaqja e dukshme e Diellit.<ref name="Phillips1995-73">{{cite book |last=Phillips |first=K. J. H. |title=Guide to the Sun |date=1995 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-39788-9 |url=https://books.google.com/books?id=idwBChjVP0gC&pg=PA73 |page=73 |language=en}}</ref> Rrumbullakësia e Diellit përcaktohet nga ndryshimi relativ midis rrezes së tij në ekuator, <math>R_\textrm{eq}</math>, dhe në pole, <math>R_\textrm{pol}</math>; kjo madhësi quhet shtypje dhe shprehet kështu:<ref name="Meftah-2015">{{cite journal |last1=Meftah |first1=M. |last2=Irbah |first2=A. |last3=Hauchecorne |first3=A. |last4=Corbard |first4=T. |last5=Turck-Chièze |first5=S. |last6=Hochedez |first6=J.-F. |last7=Boumier |first7=P. |last8=Chevalier |first8=A. |last9=Dewitte |first9=S. |last10=Mekaoui |first10=S. |last11=Salabert |first11=D. |date=March 2015 |title=On the Determination and Constancy of the Solar Oblateness |url=http://link.springer.com/10.1007/s11207-015-0655-6 |journal=Solar Physics |language=en |volume=290 |issue=3 |pages=673–687 |doi=10.1007/s11207-015-0655-6 |bibcode=2015SoPh..290..673M |issn=0038-0938}}</ref> <math display="block">\Delta_\odot = (R_\textrm{eq} -R_\textrm{pol})/R_\textrm{pol}.</math> Kjo vlerë është e vështirë të matet. Për shkak të shtrembërimit atmosferik, matja duhet të kryhet me satelitë; vlera është shumë e vogël, ndaj nevojitet një teknikë tepër e saktë.<ref name=GoughOverview2012>{{cite journal |last=Gough |first=Douglas |date=2012-09-28 |title=How Oblate Is the Sun? |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1226988 |journal=Science |language=en |volume=337 |issue=6102 |pages=1611–1612 |doi=10.1126/science.1226988 |pmid=23019636 |bibcode=2012Sci...337.1611G |issn=0036-8075 |url-access=subscription |archive-date=2023-11-14 |access-date=2024-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231114163057/https://www.science.org/doi/10.1126/science.1226988 |url-status=live }}</ref> Dikur u propozua se shtypja ishte e mjaftueshme për të shpjeguar {{ill|Precesioni i perihelit të Mërkurit|en|Perihelion precession of Mercury|lt=Precesionin e perihelit të Mërkurit}}, por [[Relativiteti i përgjithshëm|relativiteti i përgjithshëm]] i [[Albert Ajnshtajni|Ajnshtajnit]] mund ta shpjegonte këtë precesion edhe duke e trajtuar Diellin si sferik. Kur matjet me saktësi të lartë të shtypjes u bënë të mundura falë {{ill|Observatorit të Dinamikës Diellore|en|Solar Dynamics Observatory}}<ref>{{cite journal |last1=Kuhn |first1=J. R. |last2=Bush |first2=R. |last3=Emilio |first3=M. |last4=Scholl |first4=I. F. |date=2012-09-28 |title=The Precise Solar Shape and Its Variability |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1223231 |journal=Science |language=en |volume=337 |issue=6102 |pages=1638–1640 |doi=10.1126/science.1223231 |pmid=22903522 |bibcode=2012Sci...337.1638K |issn=0036-8075 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250711074917/https://www.science.org/doi/10.1126/science.1223231 |archive-date=2025-07-11 |access-date=2024-12-31 |url-status=live }}</ref> dhe satelitit {{ill|Picard|en|Picard (satellite)}},<ref name=Meftah-2015/> vlera e matur doli edhe më e vogël se sa pritej,<ref name=GoughOverview2012/> {{Val|8.2e-6}}, ose 8 pjesë në një milion. Këto matje treguan se Dielli është objekti natyror më pranë një sfere të përsosur nga të gjithë ata që janë vëzhguar ndonjëherë.<ref name="perfect sphere">{{cite web |last=Jones |first=G. |date=2012-08-16 |title=Sun is the most perfect sphere ever observed in nature |url=https://www.theguardian.com/science/2012/aug/16/sun-perfect-sphere-nature |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140303022045/http://www.theguardian.com/science/2012/aug/16/sun-perfect-sphere-nature |archive-date=2014-03-03 |access-date=2013-08-19 |website=The Guardian |language=en}}</ref> Vlera e shtypjes mbetet e pandryshuar pavarësisht ndryshimeve në rrezatimin diellor.<ref name=Meftah-2015/> Efekti baticor i planetëve është i dobët dhe nuk ndikon ndjeshëm në formën e Diellit.<ref name="Schutz2003">{{cite book |last=Schutz |first=B. F. |title=Gravity from the ground up |url=https://books.google.com/books?id=P_T0xxhDcsIC&pg=PA98 |year=2003 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-45506-0 |pages=98–99 |language=en}}</ref> === Rrotullimi === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Rrotullimi diellor|en|Solar rotation}}}} Dielli rrotullohet më shpejt në ekuator sesa në [[Polet e trupave astronomikë|polet e tij]]. Ky {{ill|Rrotullimi diferencial|en|Solar rotation|lt=rrotullim diferencial}} shkaktohet nga lëvizja konvektive për shkak të transportit të nxehtësisë dhe nga [[Forca e Koriolit|forca e Koriolit]], që vjen si pasojë e rrotullimit të Diellit. Në një sistem reference të përcaktuar nga yjet, periudha e rrotullimit është afërsisht 25,6 ditë në ekuator dhe 33,5 ditë në pole. Kur vëzhgohet nga Toka teksa ajo rrotullohet rreth Diellit, periudha e dukshme e rrotullimit të Diellit në ekuatorin e tij është rreth 28 ditë.<ref name="Phillips1995-78">{{Cite book |last=Phillips |first=K. J. H. |title=Guide to the Sun |year=1995 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-39788-9 |url=https://books.google.com/books?id=idwBChjVP0gC&pg=PA78 |pages=78–79 |language=en}}</ref> Kur vëzhgohet nga një pikë mbi polin e tij verior, Dielli rrotullohet në kahun e kundërt të akrepave të orës rreth boshtit të tij të rrotullimit.{{Efn|name=rotation}}<ref name="spaceacademy">{{Cite web |title=The Anticlockwise Solar System |url=https://www.spaceacademy.net.au/library/notes/anticlok.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807081832/https://www.spaceacademy.net.au/library/notes/anticlok.htm |archive-date=2020-08-07 |access-date=2020-07-02 |publisher=Australian Space Academy |language=en}}</ref> Një studim i {{ill|Analogët diellorë|en|Solar analog|lt=analogëve diellorë}} sugjeron se Dielli i hershëm rrotullohej deri në dhjetë herë më shpejt se sot. Kjo do ta kishte bërë sipërfaqen shumë më aktive, me emetim më të madh të rrezeve X dhe rrezatimit ultraviolet. {{ill|Njollat diellore|en|Sunspot}} do të kishin mbuluar {{Val|5|–|30|u=%}} të sipërfaqes.<ref>{{Cite conference |title=The Sun in time: age, rotation, and magnetic activity of the Sun and solar-type stars and effects on hosted planets |last1=Guinan |first1=Edward F. |last2=Engle |first2=Scott G. |conference=The Ages of Stars, Proceedings of the International Astronomical Union, IAU Symposium |volume=258 |pages=395–408 |date=June 2009 |doi=10.1017/S1743921309032050 |arxiv=0903.4148 |bibcode=2009IAUS..258..395G |language=en}}</ref> Shpejtësia e rrotullimit u ngadalësua gradualisht nga frenimi magnetik, teksa fusha magnetike e Diellit ndërvepronte me erën diellore që rrjedh prej tij.<ref>{{Cite journal |title=Magnetic Braking of Sun-like and Low-mass Stars: Dependence on Coronal Temperature |last1=Pantolmos |first1=George |last2=Matt |first2=Sean P. |journal=The Astrophysical Journal |volume=849 |issue=2 |at=id. 83 |date=November 2017 |doi=10.3847/1538-4357/aa9061 |doi-access=free |arxiv=1710.01340 |bibcode=2017ApJ...849...83P |language=en}}</ref> Një mbetje e këtij rrotullimi të shpejtë fillestar vazhdon të ekzistojë në bërthamën e Diellit, e cila rrotullohet një herë në javë; katër herë më shpejt se shpejtësia mesatare e rrotullimit të sipërfaqes.<ref>{{Cite journal |title=Asymptotic g modes: Evidence for a rapid rotation of the solar core |last1=Fossat |first1=E. |last2=Boumier |first2=P. |last3=Corbard |first3=T. |last4=Provost |first4=J. |last5=Salabert |first5=D. |last6=Schmider |first6=F. X. |last7=Gabriel |first7=A. H. |last8=Grec |first8=G. |last9=Renaud |first9=C. | last10=Robillot | first10=J. M. |last11=Roca-Cortés |first11=T. |last12=Turck-Chièze |first12=S. |last13=Ulrich |first13=R. K. |last14=Lazrek |first14=M. |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=604 |at=id. A40 |date=August 2017 |doi=10.1051/0004-6361/201730460 |doi-access=free |arxiv=1708.00259 |bibcode=2017A&A...604A..40F |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=ESA, NASA's SOHO Reveals Rapidly Rotating Solar Core |first=Susannah |last=Darling |date=2017-08-01 |publisher=[[NASA]] |url=https://www.nasa.gov/science-research/heliophysics/esa-nasas-soho-reveals-rapidly-rotating-solar-core/ |access-date=2024-05-31 |archive-date=2024-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601013608/https://www.nasa.gov/science-research/heliophysics/esa-nasas-soho-reveals-rapidly-rotating-solar-core/ |url-status=live |language=en}}</ref> === Përbërja === {{Hatnote|Shih gjithashtu: {{ill|Molekulat në yje|en|Molecules in stars}}}} Fotosfera e Diellit përbëhet kryesisht nga [[Hidrogjeni|hidrogjeni]] dhe [[Heliumi|heliumi]]. Në këtë fazë të jetës së Diellit, këta përbërës përbëjnë përkatësisht 74,9% dhe 23,8% të masës së fotosferës së tij.<ref name="solar-composition-lodders">{{cite journal |doi=10.1086/375492 |last=Lodders |first=Katharina |author-link=Katharina Lodders |date=2003-07-10 |title=Solar System Abundances and Condensation Temperatures of the Elements |journal=The Astrophysical Journal |volume=591 |issue=2 |pages=1220–1247 |url=http://weft.astro.washington.edu/courses/astro557/LODDERS.pdf |bibcode=2003ApJ...591.1220L |access-date=2015-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151107043527/http://weft.astro.washington.edu/courses/astro557/LODDERS.pdf |archive-date=2015-11-07 |s2cid=42498829 |language=en}}<br />{{cite journal |last=Lodders |first=K. |author-link=Katharina Lodders |title=Abundances and Condensation Temperatures of the Elements |url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/metsoc2003/pdf/5272.pdf |journal=Meteoritics & Planetary Science |volume=38 |issue=suppl |page=5272 |date=2003 |bibcode=2003M&PSA..38.5272L |access-date=2008-08-03 |archive-date=2011-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513163004/http://www.lpi.usra.edu/meetings/metsoc2003/pdf/5272.pdf |url-status=live |language=en}}</ref> Të gjithë elementet më të rëndë, të quajtur ''[[Metaliciteti|metale]]'' në astronomi, përbëjnë më pak se 2% të masës; më të bollshmit janë [[Oksigjeni|oksigjeni]] (rreth 1% e masës së Diellit), [[Karboni|karboni]] (0,3%), [[Neoni|neoni]] (0,2%) dhe [[Hekuri|hekuri]] (0,2%).<ref name="hkt2004">{{cite book |last1=Hansen |first1=C. J. |last2=Kawaler |first2=S. A. |last3=Trimble |first3=V. |title=Stellar Interiors: Physical Principles, Structure, and Evolution |pages=19–20 |edition=2nd |publisher=Springer |date=2004 |isbn=978-0-387-20089-7 |language=en}}</ref> Përbërja kimike e fotosferës zakonisht konsiderohet përfaqësuese e përbërjes së Sistemit Diellor fillestar.<ref name="aller1968">{{cite journal |last=Aller |first=L. H. |title=The chemical composition of the Sun and the solar system |journal=Proceedings of the Astronomical Society of Australia |volume=1 |issue=4 |page=133 |date=1968 |bibcode=1968PASA....1..133A |doi=10.1017/S1323358000011048 |s2cid=119759834 |doi-access=free |language=en}}</ref> Zakonisht, bollëku i elementeve të rënda në Diell, siç përshkruhet më sipër, matet si përmes [[Spektroskopia astronomike|spektroskopisë]] së fotosferës së Diellit, ashtu edhe duke matur bollëkun e tyre në {{ill|Meteoriti|en|Meteorite|lt=meteorite}} që nuk janë nxehur kurrë deri në shkrirje. Mendohet se këto meteorite e ruajnë përbërjen e Diellit protostellar dhe, për këtë arsye, nuk ndikohen nga fundosja e elementeve të rënda brenda Diellit. Dy metodat zakonisht përputhen mirë.<ref name="basu2008">{{cite journal |last1=Basu |first1=S. |last2=Antia |first2=H. M. |year=2008 |title=Helioseismology and Solar Abundances |journal=Physics Reports |volume=457 |issue=5–6 |pages=217–283 |arxiv=0711.4590 |bibcode=2008PhR...457..217B |doi=10.1016/j.physrep.2007.12.002 |s2cid=119302796 |language=en}}</ref> Përbërja kimike fillestare e Diellit u trashëgua nga [[Materia nderyjore|mjedisi ndëryjor]] prej të cilit u formua. Fillimisht, ajo përbëhej nga rreth 71,1% hidrogjen, 27,4% helium dhe 1,5% elemente më të rënda.<ref name="solar-composition-lodders" /> Përbërja e brendshme e Diellit nuk dihet. Vlerësimet e bazuara në modele të reaksioneve bërthamore yjore japin vlera të ndryshme nga vlerësimet e bazuara në vëzhgimet e [[Helioseizmologjia|seizmologjisë diellore]].<ref>{{cite journal |last1=Asplund |first1=M. |last2=Amarsi |first2=A. M. |last3=Grevesse |first3=N. |date=2021-09-01 |title=The chemical make-up of the Sun: A 2020 vision |url=https://www.aanda.org/articles/aa/abs/2021/09/aa40445-21/aa40445-21.html |journal=Astronomy & Astrophysics |language=en |volume=653 |pages=A141 |doi=10.1051/0004-6361/202140445 |doi-access=free |arxiv=2105.01661 |bibcode=2021A&A...653A.141A |issn=0004-6361 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260802004620/https://www.aanda.org/articles/aa/abs/2021/09/aa40445-21/aa40445-21.html |archive-date=2026-08-02 |access-date=2026-08-01 |url-status=live}}</ref> Që nga formimi i Diellit, procesi kryesor i shkrirjes ka qenë shndërrimi i hidrogjenit në helium. Gjatë 4,6 miliardë viteve të fundit, sasia e heliumit dhe vendndodhja e tij brenda Diellit kanë ndryshuar gradualisht. Përqindja e heliumit në bërthamë është rritur nga rreth 24% në rreth 60% për shkak të shkrirjes, ndërsa një pjesë e heliumit dhe e elementeve të rënda është fundosur nga fotosfera drejt qendrës së Diellit për shkak të [[Graviteti|gravitetit]]. Përqindjet e elementeve më të rënda kanë mbetur të pandryshuara. [[Transferi i nxehtësisë|Nxehtësia përcillet]] nga bërthama e Diellit drejt jashtë me rrezatim, jo me konveksion (shih më poshtë [[#Zona rrezatuese|zonën rrezatuese]]); rrjedhimisht, produktet e shkrirjes nuk barten jashtë nga nxehtësia, por mbeten në bërthamë.<ref name="hkt2004_9.2.3">{{cite book |last1=Hansen |first1=C. J. |last2=Kawaler |first2=S. A. |last3=Trimble |first3=V. |title=Stellar Interiors: Physical Principles, Structure, and Evolution |pages=§&nbsp;9.2.3 |no-pp=yes |edition=2nd |publisher=Springer |year=2004 |isbn=978-0-387-20089-7 |language=en}}</ref> Gradualisht ka filluar të formohet një bërthamë e brendshme heliumi, ku nuk mund të ndodhë shkrirja, sepse aktualisht bërthama e Diellit nuk është mjaftueshëm e nxehtë ose e dendur për të shkrirë heliumin. Në fotosferën e sotme, fraksioni i heliumit është më i ulët, ndërsa [[Metaliciteti|metaliciteti]] është vetëm 84% e vlerës që kishte në fazën protostellare (para fillimit të shkrirjes bërthamore në bërthamë). Në të ardhmen, heliumi do të vazhdojë të grumbullohet në bërthamë dhe, pas rreth 5 miliardë vitesh, ky grumbullim gradual do të bëjë që Dielli të largohet nga [[Sekuenca kryesore|sekuenca kryesore]] dhe të bëhet një [[Gjiganti i kuq|gjigant i kuq]].<ref>{{cite journal |last=Iben |first=Icko Jnr. |title=Stellar Evolution. II. The Evolution of a 3 M<sub>☉</sub> Star from the Main Sequence Through Core Helium Burning |journal=The Astrophysical Journal |volume=142 |page=1447 |date=November 1965 |doi=10.1086/148429 |bibcode=1965ApJ...142.1447I |language=en}}</ref> == Struktura == {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Modeli standard diellor|en|Standard solar model}}}} [[File:Sun poster.svg|thumb|upright=2.25|left|Ilustrim i strukturës së Diellit me ngjyra të rreme për kontrast|alt=Shih mbishkrimin]] {{Clear}} === Bërthama === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Bërthama diellore|en|Solar core}}}} Bërthama e Diellit shtrihet nga qendra deri në rreth 20–25% të rrezes diellore.<ref name="Garcia2007">{{Cite journal |last=García |first=R. |date=2007 |title=Tracking solar gravity modes: the dynamics of the solar core |journal=Science |volume=316 |issue=5831 |pages=1591–1593 |bibcode=2007Sci...316.1591G |doi=10.1126/science.1140598 |pmid=17478682 |s2cid=35285705 |display-authors=etal |language=en}}</ref> Ajo ka dendësi deri në {{Val|150|u=g|up=cm3}}<ref name="Basu">{{Cite journal |last1=Basu |first1=Sarbani |last2=Chaplin |first2=William J. |last3=Elsworth |first3=Yvonne |last4=New |first4=Roger |last5=Serenelli |first5=Aldo M. |year=2009 |title=Fresh insights on the structure of the solar core |journal=The Astrophysical Journal |volume=699 |issue=2 |pages=1403–1417 |arxiv=0905.0651 |bibcode=2009ApJ...699.1403B |doi=10.1088/0004-637X/699/2/1403 |s2cid=11044272 |language=en}}</ref><ref name="NASA1">{{Cite web |date=18 January 2007 |title=NASA/Marshall Solar Physics |url=http://solarscience.msfc.nasa.gov/interior.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081742/https://solarscience.msfc.nasa.gov/interior.shtml |archive-date=29 March 2019 |access-date=11 July 2009 |publisher=Marshall Space Flight Center |language=en}}</ref> (rreth 150 herë më e dendur se uji i lëngshëm) dhe temperaturë afër 15,7 milionë [[Kelvini|kelvinëve]] (K).<ref name="NASA1" /> Në të kundërt, temperatura e sipërfaqes së Diellit është rreth {{Val|5800|u=K}}. Analizat e fundit të të dhënave nga misioni {{ill|Observatori Diellor dhe Heliosferik|en|Solar and Heliospheric Observatory}} (SOHO) mbështesin idenë se bërthama rrotullohet më shpejt se zona rrezatuese që e rrethon.<ref name="Garcia2007" /> Gjatë pjesës më të madhe të jetës së Diellit, energjia është prodhuar përmes bashkimit bërthamor në zonën e bërthamës, nëpërmjet [[Zinxhiri proton–proton|zinxhirit proton–proton]]; ky proces e shndërron hidrogjenin në helium.<ref>{{Cite conference |last=Broggini |first=C. |date=2003 |title=Physics in Collision, Proceedings of the XXIII International Conference: Nuclear Processes at Solar Energy |url=http://www.slac.stanford.edu/econf/C030626 |conference=XXIII Physics in Collisions Conference |location=Zeuthen, Germany |page=21 |arxiv=astro-ph/0308537 |bibcode=2003phco.conf...21B |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421113407/http://www.slac.stanford.edu/econf/C030626/ |archive-date=21 April 2017 |access-date=12 August 2013 |url-status=live |language=en}}</ref> Aktualisht, 0,8% e energjisë së prodhuar në Diell vjen nga një tjetër varg reaksionesh bashkimi, i quajtur [[Cikli CNO|cikli CNO]]; pritet që përqindja e energjisë që vjen nga cikli CNO të rritet ndërsa Dielli plaket dhe bëhet më i ndritshëm.<ref name="jpcs271_1_012031">{{Cite journal |last1=Goupil |first1=M. J. |last2=Lebreton |first2=Y. |last3=Marques |first3=J. P. |last4=Samadi |first4=R. |last5=Baudin |first5=F. |date=2011 |title=Open issues in probing interiors of solar-like oscillating main sequence stars 1. From the Sun to nearly suns |journal=Journal of Physics: Conference Series |volume=271 |issue=1 |article-number=012031 |arxiv=1102.0247 |bibcode=2011JPhCS.271a2031G |doi=10.1088/1742-6596/271/1/012031 |s2cid=4776237 |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=The Borexino Collaboration |date=2020 |title=Experimental evidence of neutrinos produced in the CNO fusion cycle in the Sun |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2934-0 |journal=Nature |volume=587 |issue=? |pages=577–582 |arxiv=2006.15115 |bibcode=2020Natur.587..577B |doi=10.1038/s41586-020-2934-0 |pmid=33239797 |s2cid=227174644 |access-date=26 November 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127093809/https://www.nature.com/articles/s41586-020-2934-0 |url-status=live |language=en}}</ref> Bërthama është e vetmja zonë e Diellit që prodhon një sasi të konsiderueshme [[Energjia termike|energjie termike]] përmes bashkimit; 99% e fuqisë së Diellit prodhohet në 24% më të brendshëm të rrezes së tij, ndërsa pothuajse asnjë bashkim nuk ndodh përtej 30% të rrezes. Pjesa tjetër e Diellit ngrohet nga kjo energji, e cila bartet përmes shtresave të njëpasnjëshme drejt jashtë, deri në fotosferën diellore, prej nga largohet në hapësirë nëpërmjet rrezatimit (fotoneve) ose advekcionit (grimcave me masë).<ref name="Phillips1995-47">{{Cite book |last=Phillips |first=K. J. H. |title=Guide to the Sun |year=1995 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-39788-9 |url=https://books.google.com/books?id=idwBChjVP0gC&pg=PA47 |pages=47–53 |language=en}}</ref><ref name=Zirker2002-15>{{Cite book |last=Zirker |first=J. B. |date=2002 |title=Journey from the Center of the Sun |pages=[https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk/page/15 15–34] |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-05781-1 |url=https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk/page/15 |language=en}}</ref> [[File:Proton-proton reaction chain.svg|thumb|Ilustrim i zinxhirit të reaksioneve proton–proton, ku nga hidrogjeni formohen [[deuteriumi]], {{ill|Heliumi-3|en|Helium-3|lt=helium-3}} dhe {{ill|Heliumi-4|en|Helium-4|lt=helium-4}}|alt=Rrathë dhe shigjeta tregojnë protonet që bashkohen në një varg reaksionesh bashkimi dhe japin helium-3, i cili zbërthehet në dy bërthama helium-4]] Zinxhiri proton–proton ndodh në bërthamë rreth {{Val|9.2|e=37}} herë në sekondë, duke shndërruar çdo sekondë rreth 3.7{{E|38}} protone në [[Grimca alfa|grimca alfa]] (bërthama heliumi), nga gjithsej rreth {{Val|8.9|e=56}} protone të lira në Diell; kjo është afërsisht {{Val|6.2|e=11|u=kg|up=s}}. Megjithatë, secilit proton i duhen mesatarisht rreth 9 miliardë vjet që të bashkohet me një tjetër nëpërmjet zinxhirit PP.<ref name="Phillips1995-47" /> Bashkimi i katër [[Protoni|protoneve]] të lira (bërthamave të hidrogjenit) në një grimcë alfa të vetme (bërthamë heliumi) çliron si energji rreth 0,7% të masës së bashkuar,<ref>{{Cite book |last=Shu |first=F. H. |url=https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf/page/102 |title=The Physical Universe: An Introduction to Astronomy |year=1982 |publisher=University Science Books |isbn=978-0-935702-05-7 |page=[https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf/page/102 102] |language=en}}</ref> ndaj Dielli çliron energji me një shpejtësi shndërrimi masë–energji prej 4,26 miliardë kg/s (për çka nevojiten 600 miliardë kg hidrogjen<ref>{{Cite web |year=2012 |title=Ask Us: Sun |url=https://helios.gsfc.nasa.gov/qa_sun.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180903223810/https://helios.gsfc.nasa.gov/qa_sun.html |archive-date=3 September 2018 |access-date=13 July 2017 |website=Cosmicopia |publisher=NASA |language=en}}</ref>), ose 384,6&nbsp;[[Jota-|jotavatë]] ({{Val|3.846|e=26|u=W}}),<ref name="nssdc" /> apo 9,192{{E|10}}&nbsp;[[Megatonët TNT|megatona TNT]] në sekondë. Fuqia e madhe e Diellit vjen kryesisht nga madhësia dhe dendësia e madhe e bërthamës së tij (në krahasim me Tokën dhe objektet në Tokë), ndërsa për metër kub prodhohet vetëm një sasi mjaft e vogël fuqie. Modelet teorike të brendësisë së Diellit tregojnë se dendësia maksimale e fuqisë, ose prodhimi i energjisë, është afërsisht 276,5 [[Vati|vat]] për metër kub në qendrën e bërthamës,<ref>{{Cite web |last=Cohen |first=H. |date=9 November 1998 |title=Table of temperatures, power densities, luminosities by radius in the Sun |url=http://fusedweb.llnl.gov/CPEP/Chart_Pages/5.Plasmas/Sunlayers.html |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20011129122524/http%3A//fusedweb%2Ellnl%2Egov/cpep/chart_pages/5%2Eplasmas/sunlayers%2Ehtml |archive-date=29 November 2001 |access-date=30 August 2011 |publisher=Contemporary Physics Education Project |language=en}}</ref> që, sipas {{ill|Karl Kruszelnicki|en|Karl Kruszelnicki}}, është pothuajse e njëjtë me dendësinë e fuqisë brenda një grumbulli plehrash organike.<ref>{{Cite web |date=17 April 2012 |title=Lazy Sun is less energetic than compost |url=http://www.abc.net.au/science/articles/2012/04/17/3478276.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306123113/http://www.abc.net.au/science/articles/2012/04/17/3478276.htm |archive-date=6 March 2014 |access-date=25 February 2014 |publisher=Australian Broadcasting Corporation |language=en}}</ref> Shpejtësia e bashkimit në bërthamë është në ekuilibër të qëndrueshëm: një rritje e lehtë e shpejtësisë së bashkimit do ta ngrohte më shumë bërthamën dhe do ta zgjeronte pak nën peshën e shtresave të jashtme, duke ulur dendësinë dhe, rrjedhimisht, shpejtësinë e bashkimit e duke korrigjuar [[Zgjerimi termik|çrregullimin]]; një ulje e lehtë e shpejtësisë do ta ftohte dhe tkurrte pak bërthamën, duke rritur dendësinë dhe shpejtësinë e bashkimit, e kështu do ta kthente atë sërish në gjendjen e tanishme.<ref>{{Cite journal |last1=Haubold |first1=H. J. |last2=Mathai |first2=A. M. |date=1994 |title=Solar Nuclear Energy Generation & The Chlorine Solar Neutrino Experiment |volume=320 |issue=1994 |pages=102–116 |journal=AIP Conference Proceedings |arxiv=astro-ph/9405040 |bibcode=1995AIPC..320..102H |doi=10.1063/1.47009 |s2cid=14622069 |language=en}}</ref> === Zona rrezatuese === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Zona rrezatuese|en|Radiative zone}}}} [[File:Heat Transfer in Stars.svg|thumb|Ilustrim i strukturës së brendshme të yjeve të ndryshëm sipas masës. Dielli në mes ka një zonë të brendshme rrezatuese dhe një zonë të jashtme konvektive.|alt=Shihni mbishkrimin]] Zona rrezatuese është shtresa më e trashë e Diellit. Ajo fillon mbi bërthamën, në rreth 0,25 rreze diellore, dhe shtrihet deri në rreth 0,7 [[rreze diellore|rrezeve diellore]]. Zona e ka marrë emrin sepse [[rrezatimi termik]] është mënyra kryesore e transferimit të energjisë: fotonet shpërndahen aq shpesh nga gazi i dendur, saqë u duhen një milion vjet për ta përshkuar këtë zonë.<ref name="NASAWorldBook">{{cite web |url=http://mynasa.nasa.gov/worldbook/sun_worldbook.html |publisher=NASA |title=Sun |website=World Book at NASA |access-date=2012-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510142009/http://mynasa.nasa.gov/worldbook/sun_worldbook.html |archive-date=2013-05-10 |language=en}}</ref> Temperatura bie nga afërsisht 7 milionë në 2 milionë kelvinë sa më shumë largohemi nga bërthama.<ref name="NASA1" /> Ky [[gradienti i temperaturës|gradient i temperaturës]] është më i vogël se vlera e [[gradienti adiabat i temperaturës|gradientit adiabat të temperaturës]] dhe prandaj nuk mund të nxisë konveksionin; kjo shpjegon pse energjia në këtë zonë transferohet me anë të [[Rrezatimi|rrezatimit]], jo me konveksion termik.<ref name="NASA1" /> Dendësia bie njëqindfish (nga 20.000&nbsp;kg/m<sup>3</sup> në 200&nbsp;kg/m<sup>3</sup>) ndërmjet 0,25 rrezeve diellore dhe 0,7 rrezeve, ku ndodhet maja e zonës rrezatuese.<ref name="NASAWorldBook" /><!-- Nga en.wiki: http://adsabs.harvard.edu/abs/2008SoPh..251..101M --> === Takoklina === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Takoklina|en|Tachocline}}}} Zona rrezatuese dhe zona konvektive ndahen nga një shtresë kalimtare, takoklina. Në këtë rajon, ndryshimi i theksuar i regjimit ndërmjet rrotullimit të njëtrajtshëm të zonës rrezatuese dhe rrotullimit diferencial të [[zona konvektive|zonës konvektive]] krijon një [[sforcimi prerës|sforcim prerës]] të madh ndërmjet tyre—një gjendje në të cilën shtresa horizontale të njëpasnjëshme rrëshqasin pranë njëra-tjetrës.<ref>{{cite book |last=Tobias |first=S. M. |title=Fluid Dynamics and Dynamos in Astrophysics and Geophysics |date=2005 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-8493-3355-2 |editor-first=A. M. |editor-last=Soward |pages=193–235 |chapter=The solar tachocline: Formation, stability and its role in the solar dynamo |access-date=2020-08-22 |display-editors=etal |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PLNwoJ6qFoEC&pg=PA193 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029102001/https://books.google.com/books?id=PLNwoJ6qFoEC&pg=PA193 |archive-date=2020-10-29 |url-status=live |language=en}}</ref> Sipas hipotezës së tanishme, një [[dinamoja diellore|dinamo magnetike]], ose [[dinamoja diellore]], brenda kësaj shtrese gjeneron [[Fusha magnetike|fushën magnetike]] të Diellit.<ref name=NASA1 /> === Zona konvektive === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Zona konvektive|en|Convection zone}}}} Zona konvektive e Diellit shtrihet nga 0,7 rreze diellore (500.000&nbsp;km) deri pranë sipërfaqes. Në këtë shtresë, plazma diellore nuk është mjaftueshëm e dendur ose e nxehtë për ta transferuar energjinë termike të brendësisë drejt jashtë me anë të rrezatimit. Përkundrazi, dendësia e plazmës është mjaft e ulët që të krijohen rryma konvektive, të cilat e çojnë energjinë e Diellit drejt sipërfaqes. Lënda e nxehur në takoklinë merr nxehtësi dhe zgjerohet, duke ulur kështu dendësinë e saj dhe duke e lejuar të ngrihet. Si pasojë, krijohet një lëvizje e rregullt e masës në formën e qelizave termike, të cilat transportojnë pjesën më të madhe të nxehtësisë drejt fotosferës së Diellit sipër tyre. Pasi lënda ftohet në mënyrë difuzive dhe rrezatuese pak nën sipërfaqen e fotosferës, dendësia e saj rritet dhe ajo zbret në bazën e zonës konvektive, ku merr përsëri nxehtësi nga maja e zonës rrezatuese dhe cikli konvektiv vazhdon. Në fotosferë, temperatura ka rënë 350 herë, në {{convert|5,700|K|F}}, dhe dendësia në vetëm 0,2&nbsp;g/m<sup>3</sup> (rreth 1/10.000 e dendësisë së ajrit në nivelin e detit dhe një e milionta e asaj të shtresës së brendshme të zonës konvektive).<ref name=NASA1 /> Kolonat termike të zonës konvektive lënë gjurmë në sipërfaqen e Diellit, duke i dhënë asaj pamjen kokrrizore të quajtur [[granulimi diellor|granulim diellor]] në shkallën më të vogël dhe [[supergranulimi|supergranulim]] në shkallë më të mëdha. Konveksioni turbulent në këtë pjesë të jashtme të brendësisë diellore mban në veprim dinamon «në shkallë të vogël» në vëllimin pranë sipërfaqes së Diellit.<ref name=NASA1 /> Kolonat termike të Diellit janë [[qelizat e Benarit|qeliza të Benarit]] dhe kanë formën e prizmave afërsisht gjashtëkëndore.<ref>{{cite book |last=Mullan |first=D. J. |title=From the Sun to the Great Attractor |year=2000 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-41064-5 |editor-last=Page |editor-first=D. |page=22 |chapter=Solar Physics: From the Deep Interior to the Hot Corona |access-date=2020-08-22 |editor-last2=Hirsch |editor-first2=J. G. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=rk5fxs55_OkC&pg=PA22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417080656/https://books.google.com/books?id=rk5fxs55_OkC&pg=PA22 |archive-date=2021-04-17 |url-status=live |language=en}}</ref> === Atmosfera === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Atmosfera yjore|en|Stellar atmosphere}}}} Atmosfera diellore është rajoni i Diellit që shtrihet nga maja e zonës konvektive deri te kufiri i brendshëm i [[heliosfera|heliosferës]]. Zakonisht ndahet në tri shtresa kryesore: fotosfera, [[kromosfera]] dhe [[Korona diellore|korona]].<ref>{{cite book |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-540-46315-3_3 |title=Handbook of the Solar-Terrestrial Environment |date=2007 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-540-46314-6 |editor-last=Kamide |editor-first=Y. |location=Berlin, Heidelberg |pages=55–93 |language=en |doi=10.1007/978-3-540-46315-3_3 |editor-last2=Chian |editor-first2=A.}}</ref> Kromosfera dhe korona ndahen nga një [[rajoni kalimtar diellor|rajon kalimtar]] i hollë, i cili shpesh konsiderohet si një shtresë shtesë më vete.<ref>{{cite book |last1=Cravens |first1=Thomas E. |title=Physics of Solar System Plasmas |date=1997 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-511-52946-7 |doi=10.1017/CBO9780511529467 |language=en}}</ref>{{rp|173–174}} Disa burime e konsiderojnë heliosferën si atmosferën e ''jashtme'' ose të ''zgjeruar'' të Diellit.<ref>{{cite web |title=Components of the Heliosphere |url=https://www.nasa.gov/image-article/components-of-heliosphere/ |publisher=NASA |access-date=2025-04-08 |date=2013-01-25 |archive-date=2025-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250417150145/https://www.nasa.gov/image-article/components-of-heliosphere/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Solanki |first1=Sami K |last2=Inhester |first2=Bernd |last3=Schüssler |first3=Manfred |title=The Solar Magnetic Field |journal=Reports on Progress in Physics |date=2006-03-01 |volume=69 |issue=3 |pages=563–668 |doi=10.1088/0034-4885/69/3/R02 |bibcode=2006RPPh...69..563S |arxiv=1008.0771 |language=en}}</ref> ==== Fotosfera ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Fotosfera|en|Photosphere}}}} [[File:Highest resolution photo of Sun (NSF) as of January 20, 2020.jpg|thumb|alt=Imazh me ngjyra të rreme i fotosferës diellore|Fotosfera ka një strukturë qelizash konvektive të quajtura ''{{ill|Granulat diellore|en|Solar granule|lt=granula}}''.]] Sipërfaqja e dukshme e Diellit, fotosfera, është shtresa nën të cilën Dielli bëhet i patejdukshëm ndaj dritës së dukshme.<ref name=Abhyankar1977 /> Fotonet e prodhuara në këtë shtresë dalin nga Dielli përmes atmosferës së tejdukshme diellore sipër saj dhe bëhen rrezatim diellor, pra dritë dielli. Ndryshimi i patejdukshmërisë vjen nga pakësimi i sasisë së {{ill|Anioni i hidrogjenit|en|Hydrogen anion|lt=joneve H<sup>−</sup>}}, të cilat e thithin lehtësisht dritën e dukshme.<ref name=Abhyankar1977 /> Nga ana tjetër, drita e dukshme që perceptohet prodhohet kur elektronet reagojnë me atomet e hidrogjenit për të formuar jone H<sup>−</sup>.<ref name="Gibson">{{cite book |last=Gibson |first=Edward G. |date=1973 |title=The Quiet Sun (NASA SP-303) |publisher=NASA |asin=B0006C7RS0 |language=en}}</ref><ref name="Shu">{{cite book |last=Shu |first=F. H. |title=The Physics of Astrophysics |volume=1 |publisher=University Science Books |year=1991 |isbn=978-0-935702-64-4 |language=en}}</ref> Fotosfera është nga dhjetëra deri në qindra kilometra e trashë dhe është pak më pak e patejdukshme se ajri në Tokë. Meqë pjesa e sipërme e fotosferës është më e ftohtë se pjesa e poshtme, Dielli duket më i ndritshëm në qendër sesa në skaj, ose në ''limb'' të diskut diellor. Ky fenomen njihet si ''{{ill|Errësimi i skajit|en|limb darkening}}''.<ref name="Abhyankar1977" /> Spektri i dritës së diellit është afërsisht ai i një trupi të zi që rrezaton në {{convert|5,777|K|F}},<ref name=sse /> dhe përmban vija atomike përthithjeje nga shtresat e rralla mbi fotosferë. Fotosfera ka një dendësi grimcash prej ~10<sup>23</sup>&nbsp;m<sup>−3</sup> (rreth 0,37% të numrit të grimcave për vëllim në atmosferën e Tokës në nivelin e detit). Fotosfera nuk është plotësisht e jonizuar — shkalla e jonizimit është rreth 3%, kështu që shumica e hidrogjenit mbetet në formë atomike.<ref>{{cite journal |last1=Rast |first1=M. |last2=Nordlund |first2=Å. |last3=Stein |first3=R. |last4=Toomre |first4=J. |date=1993 |title=Ionization Effects in Three-Dimensional Solar Granulation Simulations |journal=The Astrophysical Journal Letters |volume=408 |issue=1 |page=L53–L56 |bibcode=1993ApJ...408L..53R |doi=10.1086/186829 |doi-access=free |language=en}}</ref> Shtresa më e ftohtë e Diellit është një rajon me temperaturë minimale, që shtrihet deri rreth {{val|500|u=km}} mbi fotosferë dhe ka temperaturë rreth {{val|4100|u=K|fmt=commas}}.<ref name="Abhyankar1977">{{cite journal |last=Abhyankar |first=K. D. |date=1977 |title=A Survey of the Solar Atmospheric Models |url=http://prints.iiap.res.in/handle/2248/510 |url-status=live |journal=Bulletin of the Astronomical Society of India |volume=5 |pages=40–44 |bibcode=1977BASI....5...40A |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512151641/http://prints.iiap.res.in/handle/2248/510 |archive-date=2020-05-12 |access-date=2009-07-12 |language=en}}</ref> Kjo pjesë e Diellit është aq e ftohtë sa mundëson ekzistencën e molekulave të thjeshta, si [[Monoksidi i karbonit]] dhe uji.<ref name="Solanki1994">{{cite journal |last1=Solanki |first1=S. K. |last2=Livingston |first2=W. |last3=Ayres |first3=T. |date=1994 |title=New Light on the Heart of Darkness of the Solar Chromosphere |journal=[[Revista Science]] |pmid=17748350 |volume=263 |issue=5143 |pages=64–66 |bibcode=1994Sci...263...64S |doi=10.1126/science.263.5143.64 |s2cid=27696504 |language=en}}</ref> ==== Kromosfera ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Kromosfera|en|Chromosphere}}}} Mbi shtresën me temperaturë minimale ndodhet një shtresë rreth 2.000 km e trashë, ku mbizotëron një spektër vijash emetimi dhe përthithjeje.<ref name="Abhyankar1977" /> Ajo quhet ''kromosferë'', nga rrënja greke ''chroma'', që do të thotë ngjyrë, sepse është e dukshme si një shkëlqim me ngjyrë në fillim dhe në fund të eklipseve të plota diellore.<ref name="NASAWorldBook" /> Temperatura e kromosferës rritet gradualisht me lartësinë dhe arrin deri rreth 20.000 K pranë skajit të sipërm.<ref name="Abhyankar1977" /> Në pjesën e sipërme të kromosferës, heliumi jonizohet pjesërisht.<ref name="Hansteen1997">{{Cite journal |last1=Hansteen |first1=V. H. |last2=Leer |first2=E. |last3=Holzer |first3=T. E. |date=1997 |title=The role of helium in the outer solar atmosphere |journal=The Astrophysical Journal |volume=482 |issue=1 |pages=498–509 |bibcode=1997ApJ...482..498H |doi=10.1086/304111 |doi-access=free |language=en}}</ref> [[File:171879main LimbFlareJan12 lg.jpg|thumb|Rajoni kalimtar i Diellit, fotografuar nga teleskopi optik diellor i satelitit [[Hinode (satellite)|Hinode]]|left|alt=Fotografi e sipërfaqes së Diellit, me shpërthime që ngrihen prej saj në anën e majtë.]] Kromosfera dhe korona mbi të ndahen nga një rajon i hollë kalimtar (rreth {{val|200|u=km}}), ku temperatura rritet shpejt nga rreth {{val|20000|u=K|fmt=commas}} në kromosferën e sipërme deri afër temperaturave të koronës, rreth {{val|1000000|u=K|fmt=commas}}.<ref name="Erdelyi2007">{{Cite journal |last1=Erdèlyi |first1=R. |last2=Ballai |first2=I. |date=2007 |title=Heating of the solar and stellar coronae: a review |journal=Astron. Nachr. |volume=328 |issue=8 |pages=726–733 |bibcode=2007AN....328..726E |doi=10.1002/asna.200710803 |doi-access=free |language=en}}</ref> Rritja e temperaturës lehtësohet nga jonizimi i plotë i heliumit në rajonin kalimtar, gjë që e zvogëlon ndjeshëm ftohjen rrezatuese të plazmës.<ref name="Hansteen1997" /> Rajoni kalimtar nuk ndodhet në një lartësi të përcaktuar qartë, por formon një lloj reje rreth dukurive kromosferike, si {{ill|Spikulat diellore|en|Solar spicule|lt=spikulat diellore}} dhe filamentet diellore, dhe është në lëvizje të vazhdueshme e kaotike.<ref name="NASAWorldBook" /> Rajoni kalimtar nuk shihet lehtësisht nga sipërfaqja e Tokës, por vëzhgohet pa vështirësi nga hapësira me instrumente të ndjeshme ndaj rrezatimit {{ill|Ultravjollca ekstreme|en|extreme ultraviolet|lt=ultravjollcë ekstrem}}.<ref name="Dwivedi2006">{{Cite journal |last=Dwivedi |first=B. N. |date=2006 |title=Our ultraviolet Sun |url=http://www.iisc.ernet.in/currsci/sep102006/587.pdf |url-status=live |journal=Current Science |volume=91 |issue=5 |pages=587–595 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201025001339/http://www.iisc.ernet.in/currsci/sep102006/587.pdf |archive-date=2020-10-25 |access-date=2015-03-22 |language=en}}</ref> ==== Korona ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Korona diellore|en|Solar corona}}}} [[File:2017 Total Solar Eclipse (35909952653).jpg|thumb|Gjatë një [[Eklipsi diellor|eklipsi të plotë diellor]], korona mund të shihet me sy të lirë.|alt=Fotografi e një eklipsi diellor]] Korona është shtresa pasuese e Diellit. Korona e poshtme, pranë sipërfaqes së Diellit, ka dendësi grimcash prej rreth 10<sup>15</sup>&nbsp;m<sup>−3</sup> deri në 10<sup>16</sup>&nbsp;m<sup>−3</sup>.<ref name=Hansteen1997 />{{Efn|name=particle density}} Temperatura mesatare e koronës dhe e erës diellore është rreth 1.000.000–2.000.000&nbsp;K; megjithatë, në rajonet më të nxehta arrin 8.000.000–20.000.000 K.<ref name=Erdelyi2007 /> Megjithëse ende nuk ekziston një teori e plotë që shpjegon temperaturën e koronës, dihet se të paktën një pjesë e nxehtësisë së saj vjen nga {{ill|Rilidhja magnetike|en|Magnetic reconnection|lt=rilidhja magnetike}}.<ref name=Erdelyi2007 /><ref name="Russell2001">{{Cite book |last=Russell |first=C. T. |title=Space Weather (Geophysical Monograph) |date=2001 |publisher=American Geophysical Union |isbn=978-0-87590-984-4 |editor-last=Song |editor-first=Paul |pages=73–88 |chapter=Solar wind and interplanetary magnetic field: A tutorial |access-date=2009-07-11 |editor-last2=Singer |editor-first2=Howard J. |editor-last3=Siscoe |editor-first3=George L. |chapter-url=http://www-ssc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/SolWindTutorial.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001131951/http://www-ssc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/SolWindTutorial.pdf |archive-date=2018-10-01 |url-status=live |language=en}}</ref> Kufiri i jashtëm i koronës ndodhet aty ku shpejtësia e erës diellore, e cila rritet në drejtim radial në shkallë të gjerë, barazohet me shpejtësinë fazore të {{ill|Vala e Alfvénit|en|Alfvén wave|lt=valës së Alfvénit}}, e cila zvogëlohet në drejtim radial. Kjo përcakton një sipërfaqe të mbyllur, josferike, të quajtur ''{{ill|Sipërfaqja kritike e Alfvénit|en|Alfvén critical surface|lt=sipërfaqja kritike e Alfvénit}}'', nën të cilën rrjedhat koronale janë {{ill|Nën-Alfvénike|en|Alfvén Mach number|lt=nën-Alfvénike}}, ndërsa mbi të cilën era diellore është super-Alfvénike.<ref>{{cite journal |last1=Cranmer |first1=Steven R. |last2=Chhiber |first2=Rohit |last3=Gilly |first3=Chris R. |last4=Cairns |first4=Iver H. |last5=Colaninno |first5=Robin C. |last6=McComas |first6=David J. |last7=Raouafi |first7=Nour E. |last8=Usmanov |first8=Arcadi V. |last9=Gibson |first9=Sarah E. |last10=DeForest |first10=Craig E. |title=The Sun's Alfvén Surface: Recent Insights and Prospects for the Polarimeter to Unify the Corona and Heliosphere (PUNCH) |journal=Solar Physics |date=November 2023 |volume=298 |issue=11 |page=126 |doi=10.1007/s11207-023-02218-2 |bibcode=2023SoPh..298..126C |arxiv=2310.05887 |language=en}}</ref> Lartësia ku ndodh ky kalim ndryshon sipas vendndodhjes dhe aktivitetit diellor; ajo arrin vlerën më të ulët pranë minimumit diellor dhe më të lartën pranë maksimumit diellor. Në prill 2021, sipërfaqja u përshkua për herë të parë nga sonda {{ill|Parker Solar Probe|en}}, në largësi heliocentrike prej 16 deri në 20 rrezesh diellore.<ref>{{cite journal |last1=Kasper |first1=J. C. |last2=Klein |first2=K. G. |last3=Lichko |first3=E. |last4=Huang |first4=Jia |last5=Chen |first5=C. H. K. |last6=Badman |first6=S. T. |last7=Bonnell |first7=J. |last8=Whittlesey |first8=P. L. |last9=Livi |first9=R. |last10=Larson |first10=D. |last11=Pulupa |first11=M. |last12=Rahmati |first12=A. |last13=Stansby |first13=D. |last14=Korreck |first14=K. E. |last15=Stevens |first15=M. |last16=Case |first16=A. W. |last17=Bale |first17=S. D. |last18=Maksimovic |first18=M. |last19=Moncuquet |first19=M. |last20=Goetz |first20=K. |last21=Halekas |first21=J. S. |last22=Malaspina |first22=D. |last23=Raouafi |first23=Nour E. |last24=Szabo |first24=A. |last25=MacDowall |first25=R. |last26=Velli |first26=Marco |last27=Dudok de Wit |first27=Thierry |last28=Zank |first28=G. P. |title=Parker Solar Probe Enters the Magnetically Dominated Solar Corona |journal=Physical Review Letters |date=2021-12-14 |volume=127 |issue=25 |article-number=255101 |doi=10.1103/PhysRevLett.127.255101 |pmid=35029449 |bibcode=2021PhRvL.127y5101K |hdl=10150/663300 |hdl-access=free |language=en}}</ref><ref name="touching">{{cite web |last=Hatfield |first=Miles |title=NASA Enters the Solar Atmosphere for the First Time |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2021/nasa-enters-the-solar-atmosphere-for-the-first-time-bringing-new-discoveries |website=NASA |date=2021-12-13 |access-date=2022-07-30 |archive-date=2021-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211227093247/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2021/nasa-enters-the-solar-atmosphere-for-the-first-time-bringing-new-discoveries/ |url-status=live |language=en}}</ref> Parashikimet për shtrirjen e saj të mundshme të plotë e vendosin atë në një largësi prej 8 deri në 30 rrezesh diellore.<ref>{{cite journal |last1=Liu |first1=Ying D. |last2=Chen |first2=Chong |last3=Stevens |first3=Michael L. |last4=Liu |first4=Mingzhe |title=Determination of Solar Wind Angular Momentum and Alfvén Radius from Parker Solar Probe Observations |journal=The Astrophysical Journal Letters |date=2021-02-01 |volume=908 |issue=2 |pages=L41 |doi=10.3847/2041-8213/abe38e |bibcode=2021ApJ...908L..41L |arxiv=2102.03376 |doi-access=free |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Katsikas |first1=Valadis |last2=Exarhos |first2=George |last3=Moussas |first3=Xenophon |title=Study of the Solar Slow Sonic, Alfvén and Fast Magnetosonic Transition Surfaces |journal=Advances in Space Research |date=August 2010 |volume=46 |issue=4 |pages=382–390 |doi=10.1016/j.asr.2010.05.003 |bibcode=2010AdSpR..46..382K |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Wexler |first1=David B. |last2=Stevens |first2=Michael L. |last3=Case |first3=Anthony W. |last4=Song |first4=Paul |title=Alfvén Speed Transition Zone in the Solar Corona |journal=The Astrophysical Journal Letters |date=2021-10-01 |volume=919 |issue=2 |pages=L33 |doi=10.3847/2041-8213/ac25fa |bibcode=2021ApJ...919L..33W |doi-access=free |language=en}}</ref> === Heliosfera === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Heliosfera|en|Heliosphere}}}} [[File:PIA22835-VoyagerProgram&Heliosphere-Chart-20181210.png|thumb|left|Paraqitje e {{ill|Heliosfera|en|Heliosphere|lt=heliosferës}}]] Heliosfera përkufizohet si rajoni i hapësirës ku era diellore mbizotëron mbi [[Materia nderyjore|materien nderyjore]].<ref>{{Cite book |last1=Parker |first1=E. N. |editor1-last=Kamide |editor1-first=Yohsuke |editor2-last=Chian |editor2-first=Abraham C.-L. |title=Handbook of the Solar-Terrestrial Environment |date=2007 |publisher=Springer |location=Berlin |isbn=978-3-540-46315-3 |chapter=Solar Wind |doi=10.1007/978-3-540-46315-3 |bibcode=2007hste.book.....K |url=https://archive.org/details/handbookofsolart0000unse |language=en}}</ref> Turbulenca dhe forcat dinamike në heliosferë nuk mund të ndikojnë në formën e koronës diellore brenda saj, sepse informacioni mund të përhapet vetëm me shpejtësinë e valëve Alfvén. Era diellore udhëton vazhdimisht nga jashtë përmes heliosferës,<ref>{{Cite web |date=2003-04-22 |title=A Star with two North Poles |url=https://science.nasa.gov/headlines/y2003/22apr_currentsheet.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090718014855/https://science.nasa.gov/headlines/y2003/22apr_currentsheet.htm |archive-date=2009-07-18 |website=Science @ NASA |publisher=NASA |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Riley |first1=P. |last2=Linker |first2=J. A. |last3=Mikić |first3=Z. |date=2002 |title=Modeling the heliospheric current sheet: Solar cycle variations |journal=Journal of Geophysical Research |volume=107 |issue=A7 |pages=SSH 8–1 |bibcode=2002JGRA..107.1136R |doi=10.1029/2001JA000299 |id=CiteID 1136 |doi-access=free |language=en}}</ref> duke e formuar fushën magnetike diellore në trajtë spirale ({{ill|Spiralja Parker|en|Parker spiral|lt=spiralja Parker}}),<ref name=Russell2001 /> derisa godet {{ill|Heliopauza|en|Heliopause (astronomy)|lt=heliopauzën}} në një largësi prej më shumë se {{convert|50|au|e9km|abbr=unit}} nga Dielli. Në dhjetor 2004, sonda ''[[Voyager 1]]'' kaloi përmes një balline goditëse që mendohet se është pjesë e heliopauzës.<ref>{{Cite press release |title=The Distortion of the Heliosphere: Our Interstellar Magnetic Compass |date=2005 |publisher=[[Agjencia Hapësinore Evropiane]] |url=https://sci.esa.int/web/soho/-/36805-the-distortion-of-the-heliosphere |access-date=2006-03-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251119051736/https://sci.esa.int/web/soho/-/36805-the-distortion-of-the-heliosphere |archive-date=2025-11-19 |language=en}}</ref> Në fund të vitit 2012, ''Voyager 1'' regjistroi një rritje të dukshme të përplasjeve me {{ill|Rrezet kozmike|en|cosmic ray|lt=rrezet kozmike}} dhe një rënie të mprehtë të grimcave me energji më të ulët nga era diellore; kjo tregonte se sonda kishte kaluar heliopauzën dhe kishte hyrë në [[Materia nderyjore|materien nderyjore]],<ref>{{Cite press release |last=Landau |first=Elizabeth |url=https://voyager.jpl.nasa.gov/news/details.php?article_id=44 |title=Voyager 1 Helps Solve Interstellar Medium Mystery |publisher=Jet Propulsion Laboratory |date=2015-10-29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803125531/https://voyager.jpl.nasa.gov/news/details.php?article_id=44 |archive-date=2023-08-03 |language=en}}</ref> gjë që ndodhi më 25 gusht 2012, në një largësi prej afërsisht {{convert|122|au|e9km|abbr=unit}} nga Dielli.<ref>{{Cite web |url=https://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar-mission/ |title=Interstellar Mission |publisher=Jet Propulsion Laboratory |access-date=2021-05-14 |archive-date=2017-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170914060928/https://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar-mission/#:~:text=On%20Aug.,billion%20kilometers)%20from%20the%20sun. |url-status=live |language=en}}</ref> Heliosfera ka një bisht heliosferik që zgjatet pas saj për shkak të lëvizjes së veçantë të Diellit përmes galaktikës.<ref>{{Cite web |last1=Dunbar |first1=Brian |title=Components of the Heliosphere |url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/heliosphere-components.html |website=NASA |date=2015-03-02 |access-date=2021-03-20 |archive-date=2021-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808183941/https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/heliosphere-components.html |url-status=live |language=en}}</ref> == Drita, rrezatimi dhe vëzhgimi == {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Drita e diellit|en|Sunlight}} dhe {{ill|Rrezatimi diellor|en|Solar irradiance}}}} [[File:Sun in fog in Lysekil.jpg|right|thumb|Dielli i parë përmes një mjegulle të lehtë|alt=Një fotografi e Diellit me një shtresë mjegulle të dukshme përpara tij.]] Energjia e Diellit mbështet jetën në Tokë nëpërmjet [[Fotosinteza|fotosintezës]], mundëson shikimin te kafshët dhe ndikon në klimën dhe motin e Tokës.<ref>{{cite web |title=The Sun's Energy: An Essential Part of the Earth System |url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/earth-system/energy-from-sun |website=Center for Science Education |access-date=2024-05-24 |archive-date=2024-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524200130/https://scied.ucar.edu/learning-zone/energy-from-sun |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=The Sun's Influence on Climate |url=https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691153834/the-suns-influence-on-climate |date=2015-06-23 |publisher=Princeton University Press |access-date=2024-05-24 |archive-date=2024-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524200130/https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691153834/the-suns-influence-on-climate |url-status=live |language=en}}</ref> Dielli është me shumë diferencë objekti më i ndritshëm në qiellin e Tokës, me një {{ill|Madhësia e dukshme|en|Apparent magnitude|lt=madhësi të dukshme}} prej −26,74.<ref>{{cite journal |last=Burton |first=W. B. |date=1986 |title=Stellar parameters |journal=Space Science Reviews |volume=43 |issue=3–4 |pages=244–250 |doi=10.1007/BF00190626 |s2cid=189796439 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Bessell |first1=M. S. |last2=Castelli |first2=F. |last3=Plez |first3=B. |date=1998 |title=Model atmospheres broad-band colors, bolometric corrections and temperature calibrations for O–M stars |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=333 |pages=231–250 |bibcode=1998A&A...333..231B |language=en}}</ref> Ai është pak më pak se 13&nbsp;miliardë herë më i ndritshëm se ylli tjetër më i ndritshëm, [[Siriusi]], i cili ka madhësi të dukshme −1,46.<ref name="Hoffleit1991">{{cite book |chapter=HR 2491 |title=Bright Star Catalogue |edition=5th Revised |last1=Hoffleit |first1=D. |author-link1=Dorrit Hoffleit |display-authors=etal |date=1991 |publisher=Centre de Données astronomiques de Strasbourg |url=http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?HR%202491 |bibcode=1991bsc..book.....H |archive-date=2011-05-20 |access-date=2024-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520040541/http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?HR%202491 |url-status=live |language=en}}</ref> {{ill|Konstanta diellore|en|Solar constant}} është sasia e fuqisë që Dielli depoziton për njësi sipërfaqeje të ekspozuar drejtpërdrejt ndaj dritës së diellit. Ajo është afërsisht {{val|1368|u=W/m2|fmt=commas}} vat për metër katror, në një largësi prej një [[njësi astronomike|njësie astronomike]] (au) nga Dielli, pra në orbitën e Tokës ose pranë saj.<ref name="TSI">{{cite web |title=Construction of a Composite Total Solar Irradiance (TSI) Time Series from 1978 to present |url=http://www.pmodwrc.ch/pmod.php?topic=tsi/composite/SolarConstant |date=2006-05-24 |website=pmodwrc |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801183920/http://www.pmodwrc.ch/pmod.php?topic=tsi%2Fcomposite%2FSolarConstant |archive-date=2011-08-01 |access-date=2005-10-05 |language=en}}</ref> Atmosfera e Tokës e dobëson dritën e diellit, kështu që në sipërfaqe mbërrin më pak fuqi, afërsisht {{val|1000|u=W/m2|fmt=commas}} vat për metër katror, në kushte të kthjellëta kur Dielli është pranë [[zeniti]]t.<ref name="El-Sharkawi2005">{{Cite book |last=El-Sharkawi |first=Mohamed A. |title=Electric energy |date=2005 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-8493-3078-0 |url=https://books.google.com/books?id=UokcachsYcYC&pg=PA87 |pages=87–88 |language=en}}</ref> Drita e diellit në kufirin e sipërm të atmosferës së Tokës përbëhet, për nga energjia totale, nga rreth 50% dritë infra të kuqe, 40% dritë e dukshme dhe 10% dritë ultravjollcë.<ref>{{cite encyclopedia |entry=Radiation (Solar) |encyclopedia=Encyclopedia of Atmospheric Sciences |year=2003 |last=Fu |first=Qiang |title=Radiation (SOLAR) |editor-last1=Curry |editor-first1=Judith A. |editor-last2=Pyle |editor-first2=John A. |publisher=Elsevier |pages=1859–1863 |doi=10.1016/B0-12-227090-8/00334-1 |isbn=978-0-12-227090-1 |url=http://curry.eas.gatech.edu/Courses/6140/ency/Chapter3/Ency_Atmos/Radiation_Solar.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20121101070344/http://curry.eas.gatech.edu/Courses/6140/ency/Chapter3/Ency_Atmos/Radiation_Solar.pdf |archive-date=2012-11-01 |access-date=2012-12-29 |language=en}}</ref> Atmosfera filtron mbi 70% të rrezatimit ultravjollcë diellor, veçanërisht në gjatësitë valore më të shkurtra.<ref>{{cite web |title=Reference Solar Spectral Irradiance: Air Mass 1.5 |url=http://rredc.nrel.gov/solar/spectra/am1.5/ |website=NREL |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512190812/https://web.archive.org/web/20190512190812/https://rredc.nrel.gov/solar//spectra/am1.5/ |archive-date=2019-05-12 |access-date=2009-11-12 |language=en}}</ref> === Drita e dukshme dhe vëzhgimi === Ngjyra e Diellit është [[Ngjyra e bardhë|e bardhë]], me një indeks të hapësirës së ngjyrave {{ill|Hapësira e ngjyrave CIE 1931|en|CIE 1931 color space|lt=CIE}} afër (0,3, 0,3), kur shihet nga hapësira ose kur është lart në qiell. Rrezatimi diellor për çdo gjatësi vale arrin kulmin në pjesën e gjelbër të spektrit kur Dielli shihet nga hapësira.<ref>{{cite news |title=What Color is the Sun? |work=Universe Today |url=http://www.universetoday.com/18689/color-of-the-sun/ |url-status=live |access-date=2016-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160525215525/http://www.universetoday.com/18689/color-of-the-sun/ |archive-date=2016-05-25 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=What Color is the Sun? |url=http://solar-center.stanford.edu/SID/activities/GreenSun.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171030154449/http://solar-center.stanford.edu/SID/activities/GreenSun.html |archive-date=2017-10-30 |access-date=2016-05-23 |publisher=Stanford Solar Center |language=en}}</ref> Kur Dielli është shumë ulët në qiell, [[shpërndarja atmosferike]] e bën të duket i verdhë, i kuq, portokalli ose ngjyrë purpuri dhe, në raste të rralla, edhe [[Shkrepëtima e gjelbër|i gjelbër ose blu]]. Disa kultura e përfytyrojnë Diellin si të verdhë, ndërsa disa të tjera edhe si të kuq; arsyet kulturore për këtë janë objekt debati.<ref name="yellow sun paradox">{{Cite journal |last=Wilk |first=S. R. |date=2009 |title=The Yellow Sun Paradox |url=http://www.osa-opn.org/Content/ViewFile.aspx?id=11147 |journal=Optics & Photonics News |pages=12–13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120618183229/http://www.osa-opn.org/Content/ViewFile.aspx?id=11147 |archive-date=2012-06-18 |language=en}}</ref> Një dukuri optike e njohur si [[Shkrepëtima e gjelbër|shkrepëtima e gjelbër]] mund të shihet ndonjëherë pak pas perëndimit të Diellit ose para lindjes së tij. Shkrepëtima shkaktohet kur drita e Diellit, pak poshtë horizontit, përthyhet drejt vëzhguesit, zakonisht nëpërmjet një përmbysjeje të temperaturës. Drita me gjatësi valore më të shkurtër (vjollcë, blu, e gjelbër) përthyhet më shumë se ajo me gjatësi valore më të gjatë (e verdhë, portokalli, e kuqe), por drita vjollcë dhe blu shpërndahet më tepër, duke lënë dritën që perceptohet si e gjelbër.<ref>{{cite web |title=The Green Flash |url=https://www.bbc.co.uk/weather/features/understanding/greenflash.shtml |date=2008-12-16 |publisher=BBC |access-date=2008-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216135504/http://www.bbc.co.uk/weather/features/understanding/greenflash.shtml |archive-date=2008-12-16 |language=en}}</ref> ==== Ekspozimi i syrit ==== [[File:- panoramio (785).jpg|thumb|Dielli i parë nga Toka, me [[shkëlqim verbues]] të shkaktuar nga lentet. Syri sheh gjithashtu shkëlqim verbues kur Dielli shihet drejtpërdrejt.|alt=Shihni përshkrimin]] Shkëlqimi i Diellit mund të shkaktojë dhimbje kur shihet me [[syri i lirë|sy të lirë]]; megjithatë, vështrimi i tij për periudha të shkurtra nuk është i rrezikshëm për sytë normalë, që nuk janë të [[Midriaza|zgjeruar]].<ref>{{Cite journal |first1=T. J. |last1=White |first2=M. A. |last2=Mainster |first3=P. W. |last3=Wilson |first4=J. H. |last4=Tips |title=Chorioretinal temperature increases from solar observation |journal=Bulletin of Mathematical Biophysics |volume=33 |issue=1 |pages=1–17 |year=1971 |doi=10.1007/BF02476660 |pmid=5551296 |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |first1=M. O. M. |last1=Tso |first2=F. G. |last2=La Piana |title=The Human Fovea After Sungazing |journal=Transactions of the American Academy of Ophthalmology and Otolaryngology |year=1975 |volume=79 |pages=OP788–95 |pmid=1209815 |issue=6 |language=en}}</ref> Vështrimi i drejtpërdrejtë i Diellit, i njohur si {{ill|Vështrimi i Diellit|en|Sungazing}}, shkakton artefakte pamore të quajtura {{ill|Fosfeni|en|Phosphene}} dhe verbëri të pjesshme të përkohshme. Ai gjithashtu dërgon rreth 4&nbsp;miliwatt dritë dielli në retinë, duke e ngrohur pak dhe duke shkaktuar potencialisht dëme te sytë që nuk reagojnë siç duhet ndaj shkëlqimit.<ref>{{Cite journal |last1=Hope-Ross |first1=M. W. |title=Ultrastructural findings in solar retinopathy |journal=Eye |volume=7 |issue=4 |year=1993 |doi=10.1038/eye.1993.7 |pmid=8325420 |last2=Mahon |first2=G. J. |last3=Gardiner |first3=T. A. |last4=Archer |first4=D. B. |pages=29–33 |doi-access=free |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |title=Solar Retinopathy from Sun-Gazing Under Influence of LSD |last1=Schatz |first1=H. |last2=Mendelblatt |first2=F. |journal=British Journal of Ophthalmology |volume=57 |issue=4 |year=1973 |doi=10.1136/bjo.57.4.270 |pmid=4707624 |pmc=1214879 |pages=270–273 |language=en}}</ref> Vështrimi i drejtpërdrejtë i Diellit me sy të lirë mund të shkaktojë lezione në retinë të ngjashme me djegien nga dielli, të shkaktuara nga rrezet UV, që shfaqen pas rreth 100&nbsp;sekondash, veçanërisht kur rrezatimi UV është i fortë dhe i përqendruar.<ref>{{Cite journal |first1=W. T. Jr. |last1=Ham |first2=H. A. |last2=Mueller |first3=D. H. |last3=Sliney |journal=Nature |title=Retinal sensitivity to damage from short wavelength light |volume=260 |issue=5547 |pages=153–155 |year=1976 |doi=10.1038/260153a0 |pmid=815821 |bibcode=1976Natur.260..153H |s2cid=4283242 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |first1=W. T. Jr. |last1=Ham |first2=H. A. |last2=Mueller |first3=J. J. Jr. |last3=Ruffolo |first4=D. III |last4=Guerry |chapter=Solar Retinopathy as a function of Wavelength: its Significance for Protective Eyewear |title=The Effects of Constant Light on Visual Processes |editor-last=Williams |editor-first=T. P. |editor-last2=Baker |editor-first2=B. N. |publisher=Plenum Press |pages=319–346 |year=1980 |isbn=978-0-306-40328-6 |language=en}}</ref> Shikimi i Diellit përmes pajisjeve optike që përqendrojnë dritën, si [[Dylbitë]], mund të shkaktojë dëme të përhershme në retinë nëse nuk përdoret filtër i përshtatshëm. Disa filtra të improvizuar që lejojnë kalimin e rrezeve UV ose [[Rrezet infra të kuqe|infra të kuqe]] mund të dëmtojnë syrin kur shkëlqimi është i madh.<ref>{{Cite book |first=T. |last=Kardos |title=Earth science |url=https://books.google.com/books?id=xI6EDV_PRr4C&pg=PT102 |page=87 |publisher=J. W. Walch |year=2003 |isbn=978-0-8251-4500-1 |access-date=2020-08-22 |language=en}}</ref> Shikimi i shkurtër i Diellit të mesditës përmes një teleskopi pa filtër mund të shkaktojë dëme të përhershme.<ref>{{cite book |last=Macdonald |first=Lee |chapter=Equipment for Observing the Sun |year=2012 |title=How to Observe the Sun Safely |publisher=Springer |place=New York |page=17 |doi=10.1007/978-1-4614-3825-0_2 |quote=Never look directly at the Sun through any form of optical equipment, even for an instant. |series=Patrick Moore's Practical Astronomy Series |isbn=978-1-4614-3824-3 |language=en}}</ref> Gjatë lindjes dhe perëndimit, drita e Diellit dobësohet nga [[Shpërndarja Rayleigh|shpërndarja e Rayleigh-ut]] dhe shpërndarja e Mie-s, pasi përshkon një rrugë veçanërisht të gjatë në atmosferën e Tokës,<ref>{{Cite journal |last1=Haber |first1=Jorg |last2=Magnor |first2=Marcus |last3=Seidel |first3=Hans-Peter |title=Physically based Simulation of Twilight Phenomena |year=2005 |journal=ACM Transactions on Graphics |volume=24 |issue=4 |pages=1353–1373 |doi=10.1145/1095878.1095884 |s2cid=2349082 |language=en}}</ref> dhe ndonjëherë Dielli është aq i zbehtë sa mund të shihet rehat me sy të lirë ose në mënyrë të sigurt përmes pajisjeve optike (me kusht që të mos ketë rrezik që drita e fortë e Diellit të shfaqet papritur përmes një hapësire mes reve). Mjegullira, pluhuri atmosferik dhe lagështia e lartë kontribuojnë në këtë dobësim atmosferik.<ref>{{Cite journal |title=Diurnal asymmetries in global radiation |first=I. G. |last=Piggin |journal=Archiv für Meteorologie, Geophysik und Bioklimatologie, Serie B |year=1972 |volume=20 |issue=1 |doi=10.1007/BF02243313 |pages=41–48 |bibcode=1972AMGBB..20...41P |s2cid=118819800 |language=en}}</ref> === Rrezatime të tjera === Rrezatimi diellor [[Rrezet ultravjollcë|ultravjollcë]] jonizon pjesën e sipërme të atmosferës së Tokës në anën e ndriçuar nga Dielli, duke krijuar [[Ionosfera|ionosferën]] përçuese të elektricitetit.<ref name="Phillips1995">{{Cite book |last=Phillips |first=K. J. H. |title=Guide to the Sun |url=https://books.google.com/books?id=idwBChjVP0gC&pg=PA14 |date=1995 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-39788-9 |pages=14–15, 34–38 |language=en}}</ref> Ky rrezatim shkakton djegie nga dielli dhe ka edhe efekte të tjera biologjike, si prodhimi i [[Vitamina D|vitaminës D]] dhe nxirja e lëkurës nga dielli. Ai është shkaku kryesor i kancerit të lëkurës. Drita ultravjollcë dobësohet ndjeshëm nga [[Shtresa e ozonit|shtresa e ozonit]] e Tokës, prandaj sasia e rrezatimit UV ndryshon shumë sipas [[Gjerësia gjeografike|gjerësisë gjeografike]] dhe ka qenë pjesërisht përgjegjëse për shumë përshtatje biologjike, përfshirë ndryshimet në ngjyrën e lëkurës së njeriut.<ref>{{Cite journal |last=Barsh |first=G. S. |date=2003 |title=What Controls Variation in Human Skin Color? |journal=PLOS Biology |volume=1 |issue=1 |article-number=e7 |doi=10.1371/journal.pbio.0000027 |pmc=212702 |pmid=14551921 |doi-access=free |language=en}}</ref> Drita ultravjollcë e Diellit ka veti antiseptike dhe mund të përdoret për dezinfektimin e mjeteve dhe të ujit. {{ill|Fotoni|en|Photon|lt=Fotonet}} me energji të lartë të [[Rrezet gama|rrezeve gama]], të çliruara fillimisht nga reaksionet e shkrirjes në bërthamë, përthithen pothuajse menjëherë nga plazma diellore e zonës rrezatuese, zakonisht pasi kanë përshkuar vetëm disa milimetra. Riemetimi ndodh në një drejtim të rastësishëm dhe zakonisht me energji pak më të ulët. Për shkak të kësaj radhe emetimesh dhe përthithjesh, rrezatimit i duhet shumë kohë për të arritur sipërfaqen e Diellit. Vlerësimet për kohën e udhëtimit të fotoneve variojnë nga 10.000 deri në 170.000&nbsp;vjet.<ref name="NASA">{{Cite web |date=2007 |title=Ancient sunlight |url=http://sunearthday.nasa.gov/2007/locations/ttt_sunlight.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090515085541/http://sunearthday.nasa.gov/2007/locations/ttt_sunlight.php |archive-date=2009-05-15 |access-date=2009-06-24 |website=Technology Through Time |publisher=NASA |issue=50 |language=en}}</ref> Në të kundërt, duhen vetëm 2,3&nbsp;sekonda që {{ill|Neutrino|en|Neutrino|lt=neutrinot}}, të cilat përbëjnë rreth 2% të prodhimit të përgjithshëm të energjisë së Diellit, të arrijnë sipërfaqen. Meqë transporti i energjisë në Diell përfshin fotone në ekuilibër [[termodinamik]] me [[Lënda|lëndën]], shkalla kohore e këtij transporti është më e gjatë, rreth 30.000.000&nbsp;vjet. Kjo është koha që do t'i duhej Diellit për t'u kthyer në një gjendje të qëndrueshme nëse shpejtësia e prodhimit të energjisë në bërthamën e tij do të ndryshonte papritur.<ref>{{Cite journal |last=Stix |first=M. |date=2003 |title=On the time scale of energy transport in the sun |journal=Solar Physics |volume=212 |issue=1 |pages=3–6 |bibcode=2003SoPh..212....3S |doi=10.1023/A:1022952621810 |s2cid=118656812 |language=en}}</ref> [[Neutrino elektronik|Neutrinot elektronike]] çlirohen nga reaksionet e shkrirjes në bërthamë, por, ndryshe nga fotonet, ato ndërveprojnë rrallë me lëndën, kështu që pothuajse të gjitha mund të largohen menjëherë nga Dielli. Megjithatë, matjet e numrit të këtyre neutrinove të prodhuara në Diell janë tre herë më të ulëta se parashikimet teorike. Në vitin 2001, zbulimi i [[Lëkundja e neutrinove|lëkundjes së neutrinove]] e zgjidhi mospërputhjen: Dielli lëshon numrin e neutrinove elektronike të parashikuar nga teoria, por detektorëve të neutrinove u mungonin {{Frac|2|3}} e tyre, sepse neutrinot kishin ndryshuar [[Shija (fizikë e grimcave)|shije]] deri në çastin e zbulimit.<ref name="Schlattl">{{Cite journal |last=Schlattl |first=H. |date=2001 |title=Three-flavor oscillation solutions for the solar neutrino problem |journal=Physical Review D |volume=64 |issue=1 |article-number=013009 |arxiv=hep-ph/0102063 |bibcode=2001PhRvD..64a3009S |doi=10.1103/PhysRevD.64.013009 |s2cid=117848623 |language=en}}</ref> == Aktiviteti magnetik == Dielli ka një fushë [[Fusha magnetike yjore|magnetike yjore]] që ndryshon në sipërfaqen e tij. Fusha në pole është {{Convert|1|-|2|G|sigfig=1|lk=on}}, ndërsa fusha zakonisht arrin {{Convert|3000|G|sigfig=1}} në veçoritë e quajtura ''njolla diellore'' dhe {{Convert|10|-|100|G|sigfig=1}} në [[Protuberanca diellore|protuberancat diellore]].<ref name="nssdc" /> Fusha magnetike ndryshon me kohën dhe sipas vendndodhjes. Cikli pothuajse periodik 11-vjeçar [[Cikli diellor|diellor]] është ndryshimi më i dukshëm: numri dhe madhësia e njollave diellore shtohen e pakësohen.<ref name="doi10.1146/annurev-astro-081913-040012">{{Cite journal |doi=10.1146/annurev-astro-081913-040012 |title=Solar Dynamo Theory |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |volume=52 |pages=251–290 |year=2014 |last1=Charbonneau |first1=P. |bibcode=2014ARA&A..52..251C |s2cid=17829477 |doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="Zirker2002-119">{{Cite book |last=Zirker |first=J. B. |date=2002 |title=Journey from the Center of the Sun |pages=[https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk/page/119 119–120] |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-05781-1 |url=https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk/page/119 |language=en}}</ref><ref name="Lang">{{Cite book |last=Lang |first=Kenneth R. |date=2008 |title=The Sun from Space |page=75 |publisher=Springer-Verlag |isbn=978-3-540-76952-1 |language=en}}</ref> Fusha magnetike diellore shtrihet shumë përtej vetë Diellit. Plazma përçuese elektrike e erës diellore e bart fushën magnetike të Diellit në hapësirë, duke formuar atë që quhet fushë magnetike ndërplanetare.<ref name="Russell2001" /> Në një përafrim të njohur si ''magnetohidrodinamika ideale'', plazma lëviz vetëm përgjatë vijave të fushës magnetike. Si rrjedhojë, era diellore që rrjedh për nga jashtë e shtrin fushën magnetike ndërplanetare në të njëjtin drejtim, duke e detyruar të marrë një strukturë afërsisht radiale. Për një fushë magnetike diellore të thjeshtë dipolare, me polaritete të kundërta në të dy anët e ekuatorit magnetik diellor, në erën diellore formohet një fletë e hollë e rrymës elektrike ([[Fleta e rrymës heliosferike|fletë rryme heliosferike]]). Në largësi të mëdha, rrotullimi i Diellit e përdredh fushën magnetike dipolare dhe fletën përkatëse të rrymës në një strukturë spirale [[Spiralja e Arkimedit|të tipit spiralë të Arkimedit]], të quajtur ''{{ill|Spiralja Parker|en|Parker spiral|lt=spiralja Parker}}''.<ref name="Russell2001" /> === Njollat diellore === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Njollat diellore|en|Sunspot}}}} [[File:The Largest Sunspot Group (noao0114).tiff|thumb|Një grup i madh njollash diellore, vëzhguar në dritë të bardhë|alt=Fotografi bardhezi e një grupi njollash diellore.]] Njollat diellore shihen si njolla të errëta në fotosferën e Diellit dhe përkojnë me përqendrime të fushës magnetike, ku transporti konvektiv i nxehtësisë nga brendësia e Diellit drejt sipërfaqes pengohet. Si pasojë, njollat diellore janë pak më të ftohta se fotosfera përreth dhe prandaj duken të errëta. Gjatë një [[minimumi diellor|minimumi diellor]] tipik, shihen pak njolla diellore, e herë pas here nuk shihet asnjë. Ato që shfaqen gjenden në gjerësi të larta diellore. Ndërsa cikli diellor përparon drejt [[Maksimumi diellor|maksimumit]], njollat diellore priren të formohen më pranë ekuatorit diellor, dukuri e njohur si ''[[Ligji i Spörerit|ligji i Spörerit]]''. Njollat më të mëdha diellore mund të kenë dhjetëra mijëra kilometra gjerësi.<ref name="Sunspot2001">{{cite web |date=2001-03-30 |title=The Largest Sunspot in Ten Years |url=http://www.gsfc.nasa.gov/gsfc/spacesci/solarexp/sunspot.htm |publisher=Goddard Space Flight Center |access-date=2009-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070823050403/http://www.gsfc.nasa.gov/gsfc/spacesci/solarexp/sunspot.htm |archive-date=2007-08-23 |language=en}}</ref> Një cikël 11-vjeçar i njollave diellore përbën gjysmën e një cikli 22-vjeçar të [[Dinamojës diellore|dinamos diellore]] Babcock–Leighton, i cili përkon me një shkëmbim lëkundës të energjisë midis fushave magnetike diellore toroidale dhe poloidale. Në kulmin e ciklit diellor, fusha magnetike dipolare poloidale e jashtme është pranë forcës së saj minimale të ciklit të dinamos; ndërsa fusha e brendshme kuadrupolare toroide, e krijuar nga rrotullimi diferencial brenda takoklinës, është pranë forcës së saj maksimale. Në këtë pikë të ciklit të dinamos, ngritja e lëndës nga lëvizja pluskuese në zonën konvektive bën që fusha magnetike toroide të dalë përmes fotosferës, duke krijuar çifte njollash diellore, të rreshtuara përafërsisht në drejtimin lindje–perëndim dhe me polaritete magnetike të kundërta në pikat e tyre të shfaqjes. Polariteti magnetik i çifteve të njollave diellore ndërrohet në çdo cikël diellor, një dukuri e përshkruar nga [[Ligji i Hale-it|ligji i Hale-it]].<ref>{{cite journal |last1=Hale |first1=G. E. |last2=Ellerman |first2=F. |last3=Nicholson |first3=S. B. |last4=Joy |first4=A. H. |title=The Magnetic Polarity of Sun-Spots |journal=The Astrophysical Journal |volume=49 |page=153 |year=1919 |doi=10.1086/142452 |bibcode=1919ApJ....49..153H |doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="solarcycle">{{cite web |date=2008-01-04 |title=NASA Satellites Capture Start of New Solar Cycle |publisher=PhysOrg |url=http://www.physorg.com/news119271347.html |access-date=2009-07-10 |archive-date=2008-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406132839/http://www.physorg.com/news119271347.html |url-status=live |language=en}}</ref> Gjatë fazës së rënies së ciklit diellor, energjia kalon nga fusha magnetike toroide e brendshme te fusha poloidale e jashtme, ndërsa numri dhe madhësia e njollave diellore zvogëlohen. Në minimumin e ciklit diellor, fusha toroide është, përkatësisht, në forcën e saj minimale, njollat diellore janë relativisht të rralla dhe fusha poloidale është në forcën e saj maksimale. Me fillimin e ciklit të ri 11-vjeçar të njollave diellore, rrotullimi diferencial e kalon sërish energjinë magnetike nga fusha poloidale te ajo toroide, por me polaritet të kundërt nga ai i ciklit të mëparshëm. Procesi vazhdon pandërprerë dhe, në një skenar të idealizuar e të thjeshtuar, çdo cikël 11-vjeçar i njollave diellore përkon me një ndryshim të polaritetit të përgjithshëm të fushës magnetike në shkallë të gjerë të Diellit.<ref>{{Cite news |date=2001-02-16 |title=Sun flips magnetic field |url=http://edition.cnn.com/2001/TECH/space/02/16/sun.flips/ |publisher=CNN |access-date=2009-07-11 |archive-date=2015-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150121063331/http://edition.cnn.com/2001/TECH/space/02/16/sun.flips/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Phillips |first=T. |date=2001-02-15 |title=The Sun Does a Flip |url=https://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast15feb_1.htm |publisher=NASA |access-date=2009-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090512121817/https://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast15feb_1.htm |archive-date=2009-05-12 |language=en}}</ref> === Aktiviteti diellor === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Cikli diellor|en|Solar cycle}}}} [[File:Solar-cycle-data.png|thumb|Matjet e vitit 2005 të ndryshimit të ciklit diellor gjatë 30 viteve të mëparshme|left|alt=Shihni mbishkrimin]] Fusha magnetike e Diellit shkakton shumë efekte që së bashku quhen [[Ndryshueshmëria diellore|aktivitet diellor]]. [[Shpërthimet diellore]] dhe nxjerrjet e masës koronale priren të ndodhin në grupet e njollave diellore. Nga [[vrimat koronale]] në sipërfaqen fotosferike lëshohen rryma të erës diellore me shpejtësi të lartë, të cilat ndryshojnë ngadalë. Si nxjerrjet e masës koronale, ashtu edhe rrymat e shpejta të erës diellore bartin plazmën dhe fushën magnetike ndërplanetare përtej në Sistemin Diellor.<ref name=Zirker2002>{{cite book |last=Zirker |first=J. B. |date=2002 |title=Journey from the Center of the Sun |pages=[https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk/page/120 120–127] |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-05781-1 |url=https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk/page/120 |language=en}}</ref> Efektet e aktivitetit diellor në Tokë përfshijnë [[aurorat]] në gjerësi të mesme dhe të larta, si edhe ndërprerjen e komunikimeve radiofonike dhe të [[Rryma elektrike|rrymës elektrike]]. Mendohet se aktiviteti diellor ka luajtur rol të madh në [[formimin dhe evolucionin e Sistemit Diellor]].<ref>{{cite journal |last1=Nandy |first1=Dibyendu |last2=Martens |first2=Petrus C. H. |last3=Obridko |first3=Vladimir |last4=Dash |first4=Soumyaranjan |last5=Georgieva |first5=Katya |title=Solar evolution and extrema: current state of understanding of long-term solar variability and its planetary impacts |journal=Progress in Earth and Planetary Science |date=2021-07-05 |volume=8 |issue=1 |page=40 |doi=10.1186/s40645-021-00430-x |doi-access=free |bibcode=2021PEPS....8...40N |issn=2197-4284 |language=en}}</ref> Ndryshimet në rrezatimin diellor gjatë ciklit diellor 11-vjeçar janë lidhur me ndryshimet në numrin e njollave diellore.<ref>{{cite journal |last1=Willson |first1=R. C. |last2=Hudson |first2=H. S. |date=1991 |title=The Sun's luminosity over a complete solar cycle |journal=Nature |volume=351 |issue=6321 |pages=42–44 |doi=10.1038/351042a0 |bibcode=1991Natur.351...42W |s2cid=4273483 |language=en}}</ref> Cikli diellor ndikon në kushtet e [[Motit hapësinor|motit hapësinor]], përfshirë ato përreth Tokës. Për shembull, në shekullin XVII, cikli diellor dukej sikur ishte ndalur plotësisht për disa dhjetëvjeçarë; gjatë kësaj periudhe u vëzhguan pak njolla diellore, e cila njihet si [[Minimumi i Maunderit]]. Kjo përkoi në kohë me periudhën e [[Epoka e Vogël e Akullnajave|Epokës së Vogël të Akullnajave]], kur Evropa përjetoi temperatura jashtëzakonisht të ulëta.<ref>{{cite journal |author-link=John A. Eddy |last=Eddy |first=John A. |title=The Maunder Minimum |journal=Science |volume=192 |issue=4245 |pages=1189–1202 |date=June 1976 |pmid=17771739 |doi=10.1126/science.192.4245.1189 |jstor=1742583 |bibcode=1976Sci...192.4245E |s2cid=33896851 |language=en}}</ref><ref name="Lean">{{Cite journal |last1=Lean |first1=J. |author-link=Judith Lean |last2=Skumanich |first2=A. |last3=White |first3=O. |date=1992 |title=Estimating the Sun's radiative output during the Maunder Minimum |journal=Geophysical Research Letters |volume=19 |issue=15 |pages=1591–1594 |doi=10.1029/92GL01578 |bibcode=1992GeoRL..19.1591L |url=https://zenodo.org/record/1231321 |access-date=2019-12-16 |archive-date=2020-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511052658/https://zenodo.org/record/1231321 |url-status=live |language=en}}</ref> Minimumet e zgjatura të mëparshme janë zbuluar përmes analizës së [[Unaza e pemës|unazave të pemëve]] dhe duket se kanë përkuar me temperatura globale më të ulëta se mesatarja.<ref>{{Cite book |last1=Mackay |first1=R. M. |last2=Khalil |first2=M. A. K. |chapter=Greenhouse gases and global warming |chapter-url=https://books.google.com/books?id=tQBS3bAX8fUC&q=solar+minimum+dendochronology&pg=PA1 |editor-last=Singh |editor-first=S. N. |date=2000 |title=Trace Gas Emissions and Plants |pages=1–28 |publisher=Springer |isbn=978-0-7923-6545-7 |access-date=2020-11-03 |archive-date=2021-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417054703/https://books.google.com/books?id=tQBS3bAX8fUC&q=solar+minimum+dendochronology&pg=PA1 |url-status=live |language=en}}</ref> === Ngrohja e koronës === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Problemi i ngrohjes së koronës|en|Coronal heating problem}}}} Temperatura e fotosferës është afërsisht 6.000&nbsp;K, ndërsa temperatura e [[Korona diellore|koronës diellore]] arrin {{val|1000000|-|2000000|u=K|fmt=commas}}.<ref name="Erdelyi2007" /> Temperatura e lartë e koronës tregon se ajo ngrohet nga diçka tjetër, jo nga [[përcjellja e nxehtësisë]] e drejtpërdrejtë prej fotosferës.<ref name="Russell2001" /> Mendohet se energjia e nevojshme për ngrohjen e koronës sigurohet nga lëvizja turbulente në zonën e konveksionit nën fotosferë; për të shpjeguar ngrohjen e koronës janë propozuar dy mekanizma kryesorë.<ref name="Erdelyi2007" /> I pari është ngrohja nga valët, ku valët e zërit, gravitacionale ose magnetohidrodinamike krijohen nga turbulenca në zonën e konveksionit.<ref name="Erdelyi2007" /> Këto valë udhëtojnë lart dhe shpërhapen në koronë, duke depozituar energjinë e tyre në lëndën përreth në formën e nxehtësisë.<ref name="Alfven">{{Cite journal |last=Alfvén |first=H. |date=1947 |title=Magneto-hydrodynamic waves, and the heating of the solar corona |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=107 |issue=2 |pages=211–219 |bibcode=1947MNRAS.107..211A |doi=10.1093/mnras/107.2.211 |doi-access=free |language=en}}</ref> Mekanizmi tjetër është ngrohja magnetike, ku energjia magnetike grumbullohet vazhdimisht nga lëvizjet në fotosferë dhe çlirohet përmes {{ill|Rilidhja magnetike|en|Magnetic reconnection}} në formën e shpërthimeve të mëdha diellore dhe një morie ngjarjesh të ngjashme, por më të vogla — nanoshpërthimeve.<ref name="Parker2">{{Cite journal |last=Parker |first=E. N. |date=1988 |title=Nanoflares and the solar X-ray corona |journal=The Astrophysical Journal |volume=330 |issue=1 |page=474 |bibcode=1988ApJ...330..474P |doi=10.1086/166485 |language=en}}</ref> Ende nuk dihet nëse valët janë një mekanizëm efikas ngrohjeje. Është zbuluar se të gjitha valët, përveç valëve Alfvén, shpërhapen ose përthyhen para se të arrijnë në koronë.<ref name="Sturrock">{{Cite journal |last1=Sturrock |first1=P. A. |last2=Uchida |first2=Y. |year=1981 |title=Coronal heating by stochastic magnetic pumping |journal=The Astrophysical Journal |volume=246 |issue=1 |page=331 |bibcode=1981ApJ...246..331S |doi=10.1086/158926 |hdl-access=free |hdl=2060/19800019786 |language=en}}</ref> Për më tepër, valët Alfvén nuk shpërhapen lehtësisht në koronë. Prandaj, kërkimet e tanishme janë përqendruar te mekanizmat e ngrohjes nga shpërthimet.<ref name="Erdelyi2007" /> == Fazat e jetës == {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Formimi dhe evoluimi i Sistemit Diellor|en|Formation and evolution of the Solar System}} dhe {{ill|Evoluimi i Yjeve|en|Stellar evolution}}}} [[File:The life cycle of a Sun-like star (annotated).jpg|thumb|upright=1.8|Pamje e përgjithshme e evoluimit të një ylli si Dielli, nga {{ill|Protoylli|en|Protostar}} në shembje majtas deri në fazën e {{ill|Gjiganti i kuq|en|Red giant}} djathtas|alt=Shihni përshkrimin]] Sot, Dielli është afërsisht në gjysmën e fazës së sekuencës kryesore të jetës së tij. Ai nuk ka ndryshuar shumë për më shumë se katër miliardë<ref group=lower-alpha name=short /> vjet dhe do të mbetet mjaft i qëndrueshëm edhe për rreth pesë miliardë vjet. Megjithatë, pasi të ndalet shkrirja e hidrogjenit në bërthamën e tij, Dielli do të pësojë ndryshime të mëdha, si brenda ashtu edhe jashtë. === Formimi === {{Hatnote|Lexo më tepër: {{ill|Formimi dhe evoluimi i Sistemit Diellor|en|Formation and evolution of the Solar System}}}} Dielli u formua rreth 4,6&nbsp;miliardë vjet më parë nga shembja e një pjese të një {{ill|Reja molekulare|en|Molecular cloud}} gjigante, e përbërë kryesisht nga hidrogjeni dhe heliumi, e cila me gjasë lindi edhe shumë yje të tjerë.<!-- Nga en.wiki: We would say 4.57, but there may be uncertainty; for example, https://arxiv.org/pdf/1507.05847.pdf seems to suggest 4.587 rather than 4.567 --><ref name=Zirker2002-7>{{Cite book |last=Zirker |first=Jack B. |title=Journey from the Center of the Sun |date=2002 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-05781-1 |pages=7–8 |language=en}}</ref> Kjo moshë vlerësohet duke përdorur {{ill|Modelet kompjuterike|en|Computer model}} të [[Evoluimi i Yjeve|evoluimit yjor]] dhe përmes {{ill|Nukleokosmokronologjia|en|Nucleocosmochronology}}.<ref name="Bonanno" /> Rezultati përputhet me datimin radiometrik të materialit më të vjetër të Sistemit Diellor, rreth 4,567&nbsp;miliardë vjet më parë.<ref>{{Cite journal |last1=Amelin |first1=Y. |last2=Krot |first2=A. |last3=Hutcheon |first3=I. |last4=Ulyanov |first4=A. |title=Lead isotopic ages of chondrules and calcium-aluminum-rich inclusions |journal=Science |volume=297 |issue=5587 |pages=1678–1683 |date=2002 |doi=10.1126/science.1073950 |pmid=12215641 |bibcode=2002Sci...297.1678A |s2cid=24923770 |language=en}}</ref><ref name="nature436">{{Cite journal |last1=Baker |first1=J. |last2=Bizzarro |first2=M. |last3=Wittig |first3=N. |last4=Connelly |first4=J. |last5=Haack |first5=H. |title=Early planetesimal melting from an age of 4.5662 Gyr for differentiated meteorites |journal=Nature |volume=436 |issue=7054 |pages=1127–1131 |date=2005 |pmid=16121173 |doi=10.1038/nature03882 |bibcode=2005Natur.436.1127B |s2cid=4304613 |language=en}}</ref> Studimet e {{ill|Meteoriti|en|Meteorite}}ve të lashtë zbulojnë gjurmë të bërthamave të qëndrueshme bijë nga izotope jetëshkurtra, si {{ill|Hekuri-60|en|Iron-60}}, të cilat formohen vetëm në yje jetëshkurtër që shpërthejnë. Kjo tregon se një ose më shumë [[Yjet Supernova|supernova]] duhet të kenë ndodhur pranë vendit ku u formua Dielli. Një {{ill|Valë goditëse|en|Shock wave}} nga një supernova aty pranë do ta kishte nxitur formimin e Diellit, duke ngjeshur lëndën brenda resë molekulare dhe duke bërë që disa zona të shembeshin nën gravitetin e tyre.<ref>{{cite journal |last1=Williams |first1=J. |title=The astrophysical environment of the solar birthplace |journal=Contemporary Physics |volume=51 |issue=5 |pages=381–396 |year=2010 |doi=10.1080/00107511003764725 |bibcode=2010ConPh..51..381W |arxiv=1008.2973 |s2cid=118354201 |language=en}}</ref> Ndërsa një fragment i resë shembet, ai filloi gjithashtu të rrotullohej për shkak të {{ill|Ruajtjes së momentit këndor|en|Conservation of angular momentum}} dhe të nxehej me rritjen e trysnisë.<ref>{{cite web |last=Glozman |first=Igor |date=2022 |title=Formation of the Solar System |url=https://people.highline.edu/iglozman/classes/astronotes/solsys_form.htm |access-date=2022-01-16 |website=Highline College |publication-place=Des Moines, WA |archive-date=2023-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326035535/https://people.highline.edu/iglozman/classes/astronotes/solsys_form.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Gazi dhe pluhuri me një moment këndor tepër të madh për të rënë në yllin e sapoformuar qarkullonin, duke formuar një {{ill|Disk protoplanetar|en|Protoplanetary disk}} që do të bëhej planetët dhe trupat e tjerë të Sistemit Diellor.<ref>{{Cite journal |last=Greaves |first=Jane S. |date=2005-01-07 |title=Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1101979 |journal=Science |language=en |volume=307 |issue=5706 |pages=68–71 |doi=10.1126/science.1101979 |pmid=15637266 |bibcode=2005Sci...307...68G |issn=0036-8075 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20220504201221/https://www.science.org/doi/10.1126/science.1101979 |archive-date=2022-05-04 |access-date=2026-01-05 |url-status=live }}</ref> Graviteti dhe trysnia brenda bërthamës së resë prodhuan shumë nxehtësi ndërsa ajo grumbullonte më shumë lëndë nga disku përreth, gjë që më në fund shkaktoi {{ill|Nukleosinteza yjore|en|Stellar nucleosynthesis|lt=shkrirjen bërthamore}}.<ref>{{cite web |last=Jones |first=Andrew Zimmerman |date=2019-05-30 |title=How Stars Make All of the Elements |url=https://www.thoughtco.com/stellar-nucleosynthesis-2699311 |access-date=2023-01-16 |website=ThoughtCo |archive-date=2023-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230711191648/https://www.thoughtco.com/stellar-nucleosynthesis-2699311 |url-status=live |language=en}}</ref> [[File:The violent youth of solar proxies.jpg|thumb|Rinia e vrullshme e yjeve si Dielli]] === Sekuenca kryesore === {{Hatnote|Lexo më tepër: {{ill|Sekuenca kryesore|en|Main sequence}}}} [[File:Evolution of the Sun 2 EN.svg|class=skin-invert-image|thumb|Evolucioni i një ylli të ngjashëm me Diellin. Paraqitet trajektorja e një ylli me masë sa ajo e Diellit në diagramin Hertzsprung–Russell, nga sekuenca kryesore deri në fazën e xhuxhit të bardhë.|upright=1.6|alt=Shihni mbishkrimin]] Dielli është afërsisht në gjysmën e fazës së tij të sekuencës kryesore, gjatë së cilës reaksionet e shkrirjes bërthamore në bërthamën e tij bashkojnë [[hidrogjeni|hidrogjenin]] në [[heliumi|helium]]. Çdo sekondë, në bërthamën e Diellit mbi katër miliardë kilogramë lëndë shndërrohen në energji, duke prodhuar neutrine dhe {{ill|Rrezatimi diellor|en|Solar radiation|lt=rrezatim diellor}}. Me këtë ritëm, Dielli deri më tani e ka shndërruar në energji një masë rreth 100 herë më të madhe se masa e Tokës, afërsisht 0,03% të masës së përgjithshme të Diellit. Dielli do të qëndrojë gjithsej rreth 10 deri në 11&nbsp;miliardë vjet si yll i sekuencës kryesore, përpara fazës së {{ill|Gjiganti i kuq|en|Red giant|lt=gjigantit të kuq}}.<ref>{{Cite book |last1=Goldsmith |first1=D. |last2=Owen |first2=T. |title=The search for life in the universe |url=https://books.google.com/books?id=Q17NmHY6wloC&pg=PA96 |page=96 |publisher=University Science Books |year=2001 |isbn=978-1-891389-16-0 |access-date=2020-08-22 |archive-date=2020-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030203521/https://books.google.com/books?id=Q17NmHY6wloC&pg=PA96 |url-status=live |language=en}}</ref> Në pikën e 8 miliardë vjetëve, Dielli do të jetë në pikën më të nxehtë të tij, sipas misionit të observatorit hapësinor ''{{ill|Gaia|en|Gaia (spacecraft)}}'' të ESA-s në vitin 2022.<ref>{{Cite web |date=2022-08-12 |title=ESA's Gaia Mission Sheds New Light on Past and Future of Our Sun |url=https://www.sci.news/astronomy/sun-future-11093.html |access-date=2022-08-15 |website=Sci.News: Breaking Science News |archive-date=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404001136/https://www.sci.news/astronomy/sun-future-11093.html |url-status=live |language=en}}</ref> Gjatë qëndrimit të tij në sekuencën kryesore, Dielli gradualisht po bëhet më i nxehtë në bërthamë, më i nxehtë në sipërfaqe, më i madh në rreze dhe më i ndritshëm: që nga fillimi i jetës së tij në sekuencën kryesore, rrezja e tij është rritur me 15% dhe temperatura e sipërfaqes është rritur nga {{Convert|5,620|K|F}} në {{Convert|5,772|K|F}}, duke sjellë një rritje prej 48% të ndriçueshmërisë, nga 0,677 ndriçueshmëri diellore në ndriçueshmërinë e sotme prej 1,0. Kjo ndodh sepse atomet e heliumit në bërthamë kanë një masë molekulare mesatare më të madhe se atomet e hidrogjenit që janë bashkuar, çka sjell më pak trysni termike. Prandaj, bërthama tkurret, duke bërë që shtresat e jashtme të Diellit të afrohen më shumë me qendrën dhe të çlirojnë energji potenciale gravitacionale. Sipas {{ill|Teorema e virialit|en|Virial theorem|lt=teoremës së virialit}}, gjysma e kësaj energjie gravitacionale të çliruar shkon për ngrohje, gjë që çon në rritje graduale të shpejtësisë së shkrirjes dhe, rrjedhimisht, në rritje të ndriçueshmërisë. Ky proces përshpejtohet ndërsa bërthama gradualisht bëhet më e dendur.<ref name="carroll_ostlie">{{cite book |last1=Carroll |first1=Bradley W. |title=An introduction to modern astrophysics |last2=Ostlie |first2=Dal A |date=2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-42216-1 |edition=Second |location=Cambridge, United Kingdom |pages=350, 447, 448, 457 |language=en}}</ref> Aktualisht, shkëlqimi i tij po rritet me rreth 1% çdo 100&nbsp;milionë vjet. Do të duhen të paktën 1&nbsp;miliard vjet nga tani që kjo rritje të bëjë që uji i lëngshëm në Tokë të shterojë.<ref>{{cite web |first=Puneet |last=Kollipara |url=https://www.science.org/content/article/earth-wont-die-soon-thought |title=Earth Won't Die as Soon as Thought |work=Science |date=2014-01-22 |access-date=2015-05-24 |archive-date=2020-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023013/https://www.sciencemag.org/news/2014/01/earth-wont-die-soon-thought |url-status=live |language=en}}</ref> Pas kësaj, Toka nuk do të jetë më në gjendje të mbështesë jetë komplekse shumëqelizore, dhe organizmat e fundit shumëqelizorë të mbetur në planet do të pësojnë një zhdukje masive përfundimtare dhe të plotë.<ref name="Snyder-BeattieAndBonsall2022">{{cite journal |last1=Snyder-Beattie |first1=Andrew E. |last2=Bonsall |first2=Michael B. |date=2022-03-30 |title=Catastrophe risk can accelerate unlikely evolutionary transitions |journal=Proceedings of the Royal Society B |volume=289 |issue=1971 |article-number=20212711 |doi=10.1098/rspb.2021.2711 |pmid=35350860 |pmc=8965398 |bibcode=2022RSPSB.28912711S |language=en}}</ref> === Pas shterimit të hidrogjenit në bërthamë === [[File:Sun red giant.svg|thumb|left|Madhësia e Diellit të sotëm (tani në [[sekuenca kryesore|sekuencën kryesore]]) krahasuar me madhësinë e vlerësuar gjatë fazës së tij të ardhshme si [[gjigant i kuq|gjigant i kuq]]|alt=Shihni mbishkrimin]] Dielli nuk ka masë të mjaftueshme për të shpërthyer si [[Yjet Supernova|supernovë]]. Në vend të kësaj, kur hidrogjeni në bërthamën e tij të shterojë pas rreth 5&nbsp;miliardë vjetësh, shkrirja bërthamore e hidrogjenit do të ndalet dhe asgjë nuk do ta pengojë bërthamën të tkurret. Çlirimi i energjisë së potencialit gravitacional do ta bëjë Diellin më të ndritshëm dhe do t’i japë fund fazës së tij në sekuencën kryesore, duke bërë që të zgjerohet gjatë 2 miliardë viteve të ardhshme: fillimisht do të bëhet një {{ill|Ylli nëngjigant|en|Subgiant}}, për një miliard vjet, e më pas një [[gjigant i kuq|gjigant i kuq]].<ref name="carroll_ostlie" /><ref>{{cite web |first=Nola Taylor |last=Redd |title=Red Giant Stars: Facts, Definition & the Future of the Sun |url=http://www.space.com/22471-red-giant-stars.html |website=space.com |language=en |access-date=2016-02-20 |archive-date=2016-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160209042249/http://www.space.com/22471-red-giant-stars.html |url-status=live}}</ref><ref name=schroder>{{Cite journal |last1=Schröder |first1=K.-P. |last2=Connon Smith |first2=R. |doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |title=Distant future of the Sun and Earth revisited |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=386 |issue=1 |pages=155–163 |year=2008 |doi-access=free |arxiv=0801.4031 |bibcode=2008MNRAS.386..155S |s2cid=10073988 |language=en}}</ref> Ngrohja e shkaktuar nga tkurrja gravitacionale do ta zgjerojë më tej Diellin dhe do të çojë në shkrirjen e hidrogjenit në një shtresë menjëherë jashtë bërthamës, ku mbetet hidrogjen i pashkrirë; kjo do të kontribuojë në rritjen e ndriçimit, i cili përfundimisht do të arrijë mbi 1.000 herë vlerën e tanishme.<ref name="carroll_ostlie" /> Kur Dielli të hyjë në fazën e [[dega e gjigantit të kuq|degës së gjigantit të kuq]] (RGB), ai do të gëlltisë (dhe shkatërrojë) [[Merkuri (planet)|Mërkurin]] dhe [[Venusi|Afërditën]]. Orbita e Tokës fillimisht mund të zgjerohet deri në 1,5&nbsp;au për shkak të humbjes së masës së Diellit. Megjithatë, orbita e Tokës më pas mund të fillojë të zvogëlohet për shkak të [[forcat baticore|forcave baticore]] (dhe, përfundimisht, nga fërkimi me kromosferën e poshtme të Diellit), kështu që Toka do të gëlltitet nga Dielli gjatë fazës së [[maja e degës së gjigantit të kuq|majës së degës së gjigantit të kuq]], pas 7,59&nbsp;miliardë vjetësh, përkatësisht 3,8 dhe 1&nbsp;milion vjet pasi Mërkuri dhe Afërdita të kenë pësuar të njëjtin fat.<ref name="schroder" /> Megjithatë, ky përfundim mbetet i pasigurt, pasi humbja e përgjithshme e masës së Diellit nuk dihet me siguri. Toka mund t’i mbijetojë gëlltitjes.<ref name=Esseldeurs_et_al_2026>{{cite journal |title=The fate of Earth during the Sun's giant phases – New constraints from ab initio tidal modelling and AGB mass loss |first1=M. |last1=Esseldeurs |first2=S. |last2=Mathis |first3=L. |last3=Decin |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=710 |date=June 2026 |page=L26 |doi=10.1051/0004-6361/202660576 |doi-access=free |arxiv=2606.19575 |bibcode=2026A&A...710L..26E |language=en }}</ref> Kur Dielli të arrijë majën e degës së gjigantit të kuq, ai do të jetë rreth 256 herë më i gjerë se sot, me rreze 1,19&nbsp;au.<ref name="schroder" /><ref name="sackmann">{{cite journal |last1=Boothroyd |first1=Arnold I. |last2=Sackmann |first2=I.-Juliana |date=1999-01-01 |orig-date=1995-12-19 |title=The CNO Isotopes: Deep Circulation in Red Giants and First and Second Dredge-up |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/306546 |journal=The Astrophysical Journal |publisher=The American Astronomical Society (AAS), The Institute of Physics (IOP) |volume=510 |issue=1 |pages=232–250 |arxiv=astro-ph/9512121 |bibcode=1999ApJ...510..232B |doi=10.1086/306546 |s2cid=561413 |archive-date=2024-04-04 |access-date=2024-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404213028/https://iopscience.iop.org/article/10.1086/306546 |url-status=live |language=en}}</ref> Dielli do të kalojë rreth një miliard vjet në fazën RGB dhe do të humbasë afërsisht një të tretën e masës së tij.<ref name="schroder" /> Pas fazës së degës së gjigantit të kuq, Diellit do t’i mbeten afërsisht 120&nbsp;milionë vjet jetë aktive, por brenda kësaj periudhe relativisht të shkurtër do të ndodhin shumë gjëra. Së pari, bërthama (e mbushur me helium [[materia e degjeneruar|të degjeneruar]]) do të ndizet vrullshëm gjatë {{ill|Flakërimi i heliumit|en|Helium flash}}; vlerësohet se 6% e bërthamës—e cila atëherë do të përbëjë vetë 40% të masës së Diellit—do të shndërrohet në karbon brenda pak minutash përmes {{ill|Procesi trefish alfa|en|Triple-alpha process}}.<ref>{{Cite web |first=David |last=Taylor |publisher=Northwestern University |url=http://faculty.wcas.northwestern.edu/~infocom/The%20Website/end.html |title=The End of the Sun |access-date=2015-05-24 |archive-date=2019-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522175414/http://faculty.wcas.northwestern.edu/~infocom/The%20Website/end.html |url-status=live |language=en}}</ref> Më pas Dielli do të tkurret deri në rreth 10 herë madhësinë e tanishme dhe 50 herë ndriçimin e tanishëm, me një temperaturë pak më të ulët se sot. Përfundimisht ai do të arrijë {{ill|Grumbulli i kuq|en|Red clump}} ose {{ill|Dega horizontale|en|Horizontal branch}}, por një yll me metalicitetin e Diellit nuk evoluon drejt ngjyrës blu përgjatë degës horizontale. Në vend të kësaj, ai do të bëhet mesatarisht më i madh dhe më i ndritshëm gjatë rreth 100&nbsp;milionë vjetëve, ndërsa fillon të shkrijë heliumin në bërthamën e tij.<ref name=schroder /> Kur heliumi të shterojë, Dielli do ta përsërisë zgjerimin që ndodhi kur u shterua hidrogjeni në bërthamë. Këtë herë, megjithatë, gjithçka do të ndodhë më shpejt dhe Dielli do të bëhet më i madh e më i ndritshëm. Kjo është faza e {{ill|Dega asimptotike e gjigantëve|en|Asymptotic-giant-branch|lt=Degës asimptotike të gjigantëve}}, gjatë së cilës Dielli do të kryejë herë pas here reaksione të hidrogjenit në një shtresë ose të heliumit në një shtresë më të thellë. Pas rreth 20&nbsp;milionë vjetësh në fazën e hershme të degës asimptotike të gjigantëve, Dielli do të bëhet gjithnjë e më i paqëndrueshëm, me humbje të shpejtë të masës dhe {{ill|Pulsimet termike|en|Thermal pulse|lt=pulsime termike}} që do t’ia rrisin madhësinë dhe ndriçimin për disa qindra vjet, afërsisht çdo 100.000&nbsp;vjet. Pulsimet termike do të bëhen gjithnjë më të mëdha, dhe pulsimi i fundit do ta çojë ndriçimin deri në 5.000 herë nivelin e tanishëm. Pavarësisht kësaj, rrezja maksimale e Diellit në fazën AGB do të jetë më e vogël se maksimumi i tij në majën e fazës RGB: 179 rreze diellore, ose rreth 0,832&nbsp;au.<ref name="schroder" /><ref name=agb>{{cite journal |last1=Vassiliadis |first1=E. |last2=Wood |first2=P. R. |doi=10.1086/173033 |title=Evolution of low- and intermediate-mass stars to the end of the asymptotic giant branch with mass loss |journal=The Astrophysical Journal |volume=413 |page=641 |year=1993 |bibcode=1993ApJ...413..641V |doi-access=free |language=en}}</ref> Modelet ndryshojnë në varësi të ritmit dhe kohës së humbjes së masës. Modelet që parashikojnë humbje më të madhe të masës gjatë fazës së degës së gjigantit të kuq japin yje më të vegjël e më pak të ndritshëm në majën e degës asimptotike të gjigantëve, ndoshta vetëm 2.000 herë më të ndritshëm dhe me rreze më pak se 200 herë më të madhe.<ref name="schroder" /> Për Diellin parashikohen katër pulsime termike përpara se ai ta humbasë plotësisht mbështjellësin e jashtëm dhe të fillojë të krijojë një [[mjegullnajë planetare]].<ref name=SunIII>{{cite journal |last1=Sackmann |first1=I.-J. |last2=Boothroyd |first2=A. I. |last3=Kraemer |first3=K. E. |date=1993 |title=Our Sun. III. Present and Future |journal=The Astrophysical Journal |volume=418 |pages=457–468 |doi=10.1086/173407 |bibcode=1993ApJ...418..457S |language=en}}</ref> Evolucioni pas fazës së degës asimptotike të gjigantëve është edhe më i shpejtë. Ndriçimi mbetet afërsisht konstant ndërsa temperatura rritet, dhe gjysma e masës së Diellit që është nxjerrë jashtë jonizohet e kthehet në një mjegullnajë planetare, ndërsa bërthama e ekspozuar arrin temperaturën 30.000&nbsp;K, sikur të ishte në një lloj {{ill|Cikli blu|en|Blue loop}}. Bërthama përfundimtare e zhveshur, një [[Xhuxhi i bardhë|xhuxh i bardhë]], do të ketë temperaturë mbi 100.000&nbsp;K dhe do të përmbajë rreth 54,05% të masës së tanishme të Diellit.<ref name=schroder /> Simulimet tregojnë se Dielli mund të jetë ndër yjet me masë më të vogël që janë në gjendje të formojnë një mjegullnajë planetare.<ref>{{cite journal |last1=Gesicki |first1=K. |last2=Zijlstra |first2=A. A. |last3=Miller Bertolami |first3=M. M. |year=2018 |title=The mysterious age invariance of the planetary nebula luminosity function bright cut-off |journal=Nature Astronomy |volume=2 |number=7 |pages=580–584 |doi=10.1038/s41550-018-0453-9 |arxiv=1805.02643 |bibcode=2018NatAs...2..580G |language=en}}</ref> Kjo mjegullnajë do të shpërndahet pas rreth 10.000&nbsp;vjetësh, por xhuxhi i bardhë do të mbijetojë për triliona vjet, ndërsa zbehet gradualisht dhe kthehet në një {{ill|Xhuxhi i zi|en|Black dwarf}} hipotetik, jashtëzakonisht të dendur.<ref name=bloecker1>{{cite journal |bibcode=1995A&A...297..727B |title=Stellar evolution of low and intermediate-mass stars. I. Mass loss on the AGB and its consequences for stellar evolution |last=Bloecker |first=T. |journal=Astronomy and Astrophysics |year=1995 |volume=297 |page=727 |language=en}}</ref><ref name=bloecker2>{{Cite journal |bibcode=1995A&A...299..755B |title=Stellar evolution of low- and intermediate-mass stars. II. Post-AGB evolution |last=Bloecker |first=T. |journal=Astronomy and Astrophysics |year=1995 |volume=299 |page=755 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |first=Jørgen |last=Christensen-Dalsgaard |title=Solar structure and evolution |journal=Living Reviews in Solar Physics |year=2021 |volume=18 |number=2 |article-number=2 |doi=10.1007/s41116-020-00028-3 |arxiv=2007.06488 |bibcode=2021LRSP...18....2C |language=en}}</ref> Si rrjedhojë, ai nuk do të çlirojë më energji.<ref name="Johnson-Groh 2020 j255">{{cite web |last=Johnson-Groh |first=Mara |title=The end of the universe may be marked by 'black dwarf supernova' explosions |website=Live Science |date=2020-08-25 |url=https://www.livescience.com/black-dwarf-supernovae-end-universe.html |access-date=2023-11-24 |archive-date=2023-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602022731/https://www.livescience.com/black-dwarf-supernovae-end-universe.html |url-status=live |language=en}}</ref> == Fusha gravitacionale dhe ndikimi == {{Kryesor|Sistemi diellor}} [[File:Oort_cloud_Sedna_orbit.svg|thumb|Pozicioni i Diellit brenda [[Sistemi diellor|Sistemit diellor]], i cili shtrihet deri në skajin e {{ill|Reja e Oortit|en|Oort cloud|lt=Resë së Oortit}}, ku, në largësinë {{cvt|125,000|to|230,000|au|ly|1}}, përfundon [[sfera e ndikimit gravitacional]] të Diellit.]] Dielli ka tetë planete të njohura që rrotullohen rreth tij. Këtu përfshihen katër planete shkëmbore ([[Merkuri (planet)|Merkuri]], [[Venusi]], [[Toka]] dhe [[Marsi]]), dy gjigantë gazorë ([[Jupiteri]] dhe [[Saturni]]) dhe dy gjigantë akullorë ([[Urani (planet)|Urani]] dhe [[Neptuni]]). Sistemi diellor ka gjithashtu nëntë trupa që përgjithësisht konsiderohen [[Planeti xhuxh|planete xhuxhë]] dhe disa kandidatë të tjerë për këtë klasifikim, një [[Brezi asteroidal|brez asteroidal]], shumë kometa dhe një numër të madh trupash akullorë që ndodhen përtej orbitës së Neptunit. Gjashtë planetet dhe shumë trupa më të vegjël kanë edhe [[Sateliti natyror|satelitë natyrorë]]: sistemet satelitore të Jupiterit, Saturnit dhe Uranit, në veçanti, ngjajnë në disa aspekte me versione të vogla të sistemit të Diellit.<ref>{{cite book |title=Physics and Chemistry of the Solar System |date=2004 |publisher=Elsevier |editor-first=John |editor-last=Lewis |edition=2 |page=265 |isbn=978-0-08-047012-2 |url=https://books.google.com/books?id=xl50rOf5V08C&pg=PA265 |language=en}}</ref> {{convert|1 |au|e6km e6mi|lk=in|spell=In|disp=x|abbr=off| (rreth |)}} (au) fillimisht u përkufizua si largësia mesatare ndërmjet qendrave të Diellit dhe Tokës. Largësia e çastit ndryshon rreth {{±}}{{convert|2.5|e6km|abbr=none}} ndërsa Toka lëviz nga [[periheli]] rreth 3 janarit deri në [[afeli]] rreth 4 korrikut.<ref name="USNO">{{cite web |date=2008-01-31 |title=Equinoxes, Solstices, Perihelion, and Aphelion, 2000–2020 |url=http://aa.usno.navy.mil/data/docs/EarthSeasons.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013000301/http://aa.usno.navy.mil/data/docs/EarthSeasons.php |archive-date=2007-10-13 |access-date=2009-07-17 |publisher=US Naval Observatory |language=en}}</ref> Në largësinë mesatare, dritës i duhen rreth 8 minuta e 20 sekonda për të udhëtuar nga horizonti i Diellit deri te horizonti i Tokës.<ref>{{cite web |last=Cain |first=Fraser |date=2013-04-15 |title=How long does it take sunlight to reach the Earth? |url=https://phys.org/news/2013-04-sunlight-earth.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302095547/https://phys.org/news/2013-04-sunlight-earth.html |archive-date=2022-03-02 |access-date=2022-03-02 |website=phys.org |language=en}}</ref> Në vitin 2012, njësia astronomike u përkufizua si 149.597.870.700 m.<ref name="IAUresB2">{{cite conference |title=On the re-definition of the astronomical unit of length |id=Resolution&nbsp;B2 |conference=XXVIII&nbsp;General Assembly of International Astronomical Union |publisher=International Astronomical Union |place=Beijing, China |date=2012-08-31 |url=http://www.iau.org/static/resolutions/IAU2012_English.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20250305215811/http://www.iau.org/static/resolutions/IAU2012_English.pdf |archive-date=2025-03-05 |quote=... recommends ... 5. that the unique symbol "au" be used for the astronomical unit. |language=en}}</ref> [[File:Solar_system_barycenter.svg|thumb|Lëvizja e dukshme e barqendrës së Sistemit diellor në raport me Diellin]] Dielli lëviz nën ndikimin e tërheqjes gravitacionale të planeteve. Qendra e Diellit lëviz rreth barqendrës së Sistemit diellor, në një largësi që varion nga 0,1 deri në 2,2 rreze diellore. Lëvizja e Diellit rreth barqendrës përsëritet afërsisht çdo 179 vjet, e rrotulluar rreth 30° kryesisht për shkak të periudhës sinodike të Jupiterit dhe Saturnit.<ref>{{cite journal |first=Paul D. |last=Jose |title=Sun's Motion and Sunspots |journal=The Astronomical Journal |date=April 1965 |volume=70 |issue=3 |pages=193–200 |doi=10.1086/109714 |bibcode=1965AJ.....70..193J |url=http://www.landscheidt.info/pdf/jose1965.pdf |access-date=2020-03-22 |archive-date=2020-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322184010/http://www.landscheidt.info/pdf/jose1965.pdf |url-status=live |language=en}}</ref> Kjo lëvizje shkaktohet kryesisht nga Jupiteri, Saturni, Urani dhe Neptuni. Gjatë disa periudhave prej disa dekadash, kur Neptuni dhe Urani janë në [[kundërshti (astronomi)|kundërshti]], lëvizja është mjaft e rregullt dhe formon një model treflorësh, ndërsa midis këtyre periudhave duket më kaotike.<ref>Shih figurën 2 te {{cite journal |url=https://angeo.copernicus.org/articles/18/399/2000/ |doi=10.1007/s00585-000-0399-x |title=Can origin of the 2400-year cycle of solar activity be caused by solar inertial motion? |date=2000 |last1=Charvátová |first1=I. |journal=Annales Geophysicae |volume=18 |issue=4 |pages=399–405 |bibcode=2000AnGeo..18..399C |archive-date=2024-09-19 |access-date=2025-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240919020941/https://angeo.copernicus.org/articles/18/399/2000/ |url-status=live |doi-access=free |language=en}}</ref> Pas 179 vjetësh (nëntë herë periudha sinodike e Jupiterit dhe Saturnit), modeli përsëritet pak a shumë, por i rrotulluar rreth 24°.<ref>{{cite journal |last1=Paul Jose |title=Sun's Motion and Sunspots |journal=The Astronomical Journal |date=April 1965 |volume=70 |pages=193–200 |doi=10.1086/109714 |bibcode=1965AJ.....70..193J |url=http://www.landscheidt.info/pdf/jose1965.pdf |access-date=2020-03-22 |archive-date=2020-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322184010/http://www.landscheidt.info/pdf/jose1965.pdf |url-status=live |language=en}} Vlera 24° del nga (360)(15&nbsp;J&nbsp;−&nbsp;6&nbsp;S)/(S&nbsp;−&nbsp;J), ku S dhe J janë përkatësisht periudhat e Saturnit dhe Jupiterit.</ref> Orbitat e planeteve të brendshme, përfshirë atë të Tokës, zhvendosen po ashtu nga të njëjtat forca gravitacionale. Prandaj, lëvizja e Diellit ka pak ndikim në pozicionet relative të Tokës dhe Diellit, ose në rrezatimin diellor që merr Toka me kalimin e kohës.<ref>{{cite journal |title=Retraction Note: Oscillations of the baseline of solar magnetic field and solar irradiance on a millennial timescale |journal=Scientific Reports |date=2020-03-04 |doi=10.1038/s41598-020-61020-3 |volume=10 |last1=Zharkova |first1=V. V. |last2=Shepherd |first2=S. J. |last3=Zharkov |first3=S. I. |last4=Popova |first4=E. |issue=1 |page=4336 |pmid=32132618 |pmc=7055216 |bibcode=2020NatSR..10.4336Z |doi-access=free |language=en}}</ref> Vlerësohet se fusha gravitacionale e Diellit mbizotëron mbi forcat gravitacionale të objekteve përreth deri në rreth dy vite-dritë (125.000 au). Përkundrazi, vlerësimet më të ulëta për rrezen e [[Reja e Oortit|Resë së Oortit]] nuk e vendosin atë përtej 50.000 au.<ref name="Encrenaz_et_al_2004">{{Cite book |last1=Encrenaz |first1=T. |author-link=Thérèse Encrenaz |title=The Solar System |last2=Bibring |first2=J. P. |last3=Blanc |first3=M. |last4=Barucci |first4=M. A. |last5=Roques |first5=F. |last6=Zarka |first6=P. H. |date=2004 |publisher=Springer |edition=3rd |page=1 |language=en}}</ref> Pjesa më e madhe e masës orbiton në rajonin ndërmjet 3.000 dhe 100.000 au.<ref>{{Cite journal |last1=Torres |first1=S. |last2=Cai |first2=M. X. |last3=Brown |first3=A. G. A. |last4=Portegies Zwart |first4=S. |date=September 2019 |title=Galactic tide and local stellar perturbations on the Oort cloud: creation of interstellar comets |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=629 |page=13 |arxiv=1906.10617 |bibcode=2019A&A...629A.139T |doi=10.1051/0004-6361/201935330 |doi-access=free |s2cid=195584070 |id=A139 |language=en}}</ref> Objektet më të largëta të njohura, si [[Kometa West|kometa West]], kanë afel rreth 70.000 au larg Diellit.<ref>{{Cite web |last=Norman |first=Neil |date=May 2020 |title=10 great comets of recent times |url=https://www.skyatnightmagazine.com/space-science/greatest-comets-of-recent-times |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125042109/https://www.skyatnightmagazine.com/space-science/greatest-comets-of-recent-times |archive-date=2022-01-25 |access-date=2022-04-10 |website=BBC Sky at Night Magazine |language=en}}</ref> Sfera e Hill-it e Diellit në raport me bërthamën galaktike, pra shtrirja efektive e ndikimit të tij gravitacional, u llogarit nga G. A. Çebotarjov të ishte 230.000&nbsp;au.<ref name="Chebotarev">{{cite journal |last1=Chebotarev |first1=G. A. |title=Gravitational Spheres of the Major Planets, Moon and Sun |journal=Astronomicheskii Zhurnal |date=1963-01-01 |volume=40 |page=812 |bibcode=1964SvA.....7..618C |url=https://adsabs.harvard.edu/full/1964SvA.....7..618C |issn=0004-6299 |access-date=2024-05-06 |archive-date=2024-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507030847/https://adsabs.harvard.edu/full/2024-05-07 |url-status=live |language=ru}}</ref> == Vendndodhja e përgjithshme {{Anchor|Location}} == === Lagjja qiellore === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Lista e yjeve më të afërt|en|List of nearest stars}}, {{ill|Lista e ekzoplanetëve më të afërt|en|List of nearest exoplanets}} dhe {{ill|Lista e shoqatave yjore dhe grupeve lëvizëse në afërsi|en|List of nearby stellar associations and moving groups}}}} [[File:The Local Interstellar Cloud and neighboring G-cloud complex.svg|thumb|Diagram i {{ill|Resë Ndëryjore Lokale|en|Local Interstellar Cloud|lt=resë ndëryjore lokale}}, {{ill|Resë G|en|G-Cloud|lt=resë G}} dhe yjeve përreth. Në vitin 2022, pozicioni i saktë i Sistemit Diellor brenda reve ndëryjore mbetet një pyetje e pazgjidhur në astronomi.<ref>{{Cite journal |last1=Swaczyna |first1=Paweł |last2=Schwadron |first2=Nathan A. |last3=Möbius |first3=Eberhard |last4=Bzowski |first4=Maciej |last5=Frisch |first5=Priscilla C. |last6=Linsky |first6=Jeffrey L. |last7=McComas |first7=David J. |last8=Rahmanifard |first8=Fatemeh |last9=Redfield |first9=Seth |last10=Winslow |first10=Réka M. |last11=Wood |first11=Brian E. |last12=Zank |first12=Gary P. |date=2022-10-01 |title=Mixing Interstellar Clouds Surrounding the Sun |journal=The Astrophysical Journal Letters |volume=937 |issue=2 |pages=L32:1–2 |arxiv=2209.09927 |bibcode=2022ApJ...937L..32S |doi=10.3847/2041-8213/ac9120 |issn=2041-8205 |doi-access=free |language=en}}</ref>]] Brenda 10&nbsp;dritëvjetëve nga Dielli ka relativisht pak yje; më i afërti është sistemi i trefishtë yjor {{ill|Alfa Centauri|en|Alpha Centauri}}, që ndodhet rreth 4,4&nbsp;dritëvjet larg dhe mund të gjendet brenda {{ill|Resë G|en|G-Cloud|lt=resë G}} të Flluskës Lokale.<ref>{{Cite journal |last1=Linsky |first1=Jeffrey L. |last2=Redfield |first2=Seth |last3=Tilipman |first3=Dennis |date=November 2019 |title=The Interface between the Outer Heliosphere and the Inner Local ISM: Morphology of the Local Interstellar Cloud, Its Hydrogen Hole, Strömgren Shells, and 60Fe Accretion |journal=The Astrophysical Journal |volume=886 |issue=1 |page=19 |arxiv=1910.01243 |bibcode=2019ApJ...886...41L |doi=10.3847/1538-4357/ab498a |s2cid=203642080 |id=41 |doi-access=free |language=en}}</ref> Alfa Centauri A dhe B janë një çift i lidhur ngushtë {{ill|Analogët diellorë|en|Solar analog|lt=yjesh të ngjashëm me Diellin}}, ndërsa ylli më i afërt me Diellin, [[xhuxhi i kuqë]] i vogël {{ill|Proxima Centauri|en|Proxima Centauri}}, orbiton çiftin në një distancë prej 0,2&nbsp;dritëvjetësh. Në vitin 2016 u zbulua se rreth Proxima Centauri orbiton një [[ekzoplaneti|ekzoplanet]] potencialisht i banueshëm, i quajtur {{ill|Proxima Centauri b|en|Proxima Centauri b}}, ekzoplaneti i konfirmuar më i afërt me Diellin.<ref name="proxima b discovery paper">{{Cite journal |last1=Anglada-Escudé |first1=Guillem |last2=Amado |first2=Pedro J. |last3=Barnes |first3=John |last4=Berdiñas |first4=Zaira M. |last5=Butler |first5=R. Paul |last6=Coleman |first6=Gavin A. L. |last7=de la Cueva |first7=Ignacio |last8=Dreizler |first8=Stefan |last9=Endl |first9=Michael |last10=Giesers |first10=Benjamin |last11=Jeffers |first11=Sandra V. |last12=Jenkins |first12=James S. |last13=Jones |first13=Hugh R. A. |last14=Kiraga |first14=Marcin |last15=Kürster |first15=Martin |display-authors=3 |year=2016 |title=A terrestrial planet candidate in a temperate orbit around Proxima Centauri |url=https://www.nature.com/articles/nature19106 |journal=Nature |volume=536 |issue=7617 |pages=437–440 |arxiv=1609.03449 |bibcode=2016Natur.536..437A |doi=10.1038/nature19106 |pmid=27558064 |s2cid=4451513 |last16=López-González |first16=María J. |last17=Marvin |first17=Christopher J. |last18=Morales |first18=Nicolás |last19=Morin |first19=Julien |last20=Nelson |first20=Richard P. |last21=Ortiz |first21=José L. |last22=Ofir |first22=Aviv |last23=Paardekooper |first23=Sijme-Jan |last24=Reiners |first24=Ansgar |last25=Rodríguez |first25=Eloy |last26=Rodríguez-López |first26=Cristina |last27=Sarmiento |first27=Luis F. |last28=Strachan |first28=John P. |last29=Tsapras |first29=Yiannis |last30=Tuomi |first30=Mikko |first31=Mathias |last31=Zechmeister |language=en}}</ref> Sistemi Diellor është i rrethuar nga {{ill|Reja Ndëryjore Lokale|en|Local Interstellar Cloud}}, megjithëse nuk është e qartë nëse ndodhet brenda saj apo pak përtej skajit të saj.<ref name="Linsky2019b">{{Cite journal |last1=Linsky |first1=Jeffrey L. |last2=Redfield |first2=Seth |last3=Tilipman |first3=Dennis |date=2019-11-20 |title=The Interface between the Outer Heliosphere and the Inner Local ISM: Morphology of the Local Interstellar Cloud, Its Hydrogen Hole, Strömgren Shells, and 60 Fe Accretion* |journal=The Astrophysical Journal |volume=886 |issue=1 |page=41 |arxiv=1910.01243 |bibcode=2019ApJ...886...41L |doi=10.3847/1538-4357/ab498a |issn=0004-637X |s2cid=203642080 |doi-access=free |language=en}}</ref> Në rajonin brenda 300&nbsp;dritëvjetëve nga Dielli, të njohur si {{ill|Flluska Lokale|en|Local Bubble}}, ekzistojnë edhe shumë {{ill|Reja ndëryjore|en|Interstellar cloud|lt=re ndëryjore}} të tjera.<ref name="Linsky2019b" /> Kjo e fundit është një zgavër në trajtë ore-rëre, ose {{ill|Superflluska|en|Superbubble|lt=superflluskë}}, në [[Materia nderyjore|mediumin ndëryjor]], me gjerësi rreth 300&nbsp;dritëvjet. Flluska është e mbushur me plazmë me temperaturë të lartë, gjë që sugjeron se mund të jetë produkt i disa [[Yjet Supernova|supernovave]] të kohëve të fundit.<ref>{{Cite journal |last1=Zucker |first1=Catherine |last2=Goodman |first2=Alyssa A. |author-link2=Alyssa A. Goodman |last3=Alves |first3=João |last4=Bialy |first4=Shmuel |last5=Foley |first5=Michael |last6=Speagle |first6=Joshua S. |last7=Großschedl |first7=Josefa |last8=Finkbeiner |first8=Douglas P. |last9=Burkert |first9=Andreas |last10=Khimey |first10=Diana |last11=Swiggum |first11=Cameren |display-authors=3 |date=January 2022 |title=Star formation near the Sun is driven by expansion of the Local Bubble |url=https://www.nature.com/articles/s41586-021-04286-5 |journal=Nature |language=en |volume=601 |issue=7893 |pages=334–337 |arxiv=2201.05124 |bibcode=2022Natur.601..334Z |doi=10.1038/s41586-021-04286-5 |issn=1476-4687 |pmid=35022612 |s2cid=245906333}}</ref> Flluska Lokale është një superflluskë e vogël në krahasim me strukturat lineare më të gjera fqinje, {{ill|Vala e Radcliffe-it|en|Radcliffe wave}} dhe ''Split'' (më parë {{ill|Brezi i Gouldit|en|Gould Belt}}), secila prej të cilave ka një gjatësi prej disa mijëra dritëvjetësh.<ref name="Alves Zucker Goodman Speagle 2020">{{Cite journal |last1=Alves |first1=João |last2=Zucker |first2=Catherine |last3=Goodman |first3=Alyssa A. |last4=Speagle |first4=Joshua S. |last5=Meingast |first5=Stefan |last6=Robitaille |first6=Thomas |last7=Finkbeiner |first7=Douglas P. |last8=Schlafly |first8=Edward F. |last9=Green |first9=Gregory M. |date=2020-01-23 |title=A Galactic-scale gas wave in the Solar Neighborhood |journal=Nature |volume=578 |issue=7794 |pages=237–239 |arxiv=2001.08748v1 |bibcode=2020Natur.578..237A |doi=10.1038/s41586-019-1874-z |pmid=31910431 |s2cid=210086520 |language=en}}</ref> Të gjitha këto struktura janë pjesë e {{ill|Krahu i Orionit|en|Orion Arm|lt=Krahut të Orionit}}, i cili përmban shumicën e yjeve të [[Hyjplimja|Rrugës së Qumështit]] që duken me sy të lirë.<ref>{{Cite journal |last1=McKee |first1=Christopher F. |last2=Parravano |first2=Antonio |last3=Hollenbach |first3=David J. |date=November 2015 |title=Stars, Gas, and Dark Matter in the Solar Neighborhood |journal=The Astrophysical Journal |volume=814 |issue=1 |pages=24 |arxiv=1509.05334 |bibcode=2015ApJ...814...13M |doi=10.1088/0004-637X/814/1/13 |s2cid=54224451 |id=13 |language=en}}</ref> Grupet e yjeve formohen së bashku në {{ill|Grumbulli i yjeve|en|Star cluster|lt=grumbuj yjesh}}, para se të shpërndahen në shoqata me lëvizje të përbashkët. Një grupim i spikatur, i dukshëm me sy të lirë, është {{ill|Grupi lëvizës i Arushës së Madhe|en|Ursa Major moving group}}, që ndodhet rreth 80&nbsp;dritëvjet larg, brenda Flluskës Lokale. Grumbulli më i afërt i yjeve është {{ill|Hiadet|en|Hyades (star cluster)}}, që shtrihet në skajin e Flluskës Lokale. Rajonet më të afërta të formimit të yjeve janë {{ill|Reja molekulare e Kurorës Jugore|en|Corona Australis Molecular Cloud}}, {{ill|Kompleksi i resë Rho Ophiuchi|en|Rho Ophiuchi cloud complex|lt=kompleksi i resë Rho Ophiuchi}} dhe {{ill|Reja molekulare e Demit|en|Taurus molecular cloud|lt=reja molekulare e Demit}}; kjo e fundit ndodhet pak përtej Flluskës Lokale dhe është pjesë e valës Radcliffe.<ref>{{Cite journal |last1=Alves |first1=João |last2=Zucker |first2=Catherine |last3=Goodman |first3=Alyssa A. |author-link3=Alyssa A. Goodman |last4=Speagle |first4=Joshua S. |last5=Meingast |first5=Stefan |last6=Robitaille |first6=Thomas |last7=Finkbeiner |first7=Douglas P. |last8=Schlafly |first8=Edward F. |last9=Green |first9=Gregory M. |display-authors=3 |year=2020 |title=A Galactic-scale gas wave in the solar neighborhood |journal=Nature |volume=578 |issue=7794 |pages=237–239 |arxiv=2001.08748 |bibcode=2020Natur.578..237A |doi=10.1038/s41586-019-1874-z |pmid=31910431 |s2cid=210086520 |language=en}}</ref> Kalimet e afërta të yjeve brenda 0,25&nbsp;parsekëve (0,8&nbsp;dritëvjet) nga Dielli ndodhin afërsisht një herë në çdo 100.000&nbsp;vjet. Afrimi më i afërt i matur mirë ishte ai i {{ill|Ylli i Scholz-it|en|Scholz's Star|lt=Yllit të Scholz-it}}, i cili iu afrua Diellit në rreth 50.000&nbsp;au para rreth 70&nbsp;mijë vjetësh, duke kaluar ndoshta nëpër pjesën e jashtme të {{ill|Reja e Oortit|en|Oort cloud|lt=Resë së Oortit}}.<ref>{{Cite journal |last1=Mamajek |first1=Eric E. |last2=Barenfeld |first2=Scott A. |last3=Ivanov |first3=Valentin D. |last4=Kniazev |first4=Alexei Y. |last5=Väisänen |first5=Petri |last6=Beletsky |first6=Yuri |last7=Boffin |first7=Henri M. J. |date=February 2015 |title=The Closest Known Flyby of a Star to the Solar System |journal=The Astrophysical Journal Letters |volume=800 |issue=1 |page=4 |arxiv=1502.04655 |bibcode=2015ApJ...800L..17M |doi=10.1088/2041-8205/800/1/L17 |s2cid=40618530 |id=L17 |language=en}}</ref> Çdo miliard vjet ka 1% gjasë që një yll të kalojë brenda 100&nbsp;au nga Dielli, duke e shqetësuar potencialisht Sistemin Diellor.<ref name="Raymond_et_al_2024">{{cite journal |last1=Raymond |first1=Sean N. |last2=Kaib |first2=Nathan A. |last3=Selsis |first3=Franck |last4=Bouy |first4=Herve |display-authors=1 |date=January 2024 |title=Future trajectories of the Solar System: dynamical simulations of stellar encounters within 100 au |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=527 |issue=3 |pages=6126–6138 |arxiv=2311.12171 |bibcode=2024MNRAS.527.6126R |doi=10.1093/mnras/stad3604 |doi-access=free |language=en}}</ref> === Lëvizja galaktike === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Viti galaktik|en|Galactic year}}}} {{Hatnote|Lexo më tepër: {{ill|Kinematika yjore|en|Stellar kinematics}}}} [[File:Motion of Sun, Earth and Moon around the Milky Way.jpg|thumb|upright=1.2|Lëvizja dhe orientimi i përgjithshëm i Diellit, me Tokën dhe Hënën si satelitë të Sistemit Diellor]] Dielli, duke marrë me vete të gjithë Sistemin Diellor, rrotullohet rreth qendrës së masës së galaktikës me një shpejtësi mesatare prej 230&nbsp;km/s (828.000&nbsp;km/h),<ref name="StarChild">{{Cite web |url=http://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question18.html |website=NASA |title=StarChild Question of the Month – Does the Sun move around the Milky Way? |date=February 2000 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030090914/https://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question18.html |archive-date=2023-10-30 |language=en}}</ref> dhe i duhen rreth 220–250&nbsp;milionë [[Viti galaktik|vjet të Tokës]] për të përfunduar një rrotullim (një vit galaktik). Që nga formimi i Diellit, ai e ka bërë këtë rreth 20 herë.<ref name="Currin 2020 t043">{{Cite web |last=Currin |first=Grant |title=How long is a galactic year? |website=Live Science |date=2020-08-30 |url=https://www.livescience.com/how-long-galactic-year.html |access-date=2023-11-25 |archive-date=2023-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231125013457/https://www.livescience.com/how-long-galactic-year.html |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="sun-orbit-Leong-2002">{{Cite book |last=Leong |first=S. |title=Period of the Sun's Orbit around the Galaxy (Cosmic Year) |url=http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml |publisher=The Physics Factbook |date=2002 |access-date=2007-05-10 |archive-date=2011-08-22 |archive-url=https://www.webcitation.org/617GgQWCh?url=http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Drejtimi i lëvizjes së Diellit, apeksi diellor, është përafërsisht drejt yllit Vega. Në të kaluarën, Dielli ka të ngjarë të ketë kaluar përmes Flluskës supergjigante Orion–Eridanus, përpara se të hynte në Flluskën Lokale.<ref>{{Cite journal |last1=Schulreich |first1=M. M. |last2=Feige |first2=J. |last3=Breitschwerdt |first3=D. |date=2023-12-01 |title=Numerical studies on the link between radioisotopic signatures on Earth and the formation of the Local Bubble. II. Advanced modelling of interstellar 26Al, 53Mn, 60Fe, and 244Pu influxes as traces of past supernova activity in the solar neighbourhood |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=680 |pages=A39 |arxiv=2309.13983 |bibcode=2023A&A...680A..39S |doi=10.1051/0004-6361/202347532 |doi-access=free |issn=0004-6361 |language=en}}</ref> [[File:Milky Way Arms ssc2008-10.svg|thumb|upright=1.2|Orbita ideale e Diellit rreth qendrës galaktike, paraqitur nga lart në një ilustrim të pamjes së tanishme të Rrugës së Qumështit]] Ndërsa lëviz rreth galaktikës, Dielli lëviz edhe në raport me lëvizjen mesatare të yjeve të tjerë përreth. Një model i thjeshtë parashikon se, në një sistem referimi që rrotullohet bashkë me galaktikën, Dielli lëviz në një elipsë, duke qarkulluar rreth një pike që vetë rrotullohet rreth galaktikës.<ref>{{Cite journal |last1=B. Fuchs |display-authors=etal |title=The search for the origin of the Local Bubble redivivus |journal=MNRAS |volume=373 |issue=3 |pages=993–1003 |year=2006 |doi=10.1111/j.1365-2966.2006.11044.x |doi-access=free |arxiv=astro-ph/0609227 |bibcode=2006MNRAS.373..993F |s2cid=15460224 |language=en}}</ref> Periudha e qarkullimit të Diellit rreth kësaj pike është rreth 166&nbsp;milionë vjet, më e shkurtër se koha që i duhet pikës për të bërë një rrotullim rreth galaktikës. Gjatësia e elipsës është rreth 1.760&nbsp;[[parsek]]ë dhe gjerësia e saj rreth 1.170&nbsp;parsekë. (Krahasojeni këtë me largësinë e Diellit nga qendra e galaktikës, rreth 7 ose 8 kiloparsekë.) Në të njëjtën kohë, Dielli lëviz «në veri» dhe «në jug» të rrafshit galaktik me një periudhë tjetër, rreth 83&nbsp;milionë vjet, duke u larguar rreth 99&nbsp;parsekë nga rrafshi.<ref>{{Cite book |last1=Moore |first1=Patrick |last2=Rees |first2=Robin |title=Patrick Moore's Data Book of Astronomy |year=2014 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-1-139-49522-6 |language=en}}</ref> Pikës rreth së cilës qarkullon Dielli i duhen rreth 240&nbsp;milionë vjet për të bërë një rrotullim rreth galaktikës. (Shih [[Kinematika yjore]] për më shumë hollësi.) Orbita e Diellit rreth Rrugës së Qumështit ndikohet nga shpërndarja jo e njëtrajtshme e masës në galaktikë, si në krahët spiralë galaktikë, ashtu edhe ndërmjet tyre. Megjithatë, statistikisht, nuk ka shumë të ngjarë që Dielli të jetë larguar ndjeshëm në drejtimin radial nga rrezja ku u formua brenda galaktikës.<ref>{{Cite journal |title=Radial migration of the Sun in the Milky Way: a statistical study |last1=Martínez-Barbosa |first1=C. A. |display-authors=etal |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=446 |issue=1 |pages=823–841 |date=January 2015 |doi=10.1093/mnras/stu2094 |doi-access=free |arxiv=1410.2238 |bibcode=2015MNRAS.446..823M |language=en}}</ref> Është hedhur ideja se kalimi i Diellit përmes krahëve spiralë me dendësi më të lartë shpesh përkon me zhdukje masive në Tokë, ndoshta për shkak të shtimit të ngjarjeve të goditjes.<ref name="extinction">{{Cite journal |last1=Gillman |first1=M. |last2=Erenler |first2=H. |title=The galactic cycle of extinction |journal=International Journal of Astrobiology |volume=7 |issue=1 |pages=17–26 |date=2008 |doi=10.1017/S1473550408004047 |bibcode=2008IJAsB...7...17G |url=http://oro.open.ac.uk/11603/1/S1473550408004047a.pdf |s2cid=31391193 |access-date=2017-10-26 |archive-date=2019-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601165347/http://web.archive.org/web/20190601165347/http://oro.open.ac.uk/11603/1/S1473550408004047a.pdf |url-status=live |language=en}}</ref> Sistemit Diellor i duhen rreth 225–250&nbsp;milionë vjet për të përfunduar një orbitë përmes Rrugës së Qumështit (një ''[[Viti galaktik|vit galaktik]]''),<ref name="sun-orbit-Leong-2002" /> prandaj mendohet se ka përfunduar 20–25 orbita gjatë jetës së Diellit. Shpejtësia orbitale e Sistemit Diellor rreth qendrës së Rrugës së Qumështit është afërsisht 251&nbsp;km/s (156&nbsp;mi/s).<ref name="space.newscientist.com">{{Cite journal |last=Croswell |first=Ken |author-link=Ken Croswell |date=2008 |title=Milky Way keeps tight grip on its neighbor |url=https://www.newscientist.com/article/dn12652-milky-way-keeps-a-light-grip-on-speedy-neighbours.html#.VQ7JD46WnCY |journal=New Scientist |volume=199 |issue=2669 |page=8 |doi=10.1016/S0262-4079(08)62026-6 |access-date=2017-09-15 |archive-date=2020-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511052658/https://www.newscientist.com/article/dn12652-milky-way-keeps-a-light-grip-on-speedy-neighbours/?ignored=irrelevant#.VQ7JD46WnCY |url-status=live |language=en}}</ref> Me këtë shpejtësi, Sistemit Diellor i duhen rreth 1.190&nbsp;vjet për të përshkuar një vit-dritë, ose 7 ditë për të përshkuar 1 UA.<ref>{{Cite book |last=Garlick |first=M. A. |title=The Story of the Solar System |page=[https://archive.org/details/storyofsolarsyst00garl/page/46 46] |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-521-80336-6 |url=https://archive.org/details/storyofsolarsyst00garl/page/46 |language=en}}</ref> Rruga e Qumështit lëviz në raport me rrezatimin kozmik të sfondit mikrovalor (CMB), në drejtim të yjësisë Hidra, me shpejtësi 550&nbsp;km/s. Por, meqë Dielli lëviz në raport me qendrën galaktike në drejtim të Mjellmës (gjatësia galaktike 90°; gjerësia 0°) me shpejtësi mbi 200{{Nbsp}}km/s, shpejtësia rezultante në raport me CMB-në është rreth 370&nbsp;km/s, në drejtim të Kupës ose [[Luani (yjësia)|Luanit]] (gjatësia galaktike 264°, gjerësia 48°).<ref>Tabela 3 e {{Cite journal |last=Kogut |first=A. |date=1993 |title=Dipole Anisotropy in the COBE Differential Microwave Radiometers First-Year Sky Maps |journal=The Astrophysical Journal |volume=419 |issue=1993 |page=1 |arxiv=astro-ph/9312056 |doi=10.1086/173453 |bibcode=1993ApJ...419....1K |display-authors=etal |language=en}}</ref> Ky drejtim është 132° larg nga Mjellma. == Historia vëzhguese == === Kuptimi i hershëm === {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Dielli në kulturë|en|Sun in culture}}}} [[File:Solvognen DO-6865 2000.jpg|thumb|Karroca diellore e Trundholmit, e tërhequr nga një kalë, është një skulpturë që besohet se paraqet një pjesë të rëndësishme të mitologjisë së {{ill|Epoka nordike e bronzit|en|Nordic Bronze Age}}.|alt=Skulpturë e Diellit në një karrocë të tërhequr nga një kalë, e cila ka rrota në vend të thundrave.]] Në shumë kultura parahistorike dhe të lashta, Dielli mendohej se ishte një [[Hyjni diellore|hyjni diellore]] ose një tjetër entitet [[E mbinatyrshmja|i mbinatyrshëm]].<ref name="e488">{{cite book |last=Hawthorn |first=Hannah |title=The Magick of Birthdays |publisher=Penguin |publication-place=New York |date=2022 |isbn=978-0-593-53854-8 |page=103 |language=en}}</ref><ref name="t793">{{cite book |last=Singh |first=Madanjeet |title=The Sun |publisher=ABRAMS |publication-place=New York |date=1993 |isbn=978-0-8109-3838-0 |page=305 |language=en}}</ref> Në fillim të mijëvjeçarit të parë p.e.s., [[Astronomët babilonas|astronomët babilonas]] vëzhguan se lëvizja e Diellit përgjatë {{ill|Ekliptika|en|Ecliptic}}ës nuk është e njëtrajtshme, ndonëse nuk e dinin arsyen; sot dihet se kjo shkaktohet nga lëvizja e Tokës në një {{ill|Orbitë eliptike|en|Elliptic orbit}}, ku Toka lëviz më shpejt kur është më pranë Diellit në perihel dhe më ngadalë kur është më larg tij në afel.<ref>{{cite book |title=Babylon to Voyager and beyond: a history of planetary astronomy |first=David |last=Leverington |publisher=[[Cambridge University Press]] |date=2003 |isbn=978-0-521-80840-8 |pages=6–7 |language=en}}</ref> Një nga njerëzit e parë që dha një shpjegim shkencor ose filozofik për Diellin ishte filozofi [[Greqia e Lashtë|grek]] [[Anaksagora]]. Ai arsyetoi se Dielli ishte një top i stërmadh metali flakërues, edhe më i madh se toka e Peloponezit, dhe se Hëna pasqyronte dritën e Diellit.<ref>{{cite journal |last=Sider |first=D. |title=Anaxagoras on the Size of the Sun |jstor=269068 |journal={{ill|Filologjia klasike (revistë)|en|Classical Philology (journal)}} |volume=68 |issue=2 |pages=128–129 |date=1973 |doi=10.1086/365951 |s2cid=161940013 |language=en}}</ref> Në shekullin III p.e.s., [[Eratosteni]] vlerësoi largësinë midis Tokës dhe Diellit si «400 dhe 80.000 mijëra stadia», përkthimi i së cilës është i paqartë dhe nënkupton ose 4.080.000 {{ill|Stadia|en|Stadion (unit)|lt=stadia}} (755.000 km), ose 804.000.000 stadia (148 deri në 153 milionë kilometra, ose 0,99 deri në 1,02 AU); vlera e fundit është e saktë brenda pak për qind. Në shekullin I e.s., [[Ptolemeu]] e vlerësoi largësinë si 1.210 herë [[Rrezja e Tokës|rrezja e Tokës]], afërsisht {{Convert|7.71|e6km|AU}}.<ref>{{cite journal |last=Goldstein |first=B. R. |title=The Arabic Version of Ptolemy's Planetary Hypotheses |journal=Transactions of the American Philosophical Society |volume=57 |issue=4 |pages=9–12 |date=1967 |doi=10.2307/1006040 |jstor=1006040 |language=en}}</ref> Teoria se Dielli është qendra rreth së cilës rrotullohen planetët u propozua për herë të parë nga greku i lashtë [[Aristarku i Samosit]] në shekullin III p.e.s.,<ref>{{cite journal |last=Stahl |first=William Harris |date=1945 |title=The Greek Heliocentric Theory and Its Abandonment |jstor=283344 |journal=Transactions and Proceedings of the American Philological Association |volume=76 |pages=321–332 |doi=10.2307/283344 |issn=0065-9711 |language=en}}</ref> dhe më pas u përvetësua nga [[Seleuku i Seleukisë|Seleuku i Seleukisë]] (shih edhe [[Heliocentrizmi]]).<ref>{{cite book |last=Toomer |first=G. J. |chapter=Seleucus (5), of Seleuceia, astronomer |date=2016-03-07 |title=Oxford Research Encyclopedia of Classics |url=https://oxfordre.com/classics/view/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-5799 |access-date=2024-05-27 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.013.5799 |isbn=978-0-19-938113-5 |language=en}}</ref> Në shekullin XVI, [[Nikola Koperniku]] e zhvilloi këtë pikëpamje në një model matematikor më të hollësishëm të një sistemi heliocentrik.<ref>{{cite book |last1=Fraknoi |first1=Andrew |last2=Morrison |first2=David |last3=Wolff |first3=Sidney |date=2022-03-09 |chapter=2.4 The Birth of Modern Astronomy |title=Astronomy 2e |publisher=OpenStax |chapter-url=https://openstax.org/books/astronomy-2e/pages/2-4-the-birth-of-modern-astronomy |access-date=2024-05-27 |archive-date=2025-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250209075201/https://openstax.org/books/astronomy-2e/pages/2-4-the-birth-of-modern-astronomy |url-status=live |language=en}}</ref> === Zhvillimi i kuptimit shkencor === [[File:Sun-bonatti.png|thumb|Sol, personifikimi i Diellit, nga një botim i vitit 1550 i ''Liber astronomiae'' i [[Guido Bonatti]]t|alt=Vizatim i një burri me kurorë në një qerre të tërhequr nga kuaj.]] Vëzhgimet e njollave diellore u regjistruan nga astronomët kinezë gjatë [[Dinastia Han|dinastisë Han]] (202&nbsp;p.e.s.{{Snd}}220&nbsp;e.s.), dhe të dhënat e këtyre vëzhgimeve u ruajtën për shekuj me radhë. Edhe [[Ibn Ruzhd]]i përshkroi njollat diellore në shekullin XII.<ref>{{Cite book |last=Ead |first=Hamed A. |title=Averroes As A Physician |publisher=University of Cairo |url=https://www.alchemywebsite.com/islam21.html |year=1998 |access-date=2024-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260805234319/https://www.alchemywebsite.com/islam21.html |archive-date=2026-08-05 |url-status=live |language=en}}</ref> Shpikja e teleskopit në fillim të shekullit XVII mundësoi vëzhgime të hollësishme të njollave diellore nga {{ill|Thomas Harriot|en|Thomas Harriot}}, [[Galileo Galilei]] dhe astronomë të tjerë. Galileo parashtroi se njollat diellore ndodheshin në sipërfaqen e Diellit dhe nuk ishin objekte të vogla që kalonin mes Tokës dhe Diellit.<ref>{{Cite web |title=Galileo Galilei (1564–1642) |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/galilei_galileo.shtml |publisher=BBC |access-date=2006-03-22 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929134432/http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/galilei_galileo.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Kontributet e astronomisë islame mesjetare përfshijnë zbulimin e {{ill|Al-Battani|en|Al-Battani}}t se drejtimi i {{ill|Apogjeu|en|Apogee|lt=apogjeut}} të Diellit (vendi në orbitën e Diellit kundrejt yjeve të palëvizshëm ku ai duket se lëviz më ngadalë) po ndryshon.<ref>{{Cite book |title=A short History of scientific ideas to 1900 |first=C. |last=Singer |publisher=Oxford University Press |year=1959 |page=151 |language=en}}</ref> Sipas termave moderne heliocentrike, kjo shkaktohet nga lëvizja graduale e afelit të orbitës së <em>Tokës</em>. [[Ibn Junus]]i vëzhgoi më shumë se 10.000 pozicione të Diellit gjatë shumë vitesh, duke përdorur një {{ill|Astrolabi|en|Astrolabe}} të madh.<ref>{{Cite book |chapter=The Arabian Science |first=C. |last=Ronan |pages=201–244 |title=The Cambridge Illustrated History of the World's Science |publisher=Cambridge University Press |year=1983 |language=en}} te f. 213–214.</ref> Distanca e parë mjaft e saktë deri te Dielli u përcaktua më 1684 nga [[Giovanni Domenico Cassini]]. Duke qenë se matjet e drejtpërdrejta të paralaksit diellor ishin të vështira, ai zgjodhi të maste paralaksin e Marsit. Pasi dërgoi {{ill|Jean Richer|en|Jean Richer}}in në {{ill|Kajanë|en|Cayenne}}, pjesë e [[Guajana Franceze|Guajanës Franceze]], për të kryer matje njëkohësisht, Cassini përcaktoi në Paris paralaksin e [[Marsi|Marsit]], kur Marsi ishte më pranë Tokës më 1672. Duke përdorur distancën sipërfaqësore ndërmjet dy vendeve të vëzhgimit, Cassini llogariti distancën Tokë–Mars, pastaj përdori [[ligjet e Keplerit]] për të përcaktuar distancën Tokë–Diell. Vlera e tij, rreth 10% më e vogël se vlerat moderne, ishte shumë më e madhe se të gjitha vlerësimet e mëparshme.<ref>{{Cite book |last=Rossi |first=Elisabetta |url=http://www.fedoabooks.unina.it/public/presses/1/17_Rossi_1.pdf |title=Unveiling the Size of the Universe: The first Accurate Measurement of the Earth-Sun Distance by Giovanni Domenico Cassini |date=2024 |publisher=FedOA – Federico II University Press |doi=10.6093/978-88-6887-277-9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260109042915/http://www.fedoabooks.unina.it/public/presses/1/17_Rossi_1.pdf |archive-date=2026-01-09 |url-status=live |language=en}}</ref> Nga një vëzhgim i {{ill|Kalimi i Venusit|en|Transit of Venus|lt=kalimit të Venusit}} më 1032, [[Ibn Sina]] arriti në përfundimin se Venusi ishte më afër Tokës sesa Dielli.<ref name="Goldstein">{{Cite journal |title=Theory and Observation in Medieval Astronomy |first=Bernard R. |last=Goldstein |journal=[[Isis (revistë)|Isis]] |volume=63 |issue=1 |date=March 1972 |pages=39–47 [44] |doi=10.1086/350839 |bibcode=1972Isis...63...39G |s2cid=120700705 |language=en}}</ref> Më 1677, {{ill|Edmond Halley|en|Edmond Halley}} vëzhgoi kalimin e Mërkurit përpara Diellit dhe kuptoi se vëzhgimet e {{ill|Paralaksi diellor|en|Solar parallax|lt=paralaksit diellor}} të një planeti (në mënyrë më ideale, duke përdorur kalimin e Venusit) mund të shfrytëzoheshin për të përcaktuar trigonometrikisht distancat ndërmjet Tokës, [[Venusi|Venusit]] dhe Diellit.<ref>{{Cite conference |last=Chapman |first=Allan |date=April 2005 |editor-last=Kurtz |editor-first=D. W. |title=Jeremiah Horrocks, William Crabtree, and the Lancashire observations of the transit of Venus of 1639 |conference=Transits of Venus: New Views of the Solar System and Galaxy, Proceedings of IAU Colloquium #196, held 7–11 June 2004 in Preston, U.K. |publisher=Cambridge University Press |publication-place=Cambridge |volume=2004 |pages=3–26 |bibcode=2005tvnv.conf....3C |doi=10.1017/S1743921305001225 |doi-access=free |journal=Proceedings of the International Astronomical Union |language=en}}</ref> Vëzhgimet e {{ill|Kalimi i Venusit i vitit 1769 i vëzhguar nga Tahiti|en|1769 transit of Venus observed from Tahiti|lt=kalimit të Venusit të vitit 1769}} bënë të mundur që astronomët të llogaritnin distancën mesatare Tokë–Diell si {{convert|93726900|mi|km}}, vetëm 0,8% më të madhe se vlera moderne.<ref>{{Cite journal |last=Teets |first=Donald |date=December 2003 |title=Transits of Venus and the Astronomical Unit |url=http://www.maa.org/sites/default/files/pdf/pubs/mm_dec03-Venus.pdf |journal=Mathematics Magazine |volume=76 |pages=335–348 |doi=10.1080/0025570X.2003.11953207 |jstor=3654879 |s2cid=54867823 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203080207/https://www.maa.org/sites/default/files/pdf/pubs/mm_dec03-Venus.pdf |archive-date=2022-02-03 |access-date=2022-04-03 |number=5 |language=en}}</ref> [[File:BBSO full-disk H-alpha 2002-07-26 153931 color.png|thumb|left|Dielli i parë në dritën alfa të hidrogjenit|alt=Fotografi e Diellit]] Në vitin 1666, [[Isak Njutoni]] vëzhgoi dritën e Diellit me anë të një [[Prizmi (optikë)|prizmi]] dhe tregoi se ajo përbëhet nga drita me shumë ngjyra.<ref>{{Cite news |title=Sir Isaac Newton (1643–1727) |publisher=BBC Teach |url=https://www.bbc.co.uk/teach/articles/zh8792p |access-date=2006-03-22 |archive-date=2015-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150310093436/http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/newton_isaac.shtml |url-status=live |language=en}}</ref> Në vitin 1800, {{ill|William Herschel|en|William Herschel|lt=Uilliam Herçel (William Herschel)}} zbuloi rrezatimin [[Rrezet infra të kuqe|infra të kuq]] përtej pjesës së kuqe të spektrit diellor.<ref>{{Cite web |title=Herschel Discovers Infrared Light |url=http://coolcosmos.ipac.caltech.edu/cosmic_classroom/classroom_activities/herschel_bio.html |publisher=Cool Cosmos |access-date=2006-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120225094516/http://coolcosmos.ipac.caltech.edu/cosmic_classroom/classroom_activities/herschel_bio.html |archive-date=2012-02-25 |language=en}}</ref> Gjatë shekullit XIX përparuan studimet spektroskopike të Diellit; [[Joseph von Fraunhofer]] regjistroi mbi 600 [[Linjat e përthithjes|vija përthithjeje]] në spektër, ndër të cilat më të fortat njihen ende shpesh si ''{{ill|Vijat e Fraunhoferit|en|Fraunhofer lines}}''. Shekulli XX solli disa sisteme të specializuara për vëzhgimin e Diellit, veçanërisht në gjatësi vale të ndryshme të brezit të ngushtë, si ato që përdornin filtra për kalciumin H (396,9&nbsp;nm), kalciumin K (393,37&nbsp;nm) dhe [[Alfa e hidrogjenit|alfan e hidrogjenit]] (656,46&nbsp;nm).<ref>{{Cite book |chapter=Instruments for observing the Corona |first=Gudrun |last=Wolfschmidt |title=Instruments of Science, An Historical Encyclopedia |year=1998 |pages=147–148 |isbn=978-0-8153-1561-2 |publisher=Science Museum, London, and National Museum of American History, Smithsonian Institution |editor1-first=Deborah Jean |editor1-last=Warner |editor2-first=Robert |editor2-last=Bud |chapter-url=https://books.google.com/books?id=1AsFdUxOwu8C&pg=PA148 |language=en}}</ref> Gjatë studimeve të hershme të [[Spektri optik|spektrit optik]] të fotosferës, u gjetën disa vija përthithjeje që nuk përputheshin me asnjë [[Lista e elementeve kimikë|element kimik]] të njohur atëherë në Tokë. Në vitin 1868, {{ill|Norman Lockyer|en|Norman Lockyer|lt=Norman Lokjeri (Norman Lockyer)}} hodhi hipotezën se këto vija përthithjeje shkaktoheshin nga një element i ri, të cilin e quajti ''helium'', sipas [[Helio|Heliosit]], perëndisë greke të Diellit. Njëzet e pesë vjet më vonë, heliumi u izolua në Tokë.<ref name="Lockyer">{{Cite web |last=Parnel |first=C. |title=Discovery of Helium |url=http://www-solar.mcs.st-andrews.ac.uk/~clare/Lockyer/helium.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151107043457/http://www-solar.mcs.st-andrews.ac.uk/~clare/Lockyer/helium.html |archive-date=2015-11-07 |access-date=2006-03-22 |publisher=University of St Andrews |language=en}}</ref> Në fillim të epokës moderne shkencore, burimi i energjisë së Diellit ishte një enigmë e madhe. {{ill|Lord Kelvin|en|Lord Kelvin|lt=Lord Kelvini (Lord Kelvin)}} sugjeroi se Dielli ishte një trup i lëngshëm që ftohej gradualisht dhe rrezatonte një rezervë të brendshme nxehtësie.<ref name="kelvin">{{Cite journal |last=Thomson |first=W. |title=On the Age of the Sun's Heat |url=http://zapatopi.net/kelvin/papers/on_the_age_of_the_suns_heat.html |journal=Macmillan's Magazine |date=1862 |volume=5 |pages=388–393 |access-date=2006-08-25 |archive-date=2006-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060925190954/http://zapatopi.net/kelvin/papers/on_the_age_of_the_suns_heat.html |url-status=live |language=en}}</ref> Kelvini dhe {{ill|Hermann von Helmholtz|en|Hermann von Helmholtz|lt=Hermann fon Helmolci (Hermann von Helmholtz)}} propozuan një mekanizëm [[Tkurrja gravitacionale|tkurrjeje gravitacionale]] për të shpjeguar prodhimin e energjisë, por vlerësimi i moshës që dilte prej tij ishte vetëm 20&nbsp;milionë vjet, shumë më pak se periudha prej të paktën 300&nbsp;milionë vjetësh që sugjeronin disa zbulime gjeologjike të asaj kohe.<ref name="kelvin" /><ref>{{Cite journal |year=2000 |title=Kelvin's age of the Earth paradox revisited |journal=Journal of Geophysical Research |volume=105 |issue=B6 |pages=13155–13158 |bibcode=2000JGR...10513155S |doi=10.1029/2000JB900028 |last1=Stacey |first1=Frank D. |doi-access=free |language=en}}</ref> Në vitin 1890, Lokjeri propozoi hipotezën meteoritike për formimin dhe evolucionin e Diellit.<ref>{{Cite journal |last=Lockyer |first=J. N. |title=The meteoritic hypothesis; a statement of the results of a spectroscopic inquiry into the origin of cosmical systems |journal=London and New York |year=1890 |bibcode=1890mhsr.book.....L |language=en}}</ref> Vetëm në vitin 1904 u paraqit një zgjidhje e dokumentuar. [[Ernest Rutherford]] sugjeroi se prodhimi i energjisë së Diellit mund të mbahej nga një burim i brendshëm nxehtësie dhe propozoi [[Dezintegrimi radioaktiv|zbërthimin radioaktiv]] si burim të saj.<ref>{{Cite web |last=Darden |first=L. |title=The Nature of Scientific Inquiry |url=http://www.philosophy.umd.edu/Faculty/LDarden/sciinq/ |year=1998 |access-date=2006-08-25 |archive-date=2012-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120817040843/http://www.philosophy.umd.edu/Faculty/LDarden/sciinq/ |url-status=live |language=en}}</ref> [[Albert Ajnshtajni]] dha të dhënën thelbësore për burimin e prodhimit të energjisë së Diellit me marrëdhënien e tij të [[Ekuivalenca masë–energji|ekuivalencës masë–energji]], {{nowrap|''E'' {{=}} ''mc''<sup>2</sup>}}.<ref>{{Cite book |last=Hawking |first=S. W. |author-link=Stephen Hawking |date=2001 |title=The Universe in a Nutshell |publisher=Bantam |isbn=978-0-553-80202-3 |page=12 |url=https://books.google.com/books?id=0CO2iwfzRJkC&pg=PA12 |language=en}}</ref> Në vitin 1920, sir {{ill|Arthur Eddington|en|Arthur Eddington|lt=Artur Eddingtoni (Arthur Eddington)}} propozoi se trysnitë dhe temperaturat në bërthamën e Diellit mund të shkaktonin një reaksion të [[Shkrirja bërthamore|shkrirjes bërthamore]], që bashkonte hidrogjenin (protonet) në bërthama heliumi, duke prodhuar energji nga ndryshimi neto i masës.<ref>{{Cite web |title=Studying the stars, testing relativity: Sir Arthur Eddington |url=http://www.esa.int/esaSC/SEMDYPXO4HD_index_0.html |website=Space Science |publisher=[[Agjencia Hapësinore Evropiane]] |date=2005 |access-date=2007-08-01 |archive-date=2012-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020174459/http://www.esa.int/esaSC/SEMDYPXO4HD_index_0.html |url-status=live |language=en}}</ref> Mbizotërimi i hidrogjenit në Diell u vërtetua në vitin 1925 nga {{ill|Cecilia Payne|en|Cecilia Payne|lt=Sesilia Pejn (Cecilia Payne)}}, duke përdorur teorinë e jonizimit të zhvilluar nga {{ill|Meghnad Saha|en|Meghnad Saha}}. Koncepti teorik i shkrirjes u zhvillua në vitet 1930 nga astrofizikanët {{ill|Subrahmanyan Chandrasekhar|en|Subrahmanyan Chandrasekhar|lt=Subrahmanyan Çandrasekhari (Subrahmanyan Chandrasekhar)}} dhe {{ill|Hans Bethe|en|Hans Bethe}}. Bethe llogariti hollësitë e dy reaksioneve kryesore bërthamore që prodhojnë energjinë dhe fuqizojnë Diellin.<ref name="Bethe">{{Cite journal |last1=Bethe |first1=H. |title=On the Formation of Deuterons by Proton Combination |journal=Physical Review |volume=54 |issue=10 |page=862 |date=1938 |doi=10.1103/PhysRev.54.862.2 |last2=Critchfield |first2=C. |bibcode=1938PhRv...54Q.862B |language=en}}</ref><ref name="Bethe2">{{Cite journal |last=Bethe |first=H. |title=Energy Production in Stars |journal=Physical Review |volume=55 |issue=1 |pages=434–456 |date=1939 |doi=10.1103/PhysRev.55.434 |pmid=17835673 |bibcode=1939PhRv...55..434B |s2cid=36146598 |doi-access=free |language=en}}</ref> Në vitin 1957, {{ill|Margaret Burbidge|en|Margaret Burbidge|lt=Margarët Barbixh (Margaret Burbidge)}}, {{ill|Geoffrey Burbidge|en|Geoffrey Burbidge|lt=Xhefri Barbixh (Geoffrey Burbidge)}}, {{ill|William Alfred Fowler|en|William Alfred Fowler|lt=Uilliam Alfrid Fauler (William Alfred Fowler)}} dhe {{ill|Fred Hoyle|en|Fred Hoyle|lt=Fred Hojli (Fred Hoyle)}} treguan se shumica e elementeve në univers janë [[Nukleosinteza|sintetizuar]] nga reaksionet bërthamore brenda yjeve, disa prej të cilëve janë si Dielli.<ref>{{Cite journal |first1=E. M. |last1=Burbidge |first2=G. R. |last2=Burbidge |first3=W. A. |last3=Fowler |first4=F. |last4=Hoyle |title=Synthesis of the Elements in Stars |journal=Reviews of Modern Physics |volume=29 |issue=4 |pages=547–650 |year=1957 |doi=10.1103/RevModPhys.29.547 |bibcode=1957RvMP...29..547B |url=https://authors.library.caltech.edu/45747/1/BURrmp57.pdf |doi-access=free |access-date=2020-04-12 |archive-date=2018-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180723054833/https://authors.library.caltech.edu/45747/1/BURrmp57.pdf |url-status=live |language=en}}</ref> === Misionet hapësinore diellore === {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Observatori diellor|en|Solar observatory}} dhe {{ill|Lista e misioneve të heliofizikës|en|List of heliophysics missions}}}} [[File:Pioneer-6-9.jpg|thumb|{{ill|Pioneer 6, 7, 8 dhe 9|en|Pioneer 6, 7, 8, and 9|lt=''Pioneer 6'', ''7'', ''8'' dhe ''9''}}]] Satelitët e parë të projektuar për vëzhgimin afatgjatë të Diellit nga hapësira ndërplanetare ishin {{ill|Pioneer 6, 7, 8 dhe 9|en|Pioneer 6, 7, 8, and 9|lt=''Pioneer 6'', ''7'', ''8'' dhe ''9''}}, të lëshuar nga NASA midis viteve 1959 dhe 1968. Këto sonda rrotulloheshin rreth Diellit në një largësi të ngjashme me atë të Tokës dhe kryen matjet e para të hollësishme të erës diellore dhe fushës magnetike diellore. ''Pioneer 9'' funksionoi për një kohë veçanërisht të gjatë, duke transmetuar të dhëna deri në maj 1983.<ref>{{cite web |last=Wade |first=M. |title=Pioneer 6-7-8-9-E |url=http://www.astronautix.com/craft/pio6789e.htm |date=2008 |publisher=Encyclopedia Astronautica |access-date=22 March 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060422075141/http://www.astronautix.com/craft/pio6789e.htm |archive-date=22 April 2006 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Solar System Exploration: Missions: By Target: Our Solar System: Past: Pioneer 9 |url=http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=Pioneer_09 |publisher=[[NASA]] |access-date=30 October 2010 |quote=NASA maintained contact with Pioneer 9 until May 1983 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120402205810/http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=Pioneer_09 |archive-date=2 April 2012 |language=en}}</ref> Në vitet 1970, dy anije kozmike {{ill|Helios (sondë)|en|Helios (spacecraft)|lt=''Helios''}} dhe montimi teleskopik Apollo në Skylab u dhanë shkencëtarëve të dhëna të reja të rëndësishme për erën diellore dhe koronën diellore. Sondat ''Helios 1'' dhe ''2'' ishin bashkëpunim amerikano-gjerman për studimin e erës diellore nga një orbitë që, në perihel, e çonte anijen kozmike brenda orbitës së Mërkurit.<ref name=Burlaga2001 /> Stacioni hapësinor Skylab, i lëshuar nga NASA më 1973, përfshinte një modul vëzhgimi diellor të quajtur Montimi Teleskopik Apollo, i cili përdorej nga astronautët që qëndronin në stacion.<ref name=Dwivedi2006 /> Skylab kreu vëzhgimet e para të rajonit kalimtar diellor me rezolucion kohor dhe të emetimeve ultravjollcë nga korona diellore.<ref name=Dwivedi2006 /> Zbulimet përfshinë vëzhgimet e para të nxjerrjeve të masës koronale, të quajtura atëherë «tranziente koronale», si dhe të {{ill|Vrimat koronale|en|Coronal hole|lt=vrimave koronale}}, që sot dihet se lidhen ngushtë me erën diellore.<ref name=Burlaga2001>{{Cite journal |last=Burlaga |first=L. F. |title=Magnetic Fields and plasmas in the inner heliosphere: Helios results |year=2001 |journal=Planetary and Space Science |volume=49 |issue=14–15 |pages=1619–1627 |doi=10.1016/S0032-0633(01)00098-8 |bibcode=2001P&SS...49.1619B |url=https://zenodo.org/record/1259695 |access-date=25 August 2019 |archive-date=13 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200713051926/https://web.archive.org/record/1259695 |url-status=live |language=en}}</ref> [[File:Smm.jpg|thumb|left|Vizatim i një sonde të {{ill|Misionit të Maksimumit Diellor|en|Solar Maximum Mission}}|alt=Shihni mbishkrimin]] Më 1980, NASA lëshoi sondat e Misionit të Maksimumit Diellor. Kjo anije kozmike ishte projektuar për të vëzhguar rrezet gama, [[Rrezet rentgen|rrezet rentgen]] dhe rrezatimin [[Rrezet ultravjollcë|ultravjollcë]] nga shpërthimet diellore gjatë një periudhe me aktivitet dhe ndriçim të lartë diellor. Megjithatë, vetëm disa muaj pas lëshimit, një defekt elektronik bëri që sonda të kalonte në gjendje gatishmërie, ku qëndroi joaktive për tre vjet. Më 1984, misioni {{ill|STS-41-C|en|STS-41-C}} i anijes kozmike [[Anija kozmike Challenger|''Challenger'']] e rikuperoi satelitin dhe ia riparoi pajisjet elektronike, përpara se ta lëshonte sërish në orbitë. Më pas, Misioni i Maksimumit Diellor mori mijëra pamje të koronës diellore, përpara se të hynte sërish në atmosferën e Tokës në qershor 1989.<ref>{{cite web |last=Burkepile |first=C. J. |title=Solar Maximum Mission Overview |url=http://web.hao.ucar.edu/public/research/svosa/smm/smm_mission.html |date=1998 |access-date=22 March 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060405183758/http://web.hao.ucar.edu/public/research/svosa/smm/smm_mission.html |archive-date=5 April 2006 |language=en}}</ref> E lëshuar më 1991, sonda japoneze {{ill|Yohkoh|en|Yohkoh}} («Rrezja e Diellit») vëzhgoi shpërthimet diellore në gjatësi vale të rrezeve rentgen. Të dhënat e misionit u mundësuan shkencëtarëve të identifikonin disa lloje të ndryshme shpërthimesh dhe treguan se korona larg rajoneve me aktivitet kulmor ishte shumë më dinamike dhe aktive nga sa mendohej më parë. Yohkoh vëzhgoi një cikël të plotë diellor, por kaloi në gjendje gatishmërie kur një eklips unazor më 2001 bëri që të humbiste orientimin ndaj Diellit. Ajo u shkatërrua gjatë rihyrjes në atmosferë më 2005.<ref>{{cite press release |title=Result of Re-entry of the Solar X-ray Observatory "Yohkoh" (SOLAR-A) to the Earth's Atmosphere |url=http://www.jaxa.jp/press/2005/09/20050913_yohkoh_e.html |publisher=Japan Aerospace Exploration Agency |date=13 September 2005 |access-date=22 March 2006 |archive-date=10 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130810150641/http://www.jaxa.jp/press/2005/09/20050913_yohkoh_e.html |language=en}}</ref> {{ill|Observatori Diellor dhe Heliosferik|en|Solar and Heliospheric Observatory}}, i ndërtuar së bashku nga [[Agjencia Hapësinore Evropiane]] dhe NASA, u lëshua më 2 dhjetor 1995.<ref name=Dwivedi2006 /> Fillimisht ishte menduar të kryente një mision dyvjeçar,<ref>{{cite web |url=https://www.universetoday.com/138664/22-years-of-the-sun-from-soho/ |title=22 Years of the Sun from SOHO |website=Universe Today |access-date=31 May 2024 |date=26 February 2018 |first=Evan |last=Gough |archive-date=31 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240531234534/https://www.universetoday.com/138664/22-years-of-the-sun-from-soho/ |url-status=live |language=en}}</ref> SOHO vazhdon të jetë në funksion edhe në vitin 2024.<ref>{{cite web |url=https://www.universetoday.com/166353/someone-just-found-sohos-5000th-comet/ |title=Someone Just Found SOHO's 5,000th Comet |first=Nancy |last=Atkinson |date=28 March 2024 |access-date=31 May 2024 |website=Universe Today |archive-date=31 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240531234533/https://www.universetoday.com/166353/someone-just-found-sohos-5000th-comet/ |url-status=live |language=en}}</ref> I vendosur në pikën e Lagranzhit midis Tokës dhe Diellit, ku tërheqja gravitacionale e të dy trupave është e barabartë, SOHO ka ofruar një pamje të vazhdueshme të Diellit në shumë gjatësi vale që prej lëshimit të tij.<ref name=Dwivedi2006 /> Përveç vëzhgimit të drejtpërdrejtë të Diellit, SOHO ka mundësuar zbulimin e një numri të madh [[Kometa|kometash]], kryesisht të {{ill|Kometat që kalojnë pranë Diellit|en|Sungrazing comet|lt=kometave që kalojnë pranë Diellit}} shumë të vogla, të cilat digjen ndërsa kalojnë pranë tij.<ref>{{cite web |title=Sungrazing Comets |url=https://sungrazer.nrl.navy.mil/ |publisher=LASCO (US Naval Research Laboratory) |date=13 March 2015 |access-date=19 March 2009 |archive-date=25 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150525060147/http://sungrazer.nrl.navy.mil/ |url-status=live |language=en}}</ref> [[File:The Ulysses spacecraft undergoes testing at the vacuum spin-balancing facility in ESTEC.jpg|thumb|Anija kozmike {{ill|Ulysses (sondë)|en|Ulysses (spacecraft)|lt=''Ulysses''}} gjatë provave në impiantin e balancimit rrotullues në vakum|alt=Fotografi e anijes kozmike Ulysses]] Të gjithë këta satelitë e kanë vëzhguar Diellin nga rrafshi ekliptik dhe, për këtë arsye, kanë studiuar në hollësi vetëm rajonet e tij ekuatoriale. Sonda {{ill|Ulysses (sondë)|en|Ulysses (spacecraft)|lt=''Ulysses''}} u lëshua më 1990 për të studiuar rajonet polare të Diellit. Fillimisht ajo udhëtoi drejt Jupiterit, për të përdorur efektin e «llastikut gravitacional» dhe për të hyrë në një orbitë që do ta çonte shumë lart mbi rrafshin ekliptik. Pasi ''Ulysses'' hyri në orbitën e planifikuar, ajo filloi të vëzhgonte erën diellore dhe fuqinë e fushës magnetike në gjerësi të larta diellore. Ajo zbuloi se era diellore nga këto gjerësi lëvizte me rreth 750&nbsp;km/s, më ngadalë nga sa pritej, dhe se prej tyre përhapeshin valë të mëdha magnetike që shpërndanin rrezet kozmike galaktike.<ref>{{cite web |author=JPL/CALTECH |title=Ulysses: Primary Mission Results |url=http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/mission_primary.html |publisher=NASA |year=2005 |access-date=22 March 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060106150819/http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/mission_primary.html |archive-date=6 January 2006 |language=en}}</ref> Bollëku i elementeve në fotosferë njihet mirë falë studimeve spektroskopike astronomike, por përbërja e brendësisë së Diellit kuptohet shumë më pak. Misioni ''{{ill|Genesis|en|Genesis (spacecraft)}}'', i projektuar për të marrë mostra të erës diellore dhe për t’i kthyer në Tokë, synonte t’u mundësonte astronomëve të matnin drejtpërdrejt përbërjen e materialit diellor.<ref>{{Cite journal |last1=Calaway |first1=M. J. |title=Genesis capturing the Sun: Solar wind irradiation at Lagrange 1 |journal=Nuclear Instruments and Methods in Physics Research B |volume=267 |issue=7 |pages=1101–1108 |date=2009 |doi=10.1016/j.nimb.2009.01.132 |last2=Stansbery |first2=Eileen K. |last3=Keller |first3=Lindsay P. |bibcode=2009NIMPB.267.1101C |url=https://zenodo.org/record/1259269 |access-date=13 July 2019 |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511052700/https://zenodo.org/record/1259269 |url-status=live |language=en}}</ref> == Aspekte fetare == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Hyjnia diellore|en|Solar deity}}}} Hyjnitë diellore luajnë rol të rëndësishëm në shumë fe dhe mitologji.<ref name="APLLondon">{{Cite book |last1=Coleman |first1=J. A. |last2=Davidson |first2=George |title=The Dictionary of Mythology: An A–Z of Themes, Legends, and Heroes |year=2015 |publisher=Arcturus |location=London |isbn=978-1-78404-478-7 |page=316 |language=en}}</ref> [[Adhurimi i Diellit]] ishte qendror për qytetërime si ai i [[Egjipti i Lashtë|egjiptianëve të lashtë]], inkasit e Amerikës së Jugut dhe aztekët e asaj që sot është Meksika. Në [[Hinduizmi|hinduizëm]], Dielli ende konsiderohet hyjni dhe njihet si [[Surja|Surja]] ({{Lang|sa|सूर्य}}). Shumë monumente të lashta u ndërtuan duke marrë parasysh dukuritë diellore; për shembull, [[megaliti|megalitet]] prej guri shënojnë solsticin e verës ose të dimrit (për shembull, në {{ill|Nabta Playa|en|Nabta Playa}}, Egjipt; {{ill|Mnajdra|en|Mnajdra}}, Maltë; dhe [[Stonehenge]], Angli); {{ill|Newgrange|en|Newgrange}}, një tumë parahistorike e ndërtuar nga njerëzit në Irlandë, u projektua për të përcaktuar solsticin e dimrit; piramida e {{ill|El Castillo, Chichen Itza|en|El Castillo, Chichen Itza|lt=El Castillos}} në {{ill|Chichén Itzá|en|Chichén Itzá}}, Meksikë, është projektuar që të krijojë hije në formën e gjarpërinjve që ngjiten në [[piramida|piramidë]] gjatë ekuinokseve të pranverës dhe vjeshtës.<ref>{{Cite journal |journal=Arqueología Mexicana |title=El Sol en Chichén Itza y Dzibilchaltún. La Supuesta Importancia de los Equinoccios en Mesoamérica |language=es |first1=Ivan |last1=Šprajc |first2=Pedro Francisco Sanchéz |last2=Nava |date=21 March 2018 |number=149 |pages=26–31 |volume=XXV |url=https://arqueologiamexicana.mx/mexico-antiguo/el-sol-en-chichen-itza-y-dzibilchaltun-la-supuesta-importancia-de-los-equinoccios-en |archive-date=22 February 2025 |access-date=27 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222155431/https://arqueologiamexicana.mx/mexico-antiguo/el-sol-en-chichen-itza-y-dzibilchaltun-la-supuesta-importancia-de-los-equinoccios-en |url-status=live}}</ref> Sumerët e lashtë besonin se Dielli ishte {{ill|Utu|en|Utu}},<ref name="BlackGreen1992">{{Cite book |last1=Black |first1=Jeremy |first2=Anthony |last2=Green |title=Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia: An Illustrated Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&q=Inana |publisher=The British Museum Press |year=1992 |isbn=978-0-7141-1705-8 |pages=182–184 |access-date=22 August 2020 |language=en}}</ref><ref name="Nemet1998">{{Citation |last=Nemet-Nejat |first=Karen Rhea |year=1998 |title=Daily Life in Ancient Mesopotamia |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-29497-6 |page=[https://archive.org/details/dailylifeinancie00neme/page/203 203] |url=https://archive.org/details/dailylifeinancie00neme/page/203 |language=en}}</ref> hyjni e drejtësisë dhe një hyjni ndihmëse.<ref name="BlackGreen1992"/> Më vonë, Utu u identifikua me hyjninë semite lindore {{ill|Shamash|en|Shamash}}.<ref name="BlackGreen1992"/><ref name="Nemet1998"/> [[File:Maler der Grabkammer der Nefertari 001.jpg|thumb|Ra në [[Varri i Nefertarit|varrin e Nefertarit]], shekulli XIII p.e.s.|alt=Një pikturë e Ra-së dhe Nefertarit]] Të paktën që nga Dinastia e Katërt e Egjiptit të Lashtë, Dielli adhurohej si hyjnia [[Ra|Ra]], i paraqitur si një hyjni me kokë skifteri, mbi të cilën qëndronte disku diellor. Gjatë periudhës së Mbretërisë së Re të Egjiptit, Dielli u identifikua me brumbullin e plehut. Në trajtën e diskut diellor {{ill|Ateni|en|Ateni|lt=Aten}}, Dielli pati një ringjallje të shkurtër gjatë periudhës së Amarnës, kur u bë hyjnia kryesore, në mos e vetmja, për faraonin [[Akhenatën|Akhenaten]].<ref>{{Cite book |last1=Teeter |first1=Emily |title=Religion and Ritual in Ancient Egypt |year=2011 |publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn=978-0-521-84855-8 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Frankfort |first1=Henri |title=Ancient Egyptian Religion: an Interpretation |year=2011 |publisher=Dover |isbn=978-0-486-41138-5 |language=en}}</ref> Egjiptianët e paraqitnin Ra-në duke përshkuar qiellin me një barkë diellore, i shoqëruar nga hyjni më të vogla. Për grekët, ai ishte Heliosi, i transportuar nga një karrocë e tërhequr prej kuajsh të zjarrtë. Që nga sundimi i [[Elagabali|Elagabalit]] në Perandorinë e vonë Romake, ditëlindja e Diellit festohej si festë e {{ill|Sol Invictus|en|Sol Invictus|lt=Sol Invictusit}} (fjalë për fjalë, «Dielli i Pamposhtur»), pak pas solsticit të dimrit. Nga Toka, Dielli duket sikur rrotullohet një herë në vit përgjatë [[ekliptika|ekliptikës]] përmes [[zodiaku|zodiakut]], ndaj astronomët grekë e klasifikuan si një nga shtatë [[planetët klasikë|planetët]] (nga greqishtja ''planetes'', «endacak»); emërtimi i ditëve të javës sipas shtatë planetëve daton që nga periudha romake.<ref name="oed">{{Cite encyclopedia |last=Cresswell |first=Julia |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Word Origins |title=planet |publisher=Oxford University Press |date=2021 |isbn=978-0-19-886875-0 |doi=10.1093/acref/9780198868750.001.0001 |language=en}}</ref><ref name="almagest">{{Cite journal |first=Bernard R. |last=Goldstein |title=Saving the phenomena: the background to Ptolemy's planetary theory |journal=Journal for the History of Astronomy |volume=28 |issue=1 |year=1997 |pages=1–12 |bibcode=1997JHA....28....1G |doi=10.1177/002182869702800101 |s2cid=118875902 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |title=Ptolemy's Almagest |author=Ptolemy |last2=Toomer |first2=G. J. |publisher=Princeton University Press |year=1998 |isbn=978-0-691-00260-6 |language=en}}</ref> Në fenë proto-indo-evropiane, Dielli personifikohej si perëndesha {{Lang|ine-x-proto|[[Hyjnia diellore|Seh<sub>2</sub>ul]]}}.<ref>{{Cite encyclopedia |year=1997 |title=Encyclopedia of Indo-European Culture |editor1-last=Mallory |editor1-first=James P. |editor1-link=J. P. Mallory |editor2-last=Adams |editor2-first=Douglas Q. |editor2-link=Douglas Q. Adams |place=London |publisher=Routledge |id=(EIEC) |url=https://books.google.com/books?id=tzU3RIV2BWIC&q=Sun+goddess |isbn=978-1-884964-98-5 |access-date=20 October 2017 |language=en}}</ref><ref name="MALLORY129">{{Cite book |last=Mallory |first=J. P. |year=1989 |title=In Search of the Indo-Europeans: Language, Archaeology and Myth |url=https://archive.org/details/insearchofindoeu00jpma |page=[https://archive.org/details/insearchofindoeu00jpma/page/129 129] |publisher=Thames & Hudson |isbn=978-0-500-27616-7 |language=en}}</ref> Pasardhësit e kësaj perëndeshe në gjuhët indo-evropiane përfshijnë {{ill|Sól|en|Sól (sun)}} e nordishtes së vjetër ({{Lang|non-Latn|{{ill|Sól|en|Sól (sun)}}}}), [[Gjuha sanskrite|sanskritishten]] ({{Lang|sa-Latn|[[Surja|Surya]]}}), {{ill|Sulis|en|Sulis}} në gjuhën galike ({{Lang|xtg-Latn|{{ill|Sulis|en|Sulis}}}}), [[Gjuha lituaneze|lituanishten]] ({{Lang|lt|{{ill|Saulė|en|Saulė}}}}) dhe [[Gjuhët sllave|gjuhët sllave]] ({{Lang|sla-Latn|Solntse}}).<ref name="MALLORY129"/> Në [[Feja e lashtë greke|fenë e lashtë greke]], hyjnia diellore ishte perëndia mashkull Helios,<ref>{{Cite web |title=Hesiod, ''Theogony'' line 371 |work=Perseus Digital Library |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0130%3Acard%3D371 |access-date=28 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915222218/https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0130:card%3D371 |date=15 September 2021 |archive-date=15 September 2021 |language=en}}</ref> i cili më vonë u sinkretizua me [[Apoloni|Apolonin]].<ref>{{Cite book |last=Burkert |first=Walter |author-link=Walter Burkert |year=1985 |title=Greek Religion |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-674-36281-9 |page=120 |language=en}}</ref> Në Romën e lashtë, [[E diela|e diela]] ishte dita e hyjnisë së Diellit. Në paganizëm, Dielli ishte burim jete. Ai ishte në qendër të një kulti popullor mes romakëve, të cilët ngriheshin në agim për të pritur rrezet e para të diellit teksa luteshin. Kremtimi i [[Solstici i dimrit|solsticit të dimrit]] (që ndikoi në Krishtlindje) ishte pjesë e kultit romak të Sol Invictusit. Të krishterët e përvetësuan si ditë të [[Shabati|Shabatit]]. Simboli i dritës ishte një element pagan i përvetësuar nga të krishterët, ndoshta më i rëndësishmi që nuk buronte nga traditat judaike. Kishat e krishtera ndërtoheshin në mënyrë që besimtarët të ktheheshin nga lindja e diellit.<ref>{{Cite book |first=Owen |last=Chadwick |title=A History of Christianity |url=https://books.google.com/books?id=qugouOh3KjMC&pg=PA22 |year=1998 |publisher=St. Martin's |page=22 |isbn=978-0-312-18723-1 |access-date=15 November 2015 |language=en}}</ref> Në [[Bibla|Bibël]], [[Libri i Malakisë|Libri i Malakisë]] përmend «Diellin e Drejtësisë», të cilin disa të krishterë e kanë interpretuar si referencë ndaj [[Mesia|Mesisë]] ([[Krishti|Krishtit]]).<ref>{{Cite book |last=Spargo |first=Emma Jane Marie |title=The Category of the Aesthetic in the Philosophy of Saint Bonaventure |url=https://books.google.com/books?id=SUkWAAAAMAAJ&q=sol+iustitiae+malachiae+IV+2&pg=PA86 |page=86 |year=1953 |publisher=The Franciscan Institute |location=St. Bonaventure, New York; E. Nauwelaerts, Louvain, Belgium; F. Schöningh, Paderborn, Germany |language=en}}</ref> {{ill|Tonatiuh|en|Tonatiuh}}, hyjnia azteke e Diellit, lidhej ngushtë me [[flijimi njerëzor|flijimin njerëzor]].<ref name="Townsend1979">{{Cite book |title=State and Cosmos in the Art of Tenochtitlan |url=https://archive.org/details/statecosmosinart00town |access-date=28 May 2024 |last=Townsend |first=Richard |publisher=Dumbarton Oaks |year=1979 |location=Washington, D.C. |page=[https://archive.org/details/statecosmosinart00town/page/66 66] |language=en}}</ref> Perëndesha e Diellit {{ill|Amaterasu|en|Amaterasu}} është hyjnia më e rëndësishme në fenë [[Shinto]],<ref name="Roberts 110">{{Cite book |last=Roberts |first=Jeremy |title=Japanese Mythology A To Z |location=New York |publisher=Chelsea House Publishers |year=2010 |edition=2nd |isbn=978-1-60413-435-3 |pages=4–5 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Wheeler |first=Post |title=The Sacred Scriptures of the Japanese |location=New York |publisher=Henry Schuman |pages=393–395 |year=1952 |language=en}}</ref> dhe besohet se është paraardhësja e të gjithë perandorëve japonezë.<ref name="Roberts 110"/> == Shiko edhe == {{Div col|colwidth=30em}} * {{ill|Eksploruesi i avancuar i përbërjes|en|Advanced Composition Explorer}} * {{ill|Analema|en|Analemma}} * {{ill|Pika antisolare|en|Antisolar point}} * {{ill|Paradoksi i Diellit të ri të zbehtë|en|Faint young Sun paradox}} * {{ill|Lista e yjeve më të shndritshëm|en|List of brightest stars}} * {{ill|Lista e yjeve më të afërt|en|List of nearest stars}} * {{ill|Dielli i mesnatës|en|Midnight sun}} * {{ill|Dielli në astrologji|en|Planets in astrology}} * {{ill|Teleskopi diellor|en|Solar telescope}} * {{ill|Rruga e Diellit|en|Sun path}} * {{ill|Dita Diell-Tokë|en|Sun-Earth Day}} * {{ill|Dielli në letërsi artistike|en|Sun in fiction}} * {{ill|Kronologjia e së ardhmes së largët|en|Timeline of the far future}} {{Div col end}} == Shënime == {{Reflist|group=note}} {{Listë shënimesh | notes = {{Efn | name = heavy elements | Në [[Astronomia|shkencat astronomike]], termi ''elemente të rënda'' (ose ''metale'') u referohet të gjitha elementeve kimike, përveç hidrogjenit dhe heliumit. }} {{Efn | name = particle density | Atmosfera e Tokës pranë nivelit të detit ka një dendësi grimcash prej rreth 2{{E|25}}&nbsp;m<sup>−3</sup>. }} {{Efn | name=rotation | Kundërorar është gjithashtu drejtimi i rrotullimit orbital rreth Diellit për objektet e Sistemit Diellor dhe drejtimi i rrotullimit rreth boshtit për shumicën e objekteve. }} }} == Referime == {{Reflist}} == Lexim i mëtejshëm == * {{cite book |last=Cohen |first=Richard |url=https://books.google.com/books?id=rspEEVTcmIAC |title=Chasing the sun: the epic story of the star that gives us life |publisher=Random House |year=2010 |isbn=978-1-4000-6875-3 |location=New York, NY |language=en}} * {{cite encyclopedia |title=Solar activity |encyclopedia=Scholarpedia |url=http://www.scholarpedia.org/article/Solar_activity |last=Hudson |first=Hugh |date=2008 |volume=3 |issue=3 |page=3967 |bibcode=2008SchpJ...3.3967H |doi=10.4249/scholarpedia.3967 |issn=1941-6016 |doi-access=free |access-date=2015-09-27 |archive-date=2015-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151003000052/http://www.scholarpedia.org/article/Solar_activity |url-status=live |language=en}} * {{cite journal |last=Thompson |first=Michael J |date=August 2004 |title=Helioseismology and the Sun's interior |journal=Astronomy & Geophysics |volume=45 |issue=4 |pages=4.21–4.25 |bibcode=2004A&G....45d..21T |doi=10.1046/j.1468-4004.2003.45421.x |issn=1366-8781 |doi-access=free |language=en}} == Lidhje të jashtme == {{sisterlinks|Dielli|commons=Sun|v=no|n=no|b=no|s=no}} * [http://www.astronomycast.com/astronomy/episode-30-the-sun-spots-and-all/ Astronomy Cast: The Sun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110512175051/http://www.astronomycast.com/astronomy/episode-30-the-sun-spots-and-all/ |date=2011-05-12}} * [http://www.acrim.com/ Vëzhgimet satelitore të ndriçimit diellor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170611210135/http://acrim.com/ |date=2017-06-11}} * [https://www.youtube.com/watch?v=qpMRtvFD8ek&hl=fr Animacion – E ardhmja e Diellit] * [https://www.youtube.com/watch?v=6tmbeLTHC_0 «Thermonuclear Art – The Sun In Ultra-HD»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151104211748/https://www.youtube.com/watch?v=6tmbeLTHC_0 |date=2015-11-04}} | {{ill|Qendra e Fluturimeve Hapësinore Goddard|en|Goddard Space Flight Center}} * [https://www.youtube.com/watch?v=l3QQQu7QLoM «A Decade of Sun»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211203035548/https://www.youtube.com/watch?v=l3QQQu7QLoM |date=2021-12-03}} | Qendra e Fluturimeve Hapësinore Goddard {{Authority control}} [[Kategoria:Dielli| ]] [[Kategoria:Artikuj që përmbajnë videoklipe]] [[Kategoria:Objekte astronomike të njohura që nga lashtësia]] [[Kategoria:Yje të sekuencës kryesore të tipit G]] [[Kategoria:Burime drite]] [[Kategoria:Plazma hapësinore]] [[Kategoria:Yje me emra të përveçëm]] [[Kategoria:Sistemi diellor]] [[Kategoria:Yje të popullsisë I]] 2hv15v4vjb5rsslnyu0rctb9iecr0sz 0 21671 3059235 3004453 2026-10-24T10:23:07Z -Lemmy- 71334 3059235 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club | clubname = Eintracht Frankfurt | image = 600px Nero e Rosso (Strisce) con aquila di Francoforte.png | fullname = Eintracht Frankfurt e.V. | nickname = ''Die Adler'' (Shqiponjat)<br />''SGE'' (Sportgemeinde Eintracht)<br />''Launische Diva'' (Diva me humor) | founded = [[8 mars]] [[1899]]; 126 vite më parë | owner = {{flamuri|Gjermania}} Matthias Beck | manager = {{flamuri|Austria}} [[Adi Hütter]] | website = https://www.eintracht.de/ | ground = [[Deutsche Bank Park]] | capacity = 60,100 vende | league = [[Bundesliga]] | season = 2025–26 | position = Vëndi 8të | sukseset = [[Eintracht Frankfurt#Trofe|Shiko]] <!-- Fillojn veshjet -->| pattern_la1 = _frankfurt2425h | pattern_la1 = _frankfurt2627h | pattern_b1 = _frankfurt2627h | pattern_ra1 = _frankfurt2627h | pattern_sh1 = _frankfurt2627h | pattern_so1 = _frankfurt2627hl | leftarm1 = 000000 | body1 = 000000 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _frankfurt2627a | pattern_b2 = _frankfurt2627a | pattern_ra2 = _frankfurt2627a | pattern_sh2 = _arg26A | pattern_so2 = _adidasblackl | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 000000 | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _frankfurt2627t | pattern_b3 = _frankfurt2627t | pattern_ra3 = _frankfurt2627t | pattern_sh3 = _frankfurt2627t | pattern_so3 = _frankfurt2627tl | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = | socks3 = }} '''Eintracht Frankfurt e.V.''' (<small>Gjermanisht</small>: [[Gjuha gjermane|[ˈʔaɪ̯ntʁaxt ˈfʁaŋkfʊʁt]]]; është një klub [[futbolli]]stik me vendndodhje në [[Frankfurti|Frankfurt]], i cili luan aktualisht në [[Bundesliga|Bundesligë]], elita e futbollit gjerman. Klubi i themelua në vitin 1899 dhe ka fituar një [[Bundesliga|kampionat gjerman]], katër [[DFB-Pokal]]a dhe një [[UEFA Liga e Europës|Kupë UEFA]]. Që nga viti 1925, stadiumi i klubit është Waldstadion, që nga 1 korrik 2020 quhet [[Deutsche Bank Park]] për arsye sponsorizimi. == Historia == ===Origjina e klubit=== ===Historia para-Bundesligës=== ===Pjestar themelues i Bundesligës=== ===Suksesi jashtë Bundesligës=== Më 18 maj 2022, Frankfurti fitoi Ligën e Evropës për herë të dytë në histori pasi mposhti në finale ekipin skocez [[Rangers F.C.|Rangers]]. Ky ishte trofeu i parë evripian për klubin pas 42 vitesh.<ref>{{cite web|url=https://sportekspres.com/video-e-humbet-penalltine-vendimtare-lojtari-i-fundit-qe-pritej-frankfurti-eshte-fituesi-i-europa-league/?amp_markup=1|title=VIDEO/ E humbet penalltinë vendimtare lojtari i fundit që pritej, Frankfurti është fituesi i Europa League|publisher=Sport Ekspres|language=sq|date=18 maj 2022|accessdate=18 maj 2022|archive-date=19 maj 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220519051129/https://sportekspres.com/video-e-humbet-penalltine-vendimtare-lojtari-i-fundit-qe-pritej-frankfurti-eshte-fituesi-i-europa-league/?amp_markup=1|url-status=dead}}</ref> == Ngjyrat, stema dhe pseudonimet == == Trofe == === Vendor === * '''[[Lista e kampionëve gjermane të futbollit|Kampionati Gjerman]]''' ** '''Fitues (1) :''' [[1959 Kampionati i Futbollit Gjerman|1958–59]] ** '''Finalistë (1)''': [[1932 Kampionati i Futbollit Gjerman|1931–32]] * '''[[DFB-Pokal]]''' ** '''Fitues (5) :''' [[1973–74 DFB-Pokal|1973–74]], [[1974–75 DFB-Pokal|1974–75]], [[1980–81 DFB-Pokal|1980–81]], [[1987–88 DFB-Pokal|1987–88]], [[2017–18 DFB-Pokal|2017–18]] ** '''Finalistë (4)''': [[1963–64 DFB-Pokal|1963–64]], [[2005–06 DFB-Pokal|2005–06]], [[2016–17 DFB-Pokal|2016–17]], [[2022–23 DFB-Pokal|2022–23]] === Europian === * '''[[UEFA Champions League|UEFA Champions League / Kupa Europiane]]''' ** '''Finalistë (1)''': [[Kupa Evropiane 1959-60|1959–60]] * '''[[UEFA Liga e Evropës|Kupa UEFA / UEFA Europa League]]''' ** '''Fitues (2):''' [[1979–80 Kupa UEFA|1979–80]], [[2021–22 UEFA Liga e Evropës|2021–22]] === Rajonal === * '''[[Kampionati Jugor Gjerman i gutbollit]]''' ** '''Kampion (4)''': 1929–30, 1931–32, 1952–53, 1958–59 ** '''Finalistë (6)''': 1912–13, 1913–14, 1930–31, 1953–54, 1960–61, 1961–62 * '''[[Nordkreis-Liga]]''' (I) ** '''Kampion (3)''': 1912, 1913, 1914 * '''[[Kreisliga Nordmain]]''' (I) ** '''Kampion (2)''': 1919–20, 1920–21 * '''[[Bezirksliga Main-Hessen]]''' (I) ** '''Kampion (5)''': 1927–28, 1928–29, 1929–30, 1930–31, 1931–32 * '''[[Gauliga Südwest/Mainhessen]]''' (I) ** '''Kampion (1)''': 1937–38 == Rezultatet në ligë == == Lojtarët == ===Skuadra aktuale=== ''Redaktuar më 2 Maj 2026'' {{Fs start}} {{Fs player|no=2|nat=GER|pos=DF|name=[[Elias Baum]]}} {{Fs player|no=3|nat=BEL|pos=DF|name=[[Arthur Theate]]}} {{Fs player|no=4|nat=GER|pos=DF|name=[[Robin Koch]]|other=[[Kapiteni (futboll)|Kapiteni]]}} {{Fs player|no=5|nat=SUI|pos=DF|name=[[Aurèle Amenda]]}} {{Fs player|no=6|nat=DEN|pos=MF|name=[[Oscar Højlund]]}} {{Fs player|no=7|nat=GER|pos=MF|name=[[Ansgar Knauff]]}} {{Fs player|no=8|nat=Algeria|pos=MF|name=[[Farès Chaïbi]]}} {{Fs player|no=9|nat=GER|pos=FW|name=[[Jonathan Burkardt]]}} {{Fs player|no=11|nat=GER|pos=FW|name=[[Younes Ebnoutalib]]}} {{Fs player|no=13|nat=DEN|pos=DF|name=[[Rasmus Kristensen]]}} {{Fs player|no=15|nat=Tunisia|pos=MF|name=[[Ellyes Skhiri]]}} {{Fs player|no=16|nat=SWE|pos=MF|name=[[Hugo Larsson]]}} {{Fs player|no=18|nat=GER|pos=FW|name=[[Mahmoud Dahoud]]}} {{Fs player|no=19|nat=FRA|pos=MF|name=[[Jean-Mattéo Bahoya]]}} {{Fs player|no=20|nat=TUR|pos=MF|name=[[Ritsu Doan]]}} {{Fs player|no=21|nat=GER|pos=DF|name=[[Nathaniel Brown]]}} {{Fs player|no=22|nat=USA|pos=DF|name=[[Timothy Chandler]]}} {{Fs player|no=23|nat=GER|pos=GK|name=[[Michael Zetterer]]}} {{Fs player|no=25|nat=FRA|pos=FW|name=[[Arnaud Kalimuendo]]}} {{Fs player|no=26|nat=TUR|pos=MF|name=[[Keita Kosugi]]}} {{fs mid}} {{Fs player|no=27|nat=GER|pos=FW|name=[[Mario Götze]]}} {{Fs player|no=28|nat=GER|pos=MF|name=[[Marcel Wenig]]}} {{Fs player|no=29|nat=MAR|pos=FW|name=[[Ayoube Amaimouni]]}} {{Fs player|no=30|nat=BEL|pos=FW|name=[[Michy Batshuayi]]}} {{Fs player|no=31|nat=SWE|pos=MF|name=[[Love Arrhov]]}} {{Fs player|no=33|nat=GER|pos=GK|name=[[Jens Grahl]]}} {{Fs player|no=34|nat=GER|pos=DF|name=[[Nnamdi Collins]]}} {{Fs player|no=37|nat=GER|pos=MF|name=Jeremiaha Maluze}} {{Fs player|no=38|nat=GER|pos=FW|name=[[Ebu Bekir Is]]}} {{Fs player|no=39|nat=GER|pos=GK|name=Amil Šiljević}} {{Fs player|no=40|nat=BRA|pos=GK|name=[[Kauã Santos]]}} {{Fs player|no=41|nat=Mali|pos=DF|name=Fousseny Doumbia}} {{Fs player|no=42|nat=TUR|pos=MF|name=[[Can Uzun]]}} {{Fs player|no=44|nat=Ecuador|pos=DF|name=Davis Bautista}} {{Fs player|no=45|nat=USA|pos=MF|name=Marvin Dills}} {{Fs player|no=48|nat=ESP|pos=FW|name=Junior Awusi]]}} {{Fs player|no=49|nat=ESP|pos=DF|name=Derek Boakye Osei}} {{Fs player|no=50|nat=GER|pos=FW|name=Alessandro Gaul Souza}} {{Fs player|no=53|nat=GER|pos=FW|name=[[Alexander Staff]]}} <!-- {{Fs player|no=|nat=FRA|pos=MF|name=[[Éric Junior Dina Ebimbe]]}} {{Fs player|no=|nat=HUN|pos=MF|name=[[Noah Fenyő]]}} {{Fs player|no=|nat=GER|pos=FW|name=[[Noel Futkeu]]}} {{Fs player|no=|nat=HUN|pos=MF|name=[[Krisztián Lisztes]]}} {{Fs player|no=|nat=GER|pos=FW|name=[[Jessic Ngankam]]}} {{Fs player|no=|nat=FRA|pos=DF|name=[[Niels Nkounkou]]}} {{Fs player|no=|nat=CRO|pos=DF|name=[[Hrvoje Smolčić]]}} {{Fs player|no=|nat=ALB|pos=GK|name=[[Simon Simoni]]}} {{Fs player|no=|nat=CIV|pos=FW|name=[[Elye Wahi]]}} Joining in July 2026 --> {{Fs end}} ===Në huazim=== {{Fs start}} {{Fs player|no=|nat=FRA|pos=MF|name=[[Éric Junior Dina Ebimbe]]|other=te [[Stade Brestois]] deri më 30 qershor 2026}} {{Fs player|no=|nat=HUN|pos=MF|name=Noah Fenyő|other=te [[Újpest FC]] deri më 30 qershor 2026}} {{Fs player|no=|nat=HUN|pos=MF|name=[[Krisztián Lisztes]]|other=te [[Ferencvárosi TC]] deri më 30 qershor 2026}} {{Fs player|no=|nat=GER|pos=FW|name=[[Jessic Ngankam]]|other=te [[Hannover 96]] deri më 30 qershor 2026}} {{Fs player|no=|nat=FRA|pos=DF|name=[[Niels Nkounkou]]|other=te [[Torino FC]] deri më 30 qershor 2026}} {{Fs player|no=|nat=CRO|pos=DF|name=[[Hrvoje Smolčić]]|other=te [[Kocaelispor]] deri më 30 qershor 2026}} {{Fs player|no=|nat=ALB|pos=GK|name=[[Simon Simoni]]|other=te [[1. FC Kaiserslautern]] deri më 30 qershor 2026}} {{Fs player|no=|nat=FRA|pos=FW|name=[[Elye Wahi]]|other=te [[OGC Nice]] deri më 30 qershor 2026}} {{Fs end}} ===Fituesit e Kupës së Botës si lojtar të klubit=== '''[[1954 FIFA Kupa e Botës|Kupa e Botës 1954]] – [[Kombëtarja gjermane e futbollit|Gjermania]]''' * {{flamuri|Gjermania}} [[Alfred Pfaff]] (1949–61) * {{flamuri|Gjermania}} [[Toni Turek]] (1946–47) '''[[1974 FIFA Kupa e Botës|Kupa e Botës 1974]] – [[Kombëtarja gjermane e futbollit|Gjermania]]''' * {{flamuri|Gjermania}} [[Jürgen Grabowski]] (1965–80) * {{flamuri|Gjermania}} [[Jupp Heynckes]] (1994–95) * {{flamuri|Gjermania}} [[Bernd Hölzenbein]] (1967–81) '''[[1990 FIFA Kupa e Botës|Kupa e Botës 1990]] – [[Kombëtarja gjermane e futbollit|Gjermania]]''' * {{flamuri|Gjermania}} [[Uwe Bein]] (1989–94) '''[[2014 FIFA Kupa e Botës|Kupa e Botës 2014]] – [[Kombëtarja gjermane e futbollit|Gjermania]]''' * {{flamuri|Gjermania}} [[Joachim Löw]] (1981–82) * {{flamuri|Gjermania}} [[Erik Durm]] (2019–22) * {{flamuri|Gjermania}} [[Mario Götze]] (2022–) == Stafi aktual == {| cellspacing=0 cellpadding=2 |Trajneri||{{flamuri|ESP}} [[Albert Riera]] |- |Ndihmës trajneri||{{flamuri|ESP}} [[Pablo Remon Arteta]] {{flamuri|Gjermania}} [[Jan Fießer]] {{flamuri|Italia}} [[Lorenzo Dolcetti]] |- |Trajneri i portierëve|| {{flamuri|Gjermania}} [[Jan Zimmermann]] |- |Fizioterapisti||{{flamuri|Gjermania}} Maik Liesbrock<br>{{flamuri|Gjermania}} Thomas Stubner |- |Roja||{{flamuri|Gjermania}} Michael Fabacher |- |Trajneri i palestrës||{{flamuri|Gjermania}} Markus Murrer<br>{{flamuri|Gjermania}} Martin Spohrer<br>{{flamuri|Gjermania}} Andreas Beck<br>{{flamuri|Austria}} Andreas Biritz |- |Trajneri i pajisjeve||{{flamuri|Italia}} Franco Lionti {{flamuri|Ukraina}} [[Igor Simonov]] {{flamuri|Gjermania}} [[Kay Schulmeyer]] {{flamuri|Gjermania}} [[Till Gardenier]] {{flamuri|Serbia}} [[Ljiljana Svrkota]] |- |Doktori i skuadrës|| {{flamuri|Gjermania}} Christian Haser {{flamuri|Gjermania}} Dr. med. Sebastian Schneider {{flamuri|Gjermania}} Dr. med. Marco Campo dell´ Orto |- |Trajneri i akademisë||{{flamuri|Gjermania}} [[Karl-Heinz Körbel]] |- |Vëzhguesi||{{flamuri|Gjermania}} [[Timmo Hardung]] |} == Presidentët e klubit == {| |valign="top"| *[[Wilhelm Schöndube]] (1920–26) *[[Fritz Steffan]] / [[Heinrich Berger (pronar)|Heinrich Berger]] (1926–1927) *[[Horst Rebenschütz]] (1927) *[[Egon Graf von Beroldingen]] (1927–1933) *[[Hans Söhngen]] (1933–1939) *[[Rudolf Gramlich]] / [[Adolf Metzner]] (1939–1942) *[[Anton Gentil]] (1942–1945) (i përkohshëm) *[[Christian Kiefer]] (1945–1946) (i përkohshëm) *[[Günther Reis]] (1946) *[[Robert Brubacher]] (1946–1949) *[[Anton Keller]] (1949–55) |width="50"|&nbsp; |valign="top"| *[[Rudolf Gramlich]] (1955–69) *[[Albert Zellekens]] (1970–73) *[[Achaz von Thümen]] (1973–81) *[[Axel Schander]] (1981–83) *[[Klaus Gramlich]] (1983–88) *[[Joseph Wolf (pronar)|Joseph Wolf]] (1988) *[[Matthias Ohms]] (1988–1996) *[[Dieter Lindner (futbollistë)|Dieter Lindner]] (1996) (i përkohshëm) *[[Hans-Joachim Otto]] (1996) *[[Rolf Heller]] (1996–2000) *[[Peter Fischer (pronar)|Peter Fischer]] (2000–2024) *[[Mathias Beck]] (2024–) |} == Arena == [[Skeda:Eintrachtadler.JPG|thumb|200px|right|Nordwestkurve Frankfurt]] Arena momentale e klubit është arena më 58,000 ulëse [[Waldstadion]], zyrtarisht e njohur si ''Deutsche Bank Park'' == Referime == {{Reflist}} ==Lidhje të jashtme== {{commons|Eintracht Frankfurt|Eintracht Frankfurt}} *[http://www.eintracht.de Faqja jo-zyrtare e Eintracht] [[Kategoria:Eintracht Frankfurt]] [[Kategoria:Klube futbolli në Gjermani]] {{fut-cung}} cm5tpnccvw2wp4dlpccgilwo20cxdpm 3059236 3059235 2026-10-24T10:23:09Z KiranBOT 173340 gjurmimi i AMP u hoq nga URL-të ([[:m:User:KiranBOT/AMP|detajet]]) ([[User talk:Usernamekiran|raporto një gabim]]) v3.1.1s 3059236 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club | clubname = Eintracht Frankfurt | image = 600px Nero e Rosso (Strisce) con aquila di Francoforte.png | fullname = Eintracht Frankfurt e.V. | nickname = ''Die Adler'' (Shqiponjat)<br />''SGE'' (Sportgemeinde Eintracht)<br />''Launische Diva'' (Diva me humor) | founded = [[8 mars]] [[1899]]; 126 vite më parë | owner = {{flamuri|Gjermania}} Matthias Beck | manager = {{flamuri|Austria}} [[Adi Hütter]] | website = https://www.eintracht.de/ | ground = [[Deutsche Bank Park]] | capacity = 60,100 vende | league = [[Bundesliga]] | season = 2025–26 | position = Vëndi 8të | sukseset = [[Eintracht Frankfurt#Trofe|Shiko]] <!-- Fillojn veshjet -->| pattern_la1 = _frankfurt2425h | pattern_la1 = _frankfurt2627h | pattern_b1 = _frankfurt2627h | pattern_ra1 = _frankfurt2627h | pattern_sh1 = _frankfurt2627h | pattern_so1 = _frankfurt2627hl | leftarm1 = 000000 | body1 = 000000 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _frankfurt2627a | pattern_b2 = _frankfurt2627a | pattern_ra2 = _frankfurt2627a | pattern_sh2 = _arg26A | pattern_so2 = _adidasblackl | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 000000 | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _frankfurt2627t | pattern_b3 = _frankfurt2627t | pattern_ra3 = _frankfurt2627t | pattern_sh3 = _frankfurt2627t | pattern_so3 = _frankfurt2627tl | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = | socks3 = }} '''Eintracht Frankfurt e.V.''' (<small>Gjermanisht</small>: [[Gjuha gjermane|[ˈʔaɪ̯ntʁaxt ˈfʁaŋkfʊʁt]]]; është një klub [[futbolli]]stik me vendndodhje në [[Frankfurti|Frankfurt]], i cili luan aktualisht në [[Bundesliga|Bundesligë]], elita e futbollit gjerman. Klubi i themelua në vitin 1899 dhe ka fituar një [[Bundesliga|kampionat gjerman]], katër [[DFB-Pokal]]a dhe një [[UEFA Liga e Europës|Kupë UEFA]]. Që nga viti 1925, stadiumi i klubit është Waldstadion, që nga 1 korrik 2020 quhet [[Deutsche Bank Park]] për arsye sponsorizimi. == Historia == ===Origjina e klubit=== ===Historia para-Bundesligës=== ===Pjestar themelues i Bundesligës=== ===Suksesi jashtë Bundesligës=== Më 18 maj 2022, Frankfurti fitoi Ligën e Evropës për herë të dytë në histori pasi mposhti në finale ekipin skocez [[Rangers F.C.|Rangers]]. Ky ishte trofeu i parë evripian për klubin pas 42 vitesh.<ref>{{cite web|url=https://sportekspres.com/video-e-humbet-penalltine-vendimtare-lojtari-i-fundit-qe-pritej-frankfurti-eshte-fituesi-i-europa-league|title=VIDEO/ E humbet penalltinë vendimtare lojtari i fundit që pritej, Frankfurti është fituesi i Europa League|publisher=Sport Ekspres|language=sq|date=18 maj 2022|accessdate=18 maj 2022|archive-date=19 maj 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220519051129/https://sportekspres.com/video-e-humbet-penalltine-vendimtare-lojtari-i-fundit-qe-pritej-frankfurti-eshte-fituesi-i-europa-league/?amp_markup=1|url-status=dead}}</ref> == Ngjyrat, stema dhe pseudonimet == == Trofe == === Vendor === * '''[[Lista e kampionëve gjermane të futbollit|Kampionati Gjerman]]''' ** '''Fitues (1) :''' [[1959 Kampionati i Futbollit Gjerman|1958–59]] ** '''Finalistë (1)''': [[1932 Kampionati i Futbollit Gjerman|1931–32]] * '''[[DFB-Pokal]]''' ** '''Fitues (5) :''' [[1973–74 DFB-Pokal|1973–74]], [[1974–75 DFB-Pokal|1974–75]], [[1980–81 DFB-Pokal|1980–81]], [[1987–88 DFB-Pokal|1987–88]], [[2017–18 DFB-Pokal|2017–18]] ** '''Finalistë (4)''': [[1963–64 DFB-Pokal|1963–64]], [[2005–06 DFB-Pokal|2005–06]], [[2016–17 DFB-Pokal|2016–17]], [[2022–23 DFB-Pokal|2022–23]] === Europian === * '''[[UEFA Champions League|UEFA Champions League / Kupa Europiane]]''' ** '''Finalistë (1)''': [[Kupa Evropiane 1959-60|1959–60]] * '''[[UEFA Liga e Evropës|Kupa UEFA / UEFA Europa League]]''' ** '''Fitues (2):''' [[1979–80 Kupa UEFA|1979–80]], [[2021–22 UEFA Liga e Evropës|2021–22]] === Rajonal === * '''[[Kampionati Jugor Gjerman i gutbollit]]''' ** '''Kampion (4)''': 1929–30, 1931–32, 1952–53, 1958–59 ** '''Finalistë (6)''': 1912–13, 1913–14, 1930–31, 1953–54, 1960–61, 1961–62 * '''[[Nordkreis-Liga]]''' (I) ** '''Kampion (3)''': 1912, 1913, 1914 * '''[[Kreisliga Nordmain]]''' (I) ** '''Kampion (2)''': 1919–20, 1920–21 * '''[[Bezirksliga Main-Hessen]]''' (I) ** '''Kampion (5)''': 1927–28, 1928–29, 1929–30, 1930–31, 1931–32 * '''[[Gauliga Südwest/Mainhessen]]''' (I) ** '''Kampion (1)''': 1937–38 == Rezultatet në ligë == == Lojtarët == ===Skuadra aktuale=== ''Redaktuar më 2 Maj 2026'' {{Fs start}} {{Fs player|no=2|nat=GER|pos=DF|name=[[Elias Baum]]}} {{Fs player|no=3|nat=BEL|pos=DF|name=[[Arthur Theate]]}} {{Fs player|no=4|nat=GER|pos=DF|name=[[Robin Koch]]|other=[[Kapiteni (futboll)|Kapiteni]]}} {{Fs player|no=5|nat=SUI|pos=DF|name=[[Aurèle Amenda]]}} {{Fs player|no=6|nat=DEN|pos=MF|name=[[Oscar Højlund]]}} {{Fs player|no=7|nat=GER|pos=MF|name=[[Ansgar Knauff]]}} {{Fs player|no=8|nat=Algeria|pos=MF|name=[[Farès Chaïbi]]}} {{Fs player|no=9|nat=GER|pos=FW|name=[[Jonathan Burkardt]]}} {{Fs player|no=11|nat=GER|pos=FW|name=[[Younes Ebnoutalib]]}} {{Fs player|no=13|nat=DEN|pos=DF|name=[[Rasmus Kristensen]]}} {{Fs player|no=15|nat=Tunisia|pos=MF|name=[[Ellyes Skhiri]]}} {{Fs player|no=16|nat=SWE|pos=MF|name=[[Hugo Larsson]]}} {{Fs player|no=18|nat=GER|pos=FW|name=[[Mahmoud Dahoud]]}} {{Fs player|no=19|nat=FRA|pos=MF|name=[[Jean-Mattéo Bahoya]]}} {{Fs player|no=20|nat=TUR|pos=MF|name=[[Ritsu Doan]]}} {{Fs player|no=21|nat=GER|pos=DF|name=[[Nathaniel Brown]]}} {{Fs player|no=22|nat=USA|pos=DF|name=[[Timothy Chandler]]}} {{Fs player|no=23|nat=GER|pos=GK|name=[[Michael Zetterer]]}} {{Fs player|no=25|nat=FRA|pos=FW|name=[[Arnaud Kalimuendo]]}} {{Fs player|no=26|nat=TUR|pos=MF|name=[[Keita Kosugi]]}} {{fs mid}} {{Fs player|no=27|nat=GER|pos=FW|name=[[Mario Götze]]}} {{Fs player|no=28|nat=GER|pos=MF|name=[[Marcel Wenig]]}} {{Fs player|no=29|nat=MAR|pos=FW|name=[[Ayoube Amaimouni]]}} {{Fs player|no=30|nat=BEL|pos=FW|name=[[Michy Batshuayi]]}} {{Fs player|no=31|nat=SWE|pos=MF|name=[[Love Arrhov]]}} {{Fs player|no=33|nat=GER|pos=GK|name=[[Jens Grahl]]}} {{Fs player|no=34|nat=GER|pos=DF|name=[[Nnamdi Collins]]}} {{Fs player|no=37|nat=GER|pos=MF|name=Jeremiaha Maluze}} {{Fs player|no=38|nat=GER|pos=FW|name=[[Ebu Bekir Is]]}} {{Fs player|no=39|nat=GER|pos=GK|name=Amil Šiljević}} {{Fs player|no=40|nat=BRA|pos=GK|name=[[Kauã Santos]]}} {{Fs player|no=41|nat=Mali|pos=DF|name=Fousseny Doumbia}} {{Fs player|no=42|nat=TUR|pos=MF|name=[[Can Uzun]]}} {{Fs player|no=44|nat=Ecuador|pos=DF|name=Davis Bautista}} {{Fs player|no=45|nat=USA|pos=MF|name=Marvin Dills}} {{Fs player|no=48|nat=ESP|pos=FW|name=Junior Awusi]]}} {{Fs player|no=49|nat=ESP|pos=DF|name=Derek Boakye Osei}} {{Fs player|no=50|nat=GER|pos=FW|name=Alessandro Gaul Souza}} {{Fs player|no=53|nat=GER|pos=FW|name=[[Alexander Staff]]}} <!-- {{Fs player|no=|nat=FRA|pos=MF|name=[[Éric Junior Dina Ebimbe]]}} {{Fs player|no=|nat=HUN|pos=MF|name=[[Noah Fenyő]]}} {{Fs player|no=|nat=GER|pos=FW|name=[[Noel Futkeu]]}} {{Fs player|no=|nat=HUN|pos=MF|name=[[Krisztián Lisztes]]}} {{Fs player|no=|nat=GER|pos=FW|name=[[Jessic Ngankam]]}} {{Fs player|no=|nat=FRA|pos=DF|name=[[Niels Nkounkou]]}} {{Fs player|no=|nat=CRO|pos=DF|name=[[Hrvoje Smolčić]]}} {{Fs player|no=|nat=ALB|pos=GK|name=[[Simon Simoni]]}} {{Fs player|no=|nat=CIV|pos=FW|name=[[Elye Wahi]]}} Joining in July 2026 --> {{Fs end}} ===Në huazim=== {{Fs start}} {{Fs player|no=|nat=FRA|pos=MF|name=[[Éric Junior Dina Ebimbe]]|other=te [[Stade Brestois]] deri më 30 qershor 2026}} {{Fs player|no=|nat=HUN|pos=MF|name=Noah Fenyő|other=te [[Újpest FC]] deri më 30 qershor 2026}} {{Fs player|no=|nat=HUN|pos=MF|name=[[Krisztián Lisztes]]|other=te [[Ferencvárosi TC]] deri më 30 qershor 2026}} {{Fs player|no=|nat=GER|pos=FW|name=[[Jessic Ngankam]]|other=te [[Hannover 96]] deri më 30 qershor 2026}} {{Fs player|no=|nat=FRA|pos=DF|name=[[Niels Nkounkou]]|other=te [[Torino FC]] deri më 30 qershor 2026}} {{Fs player|no=|nat=CRO|pos=DF|name=[[Hrvoje Smolčić]]|other=te [[Kocaelispor]] deri më 30 qershor 2026}} {{Fs player|no=|nat=ALB|pos=GK|name=[[Simon Simoni]]|other=te [[1. FC Kaiserslautern]] deri më 30 qershor 2026}} {{Fs player|no=|nat=FRA|pos=FW|name=[[Elye Wahi]]|other=te [[OGC Nice]] deri më 30 qershor 2026}} {{Fs end}} ===Fituesit e Kupës së Botës si lojtar të klubit=== '''[[1954 FIFA Kupa e Botës|Kupa e Botës 1954]] – [[Kombëtarja gjermane e futbollit|Gjermania]]''' * {{flamuri|Gjermania}} [[Alfred Pfaff]] (1949–61) * {{flamuri|Gjermania}} [[Toni Turek]] (1946–47) '''[[1974 FIFA Kupa e Botës|Kupa e Botës 1974]] – [[Kombëtarja gjermane e futbollit|Gjermania]]''' * {{flamuri|Gjermania}} [[Jürgen Grabowski]] (1965–80) * {{flamuri|Gjermania}} [[Jupp Heynckes]] (1994–95) * {{flamuri|Gjermania}} [[Bernd Hölzenbein]] (1967–81) '''[[1990 FIFA Kupa e Botës|Kupa e Botës 1990]] – [[Kombëtarja gjermane e futbollit|Gjermania]]''' * {{flamuri|Gjermania}} [[Uwe Bein]] (1989–94) '''[[2014 FIFA Kupa e Botës|Kupa e Botës 2014]] – [[Kombëtarja gjermane e futbollit|Gjermania]]''' * {{flamuri|Gjermania}} [[Joachim Löw]] (1981–82) * {{flamuri|Gjermania}} [[Erik Durm]] (2019–22) * {{flamuri|Gjermania}} [[Mario Götze]] (2022–) == Stafi aktual == {| cellspacing=0 cellpadding=2 |Trajneri||{{flamuri|ESP}} [[Albert Riera]] |- |Ndihmës trajneri||{{flamuri|ESP}} [[Pablo Remon Arteta]] {{flamuri|Gjermania}} [[Jan Fießer]] {{flamuri|Italia}} [[Lorenzo Dolcetti]] |- |Trajneri i portierëve|| {{flamuri|Gjermania}} [[Jan Zimmermann]] |- |Fizioterapisti||{{flamuri|Gjermania}} Maik Liesbrock<br>{{flamuri|Gjermania}} Thomas Stubner |- |Roja||{{flamuri|Gjermania}} Michael Fabacher |- |Trajneri i palestrës||{{flamuri|Gjermania}} Markus Murrer<br>{{flamuri|Gjermania}} Martin Spohrer<br>{{flamuri|Gjermania}} Andreas Beck<br>{{flamuri|Austria}} Andreas Biritz |- |Trajneri i pajisjeve||{{flamuri|Italia}} Franco Lionti {{flamuri|Ukraina}} [[Igor Simonov]] {{flamuri|Gjermania}} [[Kay Schulmeyer]] {{flamuri|Gjermania}} [[Till Gardenier]] {{flamuri|Serbia}} [[Ljiljana Svrkota]] |- |Doktori i skuadrës|| {{flamuri|Gjermania}} Christian Haser {{flamuri|Gjermania}} Dr. med. Sebastian Schneider {{flamuri|Gjermania}} Dr. med. Marco Campo dell´ Orto |- |Trajneri i akademisë||{{flamuri|Gjermania}} [[Karl-Heinz Körbel]] |- |Vëzhguesi||{{flamuri|Gjermania}} [[Timmo Hardung]] |} == Presidentët e klubit == {| |valign="top"| *[[Wilhelm Schöndube]] (1920–26) *[[Fritz Steffan]] / [[Heinrich Berger (pronar)|Heinrich Berger]] (1926–1927) *[[Horst Rebenschütz]] (1927) *[[Egon Graf von Beroldingen]] (1927–1933) *[[Hans Söhngen]] (1933–1939) *[[Rudolf Gramlich]] / [[Adolf Metzner]] (1939–1942) *[[Anton Gentil]] (1942–1945) (i përkohshëm) *[[Christian Kiefer]] (1945–1946) (i përkohshëm) *[[Günther Reis]] (1946) *[[Robert Brubacher]] (1946–1949) *[[Anton Keller]] (1949–55) |width="50"|&nbsp; |valign="top"| *[[Rudolf Gramlich]] (1955–69) *[[Albert Zellekens]] (1970–73) *[[Achaz von Thümen]] (1973–81) *[[Axel Schander]] (1981–83) *[[Klaus Gramlich]] (1983–88) *[[Joseph Wolf (pronar)|Joseph Wolf]] (1988) *[[Matthias Ohms]] (1988–1996) *[[Dieter Lindner (futbollistë)|Dieter Lindner]] (1996) (i përkohshëm) *[[Hans-Joachim Otto]] (1996) *[[Rolf Heller]] (1996–2000) *[[Peter Fischer (pronar)|Peter Fischer]] (2000–2024) *[[Mathias Beck]] (2024–) |} == Arena == [[Skeda:Eintrachtadler.JPG|thumb|200px|right|Nordwestkurve Frankfurt]] Arena momentale e klubit është arena më 58,000 ulëse [[Waldstadion]], zyrtarisht e njohur si ''Deutsche Bank Park'' == Referime == {{Reflist}} ==Lidhje të jashtme== {{commons|Eintracht Frankfurt|Eintracht Frankfurt}} *[http://www.eintracht.de Faqja jo-zyrtare e Eintracht] [[Kategoria:Eintracht Frankfurt]] [[Kategoria:Klube futbolli në Gjermani]] {{fut-cung}} rqcb066rbwk1fz6ok37d9dse01iaqxf 0 22029 3059126 3045540 2026-10-23T18:57:58Z Arianit 106 Përkthyer nga anglishtja, sipas artikullit en:Knowledge, versioni i datës 2 tetor 2026 (revizioni 1378083896) 3059126 wikitext text/x-wiki {{Short description|Vetëdije për fakte ose kompetencë}} {{Other uses}} {{Artikull i mirë}} {{Pp-semi-indef}} {{Pp-move-indef}} {{Use dmy dates|date=May 2020}} [[Skeda:Tetradrachm Athens 480-420BC MBA Lyon.jpg|thumb|upright=1.1|alt=Monedhë që tregon bufin e Athinës|{{ill|Bufi i Athinës|en|Owl of Athena}}, një simbol i njohurisë në botën perëndimore]] '''Njohuria''' është vetëdije për fakte (njohuri përshkruese), njohje me individë dhe situata ({{ill|Njohja e drejtpërdrejtë|en|Knowledge by acquaintance|lt=njohje e drejtpërdrejtë}}) ose një aftësi praktike ({{ill|Njohuria procedurale|en|Procedural knowledge|lt=njohuri procedurale}}). Njohuria përshkruese, e quajtur edhe ''njohuri propozicionale'', shpesh karakterizohet si [[Besimi (epistemologji)|besim]] i [[E vërteta|vërtetë]] që dallohet nga mendimi ose hamendja në sajë të {{ill|Justifikimi (epistemologji)|en|Justification (epistemology)|lt=justifikimit}}. Ndërsa filozofët bien gjerësisht dakord se njohuria propozicionale është një formë e besimit të vërtetë, shumë kontroversa përqendrohen te justifikimi. Kjo përfshin pyetje të tilla si: si duhet kuptuar justifikimi, a është ai i nevojshëm fare dhe a nevojitet diçka tjetër përveç tij. Këto kontroversa u intensifikuan në gjysmën e dytë të shekullit XX për shkak të një sërë eksperimentesh mendore të quajtura ''rastet Gettier'', të cilat nxitën përkufizime alternative. Njohuria mund të prodhohet në shumë mënyra. Burimi kryesor i njohurisë empirike është [[perceptimi]], i cili përfshin përdorimin e [[shqisa]]ve për të mësuar rreth botës së jashtme. {{ill|Introspeksioni|en|Introspection|lt=Introspeksioni}} u mundëson njerëzve të mësojnë për gjendjet dhe proceset e tyre të brendshme mendore. Burime të tjera të njohurisë përfshijnë [[Kujtesa|kujtesën]], intuitën racionale, {{ill|Inferenca|en|Inference|lt=inferencën}} dhe {{ill|Dëshmia|en|Testimony|lt=dëshminë}}.{{Efn|Në këtë kontekst, dëshmia është ajo që raportojnë njerëzit e tjerë, si me gojë ashtu edhe me shkrim.}} Sipas {{ill|Fundacionalizmi|en|Foundationalism|lt=fundacionalizmit}}, disa prej këtyre burimeve janë themelore në kuptimin që mund të justifikojnë besime, pa u varur nga gjendje të tjera mendore. {{ill|Koherentizmi|en|Coherentism|lt=Koherentistët}} e hedhin poshtë këtë pohim dhe pohojnë se një shkallë e mjaftueshme e koherencës midis të gjitha gjendjeve mendore të personit që beson është e nevojshme për njohurinë. Sipas {{ill|Infinitizmi|en|Infinitism|lt=infinitizmit}}, nevojitet një zinxhir i pafund besimesh. Disiplina kryesore që heton njohurinë është [[epistemologjia]], e cila studion çfarë dinë njerëzit, si arrijnë ta dinë dhe çfarë do të thotë të dish diçka. Ajo diskuton vlerën e njohurisë dhe tezën e [[Skepticizmi filozofik|skepticizmit filozofik]], i cili vë në pikëpyetje mundësinë e njohurisë. Njohuria është e rëndësishme për shumë fusha, si [[shkenca]]t, të cilat synojnë të fitojnë njohuri duke përdorur [[Metoda shkencore|metodën shkencore]] të bazuar në eksperimentim të përsëritshëm, {{ill|Vëzhgimi|en|Observation|lt=vëzhgim}} dhe [[Matja|matje]]. Fe të ndryshme pohojnë se njerëzit duhet të kërkojnë njohurinë dhe se Zoti ose hyjnorja është burimi i njohurisë. Antropologjia e njohurisë studion se si njohuria fitohet, ruhet, rikthehet dhe komunikohet në kultura të ndryshme. {{ill|Sociologjia e njohurisë|en|Sociology of knowledge}} shqyrton në cilat rrethana sociohistorike lind njohuria dhe çfarë pasojash sociologjike ka. [[Historia e njohurisë]] heton se si njohuria në fusha të ndryshme është zhvilluar dhe evoluar gjatë rrjedhës së historisë. == Përkufizimet == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Përkufizimet e njohurisë|en|Definitions of knowledge}}}} Njohuria është një formë e familjaritetit, e [[Dijenia|dijenisë]], e [[Të kuptuarit|të të kuptuarit]] ose e njohjes. Ajo shpesh përfshin zotërimin e informacionit të mësuar përmes [[Përvoja|përvojës]]<ref>{{Harvnb|AHD staff|2022a}}; {{Harvnb|MW Staff|2023}}; {{Harvnb|CD staff}}</ref> dhe mund të kuptohet si një sukses [[Kognicioni|kognitiv]] ose si një kontakt epistemik me realitetin, si kur bëhet një zbulim.<ref>{{Harvnb|Zagzebski|1999|p=109}}; {{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=Seksioni hyrës, §&nbsp;1. The Varieties of Cognitive Success}}</ref> Shumë përkufizime akademike përqendrohen te {{ill|Njohuria propozicionale|en|Propositional knowledge|lt=njohuria propozicionale}} në formën e besimit në fakte të caktuara, si në rastin "E di që Dave është në shtëpi".<ref>{{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018|loc=§&nbsp;1.1 The Truth Condition, §&nbsp;1.2 The Belief Condition}}; {{Harvnb|Klein|1998|loc=§&nbsp;1. The Varieties of Knowledge}}; {{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;1b. Knowledge-That}}; {{Harvnb|Stroll|2023|loc=§ The Nature of Knowledge}}</ref> Lloje të tjera njohurie përfshijnë njohjen se si, në formën e kompetencës praktike, si në rastin "ajo di të notojë", dhe {{ill|Njohja e drejtpërdrejtë|en|Knowledge by acquaintance|lt=njohja e drejtpërdrejtë}} si një familjaritet me objektin e njohur bazuar në përvojën e mëparshme të drejtpërdrejtë, si ta njohësh dikë personalisht.<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;1. Kinds of Knowledge}}; {{Harvnb|Stanley|Williamson|2001|pp=[https://philpapers.org/rec/WILKHV 411–412]}}; {{Harvnb|Zagzebski|1999|p=92}}</ref> Njohuria shpesh kuptohet si një gjendje e një personi individual, por mund t'i referohet edhe një karakteristike të një grupi njerëzish, si njohuri grupore, njohuri shoqërore ose njohuri kolektive.<ref>{{Harvnb|Klausen|2015|pp=[https://portal.findresearcher.sdu.dk/da/publications/bbee5873-28f2-46d5-94b6-49ef5b18a38b 813–818]}}; {{Harvnb|Lackey|2021|pp=111–112}}</ref> Disa shkenca sociale e kuptojnë njohurinë si një fenomen të gjerë shoqëror që i ngjan [[Kultura|kulturës]].<ref>{{Harvnb|Allwood|2013|pp=[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118339893.wbeccp025 69–72]}}; {{Harvnb|Allen|2005|loc=§ Sociology of Knowledge}}; {{Harvnb|Barth|2002|p=1}}</ref> Termi mund të tregojë gjithashtu njohuri të ruajtur në dokumente, si "njohuria e ruajtur në bibliotekë"<ref>{{Harvnb|AHD staff|2022a}}; {{Harvnb|Magee|Popper|1971|pp=[https://archive.org/details/modernbritishphi0000mage/page/74 74–75]}}</ref> ose {{ill|Baza e njohurive|en|Knowledge base|lt=baza e njohurive}} e një {{ill|Sistemi ekspert|en|Expert system|lt=sistemi ekspert}}.<ref>{{Harvnb|AHD staff|2022b}}; {{Harvnb|Walton|2005|pp=59, 64}}</ref> Njohuria është e lidhur ngushtë me [[Inteligjenca|inteligjencën]], por inteligjenca ka të bëjë më shumë me aftësinë për të përvetësuar, përpunuar dhe zbatuar informacionin, ndërsa njohuria ka të bëjë me informacionin dhe aftësitë që një person tashmë i zotëron.<ref>{{Harvnb|Rothberg|Erickson|2005|pp=[https://books.google.com/books?id=GT7qIH4PPmMC 5, 14–15]}}; {{Harvnb|Christopher|Prasath|Vanga|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=9nSADwAAQBAJ&pg=PA93 93–94]}}; {{Harvnb|AHD staff|2022a}}; {{Harvnb|AHD staff|2022c}}</ref> Fjala angleze ''knowledge'' ka rrënjët në fjalën e [[Gjuha e vjetër angleze|anglishtes së vjetër]] të shekullit të 12-të {{lang|ang|cnawan}}, e cila vjen nga fjala e [[Gjermanishtja e Vjetër e Lartë|gjermanishtes së vjetër të lartë]] {{lang|goh|gecnawan}}.<ref>{{Harvnb|Hoad|1993|pp=254–255}}; {{Harvnb|Wise|2011|p=[https://books.google.com/books?id=EathAQAAQBAJ&pg=PT80 80]}}</ref> Fjala angleze përfshin kuptime të ndryshme që disa gjuhë të tjera i dallojnë duke përdorur disa fjalë.<ref>{{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;2. What Is Knowledge?}}</ref> Në greqishten e vjetër, për shembull, përdoreshin katër terma të rëndësishëm për njohurinë: ''{{ill|Episteme|en|lt=epistēmē}}'' (njohuri teorike e pandryshueshme), ''{{ill|Techne|en|lt=technē}}'' (njohuri teknike eksperte), ''mētis'' (njohuri strategjike) dhe ''{{ill|Gnosis|en|lt=gnōsis}}'' (njohuri intelektuale personale).<ref>{{Harvnb|Allen|2005}}</ref> Disiplina kryesore që studion njohurinë quhet [[Epistemologjia|epistemologji]] ose teoria e njohurisë. Ajo shqyrton natyrën e njohurisë dhe të justifikimit, mënyrën se si lind njohuria dhe vlerën që ajo ka. Tema të tjera përfshijnë llojet e ndryshme të njohurisë dhe kufijtë e asaj që mund të njihet.<ref>{{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=Seksioni hyrës}}; {{Harvnb|Truncellito|2023|loc=Seksioni hyrës}}; {{Harvnb|Moser|2005|p=[https://books.google.com/books?id=5NJjAwAAQBAJ&pg=PA3 3]}}</ref> Megjithë marrëveshjet rreth karakteristikave të përgjithshme të njohurisë, përkufizimi i saj i saktë është i diskutueshëm. Disa përkufizime përqendrohen vetëm te tiparet më të spikatura të njohurisë për të dhënë një karakterizim praktikisht të dobishëm.<ref>{{Harvnb|Zagzebski|1999|p=99}}; {{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;2. Knowledge as a Kind}}</ref> Një qasje tjetër, e quajtur ''analizë e njohurisë'', përpiqet të japë një përkufizim teorikisht të saktë duke renditur kushtet që janë individualisht të nevojshme dhe së bashku të mjaftueshme,<ref>{{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018|loc=Seksioni hyrës}}; {{Harvnb|Hannon|2021|loc=Knowledge, Concept of}}; {{Harvnb|Lehrer|2015|loc=[https://books.google.com/books?id=yKG9CgAAQBAJ&pg=PA1 1. The Analysis of Knowledge]}}; {{Harvnb|Zagzebski|1999|pp=92, 96–97}}</ref> ngjashëm me mënyrën se si [[Kimia|kimistët]] analizojnë një mostër duke kërkuar një listë të të gjithë elementeve kimike që e përbëjnë atë.<ref>{{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018|loc=Seksioni hyrës}}; {{Harvnb|Zagzebski|1999|p=96}}; {{Harvnb|Gupta|2021}}</ref> Sipas një këndvështrimi tjetër, njohuria është një gjendje unike që nuk mund të analizohet në terma të fenomeneve të tjera.<ref>{{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018|loc=§&nbsp;7. Is Knowledge Analyzable?}}</ref> Disa studiues e mbështetin përkufizimin e tyre në intuita abstrakte, ndërsa të tjerë përqendrohen te raste konkrete<ref>{{Harvnb|Pritchard|2013|loc=[https://books.google.com/books?id=sfUhAQAAQBAJ 3 Defining knowledge]}}; {{Harvnb|McCain|2022|loc=Seksioni hyrës, §&nbsp;2. Chisholm on the Problem of the Criterion}}; {{Harvnb|Fumerton|2008|pp=[https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780195183214.001.0001/oxfordhb-9780195183214-e-3 34–36]}}</ref> ose mbështeten te mënyra se si termi përdoret në gjuhën e përditshme.<ref>{{Harvnb|Stroll|2023|loc=§ The Origins of Knowledge, § Analytic Epistemology}}; {{Harvnb|Lehrer|2015|loc=[https://books.google.com/books?id=yKG9CgAAQBAJ&pg=PA1 1. The Analysis of Knowledge]}}; {{Harvnb|García-Arnaldos|2020|p=[https://brill.com/view/journals/hpla/23/2/article-p507_11.xml 508]}}</ref> Ka gjithashtu mospajtim rreth pyetjes nëse njohuria është një fenomen i rrallë që kërkon standarde të larta apo një fenomen i zakonshëm që gjendet në shumë situata të përditshme.<ref>{{Harvnb|Hetherington|loc=§&nbsp;8. Implications of Fallibilism: No Knowledge?}}; {{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;6. Standards for Knowing}}; {{Harvnb|Black|2002|pp=[https://www.pdcnet.org/swphilreview/content/swphilreview_2002_0018_0001_0023_0032 23–32]}}</ref> === Analiza e njohurisë === {{Hatnote|Shiko gjithashtu: [[Besimi (epistemologji)]] dhe {{ill|Përkufizimet e njohurisë|en|Definitions of knowledge}}}} [[Skeda:Justified true belief.png|thumb|alt=Diagrami Ven i besimit të vërtetë të justifikuar|Përkufizimi i njohurisë si besim i vërtetë i justifikuar diskutohet shpesh në literaturën akademike.]] Një përkufizim i diskutuar shpesh e karakterizon njohurinë si besim i vërtetë i justifikuar. Ky përkufizim përcakton tre veçori thelbësore: njohuria është (1) një [[Besimi (epistemologji)|besim]] që është (2) i vërtetë dhe (3) i justifikuar.<ref>{{Harvnb|Klein|1998|loc=Lead Section, §&nbsp;3. Warrant}}; {{Harvnb|Zagzebski|1999|pp=99–100}}</ref>{{Efn|Një qasje e ngjashme ishte trajtuar tashmë në [[Filozofia e lashtë greke|filozofinë e lashtë greke]] në dialogun e Platonit ''Teeteti'', ku [[Sokrati]] meditoi mbi dallimin midis njohurisë dhe besimit të vërtetë, por e refuzoi këtë përkufizim.<ref>{{Harvnb|Allen|2005|loc=Lead Section, § Gettierology}}; {{Harvnb|Parikh|Renero|2017|pp=[https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-53280-6_4 93–102]}}; {{Harvnb|Chappell|2019|loc=§&nbsp;8. Third Definition (D3): 'Knowledge Is True Judgement With an Account': 201d–210a}}</ref>}} [[E vërteta]] është një veçori e njohurisë që pranohet gjerësisht. Kjo nënkupton që, ndonëse është e mundur të besosh diçka të pavërtetë, nuk mund të dish diçka të pavërtetë.<ref>{{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018|loc=§&nbsp;1.1 The Truth Condition}}; {{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;1b. Knowledge-That, §&nbsp;5. Understanding Knowledge?}}; {{Harvnb|Stroll|2023|loc=§ The Nature of Knowledge}}</ref>{{Efn|E vërteta zakonisht lidhet me objektivitetin. Ky këndvështrim hidhet poshtë nga relativizmi për të vërtetën, i cili argumenton se ajo që është e vërtetë varet nga këndvështrimi i personit.<ref>{{Harvnb|Landau|2017|pp=[https://books.google.com/books?id=fDoqDwAAQBAJ&pg=PA119 119–120]}}; {{Harvnb|O'Grady}}</ref>}} Fakti që njohuria është një formë besimi nënkupton që nuk mund të dish diçka nëse nuk e beson atë. Disa shprehje të përditshme duket se e shkelin këtë parim, si pohimi «Nuk e besoj, e di!». Por qëllimi i shprehjeve të tilla zakonisht është të theksojë sigurinë e dikujt, jo të mohojë që aty përfshihet një besim.<ref>{{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018|loc=§&nbsp;1.2 The Belief Condition}}; {{Harvnb|Klein|1998|loc=§&nbsp;1. The Varieties of Knowledge}}; {{Harvnb|Zagzebski|1999|p=93}}</ref> Debati kryesor rreth këtij përkufizimi ka të bëjë me veçorinë e tij të tretë: {{ill|Justifikimi (epistemologji)|en|Justification (epistemology)|lt=justifikimin}}.<ref>{{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018|loc=§&nbsp;1.3 The Justification Condition, §&nbsp;6. Doing Without Justification?}}; {{Harvnb|Klein|1998|loc=Lead Section, §&nbsp;3. Warrant}}; {{Harvnb|Zagzebski|1999|p=100}}</ref> Ky komponent shpesh përfshihet për shkak të përshtypjes se disa besime të vërteta nuk janë forma njohurie, si besime të bazuara në [[Besëtytnia|besëtytni]], në hamendje me fat ose në {{ill|Arsyetimi|en|Reasoning|lt=arsyetim të gabuar}}. Për shembull, një person që hamendëson se një hedhje e monedhës do të dalë «kokë» zakonisht nuk e di këtë, edhe nëse besimi i tij rezulton i vërtetë. Kjo tregon se njohuria është më shumë sesa thjesht të kesh të drejtë për diçka.<ref>{{Harvnb|Klein|1998|loc=§&nbsp;2. Propositional Knowledge Is Not Mere True Belief, §&nbsp;3. Warrant}}; {{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;5a. The Justified-True-Belief Conception of Knowledge, §&nbsp;6e. Mere True Belief}}; {{Harvnb|Lehrer|2015|loc=[https://books.google.com/books?id=yKG9CgAAQBAJ&pg=PA1 1. The Analysis of Knowledge]}}; {{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018|loc=§&nbsp;1.3 The Justification Condition}}</ref> Këto raste përjashtohen duke kërkuar që besimet të kenë justifikim që të konsiderohen si njohuri.<ref>{{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018|loc=§&nbsp;1.3 The Justification Condition}}; {{Harvnb|Klein|1998|loc=§&nbsp;3. Warrant}}; {{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;5a. The Justified-True-Belief Conception of Knowledge, §&nbsp;6e. Mere True Belief}}</ref> Disa [[Filozofia|filozofë]] mbajnë se një besim është i justifikuar nëse bazohet në dëshmi, e cila mund të marrë formën e gjendjeve mendore si përvoja, [[kujtesa]] dhe besime të tjera. Të tjerë pohojnë se besimet janë të justifikuara nëse prodhohen nga procese të besueshme, si [[perceptimi]] shqisor ose arsyetimi logjik.<ref>{{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018|loc=§&nbsp;1.3 The Justification Condition, §&nbsp;6.1 Reliabilist Theories of Knowledge}}; {{Harvnb|Klein|1998|loc=§&nbsp;4. Foundationalism and Coherentism, §&nbsp;6. Externalism}}; {{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;5a. The Justified-True-Belief Conception of Knowledge, §&nbsp;7. Knowing’s Point}}</ref> [[Skeda:Justified True Belief model of knowledge.svg|thumb|upright=1.3|alt=Diagrami Ven i besimit të vërtetë të justifikuar që nuk përbën njohuri|Problemi i Gettier-it bazohet në idenë se disa besime të vërteta të justifikuara nuk përbëjnë njohuri.]] Përkufizimi i njohurisë si besim i vërtetë i justifikuar u kritikua ashpër në shekullin XX, kur epistemologu {{ill|Edmund Gettier|en}} formuloi një seri kundërshembujsh.<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022|loc=Lead Section, § Introduction}}</ref> Ata pretendojnë të paraqesin raste konkrete të besimeve të vërteta të justifikuara që nuk përbëjnë njohuri. Arsyeja e dështimit të tyre zakonisht është një formë rastësie epistemike: besimet janë të justifikuara, por justifikimi i tyre nuk ka lidhje me të vërtetën.<ref>{{Harvnb|Klein|1998|loc=§&nbsp;5. Defeasibility Theories}}; {{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;5. Understanding Knowledge?}}; {{Harvnb|Zagzebski|1999|p=100}}</ref> Në një shembull të njohur, një person drejton makinën përgjatë një rruge fshatare me shumë {{ill|Fshati Potemkin|en|Potemkin village|lt=fasada hambarësh}} dhe vetëm një hambar të vërtetë. Personi nuk është i vetëdijshëm për këtë, ndalon para hambarit të vërtetë nga një rastësi e favorshme dhe formon besimin se ndodhet para një hambari; ky besim është i vërtetë dhe i justifikuar. Ky shembull synon të vërtetojë se personi nuk e di se ndodhet para një hambari të vërtetë, pasi nuk do të kishte mundur ta bënte dallimin.<ref>{{Harvnb|Rodríguez|2018|pp=29–32}}; {{Harvnb|Goldman|1976|pp=771–773}}; {{Harvnb|Sudduth|2022}}; {{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018|loc=§&nbsp;10.2 Fake Barn Cases}}</ref> Kjo do të thotë se është një rastësi e favorshme që ky besim i justifikuar është gjithashtu i vërtetë.<ref>{{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018|loc=§&nbsp;3. The Gettier Problem, §&nbsp;10.2 Fake Barn Cases}}</ref> Sipas disa filozofëve, këta kundërshembuj tregojnë se justifikimi nuk kërkohet për njohurinë dhe se njohuria, në vend të kësaj, duhet karakterizuar në terma të besueshmërisë ose të shfaqjes së virtyteve intelektuale.<ref>{{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018|loc=§&nbsp;3. The Gettier Problem, §&nbsp;4. No False Lemmas, §&nbsp;5. Modal Conditions, §&nbsp;6. Doing Without Justification?}}</ref> Një qasje tjetër e përkufizon njohurinë në lidhje me funksionin që ajo luan në proceset njohëse, si ajo që ofron arsye për të menduar ose për të vepruar.<ref>{{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;2.3 Knowing Facts}}</ref> Një përgjigje tjetër e pranon justifikimin si një aspekt të njohurisë dhe shton kritere shtesë.<ref>{{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018|loc=§&nbsp;3. The Gettier Problem, §&nbsp;7. Is Knowledge Analyzable?}}; {{Harvnb|Durán|Formanek|2018|pp=648–650}}</ref> Janë sugjeruar shumë kandidatë, si kërkesat që besimi i vërtetë i justifikuar të mos varet nga asnjë besim i rremë, që të mos ketë dëshmi kundërshtuese{{Efn|Një dëshmi kundërshtuese e një besimi është dëshmi se ky besim është i rremë.<ref>{{Harvnb|McCain|Stapleford|Steup|2021|p=[https://books.google.com/books?id=IeNBEAAAQBAJ&pg=PT111 111]}}</ref>}}, ose që personi nuk do ta kishte besimin nëse ai do të ishte i rremë.<ref>{{Harvnb|Lehrer|2015|loc=[https://books.google.com/books?id=yKG9CgAAQBAJ&pg=PA1 1. The Analysis of Knowledge]}}; {{Harvnb|Sudduth|2022}}</ref> Një këndvështrim tjetër pohon se besimet duhet të jenë të pagabueshme që të përbëjnë njohuri.<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;5c. Questioning the Gettier Problem, §&nbsp;6. Standards for Knowing}}; {{Harvnb|Kraft|2012|pp=[https://philpapers.org/rec/KRASIF 49–50]}}</ref>{{Efn|Ky këndvështrim mbështetet nga filozofë si Peter Unger, i cili e përdor këtë ide si argument për [[Skepticizmi filozofik|skepticizmin]].<ref>{{Harvnb|Unger|1971|pp=198–200}}</ref>}} Një qasje tjetër, e lidhur me [[pragmatizmi]]n, përqendrohet në aspektin e kërkimit dhe e karakterizon njohurinë në terma të asaj që funksionon si praktikë që synon të prodhojë zakone veprimi.<ref>{{Harvnb|Ames|Yajun|Hershock|2021|pp=[https://books.google.com/books?id=MDcWEAAAQBAJ&pg=PA86 86–87]}}; {{Harvnb|Legg|Hookway|2021|loc=§&nbsp;4.2 Inquiry}}; {{Harvnb|Baggini|Southwell|2016|p=[https://books.google.com/books?id=k60YDAAAQBAJ&pg=PA48 48]}}</ref> Në diskursin akademik ende ka shumë pak konsensus se cila nga modifikimet ose rikonceptualizimet e propozuara është e saktë, dhe ekzistojnë përkufizime të ndryshme alternative të njohurisë.<ref>{{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018|loc=§&nbsp;3. The Gettier Problem, §&nbsp;7. Is Knowledge Analyzable?}}; {{Harvnb|Zagzebski|1999|pp=93–94, 104–105}}; {{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;2.3 Knowing Facts}}</ref> == Llojet == Një dallim i zakonshëm midis llojeve të njohurisë është ai midis njohurisë propozicionale, ose ''njohurisë se'', dhe njohurisë jopropozicionale në formën e aftësive praktike ose të njohurisë së drejtpërdrejtë.<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;1. Kinds of Knowledge}}; {{Harvnb|Barnett|1990|p=[https://books.google.com/books?id=eTjlAAAAQBAJ&pg=PA40 40]}}; {{Harvnb|Lilley|Lightfoot|Amaral|2004|pp=[https://books.google.com/books?id=HT8VDAAAQBAJ&pg=PA162 162–163]}}</ref>{{Efn|Një dallim i ngjashëm me atë midis njohurisë se dhe njohurisë se si u diskutua tashmë në [[Greqia e Lashtë|Greqinë e Lashtë]] si kontrasti midis ''{{ill|Episteme|en|Episteme|lt=epistēmē}}'' (njohuri teorike e pandryshueshme) dhe ''{{ill|Techne|en|Techne|lt=technē}}'' (njohuri teknike ekspertësh).<ref>{{Harvnb|Allen|2005|loc=Lead Section}}</ref>}} Dallime të tjera përqendrohen në mënyrën se si fitohet njohuria dhe në përmbajtjen e informacionit të njohur.<ref>{{Harvnb|Baehr|2022|loc=Lead Section}}; {{Harvnb|Faber|Maruster|Jorna|2017|p=[https://books.google.com/books?id=KKo0DwAAQBAJ&pg=PT340 340]}}; {{Harvnb|Gertler|2021|loc=Lead Section}}; {{Harvnb|Rescher|2005|p=[https://books.google.com/books?id=o7m3amAbDEsC&pg=PA20 20]}}</ref> === Propozicionale === {{Kryesor|Njohuria deklarative}} [[Skeda:Latin dictionary.jpg|thumb|alt=Foto e Totius Latinitatis Lexicon nga Egidio Forcellini, një fjalor latin me shumë vëllime|Njohuria deklarative mund të ruhet në libra.]] Njohuria propozicionale, e njohur gjithashtu si njohuri deklarative dhe përshkruese, është një formë e njohurisë teorike për faktet, si të dish se «2 + 2 = 4». Ajo është lloji paradigmatik i njohurisë në [[Filozofia analitike|filozofinë analitike]].<ref>{{Harvnb|Klein|1998|loc=§&nbsp;1. The Varieties of Knowledge}}; {{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;1b. Knowledge-That}}; {{Harvnb|Stroll|2023|loc=§ The Nature of Knowledge}}</ref> Njohuria propozicionale është ''propozicionale'' në kuptimin që përfshin një relacion me një [[Propozimi|propozim]]. Meqenëse propozimet shpesh shprehen përmes fjalive të nënrenditura me «se», ajo quhet gjithashtu ''njohuri se'', si në shembullin «Akari e di se kangurët kërcejnë».<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;1b. Knowledge-That}}; {{Harvnb|Stroll|2023|loc=§ The Nature of Knowledge}}; {{Harvnb|Zagzebski|1999|p=92}}</ref> Në këtë rast, Akari qëndron në relacionin e njohjes me propozimin «kangurët kërcejnë». Lloje të ngjashme njohurie janë njohuria pyetëse (''know-wh''), për shembull, të dish kush vjen për darkë dhe të dish pse vijnë ata.<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;1b. Knowledge-That, §&nbsp;1c. Knowledge-Wh}}</ref> Këto shprehje zakonisht kuptohen si lloje të njohurisë propozicionale, pasi mund të parafrazohen duke përdorur një fjali të nënrenditur me «se».<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;1c. Knowledge-Wh}}; {{Harvnb|Stroll|2023|loc=§ The Nature of Knowledge}}</ref>{{Efn|Për shembull, të dish nëse Beni është i pasur mund të kuptohet si të dish se Beni është i pasur, nëse është, dhe të dish se Beni nuk është i pasur, nëse nuk është.<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;1c. Knowledge-Wh}}</ref>}} Njohuria propozicionale merr formën e përfaqësimeve mendore që përfshijnë koncepte, ide, teori dhe rregulla të përgjithshme. Këto përfaqësime e lidhin njohësin me pjesë të caktuara të realitetit duke treguar se si janë ato. Shpesh ato janë të pavarura nga konteksti, që do të thotë se nuk kufizohen në një përdorim ose qëllim të caktuar.<ref>{{Harvnb|Morrison|2005|p=[https://books.google.com/books?id=znbkHaC8QeMC&pg=PA371 371]}}; {{Harvnb|Reif|2008|p=33}}; {{Harvnb|Zagzebski|1999|p=93}}</ref> Njohuria propozicionale përfshin si njohurinë për fakte të veçanta, të tilla si fakti se masa atomike e arit është 196,97 u, ashtu edhe përgjithësime, si fakti se ngjyra e gjetheve të disa pemëve ndryshon në vjeshtë.<ref>{{Harvnb|Woolfolk|Margetts|2012|p=[https://books.google.com/books?id=whziBAAAQBAJ&pg=PA251 251]}}</ref> Për shkak të varësisë nga përfaqësimet mendore, shpesh mbahet qëndrimi se aftësia për njohuri propozicionale u takon vetëm krijesave relativisht të sofistikuara, si njerëzit. Kjo bazohet në pohimin se nevojiten aftësi intelektuale të avancuara për të [[Besimi (epistemologji)|besuar]] një propozim që shpreh si është bota.<ref name="auto6">{{Harvnb|Pritchard|2013|loc=[https://books.google.com/books?id=sfUhAQAAQBAJ 1 Some preliminaries]}}</ref> === Jopropozicionale === [[Skeda:Bicycle ride.jpg|thumb|alt=Fotografi e dikujt që po ngas një biçikletë|Të dish të ngasësh një biçikletë është një formë e njohurisë jopropozicionale.]] Njohuria jopropozicionale është njohuri në të cilën nuk përfshihet asnjë relacion thelbësor me një propozim. Dy format më të njohura janë njohuria se si (''know-how'' ose {{ill|Njohuria procedurale|en|procedural knowledge|lt=njohuria procedurale}}) dhe njohuria e drejtpërdrejtë.<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;1. Kinds of Knowledge}}; {{Harvnb|Stroll|2023|loc=§ The Nature of Knowledge}}; {{Harvnb|Stanley|Williamson|2001|pp=[https://philpapers.org/rec/WILKHV 411–412]}}</ref> Të zotërosh njohurinë se si do të thotë të kesh një formë të [[Aftësia|aftësisë]] praktike, shkathtësisë ose kompetencës,<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;1d. Knowing-How}}; {{Harvnb|Pritchard|2013|loc=[https://books.google.com/books?id=sfUhAQAAQBAJ 1 Some preliminaries]}}</ref> si të dish të ngasësh një biçikletë ose të dish të notosh. Disa nga aftësitë përgjegjëse për njohurinë se si përfshijnë forma të njohurisë se, si në rastin e të diturit se si të provosh një teoremë [[Matematika|matematike]], por kjo nuk është rregulli i përgjithshëm.<ref>{{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;2.2 Knowing How}}; {{Harvnb|Pavese|2022|loc=Lead Section, §&nbsp;6. The Epistemology of Knowledge-How}}</ref> Disa lloje të njohurisë se si nuk kërkojnë një mendje shumë të zhvilluar, ndryshe nga njohuria propozicionale, dhe janë më të zakonshme në mbretërinë e kafshëve. Për shembull, një [[Milingona|milingonë]] di të ecë, edhe pse me sa duket i mungon një mendje e zhvilluar mjaftueshëm për të përfaqësuar propozimin përkatës.<ref name="auto6" />{{Efn|Megjithatë, është e diskutueshme se në çfarë mase sjellja e drejtuar nga qëllimi te kafshët më të ulëta është e krahasueshme me njohurinë se si te njerëzit.{{Sfn|Pavese|2022|loc=§&nbsp;7.4 Knowledge-How in Preverbal Children and Nonhuman Animals}}}} Njohuria e drejtpërdrejtë është familiariteti me diçka që buron nga kontakti i drejtpërdrejtë përvojor.<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;1a. Knowing by Acquaintance}}; {{Harvnb|Stroll|2023|loc=§ St. Anselm of Canterbury}}; {{Harvnb|Zagzebski|1999|p=92}}</ref> Objekti i njohurisë mund të jetë një person, një gjë ose një vend. Për shembull, duke ngrënë çokollatë, njeriu njihet me shijen e çokollatës, dhe vizita në {{ill|Liqenin Taupō|en|Lake Taupō|lt=Liqenin Taupō}} çon në formimin e njohurisë së drejtpërdrejtë të Liqenit Taupō. Në këto raste, personi formon njohuri joinferenciale të bazuar në përvojë të drejtpërdrejtë, pa përvetësuar domosdoshmërisht informacion faktik për objektin. Në të kundërt, është gjithashtu e mundur të mësosh tërthorazi shumë njohuri propozicionale për çokollatën ose Liqenin Taupō duke lexuar libra, pa pasur kontaktin e drejtpërdrejtë përvojor që kërkon njohuria e drejtpërdrejtë.<ref>{{Harvnb|Peels|2023|p=[https://books.google.com/books?id=acCpEAAAQBAJ&pg=PA28 28]}}; {{Harvnb|Heydorn|Jesudason|2013|p=[https://books.google.com/books?id=6QDqPIsiEXEC&pg=PT10 10]}}; {{Harvnb|Foxall|2017|p=[https://books.google.com/books?id=HSE6DwAAQBAJ&pg=PT75 75]}}; {{Harvnb|Hasan|Fumerton|2020}}; {{Harvnb|DePoe|2022|loc=Lead Section, §&nbsp;1. The Distinction: Knowledge by Acquaintance and Knowledge by Description}}; {{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;1a. Knowing by Acquaintance}}</ref> Koncepti i njohurisë së drejtpërdrejtë u prezantua për herë të parë nga [[Bertrand Russell]]. Ai mbron tezën se njohuria e drejtpërdrejtë është më themelore se njohuria propozicionale, pasi për të kuptuar një propozim duhet të njihesh me përbërësit e tij.<ref>{{Harvnb|Hasan|Fumerton|2020|loc=[https://plato.stanford.edu/entries/knowledge-acquaindescrip/ introduction]}}; {{Harvnb|Haymes|Özdalga|2016|pp=[https://books.google.com/books?id=iz6uCwAAQBAJ&pg=PA27 26–28]}}; {{Harvnb|Miah|2006|pp=[https://books.google.com/books?id=l7KvAwAAQBAJ&pg=PA19 19–20]}}; {{Harvnb|Alter|Nagasawa|2015|pp=[https://books.google.com/books?id=FgPWBgAAQBAJ&pg=PA93 93–94]}}; {{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;1a. Knowing by Acquaintance}}</ref> === ''A priori'' dhe ''a posteriori'' === <div class="hatnote" role="note">''Artikulli kryesor: {{ill|A priori dhe a posteriori|en|A priori and a posteriori}}''</div> Dallimi midis njohurive ''a priori'' dhe ''a posteriori'' varet nga roli i përvojës në proceset e formimit dhe të justifikimit.<ref>{{Harvnb|Stroll|2023|loc=§ A Priori and A Posteriori Knowledge}}; {{Harvnb|Baehr|2022|loc=Lead Section}}; {{Harvnb|Russell|2020|loc=Lead Section}}</ref> Të njohësh diçka ''a posteriori'' do të thotë ta njohësh atë në bazë të përvojës.<ref>{{Harvnb|Baehr|2022|loc=Lead Section}}; {{Harvnb|Moser|2016|loc=Lead Section}}</ref> Për shembull, duke parë që jashtë bie shi ose duke dëgjuar që fëmija po qan, njeriu fiton njohuri ''a posteriori'' për këto fakte.<ref>{{Harvnb|Baehr|2022|loc=Lead Section}}</ref> Njohuria ''a priori'' është e mundur pa asnjë përvojë që të justifikojë ose mbështesë propozimin e njohur.<ref>{{Harvnb|Russell|2020|loc=Lead Section}}; {{Harvnb|Baehr|2022|loc=Lead Section}}</ref> Njohuria matematikore, si për shembull ajo që 2 + 2 = 4, tradicionalisht merret si njohuri ''a priori'', pasi nuk nevojitet asnjë hulumtim empirik për të vërtetuar këtë fakt. Në këtë aspekt, njohuria ''a posteriori'' është njohuri empirike, ndërsa njohuria ''a priori'' është njohuri joempirike.<ref>{{Harvnb|Moser|2016|loc=Lead Section}}</ref> Përvoja në fjalë identifikohet kryesisht me [[Përvoja|përvojën shqisore]]. Disa përvoja joshqisore, si [[kujtesa]] dhe introspeksioni, shpesh përfshihen gjithashtu. Disa dukuri të vetëdijes përjashtohen nga përvoja përkatëse, si depërtimi racional. Për shembull, mund të kërkohen procese të vetëdijshme të mendimit për të arritur në njohuri ''a priori'' në lidhje me zgjidhjen e problemeve matematikore, si kur kryhet aritmetikë mendore për të shumëzuar dy numra.<ref>{{Harvnb|Baehr|2022|loc=§&nbsp;1. An Initial Characterization, §&nbsp;4. The Relevant Sense of 'Experience'}}; {{Harvnb|Russell|2020|loc=§&nbsp;4.1 A Priori Justification Is Justification That Is Independent of Experience}}</ref> E njëjta gjë vlen edhe për përvojën e nevojshme për të mësuar fjalët me të cilat shprehet pohimi. Për shembull, njohja se «të gjithë beqarët janë të pamartuar» është njohuri ''a priori'', sepse nuk nevojitet asnjë përvojë shqisore për të vërtetuar këtë fakt, edhe pse përvoja ishte e nevojshme për të mësuar kuptimet e fjalëve «beqar» dhe «i pamartuar».<ref>{{Harvnb|Baehr|2022}}; {{Harvnb|Russell|2020|loc=§&nbsp;4.1 A Priori Justification Is Justification That Is Independent of Experience}}</ref> Është e vështirë të shpjegohet se si është e mundur njohuria ''a priori'', dhe disa empiristë mohojnë se ajo ekziston. Zakonisht merret si e qartë që njeriu mund të njohë gjëra përmes përvojës, por nuk është e qartë se si është e mundur njohuria pa përvojë. Një nga zgjidhjet më të hershme të këtij problemi vjen nga [[Platoni]], i cili pohon se shpirti e zotëron tashmë njohurinë dhe thjesht duhet ta rikujtojë për të pasur sërish akses në të.<ref>{{Harvnb|Woolf|2013|pp=[https://academic.oup.com/mind/article/122/485/171/961176 192–193]}}; {{Harvnb|Hirschberger|2019|p=[https://books.google.com/books?id=LWGlDwAAQBAJ&pg=PT22 22]}}</ref> Një shpjegim të ngjashëm jep Rëne Dekarti (René Descartes), i cili pohon se njohuria ''a priori'' ekziston si njohuri e lindur, e pranishme në [[Mendja|mendjen]] e çdo njeriu.<ref>{{Harvnb|Moser|1998|loc=§&nbsp;2. Innate concepts, certainty and the a priori}}; {{Harvnb|Markie|1998|loc=§&nbsp;2. Innate ideas}}; {{Harvnb|O'Brien|2006|p=[https://books.google.com/books?id=TOQcebWMstwC&pg=PA31 31]}}; {{Harvnb|Markie|Folescu|2023|loc=§&nbsp;2. The Intuition/Deduction Thesis}}</ref> Një qasje tjetër propozon një aftësi të veçantë mendore përgjegjëse për këtë lloj njohurie, e quajtur shpesh intuitë racionale ose depërtim racional.<ref>{{Harvnb|Baehr|2022|loc=§&nbsp;1. An Initial Characterization, §&nbsp;6. Positive Characterizations of the A Priori}}</ref> === Të tjera === Literatura akademike diskuton lloje të tjera të ndryshme të njohurisë. Në filozofi, «vetënjohja» i referohet njohurisë që një person ka për [[Shqisa|ndjesitë]], [[Mendimi|mendimet]], [[Besimi (epistemologji)|besimet]] dhe gjendjet e tjera mendore të tij. Një pikëpamje e zakonshme është se vetënjohja është më e drejtpërdrejtë se njohuria për botën e jashtme, e cila mbështetet në interpretimin e të dhënave shqisore. Për këtë arsye, tradicionalisht pretendohet se vetënjohja nuk mund të vihet në dyshim, ashtu si pretendimi se një person nuk mund të gabojë nëse ndjen dhimbje. Megjithatë, ky qëndrim nuk pranohet universalisht në diskursin bashkëkohor dhe një pikëpamje alternative pohon se vetënjohja varet gjithashtu nga interpretime që mund të jenë të rreme.<ref>{{Harvnb|Gertler|2021|loc=Lead Section, §&nbsp;1. The Distinctiveness of Self-Knowledge}}; {{Harvnb|Gertler|2010|p=1}}; {{Harvnb|McGeer|2001|pp=13837–13841}}</ref> Në një kuptim disi të ndryshëm, {{ill|Vetënjohja|en|Self-knowledge (psychology)}} mund t'i referohet edhe njohurisë për [[Vetja|vetën]] si një entitet i vazhdueshëm me tipare të caktuara personaliteti, preferenca, atribute fizike, marrëdhënie, qëllime dhe [[Identiteti (shkenca shoqërore)|identitete shoqërore]].<ref>{{Harvnb|Gertler|2021a}}; {{Harvnb|Morin|Racy|2021|pp=373–374}}; {{Harvnb|Kernis|2013|p=[https://books.google.com/books?id=r0gahbOYsU4C&pg=PA209 209]}}</ref>{{Efn|Individëve mund t'u mungojë një kuptim më i thellë i karakterit dhe i ndjenjave të tyre, dhe arritja e vetënjohjes është një hap në [[Psikoanaliza|psikoanalizë]].<ref>{{Harvnb|Wilson|2002|pp=3–4}}; {{Harvnb|Reginster|2017|pp=[https://books.google.com/books?id=Pr5LDQAAQBAJ&pg=PA231 231–232]}}</ref>}} {{ill|Metanjohuria|en|Metaknowledge}} është njohuri për njohurinë. Ajo mund të shfaqet në formën e vetënjohjes, por përfshin edhe lloje të tjera, si të dish se çfarë di dikush tjetër ose çfarë informacioni përmban një artikull shkencor. Aspekte të tjera të metanjohurisë përfshijnë të dish se si njohuria mund të fitohet, ruhet, shpërndahet dhe përdoret.<ref>{{Harvnb|Evans|Foster|2011|pp=721–725}}; {{Harvnb|Rescher|2005|p=[https://books.google.com/books?id=o7m3amAbDEsC&pg=PA20 20]}}; {{Harvnb|Cox|Raja|2011|p=[https://books.google.com/books?id=OR4Ld8NeFE8C&pg=PA134 134]}}; {{Harvnb|Leondes|2001|p=[https://books.google.com/books?id=5kSamKhS560C&pg=PA416 416]}}</ref> {{ill|Njohuria e përbashkët|en|Common knowledge}} është njohuri që njihet publikisht dhe ndahet nga shumica e individëve brenda një komuniteti. Ajo krijon një bazë të përbashkët për komunikim, mirëkuptim, kohezion social dhe bashkëpunim.<ref>{{Harvnb|Desouza|Awazu|2005|p=[https://books.google.com/books?id=GRyBDAAAQBAJ&pg=PA53 53]}}; {{Harvnb|Jorna|2017|p=[https://books.google.com/books?id=KKo0DwAAQBAJ&pg=PT340 340]}}; {{Harvnb|Faber|Maruster|Jorna|2017|p=[https://books.google.com/books?id=KKo0DwAAQBAJ&pg=PT340 340]}}</ref> {{ill|Njohuria e përgjithshme|en|General knowledge}} përfshin njohurinë e përbashkët, por përfshin gjithashtu njohuri me të cilat shumë njerëz janë ndeshur, edhe pse mund të mos i kujtojnë menjëherë.<ref>{{Harvnb|Schneider|McGrew|2022|pp=[https://books.google.com/books?id=bqKgEAAAQBAJ&pg=PA115 115–116]}}</ref> Njohuria e përbashkët dallohet nga {{ill|Njohuria e fushës|en|Domain knowledge|lt=njohuria e fushës}} ose njohuria e specializuar, e cila i përket një fushe të caktuar dhe zotërohet vetëm nga ekspertët.<ref>{{Harvnb|Faber|Maruster|Jorna|2017|p=[https://books.google.com/books?id=KKo0DwAAQBAJ&pg=PT340 340]}}; {{Harvnb|Vempala|2014|loc=[https://books.google.com/books?id=qfcOBAAAQBAJ&pg=PA277 Creativity, Theories of Musical]}}</ref> {{Anchor|Njohuria e situuar}} '''Njohuria e situuar''' është njohuri specifike për një situatë të caktuar.<ref name="auto4">{{Harvnb|APA staff|2022}}; {{Harvnb|Hunter|2009|pp=[https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230244481_23 151–153]}}</ref> Është e lidhur ngushtë me njohurinë praktike ose me [[Njohuria e heshtur|njohurinë e heshtur]], e cila mësohet dhe zbatohet në rrethana të caktuara. Kjo ka të bëjë veçanërisht me disa forma të fitimit të njohurisë, si [[prova dhe gabimi]] ose mësimi nga përvoja.<ref>{{Harvnb|Barnett|2006|pp=[https://books.google.com/books?id=WX9UVK6FYSkC&pg=PA146 146–147]}}</ref> Në këtë aspekt, njohuria e situuar zakonisht nuk ka një strukturë më të qartë dhe nuk shprehet me anë të ideve universale.<ref>{{Harvnb|Hunter|2009|pp=[https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230244481_23 151–153]}}</ref> Termi përdoret shpesh në [[Feminizmi|feminizëm]] dhe [[Postmodernizmi|postmodernizëm]] për të argumentuar se shumë forma të njohurisë nuk janë absolute, por varen nga konteksti konkret historik, kulturor dhe gjuhësor.<ref name="auto4" /> {{ill|Njohuria e shprehur|en|Explicit knowledge}} është njohuri që mund të formulohet, të ndahet dhe të shpjegohet plotësisht, si njohuria për datat historike dhe formulat matematikore. Ajo mund të fitohet përmes metodave tradicionale të mësimit, si leximi i librave dhe ndjekja e leksioneve. Ajo dallohet nga njohuria e heshtur, e cila nuk mund të formulohet ose t'u shpjegohet lehtësisht të tjerëve, si aftësia për të njohur fytyrën e dikujt dhe ekspertiza praktike e një mjeshtri artizani. Njohuria e heshtur shpesh mësohet përmes përvojës së dorës së parë ose praktikës së drejtpërdrejtë.<ref>{{Harvnb|Gascoigne|Thornton|2014|pp=[https://books.google.com/books?id=IVlsBAAAQBAJ&pg=PA8 8, 37, 81, 108]}}; {{Harvnb|Hill|2009|loc=[https://www.encyclopedia.com/management/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/knowledge-based-view-firm § Idiosyncratic Views of Knowledge]}}</ref> Teoria e ngarkesës kognitive dallon njohurinë biologjikisht parësore nga ajo dytësore. Njohuria biologjikisht parësore është njohuri që njerëzit e kanë si pjesë të trashëgimisë evolucionare, si të dish të njohësh fytyrat dhe të folurën, si dhe shumë aftësi të përgjithshme për zgjidhjen e problemeve. Njohuria biologjikisht dytësore është njohuri e fituar për shkak të rrethanave të caktuara shoqërore dhe kulturore, si të dish të lexosh dhe të shkruash.<ref>{{Harvnb|Sweller|Ayres|Kalyuga|2011|pp=[https://books.google.com/books?id=sSAwbd8qOAAC&pg=PA3 3–4]}}; {{Harvnb|Sweller|2010|loc=[https://books.google.com/books?id=mFJe8ZnAb3EC&pg=PA31 31]}}</ref> Njohuria mund të jetë aktuale ose dispozicionale. Njohuria aktuale është njohuri që përfshihet në mënyrë aktive në proceset kognitive. Njohuria dispozicionale, nga ana tjetër, qëndron në gjendje të fjetur në thellësi të mendjes së një personi dhe karakterizohet thjesht nga aftësia për të pasur akses te informacioni përkatës. Për shembull, nëse një person e di se macet kanë mustaqe, atëherë kjo njohuri është dispozicionale shumicën e kohës dhe bëhet aktuale ndërsa ai mendon për të.<ref>{{Harvnb|Stroll|2023|loc=§ Occasional and Dispositional Knowledge}}; {{Harvnb|Bartlett|2018|pp=[https://philpapers.org/rec/BAROS-4 1–2]}}; {{Harvnb|Schwitzgebel|2021}}</ref> Shumë forma të spiritualitetit dhe religjionit lindor bëjnë dallim midis njohurisë së lartë dhe njohurisë së ulët. Ato quhen gjithashtu para vidya dhe apara vidya në [[Hinduizmi|hinduizëm]], ndërsa në [[Budizmi|budizëm]] quhen doktrina e dy të vërtetave. Njohuria e ulët bazohet në shqisa dhe në intelekt. Ajo përfshin si të vërtetat e zakonshme ose konvencionale, ashtu edhe zbulimet e shkencave empirike.<ref>{{Harvnb|Rambachan|2006|pp=[https://books.google.com/books?id=ORPkAf3SZBQC&pg=PA10 10–11]}}; {{Harvnb|Thakchoe|2022|loc=Lead Section}}; {{Harvnb|Mishra|2021|p=[https://books.google.com/books?id=v8s7EAAAQBAJ&pg=PA52 52]}}; {{Harvnb|Ghose|1998|loc=[https://incarnateword.in/cwsa/7/the-glory-of-god-in-man Political Writings and Speeches. 1890–1908: The Glory of God in Man]}}</ref> Njohuria e lartë kuptohet si njohuri për Zotin, absoluten, vetën e vërtetë ose realitetin përfundimtar. Ajo nuk i përket as botës së jashtme të objekteve fizike, as botës së brendshme të përvojës së emocioneve dhe koncepteve. Shumë mësime shpirtërore theksojnë rëndësinë e njohurisë së lartë për të përparuar në rrugën shpirtërore dhe për ta parë realitetin ashtu siç është në të vërtetë, përtej velit të dukjeve.<ref>{{Harvnb|Rambachan|2006|pp=[https://books.google.com/books?id=ORPkAf3SZBQC&pg=PA10 10–11]}}; {{Harvnb|Mishra|2021|p=[https://books.google.com/books?id=v8s7EAAAQBAJ&pg=PA52 52]}}; {{Harvnb|Ghose|1998|loc=[https://incarnateword.in/cwsa/7/the-glory-of-god-in-man Political Writings and Speeches. 1890–1908: The Glory of God in Man]}}</ref> == Burimet == [[Skeda:Five Senses.jpg|thumb|alt=Fotografi të pesë shqisave|Perceptimi mbështetet në [[shqisa]]t për të fituar njohuri.]] Burimet e njohurisë janë mënyrat me të cilat njerëzit arrijnë të njohin gjërat. Ato mund të kuptohen si kapacitete njohëse që ushtrohen kur një person fiton njohuri të re.<ref>{{Harvnb|Kern|2017|pp=[https://books.google.com/books?id=eyh5DQAAQBAJ&pg=PA8 8–10, 133]}}<br />{{Harvnb|Spaulding|2016|pp=[https://books.google.com/books?id=4ct5CwAAQBAJ&pg=PA223 223–224]}}</ref> Burime të ndryshme të njohurisë diskutohen në literaturën akademike, shpesh duke u fokusuar te aftësitë mendore përgjegjëse. Ato përfshijnë [[perceptimi]]n, {{ill|Introspeksioni|en|Introspection|lt=introspeksionin}}, [[Kujtesa|kujtesën]], inferencën dhe {{ill|Dëshmia|en|Testimony|lt=dëshminë}}. Sidoqoftë, jo të gjithë pranojnë se të gjitha ato çojnë në fakt në njohuri. Zakonisht, perceptimi ose vëzhgimi, domethënë përdorimi i njërës prej [[shqisa]]ve, identifikohet si burimi më i rëndësishëm i njohurisë empirike.<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;3. Ways of Knowing}}<br />{{Harvnb|Stroll|2023|loc=§ The Origins of Knowledge}}<br />{{Harvnb|O'Brien|2022|loc=Lead Section}}</ref> Të dish se një foshnjë po fle është njohuri vëzhgimore nëse është shkaktuar nga perceptimi i foshnjës që gërhit. Megjithatë, ky nuk do të ishte rasti nëse dikush do ta mësonte këtë fakt përmes një bisede telefonike me bashkëshortin ose bashkëshorten. Perceptimi shfaqet në modalitete të ndryshme, duke përfshirë [[shikimi]]n, dëgjimin, prekjen, nuhatjen dhe [[Shija|shijën]], të cilat korrespondojnë me stimuj të ndryshëm fizikë.<ref>{{Harvnb|Bertelson|Gelder|2004|pp=141–142}}<br />{{Harvnb|Martin|1998|loc=Lead Section}}<br />{{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;5.1 Perception, §&nbsp;5.5 Testimony}}</ref> Ai është një proces aktiv në të cilin sinjalet shqisore zgjidhen, organizohen dhe interpretohen për të formuar një paraqitje të mjedisit. Ky proces në disa raste çon në [[Iluzioni|iluzione]] që paraqesin gabimisht aspekte të caktuara të realitetit, si iluzioni i Müller-Lyer dhe iluzioni i Ponzo.<ref>{{Harvnb|Khatoon|2012|p=[https://books.google.com/books?id=Ha1KBZm9CXQC&pg=PA104 104]}}<br />{{Harvnb|Martin|1998|loc=Lead Section}}</ref> Introspeksioni shpesh shihet në analogji me perceptimin si një burim njohurie, jo për objekte të jashtme fizike, por për gjendje të brendshme mendore. Një pikëpamje tradicionalisht e përhapur është se introspeksioni ka një status të veçantë epistemik, pasi është i pagabueshëm. Sipas këtij qëndrimi, nuk është e mundur të gabosh për faktet introspektive, si për shembull nëse dikush ndjen dhimbje, sepse nuk ka dallim midis dukjes dhe realitetit. Megjithatë, kjo tezë është kundërshtuar në diskursin bashkëkohor dhe kritikët argumentojnë se mund të jetë e mundur, për shembull, të ngatërrosh një kruajtje të pakëndshme me dhimbje ose të ngatërrosh përvojën e një elipse të lehtë me përvojën e një rrethi.<ref>{{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;5.2 Introspection}}</ref> Njohuria perceptuale dhe introspektive shpesh vepron si një formë e njohurisë themelore ose bazë. Sipas disa [[Empirizmi|empiristëve]], ato janë burimet e vetme të njohurisë bazë dhe ofrojnë themelin për të gjitha njohuritë e tjera.<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;3. Ways of Knowing}}<br />{{Harvnb|Stroll|2023|loc=§ The Origins of Knowledge}}</ref> Kujtesa ndryshon nga perceptimi dhe introspeksioni sepse nuk është aq e pavarur ose bazë sa ato, pasi varet nga përvoja të tjera të mëparshme.<ref>{{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;5.3 Memory}}<br />{{Harvnb|Audi|2002|pp=[https://philpapers.org/rec/AUDTSO-3 72–75]}}</ref> Aftësia e kujtesës ruan njohuritë e fituara në të kaluarën dhe i bën ato të arritshme në të tashmen, si kur kujtohet një ngjarje e kaluar ose numri i telefonit të një miku.<ref>{{Harvnb|Gardiner|2001|pp=1351–1352}}<br />{{Harvnb|Michaelian|Sutton|2017}}</ref> Ajo përgjithësisht shihet si një burim i besueshëm njohurie. Megjithatë, ajo ndonjëherë mund të jetë mashtruese, qoftë sepse përvoja fillestare nuk ishte e besueshme, qoftë sepse kujtesa është dobësuar dhe nuk e paraqet më me saktësi përvojën fillestare.<ref>{{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;5.3 Memory}}</ref>{{Efn|Konfabulimi është një lloj i veçantë i gabimit të kujtesës që konsiston në kujtimin e ngjarjeve që nuk kanë ndodhur, shpesh i provokuar nga një përpjekje për të mbushur boshllëqet e kujtesës.<ref>{{Harvnb|Baird|Maskill|2017|p=[https://books.google.com/books?id=6WbgDQAAQBAJ&pg=PA140 140]}}<br />{{Harvnb|AHD Staff|2022e}}</ref>}} Njohuria e bazuar në perceptim, introspeksion dhe kujtesë mund të çojë në njohuri inferenciale, e cila lind kur arsyetimi zbatohet për të nxjerrë përfundime nga fakte të tjera të njohura.<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;3d. Knowing by Thinking-Plus-Observing}}<br />{{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;5.4 Reason}}</ref> Për shembull, njohuria perceptuale për një pullë çeke në një kartolinë mund të çojë në njohurinë inferenciale se miku i dikujt po viziton Republikën Çeke. Ky lloj njohurie varet nga burime të tjera të njohurisë që janë përgjegjëse për premisat. Disa [[Racionalizmi|racionalistë]] argumentojnë për intuitën racionale si një burim të mëtejshëm njohurie që nuk mbështetet në vëzhgim dhe introspeksion. Ata mbajnë, për shembull, se disa besime, si besimi matematik se 2 + 2 = 4, justifikohen vetëm përmes arsyes së pastër.<ref>{{Harvnb|Audi|2002|pp=[https://philpapers.org/rec/AUDTSO-3 85, 90–91]}}<br />{{Harvnb|Markie|Folescu|2023|loc=Lead Section, §&nbsp;1. Introduction}}</ref> [[Skeda:Borochov-testimony.jpg|thumb|alt=Fotografi e një personi që jep dëshmi|Njohuria përmes dëshmisë mbështetet në deklarata të dhëna nga njerëz të tjerë, si dëshmia e dhënë në një gjyq.]] Dëshmia shpesh përfshihet si një burim shtesë njohurie që, ndryshe nga burimet e tjera, nuk lidhet me një aftësi të caktuar njohëse. Në vend të kësaj, ajo bazohet në idenë se një person mund të mësojë një fakt sepse një person tjetër flet për të. Dëshmia mund të jepet në mënyra të shumta, si të folurit e zakonshëm, një letër, një gazetë ose një [[Ditari Blog|blog]]. {{ill|Problemi i dëshmisë|en|Philosophy of testimony}} konsiston në sqarimin se pse dhe në çfarë rrethanash dëshmia mund të çojë në njohuri. Një përgjigje e zakonshme është se kjo varet nga besueshmëria e personit që jep dëshminë: vetëm dëshmia nga burime të besueshme mund të çojë në njohuri.<ref>{{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;5.5 Testimony}}<br />{{Harvnb|Leonard|2021|loc=Lead Section, §&nbsp;1. Reductionism and Non-Reductionism}}<br />{{Harvnb|Green|2022|loc=Lead Section}}</ref> == Kufijtë == Problemi i kufijve të njohurisë lidhet me pyetjen se cilat fakte nuk mund të njihen.<ref>{{Harvnb|Rescher|2009|pp=ix, 1–2}}; {{Harvnb|Rescher|2005a|p=479}}; {{Harvnb|Markie|Folescu|2023|loc=§&nbsp;1. Introduction}}</ref> Këta kufij përbëjnë një formë të [[Padituria|paditurisë]] së pashmangshme, e cila mund të ndikojë si në atë që mund të njihet për botën e jashtme, ashtu edhe në atë që njeriu mund të dijë për veten dhe për të mirën.<ref>{{Harvnb|Markie|Folescu|2023|loc=§&nbsp;1. Introduction}}; {{Harvnb|Rescher|2009|pp=2, 6}}; {{Harvnb|Stoltz|2021|p=[https://books.google.com/books?id=pTkqEAAAQBAJ&pg=PA120 120]}}</ref> Disa kufij të njohurisë vlejnë vetëm për njerëz të caktuar në situata të veçanta, ndërsa të tjerë kanë të bëjnë me njerëzimin në përgjithësi.<ref>{{Harvnb|Rescher|2009|p=6}}</ref> Një fakt nuk mund të njihet nga një person nëse ai nuk ka akses në informacionin përkatës, për shembull faktet e së kaluarës që nuk kanë lënë gjurmë të rëndësishme. Për shembull, për njerëzit e sotëm mund të jetë e pamundur të njihet se çfarë hëngri Cezari për mëngjes ditën që u vra, por kjo ishte e njohshme për të dhe për disa bashkëkohës të tij.<ref>{{Harvnb|Rescher|2009|pp=2, 6}}; {{Harvnb|Rescher|2009a|pp=140–141}}</ref> Një faktor tjetër që kufizon njohurinë lidhet me kufizimet e [[Kognicioni|aftësive njohëse]] të njeriut. Disa njerëz mund të mos kenë aftësinë njohëse për të kuptuar të vërteta matematike shumë abstrakte, dhe disa fakte nuk mund të njihen nga asnjë njeri, sepse janë tepër komplekse për t'u konceptuar nga mendja njerëzore.<ref>{{Harvnb|Rescher|2009|pp=10, 93}}; {{Harvnb|Rescher|2009a|pp=x–xi, 57–58}}; {{Harvnb|Dika|2023|p=163}}</ref> Një kufi tjetër i njohurisë lind për shkak të disa [[Paradoksi|paradokseve]] logjike. Për shembull, ekzistojnë disa ide që nuk do t'i vijnë kurrë në mendje askujt. Nuk është e mundur t'i njohësh ato, sepse nëse një person do të dinte për një ide të tillë, atëherë ajo ide do t'i kishte ardhur në mendje të paktën atij.<ref>{{Harvnb|Rescher|2009|pp=3, 9, 65–66}}; {{Harvnb|Rescher|2009a|pp=32–33}}; {{Harvnb|Weisberg|2021|loc=§&nbsp;4. Fourth Case Study: The Limits of Knowledge}}</ref>{{Efn|Një paradoks i cituar shpesh nga fusha e [[Epistemologjia|epistemologjisë formale]] është paradoksi i njohshmërisë i Fitchit, i cili pohon se njohuria ka kufij, sepse mohimi i këtij pretendimi çon në përfundimin absurd se çdo e vërtetë është e njohur.<ref>{{Harvnb|Weisberg|2021|loc=§&nbsp;4.2 The Knowability Paradox (a.k.a. the Church-Fitch Paradox)}}</ref>}} Ka shumë mosmarrëveshje për atë që mund ose nuk mund të njihet në fusha të caktuara. [[Skepticizmi fetar]] është pikëpamja se [[Besimi (epistemologji)|besimet]] për Zotin ose doktrinat e tjera fetare nuk përbëjnë njohuri.<ref>{{Harvnb|Kreeft|Tacelli|2009|p=[https://books.google.com/books?id=1DH1ZPyyTkIC&pg=PA371 371]}}</ref> {{ill|Skepticizmi moral|en|Moral skepticism}} përfshin një larmi pikëpamjesh, përfshirë pohimin se [[Etika|njohuria morale]] është e pamundur, që do të thotë se njeriu nuk mund të dijë çfarë është moralisht e mirë ose nëse një sjellje e caktuar është moralisht e drejtë.<ref>{{Harvnb|Sinnott-Armstrong|2019|loc=Lead Section, §&nbsp;1. Varieties of Moral Skepticism, §&nbsp;2. A Presumption Against Moral Skepticism?}}; {{Harvnb|Sayre-McCord|2023|loc=§&nbsp;5. Moral Epistemology}}</ref> Një teori me ndikim mbi kufijtë e njohurisë metafizike u propozua nga [[Immanuel Kant]]. Për të, njohuria kufizohet në fushën e [[Dukuria|dukjeve]] dhe nuk arrin te gjërat në vetvete, të cilat ekzistojnë pavarësisht nga njerëzit dhe qëndrojnë përtej sferës së dukjeve. Duke u nisur nga vëzhgimi se metafizika synon të karakterizojë gjërat në vetvete, ai përfundon se asnjë njohuri metafizike nuk është e mundur, si për shembull të dihet nëse bota ka një fillim apo është e pafund.<ref>{{Harvnb|McCormick|loc=§&nbsp;4. Kant's Transcendental Idealism}}; {{Harvnb|Williams|2023|loc=Lead Section, §&nbsp;1. Theoretical reason: reason’s cognitive role and limitations}}; {{Harvnb|Blackburn|2008|p=101}}</ref> Ka gjithashtu kufij të njohurisë në shkencat empirike, siç është {{ill|Parimi i pasigurisë|en|Uncertainty principle|lt=parimi i pasigurisë}}, i cili pohon se është e pamundur të njihen njëkohësisht madhësitë e sakta të disa palëve të vetive fizike, si pozicioni dhe [[vrulli]] i një grimce.<ref>{{Harvnb|Rutten|2012|p=[https://books.google.com/books?id=8sHJD2fXDg4C&pg=PA189 189]}}; {{Harvnb|Yanofsky|2013|pp=185–186}}</ref> Shembuj të tjerë janë sistemet fizike që studiohen nga [[teoria e kaosit]], për të cilat nuk është praktikisht e mundur të parashikohet se si do të sillen, pasi janë kaq të ndjeshme ndaj kushteve fillestare saqë edhe ndryshimet më të vogla mund të prodhojnë një sjellje krejtësisht të ndryshme. Ky fenomen njihet si [[Efekti i fluturës]].<ref>{{Harvnb|Yanofsky|2013|pp=161–164}}</ref> [[Skeda:Philosopher, marble head, Roman copy, AM Corfu, Krfm22.jpg|thumb|upright=.8|alt=Bust i Pirronit nga Elisi|Pirroni ishte një nga skepticët e parë filozofikë.]] Qëndrimi më i fortë për kufijtë e njohurisë është {{ill|Skepticizmi radikal|en|Radical skepticism|lt=skepticizmi radikal ose global}}, i cili pohon se njerëzit nuk kanë asnjë formë njohurie ose se njohuria është e pamundur. Për shembull, argumenti i ëndrrës pohon se [[Përceptimi|përvoja perceptuese]] nuk është burim njohurie, pasi ëndrra ofron informacion të pasigurt dhe një person mund të ëndërrojë pa e ditur. Për shkak të kësaj pamundësie për të dalluar ëndrrën nga perceptimi, argumentohet se nuk ekziston njohuri perceptuese për botën e jashtme.<ref>{{Harvnb|Windt|2021|loc=§&nbsp;1.1 Cartesian Dream Skepticism}}; {{Harvnb|Klein|1998|loc=§&nbsp;8. The Epistemic Principles and Scepticism}}; {{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;4. Sceptical Doubts About Knowing}}</ref>{{Efn|Një eksperiment mendimi i ngjashëm, i cituar shpesh, supozon se një person nuk është një qenie njerëzore e zakonshme, por një trur në një enë që merr stimuj elektrikë. Këta stimuj i japin trurit përshtypjen e rreme se ka një trup dhe se ndërvepron me botën e jashtme. Meqenëse personi nuk është në gjendje ta dallojë ndryshimin, argumentohet se ai nuk e di se ka një trup përgjegjës për perceptime të besueshme.<ref name="auto3">{{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;6.1 General Skepticism and Selective Skepticism}}</ref>}} Ky eksperiment mendimi bazohet në problemin e nënpërcaktimit, i cili lind kur provat e disponueshme nuk janë të mjaftueshme për të marrë një vendim racional midis teorive konkurruese. Në raste të tilla, një person nuk është i justifikuar të besojë njërën teori në vend të tjetrës. Nëse kjo ndodh gjithmonë, atëherë rrjedh skepticizmi global.<ref name="auto3" /> Një argument tjetër skeptik supozon se njohuria kërkon siguri absolute dhe synon të tregojë se e gjithë veprimtaria njohëse njerëzore është e gabueshme, pasi nuk e plotëson këtë standard.<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;6. Standards for Knowing}}; {{Harvnb|Klein|1998|loc=§&nbsp;8. The Epistemic Principles and Scepticism}}; {{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;6.1 General Skepticism and Selective Skepticism}}</ref> Një argument me ndikim kundër skepticizmit radikal pohon se skepticizmi radikal është vetëkundërshtues, pasi mohimi i ekzistencës së njohurisë është vetë një pretendim për njohuri.<ref>{{Harvnb|Stroll|2023|loc=§ Skepticism}}</ref> Argumente të tjera mbështeten te [[Mendimi praktik|arsyeja e shëndoshë]]<ref>{{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;6.2 Responses to the Closure Argument}}; {{Harvnb|Lycan|2019|pp=[https://books.google.com/books?id=cfeEDwAAQBAJ&pg=PT21 21–22, 5–36]}}</ref> ose mohojnë se pagabueshmëria kërkohet për njohurinë.<ref>{{Harvnb|McDermid|2023}}; {{Harvnb|Misak|2002|p=[https://books.google.com/books?id=S6WHAgAAQBAJ&pg=PA53 53]}}; {{Harvnb|Hamner|2003|p=[https://books.google.com/books?id=Uno8DwAAQBAJ&pg=PA87 87]}}</ref> Shumë pak filozofë e kanë mbrojtur haptazi skepticizmin radikal, por ky qëndrim ka pasur gjithsesi ndikim, zakonisht në një kuptim negativ: shumë e shohin si një sfidë serioze për çdo teori epistemologjike dhe shpesh përpiqen të tregojnë se si teoria që ata preferojnë e kapërcen atë.<ref>{{Harvnb|Klein|1998|loc=§&nbsp;8. The Epistemic Principles and Scepticism}}; {{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;4. Sceptical Doubts About Knowing}}; {{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;6.1 General Skepticism and Selective Skepticism}}</ref> Një formë tjetër e [[Skepticizmi filozofik|skepticizmit filozofik]], pirronizmi, mbron pezullimin e gjykimit si një formë për arritjen e qetësisë shpirtërore, ndërsa njeriu mbetet i [[Përulësia|përulur]] dhe me mendje të hapur.<ref>{{Harvnb|Attie-Picker|2020|pp=97–98}}; {{Harvnb|Perin|2020|pp=[https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781351168120-23/tranquility-goal-pyrrhonian-skepticism-casey-perin 285–286]}}</ref> Një kufi më pak radikal i njohurisë identifikohet nga {{ill|Falibilizmi|en|Fallibilism|lt=falibilistët}}, të cilët pohojnë se mundësia e gabimit nuk mund të përjashtohet kurrë plotësisht. Kjo do të thotë se edhe teoritë shkencore më të studiuara dhe pikëpamjet më themelore të arsyes së shëndoshë mund të jenë ende subjekt gabimi. Hulumtime të mëtejshme mund të zvogëlojnë mundësinë e gabimit, por nuk mund ta përjashtojnë kurrë plotësisht. Disa falibilistë arrijnë nga ky vëzhgim në përfundimin skeptik se nuk ekziston njohuri, por pikëpamja më e përhapur është se njohuria ekziston, por është e gabueshme.<ref>{{Harvnb|Hetherington|loc=Lead Section, §&nbsp;9. Implications of Fallibilism: Knowing Fallibly?}}; {{Harvnb|Rescher|1998|loc=Lead Section}}; {{Harvnb|Legg|Hookway|2021|loc=4.1 Skepticism versus Fallibilism}}</ref> Pragmatistët pohojnë se një pasojë e falibilizmit është se kërkimi nuk duhet të synojë [[E vërteta|të vërtetën]] ose sigurinë absolute, por besime të mbështetura mirë dhe të justifikuara, ndërsa mbetet i hapur ndaj mundësisë që besimet e dikujt mund të kenë nevojë të rishikohen më vonë.<ref>{{Harvnb|Legg|Hookway|2021|loc=4.1 Skepticism versus Fallibilism}}; {{Harvnb|Hookway|2012|pp=[https://books.google.com/books?id=_4KOTIyzMfwC&pg=PA39 39–40]}}</ref> == Struktura == Struktura e njohurisë është mënyra në të cilën gjendjet mendore të një personi duhet të lidhen me njëra-tjetrën që të lindë njohuria.<ref>{{Harvnb|Hasan|Fumerton|2018|loc=Lead Section, 2. The Classical Analysis of Foundational Justification}}; {{Harvnb|Fumerton|2022|loc=§ Summary}}</ref> Një pikëpamje e përhapur është se një person duhet të ketë arsye të mira për të mbajtur një [[Besimi (epistemologji)|besim]] që ky besim të përbëjë njohuri. Kur besimi vihet në pikëpyetje, personi mund ta justifikojë atë duke iu referuar arsyes së vet për ta mbajtur atë besim. Në shumë raste, kjo arsye varet vetë nga një besim tjetër që gjithashtu mund të vihet në pikëpyetje. Një shembull është një person që beson se makinat Ford janë më të lira se BMW-të. Kur besimi i vet vihet në pikëpyetje, personi mund ta justifikojë atë duke pohuar se e ka dëgjuar nga një burim i besueshëm. Ky justifikim varet nga supozimi se burimi i vet është i besueshëm, gjë që vetë mund të vihet në pikëpyetje. E njëjta gjë mund të vlejë për çdo arsye tjetër që përmend personi.<ref name="auto2">{{Harvnb|Klein|1998|loc=Lead Section, §&nbsp;4. Foundationalism and Coherentism}}; {{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;4. The Structure of Knowledge and Justification}}; {{Harvnb|Lehrer|2015|loc=[https://books.google.com/books?id=yKG9CgAAQBAJ&pg=PA1 1. The Analysis of Knowledge]}}</ref> Kjo rrezikon të çojë në një [[Regresi i pafund|regres të pafund]], pasi statusi epistemik në çdo hap varet nga statusi epistemik i hapit të mëparshëm.<ref>{{Harvnb|Cameron|2018}}; {{Harvnb|Clark|1988|pp=[https://philpapers.org/rec/CLAVIR 369–370]}}</ref> Teoritë e strukturës së njohurisë ofrojnë përgjigje se si mund të zgjidhet ky problem.<ref name="auto2" /> [[Skeda:Foundationalism, coherentism, infinitism.svg|thumb|upright=1.5|alt=Diagram që tregon dallimet midis fundacionalizmit, koherentizmit dhe infinitizmit|Fundacionalizmi, koherentizmi dhe infinitizmi janë teori të strukturës së njohurisë. Shigjetat e zeza simbolizojnë mënyrën se si një besim mbështet një besim tjetër.]] Tre teori tradicionale janë [[fundacionalizmi]], [[koherentizmi]] dhe [[infinitizmi]]. Fundacionalistët dhe koherentistët mohojnë ekzistencën e një regresi të pafund, ndryshe nga infinitistët.<ref name="auto2" /> Sipas fundacionalistëve, disa arsye bazë e kanë statusin epistemik të pavarur nga arsyet e tjera dhe për këtë arsye përbëjnë pikën përfundimtare të regresit.<ref>{{Harvnb|Klein|1998|loc=Lead Section, §&nbsp;4. Foundationalism and Coherentism}}; {{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;4.1 Foundationalism}}; {{Harvnb|Lehrer|2015|loc=[https://books.google.com/books?id=yKG9CgAAQBAJ&pg=PA1 1. The Analysis of Knowledge]}}</ref> Disa fundacionalistë mbajnë qëndrimin se burime të caktuara të njohurisë, si [[përceptimi]], ofrojnë arsye bazë. Një pikëpamje tjetër është se këtë rol e luajnë disa të vërteta të vetëkuptueshme, si njohja e ekzistencës së vet dhe përmbajtja e ideve të veta.<ref>{{Harvnb|Poston|loc=[https://iep.utm.edu/foundationalism-in-epistemology/ Lead Section]}}; {{Harvnb|Hasan|Fumerton|2022|loc=[https://plato.stanford.edu/entries/justep-foundational/ §&nbsp;1. Regress Arguments for Foundationalism]}}</ref> Pikëpamja se ekzistojnë arsye bazë nuk pranohet nga të gjithë. Një kritikë thotë se duhet të ketë një arsye pse disa arsye janë bazë ndërsa të tjerat jo. Sipas kësaj pikëpamjeje, arsyet e supozuara bazë nuk janë në fakt bazë, pasi statusi i tyre do të varej nga arsye të tjera. Një kritikë tjetër bazohet në [[Hermeneutika|hermeneutikë]] dhe argumenton se të kuptuarit zhvillohet gjithmonë në një [[Rrethi hermeneutik|rreth hermeneutik]] dhe kërkon interpretim, gjë që nënkupton se njohuria nuk ka nevojë për një themel të sigurt.<ref>{{Harvnb|Klein|1998|loc=§&nbsp;4. Foundationalism and Coherentism}}; {{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;4. The Structure of Knowledge and Justification}}; {{Harvnb|Lehrer|2015|loc=[https://books.google.com/books?id=yKG9CgAAQBAJ&pg=PA1 1. The Analysis of Knowledge]}}; {{Harvnb|George|2021|loc=§&nbsp;1.2 Against Foundationalism, §&nbsp;1.3 The Hermeneutical Circle}}</ref> Koherentistët dhe infinitistët i shmangin këto probleme duke mohuar dallimin midis arsyeve bazë dhe jobazë. Koherentistët argumentojnë se ekziston vetëm një numër i fundëm arsyesh, të cilat mbështesin dhe justifikojnë njëra-tjetrën. Kjo bazohet në intuitën se besimet nuk ekzistojnë të izoluara, por formojnë një rrjetë komplekse idesh të ndërlidhura, e cila justifikohet nga koherenca e saj dhe jo nga disa besime themelore të privilegjuara.<ref name="auto">{{Harvnb|Klein|1998|loc=§&nbsp;4. Foundationalism and Coherentism}}; {{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;4. The Structure of Knowledge and Justification}}</ref> Një vështirësi për këtë pikëpamje është se si të demonstrohet që ajo nuk përfshin gabimin logjik të [[Arsyetimi rrethor|arsyetimit rrethor]].<ref>{{Harvnb|Murphy|2022}}; {{Harvnb|Lammenranta|2022}}</ref> Nëse dy besime mbështesin njëra-tjetrën, atëherë personi ka një arsye për të pranuar një nga besimet nëse e ka tashmë tjetrin. Megjithatë, mbështetja e ndërsjellë nuk është në vetvete një arsye e mirë për të pranuar njëherësh të dy besimet për herë të parë. Një çështje e lidhur ngushtë është se mund të ekzistojnë grupe të ndryshme besimesh koherente. Koherentistët përballen me problemin e shpjegimit se pse dikush duhet të pranojë një grup koherent dhe jo një tjetër.<ref name="auto" /> Për infinitistët, ndryshe nga fundacionalistët dhe koherentistët, ekziston një numër i pafund arsyesh. Kjo pikëpamje përqafon idenë se ekziston një regres, pasi çdo arsye varet nga një arsye tjetër. Një vështirësi për këtë pikëpamje është se mendja njerëzore është e kufizuar dhe mund të mos jetë në gjendje të zotërojë një numër të pafund arsyesh. Kjo ngre pyetjen nëse, sipas infinitizmit, njohuria njerëzore është e mundur fare.<ref>{{Harvnb|Klein|1998|loc=§&nbsp;4. Foundationalism and Coherentism}}</ref> == Vlera == [[Skeda:File-Los portadores de la antorcha.jpg|thumb|alt=Skulpturë që tregon një pishtar duke u kaluar nga një person te tjetri|upright=.9|''Los portadores de la antorcha'' (''Bartësit e pishtarëve'') – skulpturë nga Anna Hyatt Huntington që simbolizon transmetimin e njohurive nga një brez në tjetrin (Ciudad Universitaria, Madrid, Spanjë)]] Njohuria mund të ketë vlerë ose sepse është e dobishme, ose sepse është e mirë në vetvete. Njohuria mund të jetë e dobishme duke ndihmuar një person të arrijë qëllimet e tij. Për shembull, nëse dikush i di përgjigjet e pyetjeve të një provimi, ai mund ta kalojë atë provim; ose, duke ditur se cili kalë është më i shpejti, mund të fitojë para nga bastet. Në këto raste, njohuria ka {{ill|Vlera instrumentale|en|Instrumental value|lt=vlerë instrumentale}}.<ref>{{Harvnb|Degenhardt|2019|pp=[https://books.google.com/books?id=FuCsDwAAQBAJ&pg=PA1 1–6]}}; {{Harvnb|Pritchard|2013|loc=[https://books.google.com/books?id=sfUhAQAAQBAJ 2 The value of knowledge]}}; {{Harvnb|Olsson|2011|pp=874–875}}</ref> Jo të gjitha format e njohurisë janë të dobishme dhe shumë besime për çështje të parëndësishme nuk kanë vlerë instrumentale. Kjo ka të bëjë, për shembull, me të diturit se sa kokrra rëre ka në një plazh të caktuar ose me mësimin përmendësh të numrave të telefonit që dikush nuk synon t'i telefonojë kurrë. Në pak raste, njohuria mund të ketë edhe vlerë negative. Për shembull, nëse jeta e një personi varet nga mbledhja e guximit për të kërcyer përtej një gremine, atëherë një besim i vërtetë për rreziqet e përfshira mund ta pengojë atë ta bëjë këtë.<ref>{{Harvnb|Pritchard|2013|loc=[https://books.google.com/books?id=sfUhAQAAQBAJ 2 The value of knowledge]}}</ref> [[Skeda:Early Childhood Education USAID Africa.jpg|thumb|alt=Fotografi e arsimit parashkollor në Ziway, Etiopi|Vlera e njohurisë luan një rol kyç në arsim për të vendosur se cilat njohuri t'u transmetohen nxënësve.]] Përveç vlerës instrumentale, njohuria mund të ketë edhe vlerë të brendshme. Kjo do të thotë se disa forma të njohurisë janë të mira në vetvete, edhe pse nuk ofrojnë përfitime praktike. Sipas filozofit Duncan Pritchard, kjo vlen për format e njohurisë që lidhen me [[Urtësia|urtësinë]].<ref>{{Harvnb|Pritchard|2013|loc=[https://books.google.com/books?id=sfUhAQAAQBAJ 2 The value of knowledge]}}; {{Harvnb|Degenhardt|2019|pp=[https://books.google.com/books?id=FuCsDwAAQBAJ&pg=PA1 1–6]}}</ref> Është e diskutueshme nëse e gjithë njohuria ka vlerë të brendshme, përfshirë njohuritë për fakte të parëndësishme, si të dish nëse pema më e madhe e mollës kishte një numër çift gjethesh dje në mëngjes. Një pikëpamje në favor të vlerës së brendshme të njohurisë pohon se mungesa e çdo besimi për një çështje është një gjendje neutrale dhe se njohuria është gjithmonë më e mirë se kjo gjendje neutrale, edhe kur diferenca në vlerë është vetëm minimale.<ref>{{Harvnb|Lemos|1994|pp=[https://books.google.com/books?id=GPPCnahLmggC&pg=PA88 88–89]}}; {{Harvnb|Bergström|1987|pp=[https://books.google.com/books?id=lUzgW4vN4YoC&pg=PA55 53–55]}}</ref> Një çështje më specifike në [[Epistemologjia|epistemologji]] ka të bëjë me pyetjen nëse njohuria është më e vlefshme sesa besimi i vërtetë i thjeshtë, ose pse është kështu.<ref>{{Harvnb|Pritchard|Turri|Carter|2022}}; {{Harvnb|Olsson|2011|pp=874–875}}</ref> Është gjerësisht e pranuar se njohuria zakonisht është e mirë në njëfarë kuptimi, por teza se njohuria është më e mirë sesa besimi i vërtetë është e diskutueshme. Një diskutim i hershëm i këtij problemi gjendet në dialogun ''{{ill|Menoni|en|Meno}}'' të Platonit, në lidhje me pohimin se si njohuria ashtu edhe besimi i vërtetë mund të udhëheqin me sukses veprimin dhe, për rrjedhojë, me sa duket kanë të njëjtën vlerë. Për shembull, duket se besimi i vërtetë i thjeshtë është po aq i efektshëm sa njohuria kur përpiqesh të gjesh rrugën për në [[Larisa|Larisë]].<ref>{{Harvnb|Olsson|2011|pp=874–875}}; {{Harvnb|Pritchard|Turri|Carter|2022}}; {{Harvnb|Plato|2002|pp=[https://archive.org/details/fivedialogueseut00plat/page/89 89–90, 97b–98a]}}</ref> Sipas Platonit, njohuria është më e mirë, sepse është më e qëndrueshme.<ref>{{Harvnb|Olsson|2011|p=875}}</ref> Një sugjerim tjetër është se njohuria e merr vlerën e saj shtesë nga justifikimi. Një vështirësi për këtë pikëpamje është se, ndonëse justifikimi e bën më të mundshme që një besim të jetë i vërtetë, nuk është e qartë se çfarë vlere shtesë ofron ai në krahasim me një besim të pajustifikuar që tashmë është i vërtetë.<ref>{{Harvnb|Pritchard|Turri|Carter|2022|loc=Lead Section, §&nbsp;6. Other Accounts of the Value of Knowledge}}</ref> Problemi i vlerës së njohurisë diskutohet shpesh në lidhje me {{ill|Reliabilizmi|en|Reliabilism|lt=reliabilizmin}} dhe {{ill|Epistemologjia e virtyteve|en|Virtue epistemology|lt=epistemologjinë e virtyteve}}.<ref>{{Harvnb|Pritchard|Turri|Carter|2022}}; {{Harvnb|Olsson|2011|p=874}}; {{Harvnb|Pritchard|2007|pp=85–86}}</ref> Reliabilizmi mund të përkufizohet si teza sipas së cilës njohuria është besim i vërtetë i formuar në mënyrë të besueshme. Ky këndvështrim ka vështirësi për të shpjeguar pse njohuria është e vlefshme ose si një proces i besueshëm i formimit të besimeve shton vlerë shtesë.<ref>{{Harvnb|Pritchard|Turri|Carter|2022|loc=§&nbsp;2. Reliabilism and the Meno Problem, §&nbsp;3. Virtue Epistemology and the Value Problem}}</ref> Sipas një analogjie të filozofes Linda Zagzebski, një filxhan kafe i bërë nga një makinë kafeje e besueshme ka të njëjtën vlerë si një filxhan kafe po aq i mirë i bërë nga një makinë kafeje jo e besueshme.<ref>{{Harvnb|Turri|Alfano|Greco|2021}}</ref> Kjo vështirësi në zgjidhjen e problemit të vlerës ndonjëherë përdoret si argument kundër reliabilizmit.<ref>{{Harvnb|Pritchard|Turri|Carter|2022|loc=§&nbsp;2. Reliabilism and the Meno Problem}}</ref> Epistemologjia e virtyteve, nga ana tjetër, ofron një zgjidhje unike për problemin e vlerës. Epistemologët e virtyteve e shohin njohurinë si manifestim të virtyteve njohëse. Ata pohojnë se njohuria ka vlerë shtesë për shkak të lidhjes së saj me virtytin. Kjo bazohet në idenë se suksesi njohës në formën e manifestimit të virtyteve është në vetvete i vlefshëm, pavarësisht nëse gjendjet që rezultojnë janë të dobishme në mënyrë instrumentale.<ref>{{Harvnb|Pritchard|Turri|Carter|2022|loc=§&nbsp;3. Virtue Epistemology and the Value Problem}}; {{Harvnb|Olsson|2011|p=877}}; {{Harvnb|Turri|Alfano|Greco|2021|loc=[https://plato.stanford.edu/entries/epistemology-virtue/#EpisValu §&nbsp;6. Epistemic Value]}}</ref> Përvetësimi dhe transmetimi i njohurisë shpesh shoqërohen me kosto të caktuara, si burimet materiale të nevojshme për të marrë informacion të ri dhe koha dhe energjia që nevojiten për ta kuptuar atë. Për këtë arsye, ndërgjegjësimi për vlerën e njohurisë është thelbësor për shumë fusha që duhet të vendosin nëse do të kërkojnë njohuri për një çështje të caktuar. Në nivel politik, kjo ka të bëjë me problemin e identifikimit të programeve kërkimore më premtuese për ndarjen e fondeve.<ref>{{Harvnb|Stehr|Adolf|2016|pp=483–485}}; {{Harvnb|Powell|2020|pp=[https://books.google.com/books?id=GYdnEAAAQBAJ&pg=PA132 132–133]}}; {{Harvnb|Meirmans|Butlin|Charmantier|Engelstädter|2019|pp=754–756}}</ref> Shqetësime të ngjashme prekin bizneset, ku palët e interesuara duhet të vendosin nëse kostoja e marrjes së njohurisë justifikohet nga përfitimet ekonomike që kjo njohuri mund të ofrojë, si dhe ushtrinë, e cila mbështetet në [[Inteligjenca ushtarake|inteligjencën ushtarake]] për të identifikuar dhe parandaluar kërcënimet.<ref>{{Harvnb|Lengnick-Hall|Lengnick-Hall|2003|p=[https://books.google.com/books?id=t8RLT77_VHMC&pg=PA85 85]}}; {{Harvnb|Awad|Ghaziri|2003|pp=[https://books.google.com/books?id=qzREBAAAQBAJ&pg=PT28 28–29]}}</ref> Në fushën e arsimit, vlera e njohurisë mund të përdoret për të zgjedhur cilat njohuri duhet t'u transmetohen nxënësve.<ref>{{Harvnb|Degenhardt|2019|pp=[https://books.google.com/books?id=FuCsDwAAQBAJ&pg=PA1 1–6]}}</ref> == Shkenca == {{Kryesor|Filozofia e shkencës}} Qasja shkencore zakonisht konsiderohet si një proces shembullor i asaj se si fitohet njohuri mbi faktet empirike.<ref name="auto5">{{harvnb|Pritchard|2013|pp=[https://books.google.com/books?id=sfUhAQAAQBAJ 115–118]|loc=11 Scientific Knowledge}}; {{harvnb|Moser|2005|p=385}}</ref> Njohuria shkencore përfshin njohuri të përditshme për fakte lehtësisht të vëzhgueshme, për shembull njohuri kimike se disa reaktantë nxehen kur përzihen me njëri-tjetrin. Ajo përfshin gjithashtu njohuri për çështje më pak të prekshme, si pohimet për sjelljen e [[Gjeni|gjeneve]], neutrinove dhe [[Vrima e zezë|vrimave të zeza]].<ref>{{harvnb|Moser|2005|p=386}}</ref> Një aspekt kyç i shumicës së formave të shkencës është se ato kërkojnë ligje natyrore që shpjegojnë vëzhgimet empirike.<ref name="auto5" /> Njohuria shkencore zbulohet dhe testohet duke përdorur [[Metoda shkencore|metodën shkencore]].{{Efn|Është e diskutueshme se në çfarë mase ekziston një metodë e vetme shkencore që zbatohet njësoj për të gjitha shkencat, në vend të një grupi qasjesh të ndërlidhura.<ref>{{harvnb|Hepburn|Andersen|2021|loc=Lead Section, §&nbsp;1. Overview and organizing themes}}</ref>}} Kjo metodë synon të arrijë në njohuri të besueshme duke e formuluar problemin në mënyrë të qartë dhe duke siguruar që dëshmitë e përdorura për të mbështetur ose hedhur poshtë një teori të caktuar të jenë publike, të besueshme dhe të përsëritshme. Në këtë mënyrë, studiuesit e tjerë mund t'i përsërisin eksperimentet dhe vëzhgimet e studimit fillestar për ta konfirmuar ose për ta hedhur poshtë atë.<ref>{{harvnb|Moser|2005|p=390}}; {{harvnb|Hatfield|1998}}; {{harvnb|Beins|2017|pp=[https://books.google.com/books?id=fBs0DwAAQBAJ&pg=PA8 8–9]}}; {{harvnb|Hepburn|Andersen|2021}}</ref> Metoda shkencore analizohet shpesh si një seri hapash që nis me vëzhgimin e rregullt dhe mbledhjen e të dhënave. Duke u bazuar në këto njohuri, shkencëtarët më pas përpiqen të gjejnë një [[Hipoteza|hipotezë]] që shpjegon vëzhgimet. Hipoteza më pas testohet me eksperimente të kontrolluara ose studime vëzhguese për të krahasuar nëse parashikimet e bazuara në hipotezë përputhen me rezultatet e vëzhguara. Si hap i fundit, rezultatet interpretohen dhe arrihet në një përfundim se a dhe në çfarë mase gjetjet e konfirmojnë ose e hedhin poshtë hipotezën.<ref>{{harvnb|Dodd|Zambetti|Deneve|2023|pp=[https://books.google.com/books?id=jXqAEAAAQBAJ&pg=PA11 11–12]}}; {{harvnb|Hatfield|1998}}; {{harvnb|Hepburn|Andersen|2021|loc=Lead Section, §&nbsp;6.1 "The scientific method" in science education and as seen by scientists}}</ref> Shkencat empirike zakonisht ndahen në [[Shkencat natyrore|shkenca natyrore]] dhe [[shkenca shoqërore]]. Shkencat natyrore, si [[fizika]], [[biologjia]] dhe [[kimia]], përqendrohen në metoda të {{ill|Kërkimi sasior|en|Quantitative research|lt=kërkimit sasior}} për të arritur njohuri për dukuritë natyrore.<ref>{{harvnb|Cohen|2013|p=[https://books.google.com/books?id=hA7oCAAAQBAJ&pg=PR25 xxv]}}; {{harvnb|Myers|2009|p=[https://books.google.com/books?id=lpEVEfnbx9cC&pg=PA8 8]}}; {{harvnb|Repko|2008|p=[https://books.google.com/books?id=kDoYPVJONIoC&pg=PA200 200]}}</ref> Kërkimi sasior kryhet duke bërë matje numerike të sakta, dhe shkencat natyrore shpesh mbështeten në [[Instrumentimi|instrumente]] teknologjikë të avancuar për t'i kryer këto matje dhe për të përgatitur eksperimentet. Një tipar tjetër i përbashkët i qasjes së tyre është përdorimi i mjeteve matematikore për të analizuar të dhënat e matura dhe për të formuluar ligje të sakta e të përgjithshme që përshkruajnë dukuritë e vëzhguara.<ref>{{harvnb|Repko|2008|p=[https://books.google.com/books?id=kDoYPVJONIoC&pg=PA200 200]}}; {{harvnb|Hatfield|1998|loc=§&nbsp;3. Scientific Method in Scientific Practice}}; {{harvnb|Mertler|2021|pp=[https://books.google.com/books?id=-kMTEAAAQBAJ&pg=PT100 100–101]}}; {{harvnb|Myers|2009|p=[https://books.google.com/books?id=lpEVEfnbx9cC&pg=PA8 8]}}</ref> Shkencat shoqërore, si [[sociologjia]], [[antropologjia]] dhe [[Shkenca e komunikimit|shkencat e komunikimit]], shqyrtojnë dukuritë shoqërore në nivelin e sjelljes njerëzore, të marrëdhënieve dhe të shoqërisë në tërësi.<ref>{{harvnb|Colander|2016|pp=[https://books.google.com/books?id=JCMlDwAAQBAJ&pg=PA1 1–2]}}; {{harvnb|AHD Staff|2022d}}</ref> Megjithëse përdorin gjithashtu kërkim sasior, ato zakonisht u kushtojnë më shumë rëndësi metodave cilësore. {{ill|Kërkimi cilësor|en|Qualitative research}} mbledh të dhëna jo numerike, shpesh me qëllim që të arrijë në një kuptim më të thellë të domethënies dhe interpretimit të dukurive shoqërore nga këndvështrimi i atyre që janë të përfshirë.<ref>{{harvnb|Mertler|2021|pp=[https://books.google.com/books?id=-kMTEAAAQBAJ&pg=PT88 88–89]}}; {{harvnb|Travers|2001|pp=[https://books.google.com/books?id=fEfmzvSg69oC&pg=PA1 1–2]}}</ref> Kjo qasje mund të marrë forma të ndryshme, si intervista, grupe fokusi dhe studime rasti.<ref>{{harvnb|Howell|2013|pp=193–194}}; {{harvnb|Travers|2001|pp=[https://books.google.com/books?id=fEfmzvSg69oC&pg=PA1 1–2]}}; {{harvnb|Klenke|2014|p=[https://books.google.com/books?id=_iqTAwAAQBAJ&pg=PA123 123]}}</ref> Kërkimi me metoda të përziera kombinon metoda sasiore dhe cilësore për të eksploruar të njëjtat dukuri nga këndvështrime të ndryshme, me qëllim që të arrihet një kuptim më gjithëpërfshirës.<ref>{{harvnb|Schoonenboom|Johnson|2017|pp=107–108}}; {{harvnb|Shorten|Smith|2017|pp=74–75}}</ref> Përparimi i njohurisë shkencore shihet tradicionalisht si një proces i gradualshëm dhe i vazhdueshëm, në të cilin korpusi ekzistues i njohurive rritet në çdo hap. Kjo pikëpamje është vënë në dyshim nga disa filozofë të shkencës, si [[Thomas Kuhn]], i cili mbron tezën se midis fazave të përparimit gradual ndodhin të ashtuquajturat revolucione shkencore, në të cilat ndodh një {{ill|Ndryshimi i paradigmës|en|Paradigm shift|lt=ndryshim paradigme}}. Sipas kësaj pikëpamjeje, disa supozime bazë ndryshojnë për shkak të ndryshimit të paradigmës, duke sjellë një këndvështrim rrënjësisht të ri mbi korpusin e njohurive shkencore, i cili është i pakrahasueshëm me këndvështrimin e mëparshëm.<ref>{{harvnb|Pritchard|2013|pp=[https://books.google.com/books?id=sfUhAQAAQBAJ 123–125]|loc=11 Scientific Knowledge}}; {{harvnb|Niiniluoto|2019}}</ref>{{Efn|Është e diskutueshme se sa rrënjësore është diferenca midis paradigmave dhe nëse ato janë vërtet të pakrahasueshme.<ref>{{harvnb|Bird|2022|loc=§&nbsp;6.2 Incommensurability}}</ref>}} {{ill|Scientizmi|en|Scientism}} i referohet një grupi pikëpamjesh që u japin përparësi shkencave dhe metodës shkencore ndaj formave të tjera të kërkimit dhe të fitimit të njohurisë. Në formulimin e tij më të fortë, ai është pohimi se nuk ka njohuri tjetër përveç njohurisë shkencore.<ref>{{harvnb|Plantinga|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=iWBmDwAAQBAJ&pg=PA222 222–223]}}</ref> Një kritikë e zakonshme ndaj scientizmit, e ngritur nga filozofë si {{ill|Hans-Georg Gadamer|en}} dhe {{ill|Paul Feyerabend|en}}, është se kërkesa e pandryshueshme për të ndjekur metodën shkencore është tepër e ngurtë dhe çon në një pamje mashtruese të realitetit, duke përjashtuar nga fusha e njohurisë fenomene të ndryshme të rëndësishme.<ref>{{harvnb|Flynn|2000|pp=83–84}}; {{harvnb|Clegg|2022|p=[https://books.google.com/books?id=DYNYEAAAQBAJ&pg=PA14 14]}}; {{harvnb|Mahadevan|2007|p=[https://books.google.com/books?id=LUX4TyOqWcwC&pg=PA91 91]}}; {{harvnb|Gauch|2003|p=[https://books.google.com/books?id=iVkugqNG9dAC&pg=PA88 88]}}</ref> == Historia == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Historia e njohurisë|en|History of knowledge}}}} Historia e njohurisë është fusha e studimit që shqyrton se si njohuria në fusha të ndryshme është zhvilluar dhe evoluar gjatë rrjedhës së historisë. Ajo është e lidhur ngushtë me [[Historia e shkencës|historinë e shkencës]], por mbulon një fushë më të gjerë që përfshin njohuri nga fusha si [[Historia e filozofisë|filozofia]], {{ill|Historia e matematikës|en|History of mathematics|lt=matematika}}, [[Historia e arsimit|arsimi]], [[Historia e letërsisë|letërsia]], [[Historia e arteve|arti]] dhe [[Historia e fesë|feja]]. Ajo mbulon më tej njohuri praktike për [[Zejtaria|zeje]] të caktuara, [[Historia e mjekësisë|mjekësi]] dhe praktika të përditshme. Ajo heton jo vetëm se si krijohet dhe përdoret njohuria, por edhe se si përhapet dhe ruhet ajo.<ref>{{Harvnb|Burke|2015|loc=1. Knowledges and Their Histories: § History and Its Neighbours, 3. Processes: § Four Stages, 3. Processes: § Oral Transmission}}; {{Harvnb|Doren|1992|pp=xvi–xviii}}; {{Harvnb|Daston|2017|pp=142–143}}; {{Harvnb|Mulsow|2018|p=159}}</ref> Në [[Parahistoria|parahistori]], përpara periudhës antike, njohuria për sjelljen shoqërore dhe aftësitë e mbijetesës u përcoll gojarisht dhe në formën e zakoneve nga një brez në tjetrin.<ref>{{Harvnb|Bowen|Gelpi|Anweiler|2023|loc=§ Introduction, Prehistoric and Primitive Cultures}}; {{Harvnb|Bartlett|Burton|2007|p=15}}; {{Harvnb|Fagan|Durrani|2016|p=[https://books.google.com/books?id=dCwlDwAAQBAJ&pg=PA15 15]}}; {{Harvnb|Doren|1992|pp=3–4}}</ref> Në periudhën antike, duke filluar rreth vitit 3.000 p.e.s., u ngritën qytetërime të mëdha në rajonet e [[Mesopotamia|Mesopotamisë]], [[Egjipti i Lashtë|Egjiptit të Lashtë]], Indisë dhe {{ill|Kina e Lashtë|en|Ancient China|lt=Kinës së Lashtë}}. Shpikja e shkrimit në këtë periudhë rriti ndjeshëm sasinë e njohurive të qëndrueshme brenda shoqërisë, pasi ato mund të ruheshin dhe të ndaheshin pa u kufizuar nga [[kujtesa]] e papërsosur njerëzore.<ref>{{Harvnb|Doren|1992|pp=xxiii–xxiv, 3–4}}; {{Harvnb|Friesen|2017|pp=[https://books.google.com/books?id=0Ks-DwAAQBAJ&pg=PA17 17–18]}}; {{Harvnb|Danesi|2013|pp=168–169}}; {{Harvnb|Steinberg|1995|pp=[https://books.google.com/books?id=VPs3kidEqXYC&pg=PA3 3–4]}}; {{Harvnb|Thornton|Lanzer|2018|p=[https://books.google.com/books?id=UCRZDwAAQBAJ&pg=PA7 7]}}</ref> Gjatë kësaj kohe u arritën zhvillimet e para në fusha shkencore si matematika, astronomia dhe mjekësia. Ato më vonë u formalizuan dhe u zgjeruan ndjeshëm nga [[Greqia e Lashtë|grekët e lashtë]], duke filluar nga shekulli VI p.e.s. Përparime të tjera antike lidheshin me njohuritë në fusha si bujqësia, e drejta dhe politika.<ref>{{Harvnb|Doren|1992|pp=xxiii–xxiv, 3–4, 29–30}}; {{Harvnb|Conner|2009|p=[https://books.google.com/books?id=EAo4DgAAQBAJ&pg=PT81 81]}}</ref> [[Skeda:Printing machine of Johanes Gutenbrg1.jpg|thumb|upright=.8|alt=Foto e një riprodhimi të makinës së shtypit të krijuar nga Johannes Gutenberg|Shpikja e [[Makina e shtypit|makinës së shtypit]] në shekullin XV rriti ndjeshëm aksesin në materialet e shkruara.]] Në [[Mesjeta|periudhën mesjetare]], njohuria fetare ishte në qendër të vëmendjes, dhe institucionet fetare, si [[Kisha Katolike Romake|Kisha Katolike]] në Evropë, ndikuan në veprimtarinë intelektuale.<ref>{{Harvnb|Burke|2015|loc=2. Concepts: § Authorities and Monopolies}}; {{Harvnb|Kuhn|1992|p=[https://books.google.com/books?id=HQ41EAAAQBAJ&pg=PA106 106]}}; {{Harvnb|Thornton|Lanzer|2018|p=[https://books.google.com/books?id=UCRZDwAAQBAJ&pg=PA7 7]}}</ref> Komunitetet hebreje krijuan qendra studimi të quajtura {{ill|Yeshiva|en|Yeshiva|lt=yeshiva}} për studimin e teksteve fetare dhe {{ill|Halakha|en|Halakha|lt=ligjit hebre}}.<ref>{{Harvnb|Bowker|2003|loc=[https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780192800947.001.0001/acref-9780192800947-e-8089?rskey=Ba4XPQ&result=1 Yeshivah]}}; {{Harvnb|Walton|2015|p=[https://books.google.com/books?id=Jv9tCAAAQBAJ&pg=PA130 130]}}</ref> Në botën myslimane, u krijuan [[Medreseja|medrese]] që përqendroheshin në ligjin islam dhe [[Filozofia Islame|filozofinë islame]].<ref>{{Harvnb|Johnson|Stearns|2023|pp=5, 43–44, 47}}; {{Harvnb|Esposito|2003|loc=[https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100125907 Madrasa]}}</ref> Shumë arritje intelektuale të periudhës antike u ruajtën, u përsosën dhe u zgjeruan gjatë [[Epoka e Artë Islame|Epokës së Artë Islame]] nga shekulli VIII deri në shekullin XIII.<ref>{{Harvnb|Trefil|2012|pp=[https://books.google.com/books?id=OD6iEAAAQBAJ&pg=PA49 49–51]}}</ref> Në këtë periudhë u krijuan qendra të arsimit të lartë në rajone të ndryshme, si Universiteti el-Karaujin në Marok,<ref>{{Harvnb|Aqil|Babekri|Nadmi|2020|p=[https://books.google.com/books?id=TGjvDwAAQBAJ&pg=PA156 156]}}</ref> [[Universiteti el-Ez'her]] në Egjipt,<ref>{{Harvnb|Cosman|Jones|2009|p=[https://books.google.com/books?id=-Jf5t1vFw1QC&pg=PA148 148]}}</ref> [[Shtëpia e Urtësisë]] në Irak,<ref>{{Harvnb|Gilliot|2018|p=[https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&pg=PT81 81]}}</ref> dhe universitetet e para në Evropë.<ref>{{Harvnb|Bowen|Gelpi|Anweiler|2023|loc=§ The Development of the Universities}}; {{Harvnb|Kemmis|Edwards-Groves|2017|p=[https://books.google.com/books?id=fFM7DwAAQBAJ&pg=PA50 50]}}</ref> Gjatë kësaj periudhe u formuan edhe esnafët, të cilat ruajtën dhe zhvilluan njohuritë teknike dhe zejtare.<ref>{{Harvnb|Power|1970|pp=[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.$b201970&view=1up&seq=273 243–244]}}</ref> Në [[Rilindja|periudhën e Rilindjes]], duke filluar nga shekulli XIV, pati një interes të ripërtërirë për [[shkencat humane]] dhe shkencat.<ref>{{Harvnb|Celenza|2021|pp=[https://books.google.com/books?id=Z_w7EAAAQBAJ&pg=PR9 ix–x]}}; {{Harvnb|Black|Álvarez|2019|p=[https://books.google.com/books?id=IQJ3EAAAQBAJ&pg=PA1 1]}}</ref> [[Makina e shtypit]] u shpik në shekullin XV dhe rriti ndjeshëm disponueshmërinë e mjeteve të shkruara dhe [[shkrim-leximi]]n e përgjithshëm të popullsisë.<ref>{{Harvnb|Steinberg|1995|p=[https://books.google.com/books?id=VPs3kidEqXYC&pg=PA5 5]}}; {{Harvnb|Danesi|2013|pp=169–170}}</ref> Këto zhvillime shërbyen si themel i [[Revolucioni Shkencor|Revolucionit Shkencor]] në [[Epoka e Iluminizmit|Epokën e Iluminizmit]], duke filluar në shekujt XVI dhe XVII. Ajo çoi në një shpërthim njohurish në fusha si fizika, kimia, biologjia dhe shkencat sociale.<ref>{{Harvnb|Doren|1992|pp=xxiv–xxv, 184–185}}; {{Harvnb|Thornton|Lanzer|2018|p=[https://books.google.com/books?id=UCRZDwAAQBAJ&pg=PA7 7]}}</ref> Përparimet teknologjike që shoqëruan këtë zhvillim mundësuan [[Revolucioni Industrial|Revolucionin Industrial]] në shekujt XVIII dhe XIX.<ref>{{Harvnb|Doren|1992|pp=xxiv–xxv, 213–214}}; {{Harvnb|Thornton|Lanzer|2018|p=[https://books.google.com/books?id=UCRZDwAAQBAJ&pg=PA7 7]}}</ref> Në shekullin XX, zhvillimi i kompjuterëve dhe i internetit çoi në një zgjerim të madh të njohurive duke revolucionarizuar mënyrën se si njohuria ruhet, ndahet dhe krijohet.<ref>{{Harvnb|Thornton|Lanzer|2018|p=[https://books.google.com/books?id=UCRZDwAAQBAJ&pg=PA8 8]}}; {{Harvnb|Danesi|2013|pp=178–181}}</ref>{{Efn|Interneti gjithashtu uli koston e aksesit në njohuri, pasi shumë informacione ishin [[Përmbajtja e lirë|të lira]].<ref>{{Harvnb|Danesi|2013|pp=178–181}}</ref>}} == Në disiplina të ndryshme == === Feja === {{Hatnote|Shih edhe: Desakralizimi i njohurisë dhe Resakralizimi i njohurisë}} Njohuria luan një rol qendror në shumë fe. Pretendimet dijeje për [[Ekzistenca e Perëndisë|ekzistencën e Perëndisë]], si dhe doktrinat fetare mbi mënyrën se si njerëzit duhet ta jetojnë jetën e tyre individuale, shfaqen pothuajse në çdo kulturë.<ref>{{Harvnb|Clark|2022|loc=Lead Section, §&nbsp;2. The Evidentialist Objection to Belief in God}}</ref> Megjithatë, pretendime të tilla dijeje shpesh janë të diskutueshme dhe zakonisht refuzohen nga [[Skepticizmi fetar|skeptikët fetarë]] dhe nga ateistët.<ref name=Penelhum1971>{{Harvnb|Penelhum|1971|loc=[https://books.google.com/books?id=QQU9AAAAIAAJ 1. Faith, Scepticism and Philosophy]}}</ref> Epistemologjia e fesë është fusha e hulumtimit që studion nëse besimi në Perëndi dhe në doktrinat e tjera fetare është i arsyeshëm dhe përbën njohuri.<ref>{{Harvnb|Clark|2022|loc=Lead Section}}; {{Harvnb|Forrest|2021|loc=Lead Section, §&nbsp;1. Simplifications}}</ref> Një qasje e rëndësishme në këtë fushë, '''Evidencializmi''', e konsideron besimin në doktrinat fetare të justifikuar nëse mbështetet nga dëshmi të mjaftueshme. Shembuj të propozuar të dëshmive për doktrinat fetare përfshijnë përvoja fetare (të tilla si kontakti i drejtpërdrejtë me hyjnoren ose dëshmia e brendshme kur dëgjohet zëri i Perëndisë).<ref>{{Harvnb|Clark|2022|loc=Lead Section, §&nbsp;2. The Evidentialist Objection to Belief in God}}; {{Harvnb|Forrest|2021|loc=Lead Section, §&nbsp;2. The Rejection of Enlightenment Evidentialism}}; {{Harvnb|Dougherty|2014|pp=97–98}}</ref> Evidencialistët shpesh e refuzojnë idenë se besimi në doktrinat fetare përbën njohuri, duke u bazuar në pohimin se nuk ka dëshmi të mjaftueshme.<ref>{{Harvnb|Clark|2022|loc=§&nbsp;2. The Evidentialist Objection to Belief in God}}; {{Harvnb|Forrest|2021|loc=Lead Section, 2. The Rejection of Enlightenment Evidentialism}}</ref> Një thënie e famshme në këtë drejtim i atribuohet Bertrand Russell: kur u pyet se si do ta justifikonte mungesën e besimit në Perëndi kur të përballej me gjykimin pas vdekjes, ai u përgjigj: «Nuk ka dëshmi të mjaftueshme, o Perëndi! Nuk ka dëshmi të mjaftueshme.»<ref>{{Harvnb|Clark|2022|loc=§&nbsp;2. The Evidentialist Objection to Belief in God}}</ref> Megjithatë, mësimet fetare rreth ekzistencës dhe natyrës së Perëndisë nuk shihen gjithmonë si pretendime dijeje nga mbrojtësit e tyre. Disa besimtarë deklarojnë shprehimisht se qëndrimi i duhur ndaj doktrinave të tilla nuk është t'i shohësh ato si njohuri, por t'i pranosh me [[Besimi|besim]]. Kjo qasje shpesh kombinohet me supozimin se këto doktrina janë të vërteta, por nuk mund të kuptohen plotësisht nga [[arsyeja]] dhe as të verifikohen përmes hulumtimit racional. Për këtë arsye, pretendohet se ato duhet të pranohen edhe pse nuk përbëjnë njohuri.<ref name=Penelhum1971 /> Një këndvështrim i tillë pasqyrohet në një thënie të famshme të Immanuel Kant, ku ai pohon se «duhej ta mohonte njohurinë për t'i hapur vend besimit».<ref>{{Harvnb|Stevenson|2003|pp=[https://www.cambridge.org/core/journals/kantian-review/article/abs/opinion-belief-or-faith-and-knowledge/9519081ED9BAE7811D2B9670340AD7E1 72–73]}}</ref> Fe të ndryshme shpesh ndryshojnë nga njëra-tjetra për sa u përket doktrinave që shpallin, si dhe në kuptimin e tyre për rolin e njohurisë në praktikën fetare.<ref>{{Harvnb|Paden|2009|pp=[https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203868768-19/comparative-religion-william-paden 225–227]}}; {{Harvnb|Paden|2005|loc=Lead Section}}</ref> Si në traditën hebraike ashtu edhe në atë të krishterë, njohuria luan një rol në rënien e njeriut, e cila solli dëbimin e [[Adami dhe Eva|Adamit dhe Evës]] nga [[Kopshti i Edenit]]. Kjo rënie ndodhi sepse ata e shpërfillën urdhrin e Perëndisë dhe hëngrën nga [[Pema e njohjes së të mirës dhe të keqes|pema e njohjes]], e cila u dha atyre njohjen e të mirës dhe të keqes. Veprimi i tyre shihet si një rebelim kundër Perëndisë, meqenëse kjo njohuri i përket Perëndisë dhe nuk u takon njerëzve të vendosin çfarë është e drejtë dhe çfarë e gabuar.<ref>{{Harvnb|Carson|Cerrito|2003|p=164}}; {{Harvnb|Delahunty|Dignen|2012|p=365}}; {{Harvnb|Blayney|1769|loc=[https://en.wikisource.org/wiki/Bible_(King_James)/Genesis#3:22 Genesis]}}</ref> Letërsia e krishterë e paraqet njohurinë si një nga [[shtatë hiret e Shpirtit të Shenjtë]].<ref>{{Harvnb|Legge|2017|p=[https://books.google.com/books?id=Qg6DDQAAQBAJ&pg=PA181 181]}}; {{Harvnb|Van Nieuwenhove|2020|p=[https://books.google.com/books?id=-rTRDwAAQBAJ&pg=PA395 395]}}</ref> Në [[Islami|islam]], «i Gjithëdijshmi» (''al-ʿAlīm'') është një nga 99 emrat që pasqyrojnë atribute të ndryshme të Perëndisë. Kurani pohon se njohuria vjen nga [[Allahu]], dhe [[Hadithi|mësimet e Muhamedit]] nxisin përvetësimin e njohurisë.<ref>{{Harvnb|Campo|2009|p=[https://books.google.com/books?id=OZbyz_Hr-eIC&pg=PA515 515]}}; {{Harvnb|Swartley|2005|p=[https://books.google.com/books?id=gLi2X1rzeZIC&pg=PA63 63]}}</ref> [[Skeda:Saraswati - Raja Ravi Varma.jpg|thumb|upright=.8|alt=Pikturë me vaj që paraqet Saraswatin|Saraswati, perëndesha e njohurisë dhe e arteve në hinduizëm]] Budizmi e quan ''vijjā'' njohurinë që të çon drejt çlirimit. Ajo dallohet nga ''avijjā'' ose injoranca, e cila kuptohet si rrënja e çdo vuajtjeje. Kjo shpesh shpjegohet në lidhje me pohimin se njerëzit vuajnë sepse lakmojnë gjëra që janë të përkohshme. Injoranca ndaj natyrës së përkohshme të gjërave shihet si faktori përgjegjës për këtë lakmi.<ref>{{Harvnb|Burton|2002|pp=[https://www.jstor.org/stable/1400322 326–327]}}; {{Harvnb|Chaudhary|2017|pp=202–203}}; {{Harvnb|Chaudhary|2017a|pp=1373–1374}}</ref> Qëllimi kryesor i praktikës budiste është ndalimi i vuajtjes. Ky qëllim arrihet duke kuptuar dhe praktikuar mësimin e njohur si Katër të vërtetat fisnike dhe duke e kapërcyer kështu injorancën.<ref>{{Harvnb|Chaudhary|2017|pp=202–203}}; {{Harvnb|Chaudhary|2017a|pp=1373–1374}}</ref> Njohuria luan një rol kyç në rrugën klasike të hinduizmit të njohur si ''jñāna yoga'' ose «rruga e njohurisë». Ajo synon të arrijë unitetin me hyjnoren duke nxitur kuptimin e vetes dhe të marrëdhënies së saj me Brahmanin ose realitetin përfundimtar.<ref>{{Harvnb|Jones|Ryan|2006|loc=[https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC jnana]}}; {{Harvnb|Jones|Ryan|2006|loc=[https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC Bhagavad Gita]}}</ref> === Antropologjia === ''Antropologjia e njohurisë'' është një fushë studimi multidisiplinare.<ref>{{Harvnb|Allwood|2013|pp=69–72}}; {{Harvnb|Boyer|2007|loc=1. Of Dialectical Germans and Dialectical Ethnographers: Notes from an Engagement with Philosophy}}</ref> Ajo studion se si njohuria fitohet, ruhet, rikuperohet dhe komunikohet.<ref>{{Harvnb|Cohen|2010|pp=S193–S202}}</ref> Vëmendje e veçantë i kushtohet mënyrës se si njohuria riprodhohet dhe ndryshon në lidhje me rrethanat shoqërore dhe kulturore.<ref name=Allwood2013>{{Harvnb|Allwood|2013|pp=69–72}}</ref> Në këtë kontekst, termi ''njohuri'' përdoret në një kuptim shumë të gjerë, afërsisht i barasvlershëm me terma si ''[[Kuptimi|kuptim]]'' dhe ''kulturë''.<ref>{{Harvnb|Allwood|2013|pp=69–72}}; {{Harvnb|Barth|2002|p=1}}</ref> Kjo do të thotë se format dhe riprodhimi i kuptimit studiohen pavarësisht nga {{ill|Vlera e së vërtetës|en|Truth value|lt=vlera e tyre e së vërtetës}}. Në [[Epistemologjia|epistemologji]], përkundrazi, njohuria zakonisht kufizohet në format e besimit të vërtetë. Fokusi kryesor në [[Antropologjia|antropologji]] është te vëzhgimet empirike se si njerëzit u atribuojnë vlera të së vërtetës përmbajtjeve të kuptimit, si për shembull kur pohojnë një thënie, edhe nëse këto përmbajtje janë të rreme.<ref name=Allwood2013 /> Kjo përfshin gjithashtu komponentë praktikë: njohuria është ajo që përdoret kur interpretohet dhe veprohet mbi botën dhe përfshin dukuri të ndryshme, si ndjenjat, aftësitë e trupëzuara, informacionin dhe konceptet. Ajo përdoret për të kuptuar dhe parashikuar ngjarjet, për t'u përgatitur dhe për të reaguar në përputhje me to.<ref>{{Harvnb|Barth|2002|pp=1–2}}</ref> Riprodhimi i njohurisë dhe ndryshimet në të shpesh ndodhin përmes një forme komunikimi që përdoret për të {{ill|Transmetimi i njohurisë|en|Knowledge transfer|lt=transmetuar njohurinë}}.<ref>{{Harvnb|Allwood|2013|pp=69–72}}; {{Harvnb|Cohen|2010|pp=S193–S202}}</ref> Kjo përfshin diskutime ballë për ballë dhe komunikime në internet, si dhe seminare e rituale. Një rol të rëndësishëm në këtë kontekst luajnë institucionet, si departamentet universitare ose revistat shkencore në kontekstin akademik.<ref name=Allwood2013 /> Antropologët e njohurisë i kuptojnë traditat si njohuri që është riprodhuar brenda një shoqërie ose rajoni gjeografik gjatë disa brezave. Ata interesohen se si ky riprodhim ndikohet nga faktorë të jashtëm. Për shembull, shoqëritë priren t'i interpretojnë pohimet e njohurisë që gjenden në shoqëri të tjera dhe t'i përfshijnë ato në një formë të modifikuar.<ref>{{Harvnb|Allwood|2013|pp=69–72}}; {{Harvnb|Barth|2002|pp=1–4}}; {{Harvnb|Kuruk|2020|p=25}}</ref> Brenda një shoqërie, njerëzit që i përkasin të njëjtit grup shoqëror zakonisht i kuptojnë gjërat dhe e organizojnë njohurinë në mënyra të ngjashme me njëri-tjetrin. Në këtë drejtim, identitetet shoqërore luajnë një rol të rëndësishëm: njerëzit që e identifikojnë veten me identitete të ngjashme, si identitetet e ndikuara nga mosha, ato profesionale, fetare dhe etnike, priren të mishërojnë forma të ngjashme të njohurisë. Identitete të tilla kanë të bëjnë si me mënyrën se si e shikon veten një person, për shembull, për sa u përket idealeve që ndjek, ashtu edhe me mënyrën se si e shohin të tjerët, siç janë pritshmëritë që kanë ndaj personit.<ref>{{Harvnb|Allwood|2013|pp=69–72}}; {{Harvnb|Hansen|1982|p=193}}</ref> === Sociologjia === ''Artikulli kryesor:'' {{ill|Sociologjia e njohurisë|en|Sociology of knowledge}} Sociologjia e njohurisë është nënfusha e sociologjisë që studion se si mendimi dhe shoqëria lidhen me njëri-tjetrin.<ref name="auto1">{{Harvnb|Coser|2009|loc=Knowledge, Sociology of}}; {{Harvnb|Tufari|2003|loc=Knowledge, Sociology of}}; {{Harvnb|Scheler|Stikkers|2012|p=23}}</ref> Ashtu si antropologjia e njohurisë, ajo e kupton "njohurinë" në një kuptim të gjerë që përfshin idetë filozofike dhe politike, doktrinat fetare dhe ideologjike, folklorin, ligjin dhe teknologjinë. Sociologjia e njohurisë studion se në cilat rrethana sociohistorike lind njohuria, çfarë pasojash ka dhe nga cilat kushte ekzistenciale varet. Kushtet e shqyrtuara përfshijnë faktorë fizikë, demografikë, ekonomikë dhe sociokulturorë. Për shembull, filozofi [[Karl Marksi]] pohoi se ideologjia dominante në një shoqëri është produkt i kushteve themelore socioekonomike dhe ndryshon bashkë me to.<ref name="auto1" /> Një shembull tjetër gjendet në format e mendimit dekolonial që pohojnë se fuqitë koloniale janë përgjegjëse për [[Hegjemonia|hegjemoninë]] e sistemeve perëndimore të njohurisë. Ato kërkojnë një {{ill|Dekolonizimi i njohurisë|en|Decolonization of knowledge|lt=dekolonizim të njohurisë}} për të minuar këtë hegjemoni.<ref>{{Harvnb|Lee|2017|p=67}}; {{Harvnb|Dreyer|2017|pp=1–7}}</ref> Një çështje e lidhur ka të bëjë me lidhjen midis njohurisë dhe pushtetit, në veçanti, shkallën në të cilën njohuria është pushtet. Filozofi [[Michel Foucault]] e shqyrtoi këtë çështje dhe ekzaminoi se si njohuria dhe institucionet përgjegjëse për të kontrollojnë njerëzit përmes asaj që ai e quajti {{ill|Biopushteti|en|Biopower|lt=biopushtet}}, duke formësuar normat, vlerat dhe mekanizmat rregullatorë të shoqërisë në fusha si [[psikiatria]], mjekësia dhe sistemi penal.<ref>{{Harvnb|Bosančić|2018|pp=186–188}}; {{Harvnb|Gutting|Oksala|2022|loc=§&nbsp;3.1 Histories of Madness and Medicine, §&nbsp;3.4 History of the Prison, §&nbsp;3.5 History of Modern Sexuality}}; {{Harvnb|Power|2014|pp=32–33}}; {{Harvnb|Appelrouth|Edles|2008|p=643}}</ref> Një nënfushë qendrore është {{ill|Sociologjia e njohurisë shkencore|en|Sociology of scientific knowledge}}, e cila heton faktorët shoqërorë të përfshirë në prodhimin dhe vërtetimin e njohurisë shkencore. Kjo përfshin shqyrtimin e ndikimit të shpërndarjes së burimeve dhe shpërblimeve në procesin shkencor, gjë që bën që disa fusha kërkimore të lulëzojnë ndërsa të tjerat stagnojnë. Temat e mëtejshme përqendrohen në proceset e përzgjedhjes, si mënyra se si revistat akademike vendosin nëse do të publikojnë një artikull dhe si institucionet akademike rekrutojnë studiuesit, si dhe vlerat dhe normat e përgjithshme karakteristike të profesionit shkencor.<ref>{{Harvnb|Bloor|2004|pp=919–920}}; {{Harvnb|Pinch|2013|p=14}}; {{Harvnb|Kitchener|1996|p=68}}</ref> === Të tjera === Epistemologjia formale studion njohurinë duke përdorur mjete formale që gjenden në matematikë dhe logjikë.<ref>{{Harvnb|Weisberg|2021}}</ref> Një çështje e rëndësishme në këtë fushë lidhet me parimet epistemike të njohurisë. Këto janë rregulla që përcaktojnë se si sillen njohuria dhe gjendjet e lidhura me të, si dhe marrëdhëniet e tyre me njëra-tjetrën. Parimi i transparencës, i quajtur edhe ''ndriçueshmëria e njohurisë'', thotë se është e pamundur që dikush të dijë diçka pa e ditur se e di atë.{{Efn|Ky parim nënkupton se nëse Heike e di se sot është e hënë, atëherë ajo e di edhe se e di këtë.}}<ref>{{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;3.3 Internal Vs. External}}; {{Harvnb|Das|Salow|2018|pp=[https://philpapers.org/rec/DASTAT-2 3–4]}}; {{Harvnb|Dokic|Égré|2009|pp=[https://philpapers.org/rec/DOKMFE-2 1–2]}}</ref> Sipas parimit të konjunksionit, nëse një person ka besime të justifikuara në dy propozime të veçanta, atëherë ai është gjithashtu i justifikuar të besojë [[Lidhja logjike|konjunksionin]] e këtyre dy propozimeve. Në këtë kuptim, nëse Bob ka besimin e justifikuar se qentë janë kafshë dhe një besim tjetër të justifikuar se macet janë kafshë, atëherë ai është i justifikuar të besojë konjunksionin se si qentë ashtu edhe macet janë kafshë. Parime të tjera që diskutohen zakonisht janë parimi i mbylljes dhe parimi i transferimit të dëshmive.<ref>{{Harvnb|Klein|1998|loc=§&nbsp;7. Epistemic Principles}}</ref> [[Menaxhimi i njohurisë]] është procesi i krijimit, grumbullimit, ruajtjes dhe shpërndarjes së njohurisë. Ai përfshin menaxhimin e pasurive të informacionit që mund të marrin formën e [[Dokumenti|dokumenteve]], [[Baza e të dhënave|bazave të të dhënave]], politikave dhe procedurave. Është me interes të veçantë në fushën e biznesit dhe zhvillimit organizativ, pasi ndikon drejtpërdrejt në [[Vendimmarrja|vendimmarrje]] dhe planifikim strategjik. Përpjekjet për menaxhimin e njohurisë shpesh përdoren për të rritur efikasitetin operacional në përpjekje për të fituar një avantazh konkurrues.<ref>{{Harvnb|Lengnick-Hall|Lengnick-Hall|2003|p=[https://books.google.com/books?id=t8RLT77_VHMC&pg=PA85 85]}}; {{Harvnb|Awad|Ghaziri|2003|p=[https://books.google.com/books?id=qzREBAAAQBAJ&pg=PT28 28]}}</ref> Proceset kryesore në fushën e menaxhimit të njohurisë janë krijimi i njohurisë, [[Ruajtja e të dhënave|ruajtja e njohurisë]], shpërndarja e njohurisë dhe zbatimi i njohurisë. Krijimi i njohurisë është hapi i parë dhe përfshin prodhimin e informacionit të ri. Ruajtja e njohurisë mund të ndodhë përmes mediave si librat, regjistrimet audio, filmat dhe bazat e të dhënave dixhitale. Ruajtja e sigurt lehtëson shpërndarjen e njohurisë, e cila përfshin transmetimin e informacionit nga një person te tjetri. Që njohuria të jetë e dobishme, ajo duhet të vihet në praktikë, që do të thotë se njohuritë që ofron duhet të përdoren ose për të përmirësuar praktikat ekzistuese ose për të zbatuar praktika të reja.<ref>{{Harvnb|Choo|2002|pp=503–504}}; {{Harvnb|Witzel|2004|p=[https://books.google.com/books?id=riM-iG8Ib64C&pg=PT252 252]}}; {{Harvnb|McNabb|2015|p=[https://books.google.com/books?id=3W1sBgAAQBAJ&pg=PT41 41]}}</ref> Përfaqësimi i njohurisë është procesi i ruajtjes së informacionit të organizuar, i cili mund të ndodhë përmes formave të ndryshme të mediave dhe përfshin gjithashtu informacionin e ruajtur në mendje.<ref>{{Harvnb|Sonneveld|Loening|1993|p=[https://books.google.com/books?id=BbBBAAAAQBAJ&pg=PA188 188]}}; {{Harvnb|Markman|2006|p=1}}; {{Harvnb|Shapiro|2006|p=1}}</ref> Ajo luan një rol kyç në [[Inteligjenca artificiale|inteligjencën artificiale]], ku termi përdoret për fushën e studimit që shqyrton se si sistemet kompjuterike mund të përfaqësojnë në mënyrë efikase informacionin. Kjo fushë shqyrton se si [[Struktura e të dhënave|struktura të ndryshme të dhënash]] dhe procedura interpretative mund të kombinohen për të arritur këtë qëllim dhe cilat [[Gjuha formale|gjuhë formale]] mund të përdoren për të shprehur njësitë e njohurisë. Disa përpjekje në këtë fushë synojnë zhvillimin e gjuhëve dhe sistemeve të përgjithshme që mund të përdoren në një larmi të madhe fushash, ndërsa të tjera përqendrohen në një metodë të optimizuar përfaqësimi brenda një fushe të caktuar. Përfaqësimi i njohurisë është i lidhur ngushtë me arsyetimin automatik, sepse qëllimi i formalizmave të përfaqësimit të njohurisë është zakonisht ndërtimi i një baze njohurish nga e cila nxirren përfundime.<ref>{{Harvnb|Castilho|Lopes|2009|p=[https://books.google.com/books?id=aOeAoTz24jUC&pg=PA287 287]}}; {{Harvnb|Kandel|1992|pp=[https://books.google.com/books?id=9r4dh4pdQNkC&pg=PA5 5–6]}}; {{Harvnb|Cai|Liu|Chen|Wang|2021|p=[https://books.google.com/books?id=x30xEAAAQBAJ&pg=PA21 21]}}</ref> Formalizma të rëndësishëm të bazave të njohurive përfshijnë sistemet e bazuara në logjikë, sistemet e bazuara në rregulla, rrjetet semantike dhe kornizat. Sistemet e bazuara në logjikë mbështeten në gjuhë formale të përdorura në [[Logjika|logjikë]] për të përfaqësuar njohurinë. Ato përdorin mjete gjuhësore si termat individualë, predikatet dhe kuantifikatorët. Në sistemet e bazuara në rregulla, çdo njësi informacioni shprehet me anë të një rregulli prodhues kushtëzor të formës «nëse A, atëherë B». Rrjetet semantike e modelojnë njohurinë si një [[Grafi|graf]] të përbërë nga [[Kulmi (teoria e grafeve)|kulme]] që paraqesin fakte ose koncepte dhe skaje që paraqesin marrëdhëniet mes tyre. Kornizat ofrojnë taksonomi komplekse për të grupuar objektet në klasa, nënklasa dhe instanca.<ref>{{Harvnb|Castilho|Lopes|2009|pp=[https://books.google.com/books?id=aOeAoTz24jUC&pg=PA287 287–288]}}; {{Harvnb|Kandel|1992|pp=[https://books.google.com/books?id=9r4dh4pdQNkC&pg=PA5 5–6]}}; {{Harvnb|Akerkar|Sajja|2010|pp=[https://books.google.com/books?id=Tj8r3A-0dZkC&pg=PA71 71–72]}}</ref> [[Pedagogjia]] është studimi i metodave të mësimdhënies ose arti i mësimdhënies.{{Efn|Përkufizimi i saktë i termit është i diskutueshëm.<ref>{{Harvnb|Watkins|Mortimore|1999|pp=1–3}}</ref>}} Ajo shqyrton [[Teoria e të mesuarit (edukimi)|se si ndodh të mësuarit]] dhe cilat teknika mund të përdorin mësuesit për të transmetuar njohuri te nxënësit dhe për të përmirësuar përvojën e tyre të të mësuarit duke i mbajtur të motivuar.<ref>{{Harvnb|Watkins|Mortimore|1999|pp=1–3}}; {{Harvnb|Payne|2003|p=[https://books.google.com/books?id=abocsyBzTMMC&pg=PA264 264]}}; {{Harvnb|Gabriel|2022|p=[https://books.google.com/books?id=PreYEAAAQBAJ&pg=PT16 16]}}</ref> Ka një larmi të madhe metodash mësimdhënëse dhe qasja më efektive shpesh varet nga faktorë si lënda mësimore, mosha dhe niveli i aftësisë së nxënësit.<ref>{{Harvnb|Bartlett|Burton|2007|pp=81–85}}; {{Harvnb|Murphy|2003|pp=[https://books.google.com/books?id=BjqQAgAAQBAJ&pg=PA5 5, 19–20]}}</ref> Në arsimin me mësuesin në qendër, mësuesi vepron si figurë autoriteti që transmeton informacion dhe drejton procesin e të mësuarit. Qasjet me [[Mësimi me nxënësin në qendër|nxënësin në qendër]] u japin një rol më aktiv nxënësve, ndërsa mësuesi vepron si trajner për të lehtësuar procesin.<ref>{{Harvnb|Emaliana|2017|pp=59–61}}</ref> Konsiderata të tjera metodologjike përfshijnë dallimin mes punës në grup dhe të mësuarit individual, si dhe përdorimin e mediave mësimore dhe formave të tjera të [[Teknologjia arsimore|teknologjisë arsimore]].<ref>{{Harvnb|Alexander|2013|pp=[https://books.google.com/books?id=MNvQENpKy2AC&pg=PA109 109–110]}}; {{Harvnb|Bukoye|2019|p=1395}}</ref> == Shiko edhe == * {{ill|Logjika modale epistemike|en|Epistemic modal logic}} * {{ill|Ekonomia e njohurisë|en|Knowledge economy}} * {{ill|Falsifikimi i njohurisë|en|Knowledge falsification}} * {{ill|Gjitëdija|en|Omniscience}} * {{ill|Skica e njohurisë|en|Outline of knowledge}} == Referime == === Shënime === {{Reflist|group=lower-alpha|30em}} === Citime === {{Reflist|23em}} === Burimet === {{Refbegin|30em}} * {{cite web |publisher=HarperCollins |title=Knowledge |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=knowledge |access-date=25 October 2022 |author=AHD staff |date=2022a |website=The American Heritage Dictionary |archive-date=29 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129072236/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=knowledge |url-status=live |language=en }} * {{cite web |title=Knowledge Base |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=knowledge+base |publisher=HarperCollins |access-date=25 October 2022 |author=AHD staff |date=2022b |website=The American Heritage Dictionary |archive-date=19 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220319181514/https://ahdictionary.com/word/search.html?q=knowledge+base |url-status=live |language=en }} * {{cite web |author=AHD staff |publisher=HarperCollins |title=Intelligence |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=intelligence&submit.x=58&submit.y=14 |website=The American Heritage Dictionary |access-date=7 March 2023 |date=2022c |archive-date=8 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240108124050/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=intelligence&submit.x=58&submit.y=14 |url-status=live |language=en }} * {{cite web |author1=AHD Staff |title=Social Science |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=social+science&submit.x=58&submit.y=14 |website=The American Heritage Dictionary |publisher=HarperCollins |date=2022d |access-date=4 March 2024 |archive-date=4 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240304171603/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=social+science&submit.x=58&submit.y=14 |url-status=live |language=en }} * {{cite web |author1=AHD Staff |title=Confabulate |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=confabulation&submit.x=58&submit.y=14 |website=The American Heritage Dictionary |publisher=HarperCollins |date=2022e |language=en }} * {{cite book |last1=Ames |first1=Roger T. |last2=Yajun |first2=Chen |last3=Hershock |first3=Peter D. |title=Confucianism and Deweyan Pragmatism: Resources for a New Geopolitics of Interdependence |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-8857-2 |language=en |date=2021 }} * {{cite book |last1=Akerkar |first1=Rajendra |last2=Sajja |first2=Priti |title=Knowledge-Based Systems |publisher=Jones & Bartlett Learning |date=2010 |isbn=978-0-7637-7647-3 |language=en }} * {{cite book |last1=Alexander |first1=Robin |title=Essays on Pedagogy |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-02790-1 |url=https://books.google.com/books?id=MNvQENpKy2AC&pg=PA109 |language=en |date=2013 |archive-date=8 October 2024 |access-date=2 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008083405/https://books.google.com/books?id=MNvQENpKy2AC&pg=PA109 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Allen |first1=Barry |date=2005 |chapter=Knowledge |editor-last=Horowitz |editor-first=Maryanne Cline |title=New Dictionary of the History of Ideas |volume=3 |publisher=Charles Scribner's Sons |pages=1199–1204 |isbn=978-0-684-31377-1 |oclc=55800981 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822095315/https://www.encyclopedia.com/science-and-technology/computers-and-electrical-engineering/computers-and-computing/knowledge |archive-date=2017-08-22 |chapter-url=https://www.encyclopedia.com/science-and-technology/computers-and-electrical-engineering/computers-and-computing/knowledge |language=en }} * {{cite book |last1=Allwood |first1=Carl Martin |title=The Encyclopedia of Cross-Cultural Psychology |date=2013 |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |isbn=978-1-118-33989-3 |pages=69–72 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118339893.wbeccp025 |language=en |chapter=Anthropology of Knowledge |doi=10.1002/9781118339893.wbeccp025 |access-date=26 September 2022 |archive-date=26 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926085332/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118339893.wbeccp025 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Alter |first1=Torin |last2=Nagasawa |first2=Yujin |title=Consciousness in the Physical World: Perspectives on Russellian Monism |date=2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-992736-4 |pages=93–94 |language=en }} * {{cite web |website=APA Dictionary of Psychology |title=Situated Knowledge |url=https://dictionary.apa.org/situated-knowledge |access-date=18 September 2022 |language=en |author=APA staff |publisher=American Psychological Association |date=2022 |archive-date=20 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920171203/https://dictionary.apa.org/situated-knowledge |url-status=live }} * {{cite book |last1=Appelrouth |first1=Scott |last2=Edles |first2=Laura Desfor |title=Classical and Contemporary Sociological Theory: Text and Readings |publisher=Pine Forge Press |isbn=978-0-7619-2793-8 |language=en |date=2008 }} * {{cite book |last1=Aqil |first1=Moulay Driss |last2=Babekri |first2=El Hassane |last3=Nadmi |first3=Mustapha |editor1-last=Vogeli |editor1-first=Bruce R. |editor2-last=Tom |editor2-first=Mohamed E. A. |title=Mathematics And Its Teaching In The Muslim World |date=2020 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-314-679-2 |language=en |chapter=Morocco: Contributions to Mathematics Education From Morocco }} * {{cite book |last1=Attie-Picker |first1=Mario |editor1-last=Lombrozo |editor1-first=Tania |editor2-last=Knobe |editor2-first=Joshua |editor3-last=Nichols |editor3-first=Shaun |chapter=Does Skepticism Lead to Tranquility? Exploring a Pyrrhonian Theme |title=Oxford Studies in Experimental Philosophy |volume=3 |date=2020 |pages=97–125 |doi=10.1093/oso/9780198852407.003.0005 |isbn=978-0-19-885240-7 |publisher=Oxford University Press |language=en }} * {{cite book |last1=Audi |first1=Robert |title=The Oxford Handbook of Epistemology |publisher=Oxford University Press |pages=71–94 |url=https://philpapers.org/rec/AUDTSO-3 |chapter=The Sources of Knowledge |year=2002 |access-date=12 June 2022 |archive-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612112116/https://philpapers.org/rec/AUDTSO-3 |url-status=live |isbn=978-0-19-513005-8 |language=en }} * {{cite book |last1=Awad |first1=Elias M. |last2=Ghaziri |first2=Hassan |title=Knowledge Management |date=2003 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-93-325-0619-0 |language=en }} * {{cite web |last1=Baehr |first1=Jason S. |title=A Priori and A Posteriori |url=https://iep.utm.edu/apriori/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=17 September 2022 |date=2022 |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004061905/https://www.iep.utm.edu/apriori/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Baggini |first1=J. |last2=Southwell |first2=G. |title=Philosophy: Key Themes |publisher=Springer |isbn=978-1-137-00887-9 |language=en |date=2016 }} * {{cite book |last1=Baird |first1=Tess |last2=Maskill |first2=Linda |chapter=Memory |editor-last1=Maskill |editor-first1=Linda |editor-last2=Tempest |editor-first2=Stephanie |title=Neuropsychology for Occupational Therapists: Cognition in Occupational Performance |date=2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-71132-3 |language=en }} * {{cite book |last1=Barnett |first1=Michael |editor1-last=Young |editor1-first=Michael |editor2-last=Gamble |editor2-first=Jeanne |title=Knowledge, Curriculum and Qualifications for South African Further Education |date=2006 |publisher=HSRC Press |isbn=978-0-7969-2154-3 |language=en |chapter=Vocational Knowledge and Vocational Pedagogy }} * {{cite journal |last1=Barth |first1=Fredrik |title=An Anthropology of Knowledge |journal=Current Anthropology |date=2002 |volume=43 |issue=1 |pages=1–18 |doi=10.1086/324131 |hdl=1956/4191 |language=en |issn=0011-3204 |hdl-access=free }} * {{cite book |last1=Bartlett |first1=Steve |last2=Burton |first2=Diana |title=Introduction to Education Studies |date=2007 |publisher=Sage |isbn=978-1-4129-2193-0 |edition=2nd |language=en }} * {{cite journal |last1=Bartlett |first1=Gary |title=Occurrent states |journal=Canadian Journal of Philosophy |date=2018 |volume=48 |issue=1 |pages=1–17 |doi=10.1080/00455091.2017.1323531 |language=en }} * {{cite book |last1=Beins |first1=Bernard C. |title=Research Method: A Tool for Life |date=2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-43623-6 |language=en }} * {{cite book |last1=Bergström |first1=Lars |editor1-last=Lehrer |editor1-first=Keith |title=Science and Ethics |date=1987 |publisher=Rodopi |isbn=978-90-6203-670-7 |language=en |chapter=On the Value of Scientific Knowledge }} * {{cite book |last1=Bertelson |first1=Paul |last2=Gelder |first2=BéAtrice De |chapter=The Psychology of Multimodal Perception |title=Crossmodal Space and Crossmodal Attention |doi=10.1093/acprof:oso/9780198524861.003.0007 |isbn=978-0-19-168926-0 |date=2004 |publisher=Oxford University Press |language=en }} * {{cite web |last1=Bird |first1=Alexander |title=Thomas Kuhn |url=https://plato.stanford.edu/entries/thomas-kuhn/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=18 March 2024 |date=2022 |archive-date=13 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180813084845/https://plato.stanford.edu/entries/thomas-kuhn/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Black |first1=Charlene Villaseñor |last2=Álvarez |first2=Mari-Tere |title=Renaissance Futurities: Science, Art, Invention |date=2019 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-96951-3 |language=en }} * {{cite journal |last1=Black |first1=Tim |title=Relevant alternatives and the shifting standards for knowledge |journal=Southwest Philosophy Review |date=2002 |volume=18 |issue=1 |pages=23–32 |doi=10.5840/swphilreview20021813 |language=en }} * {{cite book |last1=Blackburn |first1=Simon |title=The Oxford Dictionary of Philosophy |date=2008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954143-0 |chapter=Ding an sich |chapter-url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095719249 |doi=10.1093/acref/9780199541430.001.0001 |language=en }} * {{cite book |editor1-last=Blayney |editor1-first=Benjamin |title=The King James Bible |date=1769 |publisher=Oxford University Press |url=https://en.wikisource.org/wiki/Bible_(King_James)/Genesis#3:22 |chapter=Genesis |access-date=30 January 2023 |archive-date=30 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130092757/https://en.wikisource.org/wiki/Bible_(King_James)/Genesis#3:22 |url-status=live |oclc=745260506 |language=en }} * {{cite book |last1=Bloor |first1=David |title=Handbook of Epistemology |date=2004 |publisher=Springer Netherlands |isbn=978-1-4020-1986-9 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4020-1986-9_25 |language=en |chapter=Sociology of Scientific Knowledge |pages=919–962 |doi=10.1007/978-1-4020-1986-9_25 }} * {{cite book |last1=Bosančić |first1=Saša |title=The Sociology of Knowledge Approach to Discourse: Investigating the Politics of Knowledge and Meaning-making |date=2018 |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-04872-0 |chapter=Self-positioning of Semi-skilled Workers: Analysing Subjectification Processes with SKAD |language=en }} * {{cite web |last1=Bowen |first1=James |last2=Gelpi |first2=Ettore |last3=Anweiler |first3=Oskar |title=Education |url=https://www.britannica.com/topic/education |website=Encyclopedia Britannica |date=2023 |access-date=30 April 2023 |language=en |archive-date=12 December 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071212112030/http://www.britannica.com/eb/article-47496/education |url-status=live }} * {{cite book |last1=Bowker |first1=John |title=The Concise Oxford Dictionary of World Religions |date=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-280094-7 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780192800947.001.0001/acref-9780192800947-e-4426?rskey=Q7d2v0&result=1 |language=en |archive-date=20 December 2023 |access-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231220175447/https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780192800947.001.0001/acref-9780192800947-e-4426?rskey=Q7d2v0&result=1 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Boyer |first1=Dominic |editor1-last=Harris |editor1-first=Mark |title=Ways of Knowing: Anthropological Approaches to Crafting Experience and Knowledge |date=2007 |publisher=Berghahn Books |isbn=978-1-84545-364-0 |language=en |chapter=1. Of Dialectical Germans and Dialectical Ethnographers: Notes from an Engagement with Philosophy }} * {{cite book |last1=Bukoye |first1=Roseline Olufunke |chapter=Utilization of Instruction Materials as Tools for Effective Academic Performance of Students: Implications for Counselling |title=The 2nd Innovative and Creative Education and Teaching International Conference |date=2019 |page=1395 |doi=10.3390/proceedings2211395 |doi-access=free |publisher=ICETIC |language=en }} * {{cite book |last1=Burke |first1=Peter |title=What Is the History of Knowledge? |date=2015 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-5095-0306-3 |language=en }} * {{cite journal |last1=Burton |first1=David |title=Knowledge and Liberation: Philosophical Ruminations on a Buddhist Conundrum |journal=Philosophy East and West |date=2002 |volume=52 |issue=3 |pages=326–345 |doi=10.1353/pew.2002.0011 |jstor=1400322 |s2cid=145257341 |url=https://www.jstor.org/stable/1400322 |issn=0031-8221 |access-date=17 February 2023 |archive-date=17 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217131701/https://www.jstor.org/stable/1400322 |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Cai |first1=Zixing |last2=Liu |first2=Lijue |last3=Chen |first3=Baifan |last4=Wang |first4=Yong |title=Artificial Intelligence: From Beginning To Date |date=2021 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-12-2371-6 |language=en }} * {{cite web |last1=Cameron |first1=Ross |title=Infinite Regress Arguments |url=https://plato.stanford.edu/entries/infinite-regress/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |date=2018 |access-date=12 June 2022 |archive-date=2 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102233254/https://plato.stanford.edu/entries/infinite-regress/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Campo |first1=Juan Eduardo |title=Encyclopedia of Islam |date=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-2696-8 |page=515 |language=en }} * {{cite book |editor1-last=Carson |editor1-first=Thomas |editor2-last=Cerrito |editor2-first=Joann |title=New Catholic Encyclopedia Vol. 14: Thi–Zwi |date=2003 |publisher=Thomson/Gale |isbn=978-0-7876-4018-7 |page=164 |edition=2nd |language=en }} * {{cite book |last1=Castilho |first1=Luciana V. |last2=Lopes |first2=Heitor S. |chapter=An Ontology-Based System for Knowledge Management and Learning in Neuropediatric Physiotherapy |editor-last1=Szczerbicki |editor-first1=Edward |editor-last2=Nguyen |editor-first2=Ngoc Thanh |title=Smart Information and Knowledge Management: Advances, Challenges, and Critical Issues |date=2009 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-04583-7 |language=en }} * {{cite news |author1=CD staff |title=Knowledge |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/knowledge |website=Cambridge Advanced Learner's Dictionary & Thesaurus |publisher=Cambridge University Press |access-date=3 December 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116203440/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/knowledge |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Celenza |first1=Christopher S. |title=The Italian Renaissance and the Origin of the Humanities: An Intellectual History, 1400–1800 |date=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-83340-0 |language=en }} * {{cite web |last1=Chappell |first1=Sophie-Grace |title=Plato on Knowledge in the ''Theaetetus'' |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-theaetetus/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=12 June 2022 |date=2019 |archive-date=10 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710154406/https://plato.stanford.edu/entries/plato-theaetetus/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Chaudhary |first1=Angraj |editor1-last=Sarao |editor1-first=K.T.S. |editor2-last=Long |editor2-first=Jeffery D. |title=Buddhism and Jainism |date=2017 |publisher=Springer Nature |isbn=978-94-024-0851-5 |chapter=Avijjā |language=en }} * {{cite book |last1=Chaudhary |first1=Angraj |editor1-last=Sarao |editor1-first=K.T.S. |editor2-last=Long |editor2-first=Jeffery D. |title=Buddhism and Jainism |date=2017a |publisher=Springer Nature |isbn=978-94-024-0851-5 |chapter=Wisdom (Buddhism) |language=en }} * {{cite book |last1=Choo |first1=Chun Wei |chapter=Knowledge Management |editor-last1=Schement |editor-first1=Jorge Reina |title=Encyclopedia of Communication and Information |date=2002 |publisher=Macmillan Reference USA |isbn=978-0-02-865385-3 |url=https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/economics-business-and-labor/businesses-and-occupations/knowledge-management |language=en |access-date=1 December 2023 |archive-date=2 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202183023/https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/economics-business-and-labor/businesses-and-occupations/knowledge-management |url-status=live }} * {{cite book |last1=Christopher |first1=Jabez |last2=Prasath |first2=Rajendra |last3=Vanga |first3=Odelu |editor1-last=Groza |editor1-first=Adrian |editor2-last=Prasath |editor2-first=Rajendra |title=Mining Intelligence and Knowledge Exploration: 6th International Conference |date=2018 |publisher=Springer |isbn=978-3-030-05918-7 |language=en |chapter=Expert Intelligence: Theory of the Missing Facet }} * {{cite journal |last1=Clark |first1=Romane |title=Vicious Infinite Regress Arguments |journal=Philosophical Perspectives |date=1988 |volume=2 |pages=369–380 |doi=10.2307/2214081 |jstor=2214081 |language=en }} * {{cite web |last1=Clark |first1=Kelly James |title=Religious Epistemology |url=https://iep.utm.edu/relig-ep/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=21 September 2022 |date=2022 |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921184650/https://iep.utm.edu/relig-ep/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Clegg |first1=Joshua W. |title=Good Science: Psychological Inquiry as Everyday Moral Practice |date=2022 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-00-902181-4 |language=en }} * {{cite journal |last1=Cohen |first1=Emma |title=Anthropology of Knowledge |journal=The Journal of the Royal Anthropological Institute |date=2010 |volume=16 |pages=S193–S202 |doi=10.1111/j.1467-9655.2010.01617.x |jstor=40606072 |hdl=11858/00-001M-0000-0012-9B72-7 |url=https://www.jstor.org/stable/40606072 |hdl-access=free |access-date=26 September 2022 |archive-date=26 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926085332/https://www.jstor.org/stable/40606072 |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Cohen |first1=Robert S. |title=The Natural Sciences and the Social Sciences: Some Critical and Historical Perspectives |date=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-017-3391-5 |language=en }} * {{cite book |last1=Colander |first1=David C. |title=Social Science: An Introduction to the Study of Society |date=2016 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-317-22573-7 |language=en }} * {{cite book |last1=Conner |first1=Clifford D. |title=A People's History of Science: Miners, Midwives, and Low Mechanicks |date=2009 |publisher=Bold Type Books |isbn=978-0-7867-3786-4 |language=en }} * {{cite book |last1=Coser |first1=Lewis A. |title=International Encyclopedia of the Social Sciences |publisher=Gale |isbn=978-0-02-928751-4 |url=https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/sociology-knowledge |language=en |chapter=Knowledge, Sociology of |orig-year=1968 |date=2009 |access-date=7 March 2023 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307092450/https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/sociology-knowledge |url-status=live }} * {{cite book |last1=Cosman |first1=Madeleine Pelner |last2=Jones |first2=Linda Gale |title=Handbook to Life in the Medieval World, 3-Volume Set |date=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0907-7 |language=en }} * {{cite book |last1=Cox |first1=Michael T. |last2=Raja |first2=Anita |title=Metareasoning: Thinking About Thinking |date=2011 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-01480-9 |language=en }} * {{cite book |last1=Danesi |first1=Marcel |title=Encyclopedia of Media and Communication |date=2013 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-1-4426-9553-5 |language=en }} * {{cite journal |last1=Das |first1=Nilanjan |last2=Salow |first2=Bernhard |title=Transparency and the KK Principle |journal=Noûs |date=2018 |volume=52 |issue=1 |pages=3–23 |doi=10.1111/nous.12158 |language=en }} * {{cite journal |last1=Daston |first1=Lorraine |title=The History of Science and the History of Knowledge |journal=KNOW: A Journal on the Formation of Knowledge |date=2017 |volume=1 |issue=1 |pages=131–154 |doi=10.1086/691678 |hdl=11858/00-001M-0000-002C-EDB1-5 |s2cid=164680540 |hdl-access=free |language=en }} * {{cite book |last1=Degenhardt |first1=M. A. B. |title=Education and the Value of Knowledge |date=2019 |publisher=Routledge |isbn=978-1-00-062799-2 |pages=1–6 |language=en }} * {{cite book |last1=Delahunty |first1=Andrew |last2=Dignen |first2=Sheila |title=Oxford Dictionary of Reference and Allusion |date=2012 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-956746-1 |page=365 |language=en |chapter=Tree of Knowledge }} * {{cite web |last1=DePoe |first1=John M. |title=Knowledge by Acquaintance and Knowledge by Description |url=https://iep.utm.edu/knowacq/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=28 May 2022 |archive-date=2 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602105753/https://iep.utm.edu/knowacq/ |url-status=live |date=2022 |language=en }} * {{cite book |last1=Desouza |first1=K. |last2=Awazu |first2=Y. |title=Engaged Knowledge Management: Engagement with New Realities |date=2005 |publisher=Springer |isbn=978-0-230-00607-2 |language=en }} * {{cite book |last1=Dika |first1=Tarek |title=Descartes's Method: The Formation of the Subject of Science |date=2023 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-286986-9 |language=en }} * {{cite book |last1=Dodd |first1=Ashley C. |last2=Zambetti |first2=Benjamin R. |last3=Deneve |first3=Jeremiah |title=Translational Surgery |date=2023 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-90630-2 |language=en |chapter=Scientific Method }} * {{cite journal |last1=Dokic |first1=Jérôme |last2=Égré |first2=Paul |title=Margin for error and the transparency of knowledge |journal=Synthese |date=2009 |volume=166 |issue=1 |pages=1–20 |doi=10.1007/s11229-007-9245-y |jstor=40271154 |url=https://hal.science/ijn_00000479 |archive-date=20 April 2026 |access-date=23 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260420110051/https://hal.science/ijn_00000479 |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Doren |first1=Charles Van |title=A History of Knowledge: Past, Present, and Future |date=1992 |publisher=Random House Publishing Group |isbn=978-0-345-37316-8 |language=en }} * {{cite journal |last1=Dougherty |first1=Trent |title=Faith, Trust, and Testimony |journal=Religious Faith and Intellectual Virtue |date=2014 |pages=97–123 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199672158.003.0005 |isbn=978-0-19-967215-8 |language=en }} * {{cite journal |last1=Dreyer |first1=Jaco S. |title=Practical Theology and the Call for the Decolonisation of Higher Education in South Africa: Reflections and Proposals |journal=HTS Teologiese Studies / Theological Studies |date=2017 |volume=73 |issue=4 |pages=1–7 |doi=10.4102/hts.v73i4.4805 |doi-access=free |language=en }} * {{cite journal |last1=Durán |first1=Juan M. |last2=Formanek |first2=Nico |title=Grounds for Trust: Essential Epistemic Opacity and Computational Reliabilism |journal=Minds and Machines |date=2018 |volume=28 |issue=4 |pages=645–666 |doi=10.1007/s11023-018-9481-6 |s2cid=53102940 |language=en |issn=1572-8641 |doi-access=free |arxiv=1904.01052 }} * {{cite journal |last1=Emaliana |first1=Ive |title=Teacher-Centered or Student-Centered Learning Approach To Promote Learning? |journal=Jurnal Sosial Humaniora |date=2017 |volume=10 |issue=2 |page=59 |doi=10.12962/j24433527.v10i2.2161 |s2cid=148796695 |doi-access=free |language=en }} * {{cite book |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |title=The Oxford Dictionary of Islam |date=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-512558-0 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100125907 |chapter=Madrasa |access-date=15 December 2023 |archive-date=9 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209131614/https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100125907 |url-status=live |language=en }} * {{cite journal |last1=Evans |first1=James A. |last2=Foster |first2=Jacob G. |title=Metaknowledge |journal=Science |date=2011 |volume=331 |issue=6018 |pages=721–725 |doi=10.1126/science.1201765 |pmid=21311014 |bibcode=2011Sci...331..721E |s2cid=220090552 |language=en }} * {{cite book |last1=Faber |first1=Niels R. |last2=Maruster |first2=Laura |last3=Jorna |first3=René J. |chapter=Assessing and Determining Social Sustainability |editor-last1=Jorna |editor-first1=René |title=Sustainable Innovation: The Organisational, Human and Knowledge Dimension |date=2017 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-28034-1 |language=en }} * {{cite book |last1=Fagan |first1=Brian M. |last2=Durrani |first2=Nadia |title=World Prehistory: A Brief Introduction |date=2016 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-317-27910-5 |language=en }} * {{cite journal |last1=Flynn |first1=Mark |title=A Critique of Scientism Not Science per se |journal=Interchange |date=2000 |volume=31 |issue=1 |pages=83–86 |doi=10.1023/a:1007695016458 |s2cid=141495171 |language=en }} * {{cite web |last1=Forrest |first1=Peter |title=The Epistemology of Religion |url=https://plato.stanford.edu/entries/religion-epistemology/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=21 September 2022 |date=2021 |archive-date=10 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710182220/https://plato.stanford.edu/entries/religion-epistemology/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Foxall |first1=Gordon |title=Context and Cognition in Consumer Psychology: How Perception and Emotion Guide Action |date=2017 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-67738-3 |page=75 |language=en }} * {{cite book |last1=Friesen |first1=Norm |title=The Textbook and the Lecture: Education in the Age of New Media |date=2017 |publisher=JHU Press |isbn=978-1-4214-2434-7 |language=en }} * {{cite book |last1=Fumerton |first1=Richard |title=The Oxford Handbook of Skepticism |date=2008 |url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780195183214.001.0001/oxfordhb-9780195183214-e-3 |language=en |chapter=The Problem of the Criterion |pages=34–52 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195183214.003.0003 |isbn=978-0-19-518321-4 |access-date=12 June 2022 |archive-date=2 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602215110/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780195183214.001.0001/oxfordhb-9780195183214-e-3 |url-status=live |publisher=Oxford University Press }} * {{cite book |last1=Fumerton |first1=Richard |title=Foundationalism |year=2022 |doi=10.1017/9781009028868 |isbn=978-1-00-902886-8 |url=https://www.cambridge.org/core/elements/abs/foundationalism/1B82DBB2B5A167EBDD8170F0C5899D81 |language=en |access-date=12 June 2022 |archive-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612112214/https://www.cambridge.org/core/elements/abs/foundationalism/1B82DBB2B5A167EBDD8170F0C5899D81 |url-status=live |publisher=Cambridge University Press }} * {{cite book |last1=Gabriel |first1=Cle-Anne |title=Why Teach with Cases?: Reflections on Philosophy and Practice |date=2022 |publisher=Emerald Group Publishing |isbn=978-1-80382-399-7 |language=en }} * {{cite journal |last1=García-Arnaldos |first1=María Dolores |title=An Introduction to the Theory of Knowledge, Written by O'Brien, D. |journal=History of Philosophy & Logical Analysis |date=2020 |volume=23 |issue=2 |page=508 |doi=10.30965/26664275-20210003 |s2cid=228985437 |issn=2666-4275 |doi-access=free |language=en }} * {{cite journal |last1=Gardiner |first1=J. M. |title=Episodic Memory and Autonoetic Consciousness: A First-person Approach |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=2001 |volume=356 |issue=1413 |pages=1351–1361 |doi=10.1098/rstb.2001.0955 |pmid=11571027 |pmc=1088519 |issn=0962-8436 |language=en }} * {{cite book |last1=Gascoigne |first1=Neil |last2=Thornton |first2=Tim |title=Tacit Knowledge |date=2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-54726-6 |pages=8, 37, 81, 108 |language=en }} * {{cite book |last1=Gauch |first1=Hugh G. |title=Scientific Method in Practice |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-01708-4 |language=en }} * {{cite web |last1=George |first1=Theodore |title=Hermeneutics |url=https://plato.stanford.edu/entries/hermeneutics/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=6 March 2024 |date=2021 |language=en }} * {{cite book |last1=Gertler |first1=Brie |title=Self-Knowledge |date=2010 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-85811-6 |page=1 |language=en |chapter=1. Introduction }} * {{cite web |last1=Gertler |first1=Brie |title=Self-Knowledge |url=https://plato.stanford.edu/entries/self-knowledge/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=22 October 2022 |date=2021 |archive-date=11 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111053236/https://plato.stanford.edu/entries/self-knowledge/ |url-status=live |language=en }} * {{cite web |last1=Gertler |first1=Brie |title=Self-Knowledge > Knowledge of the Self |url=https://plato.stanford.edu/entries/self-knowledge/supplement.html |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=22 October 2022 |date=2021a |archive-date=3 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703092637/https://plato.stanford.edu/entries/self-knowledge/supplement.html |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Ghose |first1=Aurobindo |title=Bande Mataram II |url=https://incarnateword.in/cwsa/7/the-glory-of-god-in-man |chapter=Political Writings and Speeches. 1890–1908: The Glory of God in Man |date=1998 |isbn=978-81-7058-416-2 |access-date=9 March 2023 |archive-date=9 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309124953/https://incarnateword.in/cwsa/7/the-glory-of-god-in-man |url-status=live |publisher=Sri Aurobindo Ashram Publication Department |language=en }} * {{cite book |last1=Gilliot |first1=Claude |editor-last1=Meri |editor-first1=Josef |title=Routledge Revivals: Medieval Islamic Civilization (2006): An Encyclopedia – Volume II |date=2018 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-66813-2 |language=en |chapter=Libraries }} * {{cite journal |last1=Goldman |first1=Alvin I. |title=Discrimination and Perceptual Knowledge |journal=The Journal of Philosophy |date=1976 |volume=73 |issue=20 |pages=771–791 |doi=10.2307/2025679 |jstor=2025679 |language=en }} * {{cite web |last1=Green |first1=Christopher R. |title=Epistemology of Testimony |url=https://iep.utm.edu/ep-testi/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=8 June 2022 |archive-date=7 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307123956/https://iep.utm.edu/ep-testi/ |url-status=live |date=2022 |language=en }} * {{cite web |last1=Gupta |first1=Anil |title=Definitions: 1.1 Real and Nominal Definitions |url=https://plato.stanford.edu/entries/definitions/#ReaNomDef |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=28 May 2022 |date=2021 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501014300/https://plato.stanford.edu/entries/definitions/#ReaNomDef |url-status=live |language=en }} * {{cite web |last1=Gutting |first1=Gary |last2=Oksala |first2=Johanna |title=Michel Foucault |url=https://plato.stanford.edu/entries/foucault/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=18 March 2024 |date=2022 |archive-date=29 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929014350/https://plato.stanford.edu/entries/foucault/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Hamner |first1=M. Gail |title=American Pragmatism: A Religious Genealogy |date=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-515547-1 |page=87 |language=en }} * {{cite book |last1=Hannon |first1=Michael |date=2021 |chapter=Knowledge, Concept of |title=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |chapter-url=https://philpapers.org/rec/HANTCO-45 |doi=10.4324/9780415249126-P031-2 |access-date=12 June 2022 |archive-date=2 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602215108/https://philpapers.org/rec/HANTCO-45 |url-status=live |isbn=978-0-415-07310-3 |language=en }} * {{cite journal |last1=Hansen |first1=Judith Friedman |title=From Background to Foreground: Toward an Anthropology of Learning |journal=Anthropology & Education Quarterly |date=1982 |volume=13 |issue=2 |page=193 |doi=10.1525/aeq.1982.13.2.05x1833m |jstor=3216630 |issn=0161-7761 |doi-access=free |language=en }} * {{cite web |last1=Hasan |first1=Ali |last2=Fumerton |first2=Richard |title=Foundationalist Theories of Epistemic Justification |url=https://plato.stanford.edu/entries/justep-foundational/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=6 June 2022 |date=2018 |archive-date=5 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190805002103/https://plato.stanford.edu/entries/justep-foundational/ |url-status=live |language=en }} * {{cite web |last1=Hasan |first1=Ali |last2=Fumerton |first2=Richard |title=Knowledge by Acquaintance Vs. Description: 1. The Distinction |url=https://plato.stanford.edu/entries/knowledge-acquaindescrip/#Dis |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=28 May 2022 |date=2020 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531070118/https://plato.stanford.edu/entries/knowledge-acquaindescrip/#Dis |url-status=live |language=en }} * {{cite web |last1=Hasan |first1=Ali |last2=Fumerton |first2=Richard |title=Foundationalist Theories of Epistemic Justification |url=https://plato.stanford.edu/entries/justep-foundational/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=11 December 2023 |date=2022 |archive-date=5 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190805002103/https://plato.stanford.edu/entries/justep-foundational/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Hatfield |first1=Gary |title=Routledge Encyclopedia of Philosophy |date=1998 |publisher=Routledge |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/scientific-method/v-1 |language=en |chapter=Scientific Method |isbn=978-0-415-07310-3 |archive-date=29 February 2024 |access-date=4 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229021429/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/scientific-method/v-1 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Haymes |first1=Brian |last2=Özdalga |first2=Elisabeth |title=Concept Of The Knowledge Of God |date=2016 |publisher=Springer |isbn=978-1-349-19066-9 |pages=26–28 |language=en }} * {{cite web |last1=Hepburn |first1=Brian |last2=Andersen |first2=Hanne |title=Scientific Method |url=https://plato.stanford.edu/entries/scientific-method/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=23 July 2022 |date=2021 |archive-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226213921/https://plato.stanford.edu/entries/scientific-method/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Hetherington |first1=Stephen |title=Fallibilism |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |url=https://iep.utm.edu/fallibil/ |access-date=13 December 2023 |archive-date=18 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818125146/https://iep.utm.edu/fallibil/ |url-status=live |language=en }} * {{cite web |last1=Hetherington |first1=Stephen |title=Gettier Problems |url=https://iep.utm.edu/gettier/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=28 May 2022 |archive-date=19 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219085540/http://www.iep.utm.edu/g/gettier.htm |url-status=live |date=2022 |language=en }} * {{cite web |last1=Hetherington |first1=Stephen |title=Knowledge |url=https://iep.utm.edu/knowledg/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=18 May 2022 |archive-date=2 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602105750/https://iep.utm.edu/knowledg/ |url-status=live |date=2022a |language=en }} * {{cite book |last1=Heydorn |first1=Wendy |last2=Jesudason |first2=Susan |title=Decoding Theory of Knowledge for the IB Diploma |date=2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-62842-7 |page=10 |language=en }} * {{cite book |editor1-last=Hill |editor1-first=Sonya D. |title=Encyclopedia of Management |date=2009 |publisher=Gale |isbn=978-1-4144-0691-6 |url=https://www.encyclopedia.com/management/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/knowledge-based-view-firm |language=en |chapter=Knowledge–Based View Of The Firm |access-date=6 March 2023 |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306151834/https://www.encyclopedia.com/management/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/knowledge-based-view-firm |url-status=live }} * {{cite book |last1=Hirschberger |first1=Johannes |title=A Short History Western Philosophy |date=2019 |publisher=Routledge |isbn=978-1-00-031145-7 |language=en }} * {{cite book |last1=Hoad |first1=T. F. |title=The Concise Oxford Dictionary of English Etymology |date=1993 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-283098-2 |language=en }} * {{cite book |last1=Hookway |first1=Christopher |title=The Pragmatic Maxim: Essays on Peirce and Pragmatism |date=2012-11-08 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-958838-1 |language=en }} * {{cite book |last1=Howell |first1=Kerry E. |title=An Introduction to the Philosophy of Methodology |date=2013 |publisher=Sage |isbn=978-1-4462-0298-2 |language=en }} * {{cite book |last1=Hunter |first1=Lynette |title=Mapping Landscapes for Performance as Research: Scholarly Acts and Creative Cartographies |date=2009 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24448-1 |pages=151–153 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230244481_23 |language=en |chapter=Situated Knowledge |doi=10.1057/9780230244481_23 |access-date=19 September 2022 |archive-date=20 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920173930/https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230244481_23 |url-status=live }} * {{cite web |last1=Ichikawa |first1=Jonathan Jenkins |last2=Steup |first2=Matthias |title=The Analysis of Knowledge |url=https://plato.stanford.edu/entries/knowledge-analysis/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=24 May 2022 |date=2018 |archive-date=2 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220502031402/https://plato.stanford.edu/entries/knowledge-analysis/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Johnson |first1=Mark S. |last2=Stearns |first2=Peter N. |title=Education in World History |date=2023 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-317-81337-8 |language=en }} * {{cite book |last1=Jones |first1=Constance |last2=Ryan |first2=James D. |title=Encyclopedia of Hinduism |date=2006 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-7564-5 |language=en }} * {{cite book |last1=Jorna |first1=René |title=Sustainable Innovation: The Organisational, Human and Knowledge Dimension |date=2017 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-28034-1 |language=en }} * {{cite book |last1=Kandel |first1=Abraham |title=Fuzzy Expert Systems |date=1992 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-8493-4297-4 |language=en }} * {{cite book |last1=Kemmis |first1=Stephen |last2=Edwards-Groves |first2=Christine |title=Understanding Education: History, Politics and Practice |date=2017 |publisher=Springer |isbn=978-981-10-6433-3 |language=en }} * {{cite book |last1=Kern |first1=Andrea |title=Sources of Knowledge: On the Concept of a Rational Capacity for Knowledge |date=2017 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-41611-6 |pages=8–10, 133 |language=en }} * {{cite book |last1=Kernis |first1=Michael H. |title=Self-Esteem Issues and Answers: A Sourcebook of Current Perspectives |date=2013 |publisher=Psychology Press |isbn=978-1-134-95270-0 |page=209 |language=en }} * {{cite book |last1=Khatoon |first1=Naima |title=General Psychology |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-5999-8 |language=en |date=2012 }} * {{cite book |last1=Kitchener |first1=Richard F. |editor1-last=O'Donohue |editor1-first=William |editor2-last=Kitchener |editor2-first=Richard F. |title=The Philosophy of Psychology |date=1996 |publisher=Sage |isbn=978-0-85702-612-5 |language=en |chapter=Genetic Epistemology and Cognitive Psychology of Science }} * {{cite journal |last1=Klausen |first1=Søren Harnow |title=Group Knowledge: A Real-world Approach |journal=Synthese |date=2015 |volume=192 |issue=3 |pages=813–839 |doi=10.1007/s11229-014-0589-9 |s2cid=207246817 |url=https://portal.findresearcher.sdu.dk/da/publications/bbee5873-28f2-46d5-94b6-49ef5b18a38b |access-date=13 November 2022 |archive-date=1 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201125116/https://portal.findresearcher.sdu.dk/da/publications/group-knowledge-a-real-world-approach |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last=Klein |first=Peter D. |date=1998 |chapter=Knowledge, Concept of |editor1-last=Craig |editor1-first=Edward |title=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |chapter-url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/knowledge-concept-of/v-1 |doi=10.4324/9780415249126-P031-1 |isbn=978-0-415-25069-6 |oclc=38096851 |access-date=13 June 2022 |archive-date=13 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220613025031/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/knowledge-concept-of/v-1 |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Klenke |first1=Karin |editor1-last=Day |editor1-first=David |title=The Oxford Handbook of Leadership and Organizations |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-021377-0 |language=en |chapter=Sculpting the Contours of the Qualitative Landscape of Leadership Research }} * {{cite journal |last1=Kraft |first1=Tim |title=Scepticism, Infallibilism, Fallibilism |journal=Discipline Filosofiche |date=2012 |volume=22 |issue=2 |pages=49–70 |url=https://philpapers.org/rec/KRASIF |access-date=12 June 2022 |archive-date=2 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602215107/https://philpapers.org/rec/KRASIF |url-status=live |issn=2279-7343 |language=en }} * {{cite book |last1=Kreeft |first1=Peter |last2=Tacelli |first2=Ronald K. |title=Handbook of Christian Apologetics |date=2009 |publisher=InterVarsity Press |isbn=978-0-8308-7544-3 |language=en }} * {{cite book |last1=Kuhn |first1=Thomas S. |title=The Copernican Revolution: Planetary Astronomy in the Development of Western Thought |date=1992 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-41747-2 |language=en }} * {{cite book |last1=Kuruk |first1=Paul |title=Traditional Knowledge, Genetic Resources, Customary Law and Intellectual Property: A Global Primer |date=2020 |publisher=Edward Elgar Publishing |isbn=978-1-78536-848-6 |page=25 |language=en }} * {{cite book |last1=Lackey |first1=Jennifer |title=The Epistemology of Groups |year=2021 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-965660-8 |url=https://academic.oup.com/book/31841/chapter-abstract/267480629?redirectedFrom=fulltext |language=en |access-date=25 October 2022 |archive-date=25 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221025083743/https://academic.oup.com/book/31841/chapter-abstract/267480629?redirectedFrom=fulltext |url-status=live }} * {{cite web |last1=Lammenranta |first1=Markus |title=Epistemic Circularity |url=https://iep.utm.edu/ep-circ/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=12 June 2022 |archive-date=27 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127070943/https://iep.utm.edu/ep-circ/ |url-status=live |date=2022 |language=en }} * {{cite book |last1=Landau |first1=Iddo |title=Finding Meaning in an Imperfect World |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-065768-0 |language=en }} * {{cite book |last1=Thornton |first1=Tim |last2=Lanzer |first2=Peter |editor-last1=Lanzer |editor-first1=Peter |title=Textbook of Catheter-Based Cardiovascular Interventions: A Knowledge-Based Approach |date=2018 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-319-55994-0 |language=en }} * {{cite book |last1=Lee |first1=Jerry Won |title=The Politics of Translingualism: After Englishes |date=2017 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-31051-0 |page=67 |language=en }} * {{cite web |last1=Legg |first1=Catherine |last2=Hookway |first2=Christopher |title=Pragmatism |url=https://plato.stanford.edu/entries/pragmatism/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=24 March 2024 |date=2021 |archive-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008130434/https://plato.stanford.edu/entries/pragmatism/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Legge |first1=Dominic |title=The Trinitarian Christology of St Thomas Aquinas |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-879419-6 |language=en }} * {{cite book |last1=Lehrer |first1=Keith |title=Theory of Knowledge |year=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-19609-7 |language=en |chapter=1. The Analysis of Knowledge }} * {{cite book |last1=Lemos |first1=Noah M. |title=Intrinsic Value: Concept and Warrant |date=1994 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-46207-5 |language=en }} * {{cite book |last1=Lengnick-Hall |first1=Mark L. |last2=Lengnick-Hall |first2=Cynthia A. |title=Human Resource Management in the Knowledge Economy: New Challenges, New Roles, New Capabilities |date=2003 |publisher=Berrett-Koehler Publishers |isbn=978-1-57675-159-6 |language=en }} * {{cite web |last1=Leonard |first1=Nick |title=Epistemological Problems of Testimony |url=https://plato.stanford.edu/entries/testimony-episprob/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=8 June 2022 |date=2021 |archive-date=10 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710155155/https://plato.stanford.edu/entries/testimony-episprob/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Leondes |first1=Cornelius T. |title=Expert Systems: The Technology of Knowledge Management and Decision Making for the 21st Century |date=2001 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-08-053145-8 |language=en }} * {{cite book |last1=Lilley |first1=Simon |last2=Lightfoot |first2=Geoffrey |last3=Amaral |first3=Paulo |title=Representing Organization: Knowledge, Management, and the Information Age |date=2004 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-877541-6 |pages=162–163 |language=en }} * {{cite book |last1=Lycan |first1=William G. |title=On Evidence in Philosophy |date=2019 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256526-6 |pages=21–36 |language=en |chapter=2. Moore Against the New Skeptics }} * {{cite book |last1=Magee |first1=Bryan |last2=Popper |first2=Karl R. |date=1971 |chapter=Conversation with Karl Popper |editor-last=Magee |editor-first=Bryan |title=Modern British Philosophy |publisher=St. Martin's Press |pages=74–75 |oclc=314039 |chapter-url=https://archive.org/details/modernbritishphi0000mage/page/66 |chapter-url-access=registration |isbn=978-0-19-283047-0 |language=en }} * {{cite book |last1=Mahadevan |first1=Kanchana |editor1-last=Ghosh |editor1-first=Manjulika |editor2-last=Ghosh |editor2-first=Raghunath |title=Language and Interpretation: Hermeneutics from East-West Perspective |date=2007 |publisher=Northern Book Centre |isbn=978-81-7211-230-1 |language=en |chapter=Gadamerian Hermeneutics: Between Strangers and Friends }} * {{cite web |last1=Markie |first1=Peter J. |title=Rationalism |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/rationalism/v-1 |website=Routledge Encyclopedia of Philosophy |access-date=8 January 2024 |language=en |date=1998 |archive-date=24 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624203959/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/rationalism/v-1 |url-status=live }} * {{cite web |last1=Markie |first1=Peter |last2=Folescu |first2=M. |title=Rationalism vs. Empiricism |url=https://plato.stanford.edu/entries/rationalism-empiricism/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=29 February 2024 |date=2023 |archive-date=30 August 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060830003555/https://plato.stanford.edu/entries/rationalism-empiricism/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Markman |first1=Arthur B. |title=Encyclopedia of Cognitive Science |date=2006 |publisher=Wiley |isbn=978-0-470-01619-0 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/0470018860.s00558 |language=en |chapter=Knowledge Representation, Psychology of |doi=10.1002/0470018860.s00558 }} * {{cite book |last1=Martin |first1=M. G. F. |chapter=Perception |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/perception/v-1 |title=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |access-date=26 March 2024 |language=en |doi=10.4324/9780415249126-V023-1 |date=1998 |isbn=978-0-415-25069-6 |archive-date=26 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326091535/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/perception/v-1 |url-status=live }} * {{cite web |last1=McCain |first1=Kevin |title=Problem of the Criterion |url=https://iep.utm.edu/problem-of-the-criterion/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=28 May 2022 |archive-date=2 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602105754/https://iep.utm.edu/problem-of-the-criterion/ |url-status=live |date=2022 |language=en }} * {{cite book |last1=McCain |first1=Kevin |last2=Stapleford |first2=Scott |last3=Steup |first3=Matthias |title=Epistemic Dilemmas: New Arguments, New Angles |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-1-00-046851-9 |page=111 |language=en }} * {{cite web |last1=McCormick |first1=Matt |title=Kant, Immanuel: Metaphysics |url=https://iep.utm.edu/kantmeta/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=29 February 2024 |archive-date=28 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240228030351/https://iep.utm.edu/kantmeta/ |url-status=live |language=en }} * {{cite web |last1=McDermid |first1=Douglas |title=Pragmatism: 2b. Anti-Cartesianism |url=https://iep.utm.edu/pragmati/#SH2b |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |date=2023 |access-date=7 March 2023 |archive-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523181337/https://www.iep.utm.edu/pragmati/#SH2b |url-status=live |language=en }} * {{cite journal |last1=McGeer |first1=V. |title=Self-knowledge: Philosophical Aspects |journal=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |date=2001 |pages=13837–13841 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/01073-1 |isbn=978-0-08-043076-8 |publisher=Elsevier |language=en }} * {{cite book |last1=McNabb |first1=David E. |title=Knowledge Management in the Public Sector: A Blueprint for Innovation in Government |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-46669-7 |url=https://books.google.com/books?id=3W1sBgAAQBAJ&pg=PT41 |language=en |date=2015 }} * {{cite journal |last1=Meirmans |first1=Stephanie |last2=Butlin |first2=Roger K. |last3=Charmantier |first3=Anne |last4=Engelstädter |first4=Jan |last5=Groot |first5=Astrid T. |last6=King |first6=Kayla C. |last7=Kokko |first7=Hanna |last8=Reid |first8=Jane M. |last9=Neiman |first9=Maurine |title=Science policies: How should science funding be allocated? An evolutionary biologists' perspective |journal=Journal of Evolutionary Biology |date=2019 |volume=32 |issue=8 |pages=754–768 |doi=10.1111/jeb.13497 |pmid=31215105 |pmc=6771946 |hdl=2164/12705 |hdl-access=free |language=en }} * {{cite book |last1=Mertler |first1=Craig A. |title=Introduction to Educational Research |date=2021 |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1-5443-8834-2 |language=en }} * {{cite book |last1=Miah |first1=Sajahan |title=Russell's Theory of Perception |date=2006 |publisher=Continuum |isbn=978-1-84714-284-9 |pages=19–20 |language=en }} * {{cite web |last1=Michaelian |first1=Kourken |last2=Sutton |first2=John |title=Memory: 3. Episodicity |url=https://plato.stanford.edu/entries/memory/#Epis |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2 October 2021 |date=2017 |archive-date=5 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005180825/https://plato.stanford.edu/entries/memory/#Epis |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Misak |first1=Cheryl |title=Truth, Politics, Morality: Pragmatism and Deliberation |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-82618-6 |page=53 |language=en }} * {{cite book |last1=Mishra |first1=T. K. |title=The Power of Ethics: Some Lessons from the Bhagavad-Gita |date=2021 |publisher=K.K. Publications |page=52 |language=en |isbn=978-81-7844-127-6 }} * {{cite book |last1=Morin |first1=Alain |last2=Racy |first2=Famira |title=The Handbook of Personality Dynamics and Processes |chapter=Dynamic self-processes |date=2021 |pages=365–386 |doi=10.1016/B978-0-12-813995-0.00015-7 |isbn=978-0-12-813995-0 |publisher=Academic Press |language=en }} * {{cite book |last1=Morrison |first1=Robert |title=The Cambridge Handbook of Thinking and Reasoning |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-82417-0 |page=371 |language=en }} * {{cite web |last1=Moser |first1=Paul K. |title=A priori |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/a-priori/v-1 |website=Routledge Encyclopedia of Philosophy |access-date=8 January 2024 |language=en |date=1998 |archive-date=9 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210509122709/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/a-priori/v-1 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Moser |first1=Paul K. |title=The Oxford Handbook of Epistemology |chapter=13. Scientific Knowledge |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-020818-9 |language=en }} * {{cite web |last1=Moser |first1=Paul K. |title=A Posteriori |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/a-posteriori/v-1 |website=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |access-date=18 September 2022 |language=en |date=2016 |archive-date=20 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920170718/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/a-posteriori/v-1 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Mulsow |first1=Martin |editor1-last=Tamm |editor1-first=Marek |editor2-last=Burke |editor2-first=Peter |title=Debating New Approaches to History |date=2018 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-4742-8193-5 |language=en |chapter=6. History of Knowledge }} * {{cite book |last1=Murphy |first1=Patricia |editor1-last=Gipps |editor1-first=Caroline V. |title=Equity in the Classroom: Towards Effective Pedagogy for Girls and Boys |date=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-71682-0 |language=en |chapter=1. Defining Pedagogy }} * {{cite web |last1=Murphy |first1=Peter |title=Coherentism in Epistemology |url=https://iep.utm.edu/coherentism-in-epistemology/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=8 June 2022 |archive-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612112215/https://iep.utm.edu/coherentism-in-epistemology/ |url-status=live |date=2022 |language=en }} * {{cite web |author1=MW Staff |title=Definition of Knowledge |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/knowledge |website=Merriam-Webster |access-date=3 December 2023 |language=en |date=2023 |archive-date=21 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221035457/https://www.merriam-webster.com/dictionary/knowledge |url-status=live }} * {{cite book |last1=Myers |first1=Michael D. |title=Qualitative Research in Business & Management |date=2009 |publisher=Sage Publications |isbn=978-1-4129-2165-7 |language=en }} * {{cite web |last1=Niiniluoto |first1=Ilkka |title=Scientific Progress |url=https://plato.stanford.edu/entries/scientific-progress/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=8 March 2023 |date=2019 |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306151757/https://plato.stanford.edu/entries/scientific-progress/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=O'Brien |first1=Dan |title=An Introduction to the Theory of Knowledge |date=2006 |publisher=Polity |isbn=978-0-7456-3316-9 |language=en }} * {{cite web |last1=O'Brien |first1=Daniel |title=The Epistemology of Perception |url=https://iep.utm.edu/epis-per/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=25 October 2022 |date=2022 |archive-date=8 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090508190020/http://iep.utm.edu/e/epis-per.htm |url-status=live |language=en }} * {{cite web |last1=O'Grady |first1=Paul |title=Relativism |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195396577/obo-9780195396577-0084.xml |website=Oxford Bibliographies |publisher=Oxford University Press |access-date=6 March 2024 |language=en |archive-date=31 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240331145041/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195396577/obo-9780195396577-0084.xml |url-status=live }} * {{cite journal |last1=Olsson |first1=Erik J |title=The Value of Knowledge |journal=Philosophy Compass |date=2011 |volume=6 |issue=12 |pages=874–883 |doi=10.1111/j.1747-9991.2011.00425.x |s2cid=143034920 |url=https://lup.lub.lu.se/record/1887697 |language=en }} * {{cite book |last1=Paden |first1=William E. |title=Encyclopedia of Religion |date=2005 |publisher=Macmillan Reference USA |isbn=978-0-02-865733-2 |edition=2nd |url=https://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/comparative-religion |chapter=Comparative Religion |archive-date=23 March 2024 |access-date=23 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240323132500/https://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/comparative-religion |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Paden |first1=William E. |title=The Routledge Companion to the Study of Religion |date=2009 |publisher=Routledge |url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203868768-19/comparative-religion-william-paden |chapter=Comparative Religion |pages=239–256 |doi=10.4324/9780203868768-19 |isbn=978-0-203-86876-8 |access-date=21 September 2022 |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921184650/https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203868768-19/comparative-religion-william-paden |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Parikh |first1=Rohit |last2=Renero |first2=Adriana |title=Philosophical Explorations of the Legacy of Alan Turing |series=Boston Studies in the Philosophy and History of Science |date=2017 |volume=324 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-53280-6 |pages=93–102 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-53280-6_4 |language=en |chapter=Justified True Belief: Plato, Gettier, and Turing |doi=10.1007/978-3-319-53280-6_4 |access-date=12 June 2022 |archive-date=2 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602105750/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-53280-6_4 |url-status=live }} * {{cite web |last1=Pavese |first1=Carlotta |title=Knowledge How |url=https://plato.stanford.edu/entries/knowledge-how/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=12 December 2023 |date=2022 |archive-date=25 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231125132818/https://plato.stanford.edu/entries/knowledge-how/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Payne |first1=William Harold |editor1-last=Salvatori |editor1-first=Mariolina Rizzi |title=Pedagogy: Disturbing History, 1820–1930 |date=2003 |publisher=University of Pittsburgh Press |isbn=978-0-8229-7246-4 |language=en |chapter=Contributions to the Science of Education and The Education of Teachers }} * {{cite book |last1=Peels |first1=Rik |title=Ignorance: A Philosophical Study |date=2023 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-765451-4 |page=28 |language=en }} * {{cite book |last1=Penelhum |first1=Terence |title=Problems of Religious Knowledge |date=1971 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-333-10633-4 |language=en |chapter=1. Faith, Scepticism and Philosophy }} * {{cite book |last1=Perin |first1=Casey |editor1-last=Arenson |editor1-first=Kelly |title=The Routledge Handbook of Hellenistic Philosophy |date=2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-16812-0 |url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781351168120-23/tranquility-goal-pyrrhonian-skepticism-casey-perin |chapter=23. Tranquility as the Goal in Pyrrhonian Skepticism |pages=285–294 |doi=10.4324/9781351168120-23 |s2cid=225751581 |access-date=12 December 2023 |archive-date=12 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231212092435/https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781351168120-23/tranquility-goal-pyrrhonian-skepticism-casey-perin |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Pinch |first1=T. |title=Confronting Nature: T́he Sociology of Solar-Neutrino Detection |date=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-015-7729-8 |language=en }} * {{cite book |last1=Plantinga |first1=Alvin |editor1-last=Ridder |editor1-first=Jeroen de |editor2-last=Peels |editor2-first=Rik |editor3-last=Woudenberg |editor3-first=Rene van |title=Scientism: Prospects and Problems |date=2018 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-046276-5 |language=en |chapter=Scientism: Who Needs It? }} * {{cite book |last1=Plato |title=Five Dialogues |date=2002 |publisher=Hackett Pub. Co. |pages=89–90, 97b–98a |isbn=978-0-87220-633-5 |url=https://archive.org/details/fivedialogueseut00plat/page/89 |language=en }} * {{cite web |last1=Poston |first1=Ted |title=Foundationalism |url=https://iep.utm.edu/foundationalism-in-epistemology/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 December 2023 |archive-date=3 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111103033308/http://www.iep.utm.edu/found-ep/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Powell |first1=Timothy |title=The Value of Knowledge: The Economics of Enterprise Knowledge and Intelligence |date=2020 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-059304-4 |language=en }} * {{cite book |last1=Power |first1=Edward J. |title=Main Currents in the History of Education |date=1970 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-050581-0 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.$b201970&view=1up&seq=273 |language=en |access-date=3 May 2023 |archive-date=3 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503072835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.$b201970&view=1up&seq=273 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Power |first1=Richenda |title=A Question of Knowledge |date=2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-88375-3 |language=en }} * {{cite journal |title=Recent Work on Epistemic Value |first=Duncan |last=Pritchard |journal=American Philosophical Quarterly |date=2007 |volume=44 |number=2 |pages=85–110 |jstor=20464361 |language=en }} * {{cite book |last1=Pritchard |first1=Duncan |title=What Is This Thing Called Knowledge? |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-57367-7 |language=en }} * {{cite web |last1=Pritchard |first1=Duncan |last2=Turri |first2=John |last3=Carter |first3=J. Adam |title=The Value of Knowledge |url=https://plato.stanford.edu/entries/knowledge-value/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=19 September 2022 |date=2022 |archive-date=10 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710164703/https://plato.stanford.edu/entries/knowledge-value/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Rambachan |first1=Anantanand |title=The Advaita Worldview: God, World, and Humanity |date=2006 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-6851-7 |language=en }} * {{cite book |last1=Reginster |first1=Bernard |editor1-last=Renz |editor1-first=Ursula |title=Self-knowledge: A History |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-022642-8 |language=en |chapter=Self-knowledge as Freedom in Schopenhauer and Freud }} * {{cite book |last1=Reif |first1=Frederick |title=Applying Cognitive Science to Education: Thinking and Learning in Scientific and Other Complex Domains |date=2008 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-18263-8 |language=en }} * {{cite book |last1=Repko |first1=Allen F. |title=Interdisciplinary Research: Process and Theory |date=2008 |publisher=Sage |isbn=978-1-4129-5915-5 |language=en }} * {{cite book |last1=Rescher |first1=Nicholas |title=Routledge Encyclopedia of Philosophy |chapter=Fallibilism |chapter-url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/fallibilism/v-1 |publisher=Routledge |access-date=23 March 2024 |language=en |date=1998 |doi=10.4324/9780415249126-P019-1 |isbn=978-0-415-25069-6 |archive-date=11 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240511154855/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/fallibilism/v-1 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Rescher |first1=Nicholas |title=Epistemic Logic: A Survey of the Logic of Knowledge |date=2005 |publisher=University of Pittsburgh Press |isbn=978-0-8229-7092-7 |language=en }} * {{cite book |last1=Rescher |first1=Nicholas |title=Unknowability: An Inquiry into the Limits of Knowledge |date=2009 |publisher=Lexington books |isbn=978-0-7391-3615-7 |language=en }} * {{cite book |last1=Rescher |first1=Nicholas |chapter=Knowledge, the Limits of |editor1-last=Honderich |editor1-first=Ted |title=The Oxford Companion to Philosophy |date=2005a |publisher=Oxford University Press |url=https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |isbn=978-0-19-926479-7 |archive-date=29 January 2021 |access-date=3 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129082636/https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Rescher |first1=Nicholas |title=Ignorance: On the Wider Implications of Deficient Knowledge |date=2009a |publisher=University of Pittsburgh Press |isbn=978-0-8229-6014-0 |language=en }} * {{cite journal |last1=Rodríguez |first1=Ángel García |title=Fake Barns and Our Epistemological Theorizing |journal=Crítica: Revista Hispanoamericana de Filosofía |date=2018 |volume=50 |issue=148 |pages=29–54 |doi=10.22201/iifs.18704905e.2018.02 |jstor=26767766 |s2cid=171635198 |issn=0011-1503 |doi-access=free |language=en }} * {{cite book |last1=Barnett |first1=Ronald |title=The Idea Of Higher Education |date=1990 |publisher=Open University Press |isbn=978-0-335-09420-2 |page=40 |language=en }} * {{cite book |last1=Rothberg |first1=Helen N. |last2=Erickson |first2=G. Scott |title=From Knowledge to Intelligence: Creating Competitive Advantage in the Next Economy |date=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-0-7506-7762-2 |language=en }} * {{cite web |last1=Russell |first1=Bruce |title=A Priori Justification and Knowledge |url=https://plato.stanford.edu/entries/apriori/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=18 September 2022 |date=2020 |archive-date=12 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812143105/https://plato.stanford.edu/entries/apriori/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Rutten |first1=Emanuel |title=A Critical Assessment of Contemporary Cosmological Arguments: Towards a Renewed Case for Theism |date=2012 |publisher=Vrije Universiteit |isbn=978-90-819608-0-9 |language=en }} * {{cite web |last1=Sayre-McCord |first1=Geoff |title=Metaethics |url=https://plato.stanford.edu/entries/metaethics/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=19 December 2023 |date=2023 |archive-date=2023-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712062506/https://plato.stanford.edu/entries/metaethics/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Scheler |first1=Max |last2=Stikkers |first2=Kenneth W. |title=Problems of a Sociology of Knowledge (Routledge Revivals) |date=2012 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-62334-6 |page=23 |language=en }} * {{cite book |last1=Schneider |first1=W. Joel |last2=McGrew |first2=Kevin S. |editor-last1=Flanagan |editor-first1=Dawn P. |editor-last2=McDonough |editor-first2=Erin M. |title=Contemporary Intellectual Assessment: Theories, Tests, and Issues |date=2022 |publisher=Guilford Publications |isbn=978-1-4625-5203-0 |language=en |chapter=The Cattell-Horn-Carroll Theory of Cognitive Abilities }} * {{cite journal |last1=Schoonenboom |first1=Judith |last2=Johnson |first2=R. Burke |title=How to Construct a Mixed Methods Research Design |journal=KZFSS Kölner Zeitschrift für Soziologie und Sozialpsychologie |date=2017 |volume=69 |issue=S2 |pages=107–131 |doi=10.1007/s11577-017-0454-1 |pmid=28989188 |pmc=5602001 |language=en }} * {{cite book |last1=Sweller |first1=John |editor1-last=Plass |editor1-first=Jan L. |editor2-last=Moreno |editor2-first=Roxana |editor3-last=Brünken |editor3-first=Roland |title=Cognitive Load Theory |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86023-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=mFJe8ZnAb3EC&pg=PA31 |language=en |chapter=Cognitive Load Theory: Recent Theoretical Advances |date=2010 |archive-date=11 March 2025 |access-date=2 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250311182630/https://books.google.com/books?pg=PA31&id=mFJe8ZnAb3EC |url-status=live }} * {{cite web |last1=Schwitzgebel |first1=Eric |title=Belief: 2.1 Occurrent Versus Dispositional Belief |url=https://plato.stanford.edu/entries/belief/#OccuVersDispBeli |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=8 June 2022 |date=2021 |archive-date=15 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115080001/https://plato.stanford.edu/entries/belief/#OccuVersDispBeli |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Shapiro |first1=Stuart C. |title=Encyclopedia of Cognitive Science |date=2006 |publisher=Wiley |isbn=978-0-470-01619-0 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/0470018860.s00058 |language=en |chapter=Knowledge Representation |doi=10.1002/0470018860.s00058 |archive-date=28 February 2024 |access-date=28 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240228164633/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/0470018860.s00058 |url-status=live }} * {{cite journal |last1=Shorten |first1=Allison |last2=Smith |first2=Joanna |title=Mixed methods research: expanding the evidence base |journal=Evidence Based Nursing |date=2017 |volume=20 |issue=3 |pages=74–75 |doi=10.1136/eb-2017-102699 |pmid=28615184 |url=http://ebn.bmj.com/cgi/content/short/20/3/74 |language=en }} * {{cite web |last1=Sinnott-Armstrong |first1=Walter |title=Moral Skepticism |url=https://plato.stanford.edu/entries/skepticism-moral/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=3 March 2024 |date=2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806135129/https://plato.stanford.edu/entries/skepticism-moral/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Sonneveld |first1=Helmi B. |last2=Loening |first2=Kurt L. |title=Terminology: Applications in interdisciplinary communication |date=1993 |publisher=John Benjamins Publishing |isbn=978-90-272-7400-7 |language=en }} * {{cite book |last1=Spaulding |first1=Shannon |chapter=Imagination Through Knowledge |editor-last1=Kind |editor-first1=Amy |editor-last2=Kung |editor-first2=Peter |title=Knowledge Through Imagination |date=2016 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-102619-5 |language=en }} * {{cite journal |last1=Stanley |first1=Jason |last2=Williamson |first2=Timothy |title=Knowing How |journal=The Journal of Philosophy |date=2001 |volume=98 |issue=8 |pages=411–444 |doi=10.2307/2678403 |jstor=2678403 |language=en }} * {{cite journal |last1=Stehr |first1=Nico |last2=Adolf |first2=Marian T. |title=The Price of Knowledge |journal=Social Epistemology |date=2016 |volume=30 |issue=5–6 |pages=483–512 |doi=10.1080/02691728.2016.1172366 |language=en }} * {{cite book |last1=Steinberg |first1=Sheila |title=Introduction to Communication Course Book 1: The Basics |date=1995 |publisher=Juta and Company Ltd |isbn=978-0-7021-3649-8 |language=en }} * {{cite web |last1=Steup |first1=Matthias |last2=Neta |first2=Ram |title=Epistemology |url=https://plato.stanford.edu/entries/epistemology/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=22 May 2022 |date=2020 |archive-date=21 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721023728/https://plato.stanford.edu/entries/epistemology/ |url-status=live |language=en }} * {{cite journal |last1=Stevenson |first1=Leslie |title=Opinion, Belief or Faith, and Knowledge |journal=Kantian Review |date=2003 |volume=7 |pages=72–101 |doi=10.1017/S1369415400001746 |language=en }} * {{cite book |last1=Stoltz |first1=Jonathan |title=Illuminating the Mind: An Introduction to Buddhist Epistemology |date=2021 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-090756-3 |language=en }} * {{cite web |last1=Stroll |first1=Avrum |title=Epistemology |url=https://www.britannica.com/topic/epistemology |website=Encyclopædia Britannica |access-date=20 May 2022 |language=en |archive-date=10 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190710175341/https://www.britannica.com/topic/epistemology |url-status=live |date=2023 }} * {{cite web |last1=Sudduth |first1=Michael |title=Defeaters in Epistemology: 2b Defeasibility Analyses and Propositional Defeaters |url=https://iep.utm.edu/defeaters-in-epistemology/#SH2b |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=17 May 2022 |archive-date=2 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602105748/https://iep.utm.edu/defeaters-in-epistemology/#SH2b |url-status=live |date=2022 |language=en }} * {{cite book |last1=Swartley |first1=Keith E. |title=Encountering the World of Islam |date=2005 |publisher=InterVarsity Press |isbn=978-0-8308-5644-2 |page=63 |language=en }} * {{cite book |last1=Sweller |first1=John |last2=Ayres |first2=Paul |last3=Kalyuga |first3=Slava |title=Cognitive Load Theory |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4419-8126-4 |language=en |date=2011 }} * {{cite web |last1=Thakchoe |first1=Sonam |title=The Theory of Two Truths in India |url=https://plato.stanford.edu/entries/twotruths-india/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=6 June 2022 |date=2022 |archive-date=16 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516210648/https://plato.stanford.edu/entries/twotruths-india/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Travers |first1=Max |title=Qualitative Research through Case Studies |date=2001 |publisher=Sage |isbn=978-1-4462-7627-3 |language=en }} * {{cite book |last1=Trefil |first1=James |title=Science in World History |date=2012 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-49929-6 |language=en |chapter=Islamic Science }} * {{cite web |last1=Truncellito |first1=David A. |title=Epistemology |url=https://iep.utm.edu/epistemo/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=8 March 2023 |date=2023 |archive-date=13 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113223803/https://iep.utm.edu/epistemo/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Tufari |first1=P. |title=New Catholic Encyclopedia |date=2003 |publisher=Thomson/Gale |isbn=978-0-7876-4008-8 |language=en |chapter=Knowledge, Sociology of }} * {{cite web |last1=Turri |first1=John |last2=Alfano |first2=Mark |last3=Greco |first3=John |title=Virtue Epistemology: 6. Epistemic Value |url=https://plato.stanford.edu/entries/epistemology-virtue/#EpisValu |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=20 September 2022 |date=2021 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326030005/https://plato.stanford.edu/entries/epistemology-virtue/#EpisValu |url-status=live |language=en }} * {{cite journal |last1=Unger |first1=Peter |title=A Defense of Skepticism |journal=The Philosophical Review |date=1971 |volume=80 |issue=2 |pages=198–219 |doi=10.2307/2184030 |jstor=2184030 |publisher=Duke University Press |language=en }} * {{cite book |last1=Van Nieuwenhove |first1=Rik |editor1-last=Howells |editor1-first=Edward |editor2-last=McIntosh |editor2-first=Mark A. |title=The Oxford Handbook of Mystical Theology |date=2020 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-103406-0 |language=en |chapter=Trinitarian Indwelling }} * {{cite book |last1=Vempala |first1=Naresh N. |editor1-last=Thompson |editor1-first=William Forde |title=Music in the Social and Behavioral Sciences: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1-4522-8302-9 |language=en |chapter=Creativity, Theories of Musical }} * {{cite journal |last=Walton |first=Douglas N. |date=2005 |title=Pragmatic and Idealized Models of Knowledge and Ignorance |journal=American Philosophical Quarterly |volume=42 |issue=1 |pages=59–69 [59, 64] |jstor=20010182 |language=en }} * {{cite book |last1=Walton |first1=Linda |chapter=Educational Institutions |editor-last1=Kedar |editor-first1=Benjamin Z. |editor-last2=Wiesner-Hanks |editor-first2=Merry E. |title=The Cambridge World History: Volume 5, Expanding Webs of Exchange and Conflict, 500CE–1500CE |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-29775-9 |language=en }} * {{cite book |last1=Watkins |first1=Chris |last2=Mortimore |first2=Peter |title=Understanding Pedagogy and its Impact on Learning |date=1999 |publisher=Sage |doi=10.4135/9781446219454 |isbn=978-1-85396-453-4 |url=https://sk.sagepub.com/books/understanding-pedagogy-and-its-impact-on-learning/n1.xml |chapter=Pedagogy: What do we Know? |archive-date=12 July 2022 |access-date=23 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220712120304/https://sk.sagepub.com/books/understanding-pedagogy-and-its-impact-on-learning/n1.xml |url-status=live |language=en }} * {{cite web |last1=Weisberg |first1=Jonathan |title=Formal Epistemology |url=https://plato.stanford.edu/entries/formal-epistemology/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=5 June 2022 |date=2021 |archive-date=14 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150314172053/https://plato.stanford.edu/entries/formal-epistemology/ |url-status=live |language=en }} * {{cite web |last1=Williams |first1=Garrath |title=Kant's Account of Reason |url=https://plato.stanford.edu/entries/kant-reason/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=29 February 2024 |date=2023 |language=en }} * {{cite book |last1=Wilson |first1=Timothy D. |title=Strangers to Ourselves: Discovering the Adaptive Unconscious |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=0-674-00936-3 |language=en }} * {{cite web |last1=Windt |first1=Jennifer M. |title=Dreams and Dreaming |url=https://plato.stanford.edu/entries/dreams-dreaming/#CartDreaSkep |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=12 December 2023 |date=2021 |archive-date=1 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201125124/https://plato.stanford.edu/entries/dreams-dreaming/#CartDreaSkep |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Wise |first1=C. |title=Chomsky and Deconstruction: The Politics of Unconscious Knowledge |date=2011 |publisher=Springer |isbn=978-0-230-11705-1 |language=en }} * {{cite book |last1=Witzel |first1=Morgen |title=Management: The Basics |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-36172-4 |language=en }} * {{cite journal |last1=Woolf |first1=Raphael |title=Plato and the Norms of Thought |journal=Mind |date=2013 |volume=122 |issue=485 |pages=171–216 |doi=10.1093/mind/fzt012 |url=https://academic.oup.com/mind/article/122/485/171/961176 |issn=0026-4423 |access-date=18 September 2022 |archive-date=20 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920172241/https://academic.oup.com/mind/article/122/485/171/961176 |url-status=live |doi-access=free |language=en }} * {{cite book |last1=Woolfolk |first1=Anita |last2=Margetts |first2=Kay |title=Educational Psychology Australian Edition |date=2012 |publisher=Pearson Higher Education AU |isbn=978-1-4425-5145-9 |page=251 |language=en }} * {{cite book |last1=Yanofsky |first1=Noson S. |title=The Outer Limits of Reason: What Science, Mathematics, and Logic Cannot Tell Us |date=2013 |publisher=The MIT Press |isbn=978-0-262-01935-4 |language=en }} * {{cite book |last1=Zagzebski |first1=Linda |date=1999 |chapter=What Is Knowledge? |editor1-last=Greco |editor1-first=John |editor2-last=Sosa |editor2-first=Ernest |title=The Blackwell Guide to Epistemology |publisher=Blackwell |pages=92–116 |chapter-url=https://philpapers.org/rec/ZAGWIK |isbn=978-0-631-20290-5 |oclc=39269507 |doi=10.1002/9781405164863.ch3 |s2cid=158886670 |access-date=12 June 2022 |archive-date=2 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602215147/https://philpapers.org/rec/ZAGWIK |url-status=live |language=en }} {{Refend}} == Lidhje të jashtme == * [https://www.inphoproject.org/taxonomy/2390 Njohuria në InPhO] * [https://philpapers.org/categories/knowledge Njohuria në PhilPapers] {{Navboxes |list= {{Temat e inteligjencës njerëzore}} }} {{Authority control}} [[Kategoria:Njohuri| ]] [[Kategoria:Koncepte në epistemologji]] [[Kategoria:Koncepte në filozofinë e mendjes]] [[Kategoria:Inteligjencë]] [[Kategoria:Përmbajtje mendore]] [[Kategoria:Virtyte]] [[Kategoria:Artikuj kryesorë]] j29mailfunx4jlu7mwvo4hhgdmtxpmr 3059128 3059126 2026-10-23T18:58:55Z Arianit 106 3059128 wikitext text/x-wiki {{Short description|Vetëdije për fakte ose kompetencë}} {{Artikull i mirë}} {{Pp-semi-indef}} {{Pp-move-indef}} {{Use dmy dates|date=May 2020}} [[Skeda:Tetradrachm Athens 480-420BC MBA Lyon.jpg|thumb|upright=1.1|alt=Monedhë që tregon bufin e Athinës|{{ill|Bufi i Athinës|en|Owl of Athena}}, një simbol i njohurisë në botën perëndimore]] '''Njohuria''' është vetëdije për fakte (njohuri përshkruese), njohje me individë dhe situata ({{ill|Njohja e drejtpërdrejtë|en|Knowledge by acquaintance|lt=njohje e drejtpërdrejtë}}) ose një aftësi praktike ({{ill|Njohuria procedurale|en|Procedural knowledge|lt=njohuri procedurale}}). Njohuria përshkruese, e quajtur edhe ''njohuri propozicionale'', shpesh karakterizohet si [[Besimi (epistemologji)|besim]] i [[E vërteta|vërtetë]] që dallohet nga mendimi ose hamendja në sajë të {{ill|Justifikimi (epistemologji)|en|Justification (epistemology)|lt=justifikimit}}. Ndërsa filozofët bien gjerësisht dakord se njohuria propozicionale është një formë e besimit të vërtetë, shumë kontroversa përqendrohen te justifikimi. Kjo përfshin pyetje të tilla si: si duhet kuptuar justifikimi, a është ai i nevojshëm fare dhe a nevojitet diçka tjetër përveç tij. Këto kontroversa u intensifikuan në gjysmën e dytë të shekullit XX për shkak të një sërë eksperimentesh mendore të quajtura ''rastet Gettier'', të cilat nxitën përkufizime alternative. Njohuria mund të prodhohet në shumë mënyra. Burimi kryesor i njohurisë empirike është [[perceptimi]], i cili përfshin përdorimin e [[shqisa]]ve për të mësuar rreth botës së jashtme. {{ill|Introspeksioni|en|Introspection|lt=Introspeksioni}} u mundëson njerëzve të mësojnë për gjendjet dhe proceset e tyre të brendshme mendore. Burime të tjera të njohurisë përfshijnë [[Kujtesa|kujtesën]], intuitën racionale, {{ill|Inferenca|en|Inference|lt=inferencën}} dhe {{ill|Dëshmia|en|Testimony|lt=dëshminë}}.{{Efn|Në këtë kontekst, dëshmia është ajo që raportojnë njerëzit e tjerë, si me gojë ashtu edhe me shkrim.}} Sipas {{ill|Fundacionalizmi|en|Foundationalism|lt=fundacionalizmit}}, disa prej këtyre burimeve janë themelore në kuptimin që mund të justifikojnë besime, pa u varur nga gjendje të tjera mendore. {{ill|Koherentizmi|en|Coherentism|lt=Koherentistët}} e hedhin poshtë këtë pohim dhe pohojnë se një shkallë e mjaftueshme e koherencës midis të gjitha gjendjeve mendore të personit që beson është e nevojshme për njohurinë. Sipas {{ill|Infinitizmi|en|Infinitism|lt=infinitizmit}}, nevojitet një zinxhir i pafund besimesh. Disiplina kryesore që heton njohurinë është [[epistemologjia]], e cila studion çfarë dinë njerëzit, si arrijnë ta dinë dhe çfarë do të thotë të dish diçka. Ajo diskuton vlerën e njohurisë dhe tezën e [[Skepticizmi filozofik|skepticizmit filozofik]], i cili vë në pikëpyetje mundësinë e njohurisë. Njohuria është e rëndësishme për shumë fusha, si [[shkenca]]t, të cilat synojnë të fitojnë njohuri duke përdorur [[Metoda shkencore|metodën shkencore]] të bazuar në eksperimentim të përsëritshëm, {{ill|Vëzhgimi|en|Observation|lt=vëzhgim}} dhe [[Matja|matje]]. Fe të ndryshme pohojnë se njerëzit duhet të kërkojnë njohurinë dhe se Zoti ose hyjnorja është burimi i njohurisë. Antropologjia e njohurisë studion se si njohuria fitohet, ruhet, rikthehet dhe komunikohet në kultura të ndryshme. {{ill|Sociologjia e njohurisë|en|Sociology of knowledge}} shqyrton në cilat rrethana sociohistorike lind njohuria dhe çfarë pasojash sociologjike ka. [[Historia e njohurisë]] heton se si njohuria në fusha të ndryshme është zhvilluar dhe evoluar gjatë rrjedhës së historisë. == Përkufizimet == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Përkufizimet e njohurisë|en|Definitions of knowledge}}}} Njohuria është një formë e familjaritetit, e [[Dijenia|dijenisë]], e [[Të kuptuarit|të të kuptuarit]] ose e njohjes. Ajo shpesh përfshin zotërimin e informacionit të mësuar përmes [[Përvoja|përvojës]]<ref>{{Harvnb|AHD staff|2022a}}; {{Harvnb|MW Staff|2023}}; {{Harvnb|CD staff}}</ref> dhe mund të kuptohet si një sukses [[Kognicioni|kognitiv]] ose si një kontakt epistemik me realitetin, si kur bëhet një zbulim.<ref>{{Harvnb|Zagzebski|1999|p=109}}; {{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=Seksioni hyrës, §&nbsp;1. The Varieties of Cognitive Success}}</ref> Shumë përkufizime akademike përqendrohen te {{ill|Njohuria propozicionale|en|Propositional knowledge|lt=njohuria propozicionale}} në formën e besimit në fakte të caktuara, si në rastin "E di që Dave është në shtëpi".<ref>{{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018|loc=§&nbsp;1.1 The Truth Condition, §&nbsp;1.2 The Belief Condition}}; {{Harvnb|Klein|1998|loc=§&nbsp;1. The Varieties of Knowledge}}; {{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;1b. Knowledge-That}}; {{Harvnb|Stroll|2023|loc=§ The Nature of Knowledge}}</ref> Lloje të tjera njohurie përfshijnë njohjen se si, në formën e kompetencës praktike, si në rastin "ajo di të notojë", dhe {{ill|Njohja e drejtpërdrejtë|en|Knowledge by acquaintance|lt=njohja e drejtpërdrejtë}} si një familjaritet me objektin e njohur bazuar në përvojën e mëparshme të drejtpërdrejtë, si ta njohësh dikë personalisht.<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;1. Kinds of Knowledge}}; {{Harvnb|Stanley|Williamson|2001|pp=[https://philpapers.org/rec/WILKHV 411–412]}}; {{Harvnb|Zagzebski|1999|p=92}}</ref> Njohuria shpesh kuptohet si një gjendje e një personi individual, por mund t'i referohet edhe një karakteristike të një grupi njerëzish, si njohuri grupore, njohuri shoqërore ose njohuri kolektive.<ref>{{Harvnb|Klausen|2015|pp=[https://portal.findresearcher.sdu.dk/da/publications/bbee5873-28f2-46d5-94b6-49ef5b18a38b 813–818]}}; {{Harvnb|Lackey|2021|pp=111–112}}</ref> Disa shkenca sociale e kuptojnë njohurinë si një fenomen të gjerë shoqëror që i ngjan [[Kultura|kulturës]].<ref>{{Harvnb|Allwood|2013|pp=[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118339893.wbeccp025 69–72]}}; {{Harvnb|Allen|2005|loc=§ Sociology of Knowledge}}; {{Harvnb|Barth|2002|p=1}}</ref> Termi mund të tregojë gjithashtu njohuri të ruajtur në dokumente, si "njohuria e ruajtur në bibliotekë"<ref>{{Harvnb|AHD staff|2022a}}; {{Harvnb|Magee|Popper|1971|pp=[https://archive.org/details/modernbritishphi0000mage/page/74 74–75]}}</ref> ose {{ill|Baza e njohurive|en|Knowledge base|lt=baza e njohurive}} e një {{ill|Sistemi ekspert|en|Expert system|lt=sistemi ekspert}}.<ref>{{Harvnb|AHD staff|2022b}}; {{Harvnb|Walton|2005|pp=59, 64}}</ref> Njohuria është e lidhur ngushtë me [[Inteligjenca|inteligjencën]], por inteligjenca ka të bëjë më shumë me aftësinë për të përvetësuar, përpunuar dhe zbatuar informacionin, ndërsa njohuria ka të bëjë me informacionin dhe aftësitë që një person tashmë i zotëron.<ref>{{Harvnb|Rothberg|Erickson|2005|pp=[https://books.google.com/books?id=GT7qIH4PPmMC 5, 14–15]}}; {{Harvnb|Christopher|Prasath|Vanga|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=9nSADwAAQBAJ&pg=PA93 93–94]}}; {{Harvnb|AHD staff|2022a}}; {{Harvnb|AHD staff|2022c}}</ref> Fjala angleze ''knowledge'' ka rrënjët në fjalën e [[Gjuha e vjetër angleze|anglishtes së vjetër]] të shekullit të 12-të {{lang|ang|cnawan}}, e cila vjen nga fjala e [[Gjermanishtja e Vjetër e Lartë|gjermanishtes së vjetër të lartë]] {{lang|goh|gecnawan}}.<ref>{{Harvnb|Hoad|1993|pp=254–255}}; {{Harvnb|Wise|2011|p=[https://books.google.com/books?id=EathAQAAQBAJ&pg=PT80 80]}}</ref> Fjala angleze përfshin kuptime të ndryshme që disa gjuhë të tjera i dallojnë duke përdorur disa fjalë.<ref>{{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;2. What Is Knowledge?}}</ref> Në greqishten e vjetër, për shembull, përdoreshin katër terma të rëndësishëm për njohurinë: ''{{ill|Episteme|en|lt=epistēmē}}'' (njohuri teorike e pandryshueshme), ''{{ill|Techne|en|lt=technē}}'' (njohuri teknike eksperte), ''mētis'' (njohuri strategjike) dhe ''{{ill|Gnosis|en|lt=gnōsis}}'' (njohuri intelektuale personale).<ref>{{Harvnb|Allen|2005}}</ref> Disiplina kryesore që studion njohurinë quhet [[Epistemologjia|epistemologji]] ose teoria e njohurisë. Ajo shqyrton natyrën e njohurisë dhe të justifikimit, mënyrën se si lind njohuria dhe vlerën që ajo ka. Tema të tjera përfshijnë llojet e ndryshme të njohurisë dhe kufijtë e asaj që mund të njihet.<ref>{{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=Seksioni hyrës}}; {{Harvnb|Truncellito|2023|loc=Seksioni hyrës}}; {{Harvnb|Moser|2005|p=[https://books.google.com/books?id=5NJjAwAAQBAJ&pg=PA3 3]}}</ref> Megjithë marrëveshjet rreth karakteristikave të përgjithshme të njohurisë, përkufizimi i saj i saktë është i diskutueshëm. Disa përkufizime përqendrohen vetëm te tiparet më të spikatura të njohurisë për të dhënë një karakterizim praktikisht të dobishëm.<ref>{{Harvnb|Zagzebski|1999|p=99}}; {{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;2. Knowledge as a Kind}}</ref> Një qasje tjetër, e quajtur ''analizë e njohurisë'', përpiqet të japë një përkufizim teorikisht të saktë duke renditur kushtet që janë individualisht të nevojshme dhe së bashku të mjaftueshme,<ref>{{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018|loc=Seksioni hyrës}}; {{Harvnb|Hannon|2021|loc=Knowledge, Concept of}}; {{Harvnb|Lehrer|2015|loc=[https://books.google.com/books?id=yKG9CgAAQBAJ&pg=PA1 1. The Analysis of Knowledge]}}; {{Harvnb|Zagzebski|1999|pp=92, 96–97}}</ref> ngjashëm me mënyrën se si [[Kimia|kimistët]] analizojnë një mostër duke kërkuar një listë të të gjithë elementeve kimike që e përbëjnë atë.<ref>{{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018|loc=Seksioni hyrës}}; {{Harvnb|Zagzebski|1999|p=96}}; {{Harvnb|Gupta|2021}}</ref> Sipas një këndvështrimi tjetër, njohuria është një gjendje unike që nuk mund të analizohet në terma të fenomeneve të tjera.<ref>{{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018|loc=§&nbsp;7. Is Knowledge Analyzable?}}</ref> Disa studiues e mbështetin përkufizimin e tyre në intuita abstrakte, ndërsa të tjerë përqendrohen te raste konkrete<ref>{{Harvnb|Pritchard|2013|loc=[https://books.google.com/books?id=sfUhAQAAQBAJ 3 Defining knowledge]}}; {{Harvnb|McCain|2022|loc=Seksioni hyrës, §&nbsp;2. Chisholm on the Problem of the Criterion}}; {{Harvnb|Fumerton|2008|pp=[https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780195183214.001.0001/oxfordhb-9780195183214-e-3 34–36]}}</ref> ose mbështeten te mënyra se si termi përdoret në gjuhën e përditshme.<ref>{{Harvnb|Stroll|2023|loc=§ The Origins of Knowledge, § Analytic Epistemology}}; {{Harvnb|Lehrer|2015|loc=[https://books.google.com/books?id=yKG9CgAAQBAJ&pg=PA1 1. The Analysis of Knowledge]}}; {{Harvnb|García-Arnaldos|2020|p=[https://brill.com/view/journals/hpla/23/2/article-p507_11.xml 508]}}</ref> Ka gjithashtu mospajtim rreth pyetjes nëse njohuria është një fenomen i rrallë që kërkon standarde të larta apo një fenomen i zakonshëm që gjendet në shumë situata të përditshme.<ref>{{Harvnb|Hetherington|loc=§&nbsp;8. Implications of Fallibilism: No Knowledge?}}; {{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;6. Standards for Knowing}}; {{Harvnb|Black|2002|pp=[https://www.pdcnet.org/swphilreview/content/swphilreview_2002_0018_0001_0023_0032 23–32]}}</ref> === Analiza e njohurisë === {{Hatnote|Shiko gjithashtu: [[Besimi (epistemologji)]] dhe {{ill|Përkufizimet e njohurisë|en|Definitions of knowledge}}}} [[Skeda:Justified true belief.png|thumb|alt=Diagrami Ven i besimit të vërtetë të justifikuar|Përkufizimi i njohurisë si besim i vërtetë i justifikuar diskutohet shpesh në literaturën akademike.]] Një përkufizim i diskutuar shpesh e karakterizon njohurinë si besim i vërtetë i justifikuar. Ky përkufizim përcakton tre veçori thelbësore: njohuria është (1) një [[Besimi (epistemologji)|besim]] që është (2) i vërtetë dhe (3) i justifikuar.<ref>{{Harvnb|Klein|1998|loc=Lead Section, §&nbsp;3. Warrant}}; {{Harvnb|Zagzebski|1999|pp=99–100}}</ref>{{Efn|Një qasje e ngjashme ishte trajtuar tashmë në [[Filozofia e lashtë greke|filozofinë e lashtë greke]] në dialogun e Platonit ''Teeteti'', ku [[Sokrati]] meditoi mbi dallimin midis njohurisë dhe besimit të vërtetë, por e refuzoi këtë përkufizim.<ref>{{Harvnb|Allen|2005|loc=Lead Section, § Gettierology}}; {{Harvnb|Parikh|Renero|2017|pp=[https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-53280-6_4 93–102]}}; {{Harvnb|Chappell|2019|loc=§&nbsp;8. Third Definition (D3): 'Knowledge Is True Judgement With an Account': 201d–210a}}</ref>}} [[E vërteta]] është një veçori e njohurisë që pranohet gjerësisht. Kjo nënkupton që, ndonëse është e mundur të besosh diçka të pavërtetë, nuk mund të dish diçka të pavërtetë.<ref>{{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018|loc=§&nbsp;1.1 The Truth Condition}}; {{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;1b. Knowledge-That, §&nbsp;5. Understanding Knowledge?}}; {{Harvnb|Stroll|2023|loc=§ The Nature of Knowledge}}</ref>{{Efn|E vërteta zakonisht lidhet me objektivitetin. Ky këndvështrim hidhet poshtë nga relativizmi për të vërtetën, i cili argumenton se ajo që është e vërtetë varet nga këndvështrimi i personit.<ref>{{Harvnb|Landau|2017|pp=[https://books.google.com/books?id=fDoqDwAAQBAJ&pg=PA119 119–120]}}; {{Harvnb|O'Grady}}</ref>}} Fakti që njohuria është një formë besimi nënkupton që nuk mund të dish diçka nëse nuk e beson atë. Disa shprehje të përditshme duket se e shkelin këtë parim, si pohimi «Nuk e besoj, e di!». Por qëllimi i shprehjeve të tilla zakonisht është të theksojë sigurinë e dikujt, jo të mohojë që aty përfshihet një besim.<ref>{{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018|loc=§&nbsp;1.2 The Belief Condition}}; {{Harvnb|Klein|1998|loc=§&nbsp;1. The Varieties of Knowledge}}; {{Harvnb|Zagzebski|1999|p=93}}</ref> Debati kryesor rreth këtij përkufizimi ka të bëjë me veçorinë e tij të tretë: {{ill|Justifikimi (epistemologji)|en|Justification (epistemology)|lt=justifikimin}}.<ref>{{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018|loc=§&nbsp;1.3 The Justification Condition, §&nbsp;6. Doing Without Justification?}}; {{Harvnb|Klein|1998|loc=Lead Section, §&nbsp;3. Warrant}}; {{Harvnb|Zagzebski|1999|p=100}}</ref> Ky komponent shpesh përfshihet për shkak të përshtypjes se disa besime të vërteta nuk janë forma njohurie, si besime të bazuara në [[Besëtytnia|besëtytni]], në hamendje me fat ose në {{ill|Arsyetimi|en|Reasoning|lt=arsyetim të gabuar}}. Për shembull, një person që hamendëson se një hedhje e monedhës do të dalë «kokë» zakonisht nuk e di këtë, edhe nëse besimi i tij rezulton i vërtetë. Kjo tregon se njohuria është më shumë sesa thjesht të kesh të drejtë për diçka.<ref>{{Harvnb|Klein|1998|loc=§&nbsp;2. Propositional Knowledge Is Not Mere True Belief, §&nbsp;3. Warrant}}; {{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;5a. The Justified-True-Belief Conception of Knowledge, §&nbsp;6e. Mere True Belief}}; {{Harvnb|Lehrer|2015|loc=[https://books.google.com/books?id=yKG9CgAAQBAJ&pg=PA1 1. The Analysis of Knowledge]}}; {{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018|loc=§&nbsp;1.3 The Justification Condition}}</ref> Këto raste përjashtohen duke kërkuar që besimet të kenë justifikim që të konsiderohen si njohuri.<ref>{{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018|loc=§&nbsp;1.3 The Justification Condition}}; {{Harvnb|Klein|1998|loc=§&nbsp;3. Warrant}}; {{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;5a. The Justified-True-Belief Conception of Knowledge, §&nbsp;6e. Mere True Belief}}</ref> Disa [[Filozofia|filozofë]] mbajnë se një besim është i justifikuar nëse bazohet në dëshmi, e cila mund të marrë formën e gjendjeve mendore si përvoja, [[kujtesa]] dhe besime të tjera. Të tjerë pohojnë se besimet janë të justifikuara nëse prodhohen nga procese të besueshme, si [[perceptimi]] shqisor ose arsyetimi logjik.<ref>{{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018|loc=§&nbsp;1.3 The Justification Condition, §&nbsp;6.1 Reliabilist Theories of Knowledge}}; {{Harvnb|Klein|1998|loc=§&nbsp;4. Foundationalism and Coherentism, §&nbsp;6. Externalism}}; {{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;5a. The Justified-True-Belief Conception of Knowledge, §&nbsp;7. Knowing’s Point}}</ref> [[Skeda:Justified True Belief model of knowledge.svg|thumb|upright=1.3|alt=Diagrami Ven i besimit të vërtetë të justifikuar që nuk përbën njohuri|Problemi i Gettier-it bazohet në idenë se disa besime të vërteta të justifikuara nuk përbëjnë njohuri.]] Përkufizimi i njohurisë si besim i vërtetë i justifikuar u kritikua ashpër në shekullin XX, kur epistemologu {{ill|Edmund Gettier|en}} formuloi një seri kundërshembujsh.<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022|loc=Lead Section, § Introduction}}</ref> Ata pretendojnë të paraqesin raste konkrete të besimeve të vërteta të justifikuara që nuk përbëjnë njohuri. Arsyeja e dështimit të tyre zakonisht është një formë rastësie epistemike: besimet janë të justifikuara, por justifikimi i tyre nuk ka lidhje me të vërtetën.<ref>{{Harvnb|Klein|1998|loc=§&nbsp;5. Defeasibility Theories}}; {{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;5. Understanding Knowledge?}}; {{Harvnb|Zagzebski|1999|p=100}}</ref> Në një shembull të njohur, një person drejton makinën përgjatë një rruge fshatare me shumë {{ill|Fshati Potemkin|en|Potemkin village|lt=fasada hambarësh}} dhe vetëm një hambar të vërtetë. Personi nuk është i vetëdijshëm për këtë, ndalon para hambarit të vërtetë nga një rastësi e favorshme dhe formon besimin se ndodhet para një hambari; ky besim është i vërtetë dhe i justifikuar. Ky shembull synon të vërtetojë se personi nuk e di se ndodhet para një hambari të vërtetë, pasi nuk do të kishte mundur ta bënte dallimin.<ref>{{Harvnb|Rodríguez|2018|pp=29–32}}; {{Harvnb|Goldman|1976|pp=771–773}}; {{Harvnb|Sudduth|2022}}; {{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018|loc=§&nbsp;10.2 Fake Barn Cases}}</ref> Kjo do të thotë se është një rastësi e favorshme që ky besim i justifikuar është gjithashtu i vërtetë.<ref>{{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018|loc=§&nbsp;3. The Gettier Problem, §&nbsp;10.2 Fake Barn Cases}}</ref> Sipas disa filozofëve, këta kundërshembuj tregojnë se justifikimi nuk kërkohet për njohurinë dhe se njohuria, në vend të kësaj, duhet karakterizuar në terma të besueshmërisë ose të shfaqjes së virtyteve intelektuale.<ref>{{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018|loc=§&nbsp;3. The Gettier Problem, §&nbsp;4. No False Lemmas, §&nbsp;5. Modal Conditions, §&nbsp;6. Doing Without Justification?}}</ref> Një qasje tjetër e përkufizon njohurinë në lidhje me funksionin që ajo luan në proceset njohëse, si ajo që ofron arsye për të menduar ose për të vepruar.<ref>{{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;2.3 Knowing Facts}}</ref> Një përgjigje tjetër e pranon justifikimin si një aspekt të njohurisë dhe shton kritere shtesë.<ref>{{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018|loc=§&nbsp;3. The Gettier Problem, §&nbsp;7. Is Knowledge Analyzable?}}; {{Harvnb|Durán|Formanek|2018|pp=648–650}}</ref> Janë sugjeruar shumë kandidatë, si kërkesat që besimi i vërtetë i justifikuar të mos varet nga asnjë besim i rremë, që të mos ketë dëshmi kundërshtuese{{Efn|Një dëshmi kundërshtuese e një besimi është dëshmi se ky besim është i rremë.<ref>{{Harvnb|McCain|Stapleford|Steup|2021|p=[https://books.google.com/books?id=IeNBEAAAQBAJ&pg=PT111 111]}}</ref>}}, ose që personi nuk do ta kishte besimin nëse ai do të ishte i rremë.<ref>{{Harvnb|Lehrer|2015|loc=[https://books.google.com/books?id=yKG9CgAAQBAJ&pg=PA1 1. The Analysis of Knowledge]}}; {{Harvnb|Sudduth|2022}}</ref> Një këndvështrim tjetër pohon se besimet duhet të jenë të pagabueshme që të përbëjnë njohuri.<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;5c. Questioning the Gettier Problem, §&nbsp;6. Standards for Knowing}}; {{Harvnb|Kraft|2012|pp=[https://philpapers.org/rec/KRASIF 49–50]}}</ref>{{Efn|Ky këndvështrim mbështetet nga filozofë si Peter Unger, i cili e përdor këtë ide si argument për [[Skepticizmi filozofik|skepticizmin]].<ref>{{Harvnb|Unger|1971|pp=198–200}}</ref>}} Një qasje tjetër, e lidhur me [[pragmatizmi]]n, përqendrohet në aspektin e kërkimit dhe e karakterizon njohurinë në terma të asaj që funksionon si praktikë që synon të prodhojë zakone veprimi.<ref>{{Harvnb|Ames|Yajun|Hershock|2021|pp=[https://books.google.com/books?id=MDcWEAAAQBAJ&pg=PA86 86–87]}}; {{Harvnb|Legg|Hookway|2021|loc=§&nbsp;4.2 Inquiry}}; {{Harvnb|Baggini|Southwell|2016|p=[https://books.google.com/books?id=k60YDAAAQBAJ&pg=PA48 48]}}</ref> Në diskursin akademik ende ka shumë pak konsensus se cila nga modifikimet ose rikonceptualizimet e propozuara është e saktë, dhe ekzistojnë përkufizime të ndryshme alternative të njohurisë.<ref>{{Harvnb|Ichikawa|Steup|2018|loc=§&nbsp;3. The Gettier Problem, §&nbsp;7. Is Knowledge Analyzable?}}; {{Harvnb|Zagzebski|1999|pp=93–94, 104–105}}; {{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;2.3 Knowing Facts}}</ref> == Llojet == Një dallim i zakonshëm midis llojeve të njohurisë është ai midis njohurisë propozicionale, ose ''njohurisë se'', dhe njohurisë jopropozicionale në formën e aftësive praktike ose të njohurisë së drejtpërdrejtë.<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;1. Kinds of Knowledge}}; {{Harvnb|Barnett|1990|p=[https://books.google.com/books?id=eTjlAAAAQBAJ&pg=PA40 40]}}; {{Harvnb|Lilley|Lightfoot|Amaral|2004|pp=[https://books.google.com/books?id=HT8VDAAAQBAJ&pg=PA162 162–163]}}</ref>{{Efn|Një dallim i ngjashëm me atë midis njohurisë se dhe njohurisë se si u diskutua tashmë në [[Greqia e Lashtë|Greqinë e Lashtë]] si kontrasti midis ''{{ill|Episteme|en|Episteme|lt=epistēmē}}'' (njohuri teorike e pandryshueshme) dhe ''{{ill|Techne|en|Techne|lt=technē}}'' (njohuri teknike ekspertësh).<ref>{{Harvnb|Allen|2005|loc=Lead Section}}</ref>}} Dallime të tjera përqendrohen në mënyrën se si fitohet njohuria dhe në përmbajtjen e informacionit të njohur.<ref>{{Harvnb|Baehr|2022|loc=Lead Section}}; {{Harvnb|Faber|Maruster|Jorna|2017|p=[https://books.google.com/books?id=KKo0DwAAQBAJ&pg=PT340 340]}}; {{Harvnb|Gertler|2021|loc=Lead Section}}; {{Harvnb|Rescher|2005|p=[https://books.google.com/books?id=o7m3amAbDEsC&pg=PA20 20]}}</ref> === Propozicionale === {{Kryesor|Njohuria deklarative}} [[Skeda:Latin dictionary.jpg|thumb|alt=Foto e Totius Latinitatis Lexicon nga Egidio Forcellini, një fjalor latin me shumë vëllime|Njohuria deklarative mund të ruhet në libra.]] Njohuria propozicionale, e njohur gjithashtu si njohuri deklarative dhe përshkruese, është një formë e njohurisë teorike për faktet, si të dish se «2 + 2 = 4». Ajo është lloji paradigmatik i njohurisë në [[Filozofia analitike|filozofinë analitike]].<ref>{{Harvnb|Klein|1998|loc=§&nbsp;1. The Varieties of Knowledge}}; {{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;1b. Knowledge-That}}; {{Harvnb|Stroll|2023|loc=§ The Nature of Knowledge}}</ref> Njohuria propozicionale është ''propozicionale'' në kuptimin që përfshin një relacion me një [[Propozimi|propozim]]. Meqenëse propozimet shpesh shprehen përmes fjalive të nënrenditura me «se», ajo quhet gjithashtu ''njohuri se'', si në shembullin «Akari e di se kangurët kërcejnë».<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;1b. Knowledge-That}}; {{Harvnb|Stroll|2023|loc=§ The Nature of Knowledge}}; {{Harvnb|Zagzebski|1999|p=92}}</ref> Në këtë rast, Akari qëndron në relacionin e njohjes me propozimin «kangurët kërcejnë». Lloje të ngjashme njohurie janë njohuria pyetëse (''know-wh''), për shembull, të dish kush vjen për darkë dhe të dish pse vijnë ata.<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;1b. Knowledge-That, §&nbsp;1c. Knowledge-Wh}}</ref> Këto shprehje zakonisht kuptohen si lloje të njohurisë propozicionale, pasi mund të parafrazohen duke përdorur një fjali të nënrenditur me «se».<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;1c. Knowledge-Wh}}; {{Harvnb|Stroll|2023|loc=§ The Nature of Knowledge}}</ref>{{Efn|Për shembull, të dish nëse Beni është i pasur mund të kuptohet si të dish se Beni është i pasur, nëse është, dhe të dish se Beni nuk është i pasur, nëse nuk është.<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;1c. Knowledge-Wh}}</ref>}} Njohuria propozicionale merr formën e përfaqësimeve mendore që përfshijnë koncepte, ide, teori dhe rregulla të përgjithshme. Këto përfaqësime e lidhin njohësin me pjesë të caktuara të realitetit duke treguar se si janë ato. Shpesh ato janë të pavarura nga konteksti, që do të thotë se nuk kufizohen në një përdorim ose qëllim të caktuar.<ref>{{Harvnb|Morrison|2005|p=[https://books.google.com/books?id=znbkHaC8QeMC&pg=PA371 371]}}; {{Harvnb|Reif|2008|p=33}}; {{Harvnb|Zagzebski|1999|p=93}}</ref> Njohuria propozicionale përfshin si njohurinë për fakte të veçanta, të tilla si fakti se masa atomike e arit është 196,97 u, ashtu edhe përgjithësime, si fakti se ngjyra e gjetheve të disa pemëve ndryshon në vjeshtë.<ref>{{Harvnb|Woolfolk|Margetts|2012|p=[https://books.google.com/books?id=whziBAAAQBAJ&pg=PA251 251]}}</ref> Për shkak të varësisë nga përfaqësimet mendore, shpesh mbahet qëndrimi se aftësia për njohuri propozicionale u takon vetëm krijesave relativisht të sofistikuara, si njerëzit. Kjo bazohet në pohimin se nevojiten aftësi intelektuale të avancuara për të [[Besimi (epistemologji)|besuar]] një propozim që shpreh si është bota.<ref name="auto6">{{Harvnb|Pritchard|2013|loc=[https://books.google.com/books?id=sfUhAQAAQBAJ 1 Some preliminaries]}}</ref> === Jopropozicionale === [[Skeda:Bicycle ride.jpg|thumb|alt=Fotografi e dikujt që po ngas një biçikletë|Të dish të ngasësh një biçikletë është një formë e njohurisë jopropozicionale.]] Njohuria jopropozicionale është njohuri në të cilën nuk përfshihet asnjë relacion thelbësor me një propozim. Dy format më të njohura janë njohuria se si (''know-how'' ose {{ill|Njohuria procedurale|en|procedural knowledge|lt=njohuria procedurale}}) dhe njohuria e drejtpërdrejtë.<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;1. Kinds of Knowledge}}; {{Harvnb|Stroll|2023|loc=§ The Nature of Knowledge}}; {{Harvnb|Stanley|Williamson|2001|pp=[https://philpapers.org/rec/WILKHV 411–412]}}</ref> Të zotërosh njohurinë se si do të thotë të kesh një formë të [[Aftësia|aftësisë]] praktike, shkathtësisë ose kompetencës,<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;1d. Knowing-How}}; {{Harvnb|Pritchard|2013|loc=[https://books.google.com/books?id=sfUhAQAAQBAJ 1 Some preliminaries]}}</ref> si të dish të ngasësh një biçikletë ose të dish të notosh. Disa nga aftësitë përgjegjëse për njohurinë se si përfshijnë forma të njohurisë se, si në rastin e të diturit se si të provosh një teoremë [[Matematika|matematike]], por kjo nuk është rregulli i përgjithshëm.<ref>{{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;2.2 Knowing How}}; {{Harvnb|Pavese|2022|loc=Lead Section, §&nbsp;6. The Epistemology of Knowledge-How}}</ref> Disa lloje të njohurisë se si nuk kërkojnë një mendje shumë të zhvilluar, ndryshe nga njohuria propozicionale, dhe janë më të zakonshme në mbretërinë e kafshëve. Për shembull, një [[Milingona|milingonë]] di të ecë, edhe pse me sa duket i mungon një mendje e zhvilluar mjaftueshëm për të përfaqësuar propozimin përkatës.<ref name="auto6" />{{Efn|Megjithatë, është e diskutueshme se në çfarë mase sjellja e drejtuar nga qëllimi te kafshët më të ulëta është e krahasueshme me njohurinë se si te njerëzit.{{Sfn|Pavese|2022|loc=§&nbsp;7.4 Knowledge-How in Preverbal Children and Nonhuman Animals}}}} Njohuria e drejtpërdrejtë është familiariteti me diçka që buron nga kontakti i drejtpërdrejtë përvojor.<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;1a. Knowing by Acquaintance}}; {{Harvnb|Stroll|2023|loc=§ St. Anselm of Canterbury}}; {{Harvnb|Zagzebski|1999|p=92}}</ref> Objekti i njohurisë mund të jetë një person, një gjë ose një vend. Për shembull, duke ngrënë çokollatë, njeriu njihet me shijen e çokollatës, dhe vizita në {{ill|Liqenin Taupō|en|Lake Taupō|lt=Liqenin Taupō}} çon në formimin e njohurisë së drejtpërdrejtë të Liqenit Taupō. Në këto raste, personi formon njohuri joinferenciale të bazuar në përvojë të drejtpërdrejtë, pa përvetësuar domosdoshmërisht informacion faktik për objektin. Në të kundërt, është gjithashtu e mundur të mësosh tërthorazi shumë njohuri propozicionale për çokollatën ose Liqenin Taupō duke lexuar libra, pa pasur kontaktin e drejtpërdrejtë përvojor që kërkon njohuria e drejtpërdrejtë.<ref>{{Harvnb|Peels|2023|p=[https://books.google.com/books?id=acCpEAAAQBAJ&pg=PA28 28]}}; {{Harvnb|Heydorn|Jesudason|2013|p=[https://books.google.com/books?id=6QDqPIsiEXEC&pg=PT10 10]}}; {{Harvnb|Foxall|2017|p=[https://books.google.com/books?id=HSE6DwAAQBAJ&pg=PT75 75]}}; {{Harvnb|Hasan|Fumerton|2020}}; {{Harvnb|DePoe|2022|loc=Lead Section, §&nbsp;1. The Distinction: Knowledge by Acquaintance and Knowledge by Description}}; {{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;1a. Knowing by Acquaintance}}</ref> Koncepti i njohurisë së drejtpërdrejtë u prezantua për herë të parë nga [[Bertrand Russell]]. Ai mbron tezën se njohuria e drejtpërdrejtë është më themelore se njohuria propozicionale, pasi për të kuptuar një propozim duhet të njihesh me përbërësit e tij.<ref>{{Harvnb|Hasan|Fumerton|2020|loc=[https://plato.stanford.edu/entries/knowledge-acquaindescrip/ introduction]}}; {{Harvnb|Haymes|Özdalga|2016|pp=[https://books.google.com/books?id=iz6uCwAAQBAJ&pg=PA27 26–28]}}; {{Harvnb|Miah|2006|pp=[https://books.google.com/books?id=l7KvAwAAQBAJ&pg=PA19 19–20]}}; {{Harvnb|Alter|Nagasawa|2015|pp=[https://books.google.com/books?id=FgPWBgAAQBAJ&pg=PA93 93–94]}}; {{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;1a. Knowing by Acquaintance}}</ref> === ''A priori'' dhe ''a posteriori'' === <div class="hatnote" role="note">''Artikulli kryesor: {{ill|A priori dhe a posteriori|en|A priori and a posteriori}}''</div> Dallimi midis njohurive ''a priori'' dhe ''a posteriori'' varet nga roli i përvojës në proceset e formimit dhe të justifikimit.<ref>{{Harvnb|Stroll|2023|loc=§ A Priori and A Posteriori Knowledge}}; {{Harvnb|Baehr|2022|loc=Lead Section}}; {{Harvnb|Russell|2020|loc=Lead Section}}</ref> Të njohësh diçka ''a posteriori'' do të thotë ta njohësh atë në bazë të përvojës.<ref>{{Harvnb|Baehr|2022|loc=Lead Section}}; {{Harvnb|Moser|2016|loc=Lead Section}}</ref> Për shembull, duke parë që jashtë bie shi ose duke dëgjuar që fëmija po qan, njeriu fiton njohuri ''a posteriori'' për këto fakte.<ref>{{Harvnb|Baehr|2022|loc=Lead Section}}</ref> Njohuria ''a priori'' është e mundur pa asnjë përvojë që të justifikojë ose mbështesë propozimin e njohur.<ref>{{Harvnb|Russell|2020|loc=Lead Section}}; {{Harvnb|Baehr|2022|loc=Lead Section}}</ref> Njohuria matematikore, si për shembull ajo që 2 + 2 = 4, tradicionalisht merret si njohuri ''a priori'', pasi nuk nevojitet asnjë hulumtim empirik për të vërtetuar këtë fakt. Në këtë aspekt, njohuria ''a posteriori'' është njohuri empirike, ndërsa njohuria ''a priori'' është njohuri joempirike.<ref>{{Harvnb|Moser|2016|loc=Lead Section}}</ref> Përvoja në fjalë identifikohet kryesisht me [[Përvoja|përvojën shqisore]]. Disa përvoja joshqisore, si [[kujtesa]] dhe introspeksioni, shpesh përfshihen gjithashtu. Disa dukuri të vetëdijes përjashtohen nga përvoja përkatëse, si depërtimi racional. Për shembull, mund të kërkohen procese të vetëdijshme të mendimit për të arritur në njohuri ''a priori'' në lidhje me zgjidhjen e problemeve matematikore, si kur kryhet aritmetikë mendore për të shumëzuar dy numra.<ref>{{Harvnb|Baehr|2022|loc=§&nbsp;1. An Initial Characterization, §&nbsp;4. The Relevant Sense of 'Experience'}}; {{Harvnb|Russell|2020|loc=§&nbsp;4.1 A Priori Justification Is Justification That Is Independent of Experience}}</ref> E njëjta gjë vlen edhe për përvojën e nevojshme për të mësuar fjalët me të cilat shprehet pohimi. Për shembull, njohja se «të gjithë beqarët janë të pamartuar» është njohuri ''a priori'', sepse nuk nevojitet asnjë përvojë shqisore për të vërtetuar këtë fakt, edhe pse përvoja ishte e nevojshme për të mësuar kuptimet e fjalëve «beqar» dhe «i pamartuar».<ref>{{Harvnb|Baehr|2022}}; {{Harvnb|Russell|2020|loc=§&nbsp;4.1 A Priori Justification Is Justification That Is Independent of Experience}}</ref> Është e vështirë të shpjegohet se si është e mundur njohuria ''a priori'', dhe disa empiristë mohojnë se ajo ekziston. Zakonisht merret si e qartë që njeriu mund të njohë gjëra përmes përvojës, por nuk është e qartë se si është e mundur njohuria pa përvojë. Një nga zgjidhjet më të hershme të këtij problemi vjen nga [[Platoni]], i cili pohon se shpirti e zotëron tashmë njohurinë dhe thjesht duhet ta rikujtojë për të pasur sërish akses në të.<ref>{{Harvnb|Woolf|2013|pp=[https://academic.oup.com/mind/article/122/485/171/961176 192–193]}}; {{Harvnb|Hirschberger|2019|p=[https://books.google.com/books?id=LWGlDwAAQBAJ&pg=PT22 22]}}</ref> Një shpjegim të ngjashëm jep Rëne Dekarti (René Descartes), i cili pohon se njohuria ''a priori'' ekziston si njohuri e lindur, e pranishme në [[Mendja|mendjen]] e çdo njeriu.<ref>{{Harvnb|Moser|1998|loc=§&nbsp;2. Innate concepts, certainty and the a priori}}; {{Harvnb|Markie|1998|loc=§&nbsp;2. Innate ideas}}; {{Harvnb|O'Brien|2006|p=[https://books.google.com/books?id=TOQcebWMstwC&pg=PA31 31]}}; {{Harvnb|Markie|Folescu|2023|loc=§&nbsp;2. The Intuition/Deduction Thesis}}</ref> Një qasje tjetër propozon një aftësi të veçantë mendore përgjegjëse për këtë lloj njohurie, e quajtur shpesh intuitë racionale ose depërtim racional.<ref>{{Harvnb|Baehr|2022|loc=§&nbsp;1. An Initial Characterization, §&nbsp;6. Positive Characterizations of the A Priori}}</ref> === Të tjera === Literatura akademike diskuton lloje të tjera të ndryshme të njohurisë. Në filozofi, «vetënjohja» i referohet njohurisë që një person ka për [[Shqisa|ndjesitë]], [[Mendimi|mendimet]], [[Besimi (epistemologji)|besimet]] dhe gjendjet e tjera mendore të tij. Një pikëpamje e zakonshme është se vetënjohja është më e drejtpërdrejtë se njohuria për botën e jashtme, e cila mbështetet në interpretimin e të dhënave shqisore. Për këtë arsye, tradicionalisht pretendohet se vetënjohja nuk mund të vihet në dyshim, ashtu si pretendimi se një person nuk mund të gabojë nëse ndjen dhimbje. Megjithatë, ky qëndrim nuk pranohet universalisht në diskursin bashkëkohor dhe një pikëpamje alternative pohon se vetënjohja varet gjithashtu nga interpretime që mund të jenë të rreme.<ref>{{Harvnb|Gertler|2021|loc=Lead Section, §&nbsp;1. The Distinctiveness of Self-Knowledge}}; {{Harvnb|Gertler|2010|p=1}}; {{Harvnb|McGeer|2001|pp=13837–13841}}</ref> Në një kuptim disi të ndryshëm, {{ill|Vetënjohja|en|Self-knowledge (psychology)}} mund t'i referohet edhe njohurisë për [[Vetja|vetën]] si një entitet i vazhdueshëm me tipare të caktuara personaliteti, preferenca, atribute fizike, marrëdhënie, qëllime dhe [[Identiteti (shkenca shoqërore)|identitete shoqërore]].<ref>{{Harvnb|Gertler|2021a}}; {{Harvnb|Morin|Racy|2021|pp=373–374}}; {{Harvnb|Kernis|2013|p=[https://books.google.com/books?id=r0gahbOYsU4C&pg=PA209 209]}}</ref>{{Efn|Individëve mund t'u mungojë një kuptim më i thellë i karakterit dhe i ndjenjave të tyre, dhe arritja e vetënjohjes është një hap në [[Psikoanaliza|psikoanalizë]].<ref>{{Harvnb|Wilson|2002|pp=3–4}}; {{Harvnb|Reginster|2017|pp=[https://books.google.com/books?id=Pr5LDQAAQBAJ&pg=PA231 231–232]}}</ref>}} {{ill|Metanjohuria|en|Metaknowledge}} është njohuri për njohurinë. Ajo mund të shfaqet në formën e vetënjohjes, por përfshin edhe lloje të tjera, si të dish se çfarë di dikush tjetër ose çfarë informacioni përmban një artikull shkencor. Aspekte të tjera të metanjohurisë përfshijnë të dish se si njohuria mund të fitohet, ruhet, shpërndahet dhe përdoret.<ref>{{Harvnb|Evans|Foster|2011|pp=721–725}}; {{Harvnb|Rescher|2005|p=[https://books.google.com/books?id=o7m3amAbDEsC&pg=PA20 20]}}; {{Harvnb|Cox|Raja|2011|p=[https://books.google.com/books?id=OR4Ld8NeFE8C&pg=PA134 134]}}; {{Harvnb|Leondes|2001|p=[https://books.google.com/books?id=5kSamKhS560C&pg=PA416 416]}}</ref> {{ill|Njohuria e përbashkët|en|Common knowledge}} është njohuri që njihet publikisht dhe ndahet nga shumica e individëve brenda një komuniteti. Ajo krijon një bazë të përbashkët për komunikim, mirëkuptim, kohezion social dhe bashkëpunim.<ref>{{Harvnb|Desouza|Awazu|2005|p=[https://books.google.com/books?id=GRyBDAAAQBAJ&pg=PA53 53]}}; {{Harvnb|Jorna|2017|p=[https://books.google.com/books?id=KKo0DwAAQBAJ&pg=PT340 340]}}; {{Harvnb|Faber|Maruster|Jorna|2017|p=[https://books.google.com/books?id=KKo0DwAAQBAJ&pg=PT340 340]}}</ref> {{ill|Njohuria e përgjithshme|en|General knowledge}} përfshin njohurinë e përbashkët, por përfshin gjithashtu njohuri me të cilat shumë njerëz janë ndeshur, edhe pse mund të mos i kujtojnë menjëherë.<ref>{{Harvnb|Schneider|McGrew|2022|pp=[https://books.google.com/books?id=bqKgEAAAQBAJ&pg=PA115 115–116]}}</ref> Njohuria e përbashkët dallohet nga {{ill|Njohuria e fushës|en|Domain knowledge|lt=njohuria e fushës}} ose njohuria e specializuar, e cila i përket një fushe të caktuar dhe zotërohet vetëm nga ekspertët.<ref>{{Harvnb|Faber|Maruster|Jorna|2017|p=[https://books.google.com/books?id=KKo0DwAAQBAJ&pg=PT340 340]}}; {{Harvnb|Vempala|2014|loc=[https://books.google.com/books?id=qfcOBAAAQBAJ&pg=PA277 Creativity, Theories of Musical]}}</ref> {{Anchor|Njohuria e situuar}} '''Njohuria e situuar''' është njohuri specifike për një situatë të caktuar.<ref name="auto4">{{Harvnb|APA staff|2022}}; {{Harvnb|Hunter|2009|pp=[https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230244481_23 151–153]}}</ref> Është e lidhur ngushtë me njohurinë praktike ose me [[Njohuria e heshtur|njohurinë e heshtur]], e cila mësohet dhe zbatohet në rrethana të caktuara. Kjo ka të bëjë veçanërisht me disa forma të fitimit të njohurisë, si [[prova dhe gabimi]] ose mësimi nga përvoja.<ref>{{Harvnb|Barnett|2006|pp=[https://books.google.com/books?id=WX9UVK6FYSkC&pg=PA146 146–147]}}</ref> Në këtë aspekt, njohuria e situuar zakonisht nuk ka një strukturë më të qartë dhe nuk shprehet me anë të ideve universale.<ref>{{Harvnb|Hunter|2009|pp=[https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230244481_23 151–153]}}</ref> Termi përdoret shpesh në [[Feminizmi|feminizëm]] dhe [[Postmodernizmi|postmodernizëm]] për të argumentuar se shumë forma të njohurisë nuk janë absolute, por varen nga konteksti konkret historik, kulturor dhe gjuhësor.<ref name="auto4" /> {{ill|Njohuria e shprehur|en|Explicit knowledge}} është njohuri që mund të formulohet, të ndahet dhe të shpjegohet plotësisht, si njohuria për datat historike dhe formulat matematikore. Ajo mund të fitohet përmes metodave tradicionale të mësimit, si leximi i librave dhe ndjekja e leksioneve. Ajo dallohet nga njohuria e heshtur, e cila nuk mund të formulohet ose t'u shpjegohet lehtësisht të tjerëve, si aftësia për të njohur fytyrën e dikujt dhe ekspertiza praktike e një mjeshtri artizani. Njohuria e heshtur shpesh mësohet përmes përvojës së dorës së parë ose praktikës së drejtpërdrejtë.<ref>{{Harvnb|Gascoigne|Thornton|2014|pp=[https://books.google.com/books?id=IVlsBAAAQBAJ&pg=PA8 8, 37, 81, 108]}}; {{Harvnb|Hill|2009|loc=[https://www.encyclopedia.com/management/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/knowledge-based-view-firm § Idiosyncratic Views of Knowledge]}}</ref> Teoria e ngarkesës kognitive dallon njohurinë biologjikisht parësore nga ajo dytësore. Njohuria biologjikisht parësore është njohuri që njerëzit e kanë si pjesë të trashëgimisë evolucionare, si të dish të njohësh fytyrat dhe të folurën, si dhe shumë aftësi të përgjithshme për zgjidhjen e problemeve. Njohuria biologjikisht dytësore është njohuri e fituar për shkak të rrethanave të caktuara shoqërore dhe kulturore, si të dish të lexosh dhe të shkruash.<ref>{{Harvnb|Sweller|Ayres|Kalyuga|2011|pp=[https://books.google.com/books?id=sSAwbd8qOAAC&pg=PA3 3–4]}}; {{Harvnb|Sweller|2010|loc=[https://books.google.com/books?id=mFJe8ZnAb3EC&pg=PA31 31]}}</ref> Njohuria mund të jetë aktuale ose dispozicionale. Njohuria aktuale është njohuri që përfshihet në mënyrë aktive në proceset kognitive. Njohuria dispozicionale, nga ana tjetër, qëndron në gjendje të fjetur në thellësi të mendjes së një personi dhe karakterizohet thjesht nga aftësia për të pasur akses te informacioni përkatës. Për shembull, nëse një person e di se macet kanë mustaqe, atëherë kjo njohuri është dispozicionale shumicën e kohës dhe bëhet aktuale ndërsa ai mendon për të.<ref>{{Harvnb|Stroll|2023|loc=§ Occasional and Dispositional Knowledge}}; {{Harvnb|Bartlett|2018|pp=[https://philpapers.org/rec/BAROS-4 1–2]}}; {{Harvnb|Schwitzgebel|2021}}</ref> Shumë forma të spiritualitetit dhe religjionit lindor bëjnë dallim midis njohurisë së lartë dhe njohurisë së ulët. Ato quhen gjithashtu para vidya dhe apara vidya në [[Hinduizmi|hinduizëm]], ndërsa në [[Budizmi|budizëm]] quhen doktrina e dy të vërtetave. Njohuria e ulët bazohet në shqisa dhe në intelekt. Ajo përfshin si të vërtetat e zakonshme ose konvencionale, ashtu edhe zbulimet e shkencave empirike.<ref>{{Harvnb|Rambachan|2006|pp=[https://books.google.com/books?id=ORPkAf3SZBQC&pg=PA10 10–11]}}; {{Harvnb|Thakchoe|2022|loc=Lead Section}}; {{Harvnb|Mishra|2021|p=[https://books.google.com/books?id=v8s7EAAAQBAJ&pg=PA52 52]}}; {{Harvnb|Ghose|1998|loc=[https://incarnateword.in/cwsa/7/the-glory-of-god-in-man Political Writings and Speeches. 1890–1908: The Glory of God in Man]}}</ref> Njohuria e lartë kuptohet si njohuri për Zotin, absoluten, vetën e vërtetë ose realitetin përfundimtar. Ajo nuk i përket as botës së jashtme të objekteve fizike, as botës së brendshme të përvojës së emocioneve dhe koncepteve. Shumë mësime shpirtërore theksojnë rëndësinë e njohurisë së lartë për të përparuar në rrugën shpirtërore dhe për ta parë realitetin ashtu siç është në të vërtetë, përtej velit të dukjeve.<ref>{{Harvnb|Rambachan|2006|pp=[https://books.google.com/books?id=ORPkAf3SZBQC&pg=PA10 10–11]}}; {{Harvnb|Mishra|2021|p=[https://books.google.com/books?id=v8s7EAAAQBAJ&pg=PA52 52]}}; {{Harvnb|Ghose|1998|loc=[https://incarnateword.in/cwsa/7/the-glory-of-god-in-man Political Writings and Speeches. 1890–1908: The Glory of God in Man]}}</ref> == Burimet == [[Skeda:Five Senses.jpg|thumb|alt=Fotografi të pesë shqisave|Perceptimi mbështetet në [[shqisa]]t për të fituar njohuri.]] Burimet e njohurisë janë mënyrat me të cilat njerëzit arrijnë të njohin gjërat. Ato mund të kuptohen si kapacitete njohëse që ushtrohen kur një person fiton njohuri të re.<ref>{{Harvnb|Kern|2017|pp=[https://books.google.com/books?id=eyh5DQAAQBAJ&pg=PA8 8–10, 133]}}<br />{{Harvnb|Spaulding|2016|pp=[https://books.google.com/books?id=4ct5CwAAQBAJ&pg=PA223 223–224]}}</ref> Burime të ndryshme të njohurisë diskutohen në literaturën akademike, shpesh duke u fokusuar te aftësitë mendore përgjegjëse. Ato përfshijnë [[perceptimi]]n, {{ill|Introspeksioni|en|Introspection|lt=introspeksionin}}, [[Kujtesa|kujtesën]], inferencën dhe {{ill|Dëshmia|en|Testimony|lt=dëshminë}}. Sidoqoftë, jo të gjithë pranojnë se të gjitha ato çojnë në fakt në njohuri. Zakonisht, perceptimi ose vëzhgimi, domethënë përdorimi i njërës prej [[shqisa]]ve, identifikohet si burimi më i rëndësishëm i njohurisë empirike.<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;3. Ways of Knowing}}<br />{{Harvnb|Stroll|2023|loc=§ The Origins of Knowledge}}<br />{{Harvnb|O'Brien|2022|loc=Lead Section}}</ref> Të dish se një foshnjë po fle është njohuri vëzhgimore nëse është shkaktuar nga perceptimi i foshnjës që gërhit. Megjithatë, ky nuk do të ishte rasti nëse dikush do ta mësonte këtë fakt përmes një bisede telefonike me bashkëshortin ose bashkëshorten. Perceptimi shfaqet në modalitete të ndryshme, duke përfshirë [[shikimi]]n, dëgjimin, prekjen, nuhatjen dhe [[Shija|shijën]], të cilat korrespondojnë me stimuj të ndryshëm fizikë.<ref>{{Harvnb|Bertelson|Gelder|2004|pp=141–142}}<br />{{Harvnb|Martin|1998|loc=Lead Section}}<br />{{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;5.1 Perception, §&nbsp;5.5 Testimony}}</ref> Ai është një proces aktiv në të cilin sinjalet shqisore zgjidhen, organizohen dhe interpretohen për të formuar një paraqitje të mjedisit. Ky proces në disa raste çon në [[Iluzioni|iluzione]] që paraqesin gabimisht aspekte të caktuara të realitetit, si iluzioni i Müller-Lyer dhe iluzioni i Ponzo.<ref>{{Harvnb|Khatoon|2012|p=[https://books.google.com/books?id=Ha1KBZm9CXQC&pg=PA104 104]}}<br />{{Harvnb|Martin|1998|loc=Lead Section}}</ref> Introspeksioni shpesh shihet në analogji me perceptimin si një burim njohurie, jo për objekte të jashtme fizike, por për gjendje të brendshme mendore. Një pikëpamje tradicionalisht e përhapur është se introspeksioni ka një status të veçantë epistemik, pasi është i pagabueshëm. Sipas këtij qëndrimi, nuk është e mundur të gabosh për faktet introspektive, si për shembull nëse dikush ndjen dhimbje, sepse nuk ka dallim midis dukjes dhe realitetit. Megjithatë, kjo tezë është kundërshtuar në diskursin bashkëkohor dhe kritikët argumentojnë se mund të jetë e mundur, për shembull, të ngatërrosh një kruajtje të pakëndshme me dhimbje ose të ngatërrosh përvojën e një elipse të lehtë me përvojën e një rrethi.<ref>{{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;5.2 Introspection}}</ref> Njohuria perceptuale dhe introspektive shpesh vepron si një formë e njohurisë themelore ose bazë. Sipas disa [[Empirizmi|empiristëve]], ato janë burimet e vetme të njohurisë bazë dhe ofrojnë themelin për të gjitha njohuritë e tjera.<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;3. Ways of Knowing}}<br />{{Harvnb|Stroll|2023|loc=§ The Origins of Knowledge}}</ref> Kujtesa ndryshon nga perceptimi dhe introspeksioni sepse nuk është aq e pavarur ose bazë sa ato, pasi varet nga përvoja të tjera të mëparshme.<ref>{{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;5.3 Memory}}<br />{{Harvnb|Audi|2002|pp=[https://philpapers.org/rec/AUDTSO-3 72–75]}}</ref> Aftësia e kujtesës ruan njohuritë e fituara në të kaluarën dhe i bën ato të arritshme në të tashmen, si kur kujtohet një ngjarje e kaluar ose numri i telefonit të një miku.<ref>{{Harvnb|Gardiner|2001|pp=1351–1352}}<br />{{Harvnb|Michaelian|Sutton|2017}}</ref> Ajo përgjithësisht shihet si një burim i besueshëm njohurie. Megjithatë, ajo ndonjëherë mund të jetë mashtruese, qoftë sepse përvoja fillestare nuk ishte e besueshme, qoftë sepse kujtesa është dobësuar dhe nuk e paraqet më me saktësi përvojën fillestare.<ref>{{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;5.3 Memory}}</ref>{{Efn|Konfabulimi është një lloj i veçantë i gabimit të kujtesës që konsiston në kujtimin e ngjarjeve që nuk kanë ndodhur, shpesh i provokuar nga një përpjekje për të mbushur boshllëqet e kujtesës.<ref>{{Harvnb|Baird|Maskill|2017|p=[https://books.google.com/books?id=6WbgDQAAQBAJ&pg=PA140 140]}}<br />{{Harvnb|AHD Staff|2022e}}</ref>}} Njohuria e bazuar në perceptim, introspeksion dhe kujtesë mund të çojë në njohuri inferenciale, e cila lind kur arsyetimi zbatohet për të nxjerrë përfundime nga fakte të tjera të njohura.<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;3d. Knowing by Thinking-Plus-Observing}}<br />{{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;5.4 Reason}}</ref> Për shembull, njohuria perceptuale për një pullë çeke në një kartolinë mund të çojë në njohurinë inferenciale se miku i dikujt po viziton Republikën Çeke. Ky lloj njohurie varet nga burime të tjera të njohurisë që janë përgjegjëse për premisat. Disa [[Racionalizmi|racionalistë]] argumentojnë për intuitën racionale si një burim të mëtejshëm njohurie që nuk mbështetet në vëzhgim dhe introspeksion. Ata mbajnë, për shembull, se disa besime, si besimi matematik se 2 + 2 = 4, justifikohen vetëm përmes arsyes së pastër.<ref>{{Harvnb|Audi|2002|pp=[https://philpapers.org/rec/AUDTSO-3 85, 90–91]}}<br />{{Harvnb|Markie|Folescu|2023|loc=Lead Section, §&nbsp;1. Introduction}}</ref> [[Skeda:Borochov-testimony.jpg|thumb|alt=Fotografi e një personi që jep dëshmi|Njohuria përmes dëshmisë mbështetet në deklarata të dhëna nga njerëz të tjerë, si dëshmia e dhënë në një gjyq.]] Dëshmia shpesh përfshihet si një burim shtesë njohurie që, ndryshe nga burimet e tjera, nuk lidhet me një aftësi të caktuar njohëse. Në vend të kësaj, ajo bazohet në idenë se një person mund të mësojë një fakt sepse një person tjetër flet për të. Dëshmia mund të jepet në mënyra të shumta, si të folurit e zakonshëm, një letër, një gazetë ose një [[Ditari Blog|blog]]. {{ill|Problemi i dëshmisë|en|Philosophy of testimony}} konsiston në sqarimin se pse dhe në çfarë rrethanash dëshmia mund të çojë në njohuri. Një përgjigje e zakonshme është se kjo varet nga besueshmëria e personit që jep dëshminë: vetëm dëshmia nga burime të besueshme mund të çojë në njohuri.<ref>{{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;5.5 Testimony}}<br />{{Harvnb|Leonard|2021|loc=Lead Section, §&nbsp;1. Reductionism and Non-Reductionism}}<br />{{Harvnb|Green|2022|loc=Lead Section}}</ref> == Kufijtë == Problemi i kufijve të njohurisë lidhet me pyetjen se cilat fakte nuk mund të njihen.<ref>{{Harvnb|Rescher|2009|pp=ix, 1–2}}; {{Harvnb|Rescher|2005a|p=479}}; {{Harvnb|Markie|Folescu|2023|loc=§&nbsp;1. Introduction}}</ref> Këta kufij përbëjnë një formë të [[Padituria|paditurisë]] së pashmangshme, e cila mund të ndikojë si në atë që mund të njihet për botën e jashtme, ashtu edhe në atë që njeriu mund të dijë për veten dhe për të mirën.<ref>{{Harvnb|Markie|Folescu|2023|loc=§&nbsp;1. Introduction}}; {{Harvnb|Rescher|2009|pp=2, 6}}; {{Harvnb|Stoltz|2021|p=[https://books.google.com/books?id=pTkqEAAAQBAJ&pg=PA120 120]}}</ref> Disa kufij të njohurisë vlejnë vetëm për njerëz të caktuar në situata të veçanta, ndërsa të tjerë kanë të bëjnë me njerëzimin në përgjithësi.<ref>{{Harvnb|Rescher|2009|p=6}}</ref> Një fakt nuk mund të njihet nga një person nëse ai nuk ka akses në informacionin përkatës, për shembull faktet e së kaluarës që nuk kanë lënë gjurmë të rëndësishme. Për shembull, për njerëzit e sotëm mund të jetë e pamundur të njihet se çfarë hëngri Cezari për mëngjes ditën që u vra, por kjo ishte e njohshme për të dhe për disa bashkëkohës të tij.<ref>{{Harvnb|Rescher|2009|pp=2, 6}}; {{Harvnb|Rescher|2009a|pp=140–141}}</ref> Një faktor tjetër që kufizon njohurinë lidhet me kufizimet e [[Kognicioni|aftësive njohëse]] të njeriut. Disa njerëz mund të mos kenë aftësinë njohëse për të kuptuar të vërteta matematike shumë abstrakte, dhe disa fakte nuk mund të njihen nga asnjë njeri, sepse janë tepër komplekse për t'u konceptuar nga mendja njerëzore.<ref>{{Harvnb|Rescher|2009|pp=10, 93}}; {{Harvnb|Rescher|2009a|pp=x–xi, 57–58}}; {{Harvnb|Dika|2023|p=163}}</ref> Një kufi tjetër i njohurisë lind për shkak të disa [[Paradoksi|paradokseve]] logjike. Për shembull, ekzistojnë disa ide që nuk do t'i vijnë kurrë në mendje askujt. Nuk është e mundur t'i njohësh ato, sepse nëse një person do të dinte për një ide të tillë, atëherë ajo ide do t'i kishte ardhur në mendje të paktën atij.<ref>{{Harvnb|Rescher|2009|pp=3, 9, 65–66}}; {{Harvnb|Rescher|2009a|pp=32–33}}; {{Harvnb|Weisberg|2021|loc=§&nbsp;4. Fourth Case Study: The Limits of Knowledge}}</ref>{{Efn|Një paradoks i cituar shpesh nga fusha e [[Epistemologjia|epistemologjisë formale]] është paradoksi i njohshmërisë i Fitchit, i cili pohon se njohuria ka kufij, sepse mohimi i këtij pretendimi çon në përfundimin absurd se çdo e vërtetë është e njohur.<ref>{{Harvnb|Weisberg|2021|loc=§&nbsp;4.2 The Knowability Paradox (a.k.a. the Church-Fitch Paradox)}}</ref>}} Ka shumë mosmarrëveshje për atë që mund ose nuk mund të njihet në fusha të caktuara. [[Skepticizmi fetar]] është pikëpamja se [[Besimi (epistemologji)|besimet]] për Zotin ose doktrinat e tjera fetare nuk përbëjnë njohuri.<ref>{{Harvnb|Kreeft|Tacelli|2009|p=[https://books.google.com/books?id=1DH1ZPyyTkIC&pg=PA371 371]}}</ref> {{ill|Skepticizmi moral|en|Moral skepticism}} përfshin një larmi pikëpamjesh, përfshirë pohimin se [[Etika|njohuria morale]] është e pamundur, që do të thotë se njeriu nuk mund të dijë çfarë është moralisht e mirë ose nëse një sjellje e caktuar është moralisht e drejtë.<ref>{{Harvnb|Sinnott-Armstrong|2019|loc=Lead Section, §&nbsp;1. Varieties of Moral Skepticism, §&nbsp;2. A Presumption Against Moral Skepticism?}}; {{Harvnb|Sayre-McCord|2023|loc=§&nbsp;5. Moral Epistemology}}</ref> Një teori me ndikim mbi kufijtë e njohurisë metafizike u propozua nga [[Immanuel Kant]]. Për të, njohuria kufizohet në fushën e [[Dukuria|dukjeve]] dhe nuk arrin te gjërat në vetvete, të cilat ekzistojnë pavarësisht nga njerëzit dhe qëndrojnë përtej sferës së dukjeve. Duke u nisur nga vëzhgimi se metafizika synon të karakterizojë gjërat në vetvete, ai përfundon se asnjë njohuri metafizike nuk është e mundur, si për shembull të dihet nëse bota ka një fillim apo është e pafund.<ref>{{Harvnb|McCormick|loc=§&nbsp;4. Kant's Transcendental Idealism}}; {{Harvnb|Williams|2023|loc=Lead Section, §&nbsp;1. Theoretical reason: reason’s cognitive role and limitations}}; {{Harvnb|Blackburn|2008|p=101}}</ref> Ka gjithashtu kufij të njohurisë në shkencat empirike, siç është {{ill|Parimi i pasigurisë|en|Uncertainty principle|lt=parimi i pasigurisë}}, i cili pohon se është e pamundur të njihen njëkohësisht madhësitë e sakta të disa palëve të vetive fizike, si pozicioni dhe [[vrulli]] i një grimce.<ref>{{Harvnb|Rutten|2012|p=[https://books.google.com/books?id=8sHJD2fXDg4C&pg=PA189 189]}}; {{Harvnb|Yanofsky|2013|pp=185–186}}</ref> Shembuj të tjerë janë sistemet fizike që studiohen nga [[teoria e kaosit]], për të cilat nuk është praktikisht e mundur të parashikohet se si do të sillen, pasi janë kaq të ndjeshme ndaj kushteve fillestare saqë edhe ndryshimet më të vogla mund të prodhojnë një sjellje krejtësisht të ndryshme. Ky fenomen njihet si [[Efekti i fluturës]].<ref>{{Harvnb|Yanofsky|2013|pp=161–164}}</ref> [[Skeda:Philosopher, marble head, Roman copy, AM Corfu, Krfm22.jpg|thumb|upright=.8|alt=Bust i Pirronit nga Elisi|Pirroni ishte një nga skepticët e parë filozofikë.]] Qëndrimi më i fortë për kufijtë e njohurisë është {{ill|Skepticizmi radikal|en|Radical skepticism|lt=skepticizmi radikal ose global}}, i cili pohon se njerëzit nuk kanë asnjë formë njohurie ose se njohuria është e pamundur. Për shembull, argumenti i ëndrrës pohon se [[Përceptimi|përvoja perceptuese]] nuk është burim njohurie, pasi ëndrra ofron informacion të pasigurt dhe një person mund të ëndërrojë pa e ditur. Për shkak të kësaj pamundësie për të dalluar ëndrrën nga perceptimi, argumentohet se nuk ekziston njohuri perceptuese për botën e jashtme.<ref>{{Harvnb|Windt|2021|loc=§&nbsp;1.1 Cartesian Dream Skepticism}}; {{Harvnb|Klein|1998|loc=§&nbsp;8. The Epistemic Principles and Scepticism}}; {{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;4. Sceptical Doubts About Knowing}}</ref>{{Efn|Një eksperiment mendimi i ngjashëm, i cituar shpesh, supozon se një person nuk është një qenie njerëzore e zakonshme, por një trur në një enë që merr stimuj elektrikë. Këta stimuj i japin trurit përshtypjen e rreme se ka një trup dhe se ndërvepron me botën e jashtme. Meqenëse personi nuk është në gjendje ta dallojë ndryshimin, argumentohet se ai nuk e di se ka një trup përgjegjës për perceptime të besueshme.<ref name="auto3">{{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;6.1 General Skepticism and Selective Skepticism}}</ref>}} Ky eksperiment mendimi bazohet në problemin e nënpërcaktimit, i cili lind kur provat e disponueshme nuk janë të mjaftueshme për të marrë një vendim racional midis teorive konkurruese. Në raste të tilla, një person nuk është i justifikuar të besojë njërën teori në vend të tjetrës. Nëse kjo ndodh gjithmonë, atëherë rrjedh skepticizmi global.<ref name="auto3" /> Një argument tjetër skeptik supozon se njohuria kërkon siguri absolute dhe synon të tregojë se e gjithë veprimtaria njohëse njerëzore është e gabueshme, pasi nuk e plotëson këtë standard.<ref>{{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;6. Standards for Knowing}}; {{Harvnb|Klein|1998|loc=§&nbsp;8. The Epistemic Principles and Scepticism}}; {{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;6.1 General Skepticism and Selective Skepticism}}</ref> Një argument me ndikim kundër skepticizmit radikal pohon se skepticizmi radikal është vetëkundërshtues, pasi mohimi i ekzistencës së njohurisë është vetë një pretendim për njohuri.<ref>{{Harvnb|Stroll|2023|loc=§ Skepticism}}</ref> Argumente të tjera mbështeten te [[Mendimi praktik|arsyeja e shëndoshë]]<ref>{{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;6.2 Responses to the Closure Argument}}; {{Harvnb|Lycan|2019|pp=[https://books.google.com/books?id=cfeEDwAAQBAJ&pg=PT21 21–22, 5–36]}}</ref> ose mohojnë se pagabueshmëria kërkohet për njohurinë.<ref>{{Harvnb|McDermid|2023}}; {{Harvnb|Misak|2002|p=[https://books.google.com/books?id=S6WHAgAAQBAJ&pg=PA53 53]}}; {{Harvnb|Hamner|2003|p=[https://books.google.com/books?id=Uno8DwAAQBAJ&pg=PA87 87]}}</ref> Shumë pak filozofë e kanë mbrojtur haptazi skepticizmin radikal, por ky qëndrim ka pasur gjithsesi ndikim, zakonisht në një kuptim negativ: shumë e shohin si një sfidë serioze për çdo teori epistemologjike dhe shpesh përpiqen të tregojnë se si teoria që ata preferojnë e kapërcen atë.<ref>{{Harvnb|Klein|1998|loc=§&nbsp;8. The Epistemic Principles and Scepticism}}; {{Harvnb|Hetherington|2022a|loc=§&nbsp;4. Sceptical Doubts About Knowing}}; {{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;6.1 General Skepticism and Selective Skepticism}}</ref> Një formë tjetër e [[Skepticizmi filozofik|skepticizmit filozofik]], pirronizmi, mbron pezullimin e gjykimit si një formë për arritjen e qetësisë shpirtërore, ndërsa njeriu mbetet i [[Përulësia|përulur]] dhe me mendje të hapur.<ref>{{Harvnb|Attie-Picker|2020|pp=97–98}}; {{Harvnb|Perin|2020|pp=[https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781351168120-23/tranquility-goal-pyrrhonian-skepticism-casey-perin 285–286]}}</ref> Një kufi më pak radikal i njohurisë identifikohet nga {{ill|Falibilizmi|en|Fallibilism|lt=falibilistët}}, të cilët pohojnë se mundësia e gabimit nuk mund të përjashtohet kurrë plotësisht. Kjo do të thotë se edhe teoritë shkencore më të studiuara dhe pikëpamjet më themelore të arsyes së shëndoshë mund të jenë ende subjekt gabimi. Hulumtime të mëtejshme mund të zvogëlojnë mundësinë e gabimit, por nuk mund ta përjashtojnë kurrë plotësisht. Disa falibilistë arrijnë nga ky vëzhgim në përfundimin skeptik se nuk ekziston njohuri, por pikëpamja më e përhapur është se njohuria ekziston, por është e gabueshme.<ref>{{Harvnb|Hetherington|loc=Lead Section, §&nbsp;9. Implications of Fallibilism: Knowing Fallibly?}}; {{Harvnb|Rescher|1998|loc=Lead Section}}; {{Harvnb|Legg|Hookway|2021|loc=4.1 Skepticism versus Fallibilism}}</ref> Pragmatistët pohojnë se një pasojë e falibilizmit është se kërkimi nuk duhet të synojë [[E vërteta|të vërtetën]] ose sigurinë absolute, por besime të mbështetura mirë dhe të justifikuara, ndërsa mbetet i hapur ndaj mundësisë që besimet e dikujt mund të kenë nevojë të rishikohen më vonë.<ref>{{Harvnb|Legg|Hookway|2021|loc=4.1 Skepticism versus Fallibilism}}; {{Harvnb|Hookway|2012|pp=[https://books.google.com/books?id=_4KOTIyzMfwC&pg=PA39 39–40]}}</ref> == Struktura == Struktura e njohurisë është mënyra në të cilën gjendjet mendore të një personi duhet të lidhen me njëra-tjetrën që të lindë njohuria.<ref>{{Harvnb|Hasan|Fumerton|2018|loc=Lead Section, 2. The Classical Analysis of Foundational Justification}}; {{Harvnb|Fumerton|2022|loc=§ Summary}}</ref> Një pikëpamje e përhapur është se një person duhet të ketë arsye të mira për të mbajtur një [[Besimi (epistemologji)|besim]] që ky besim të përbëjë njohuri. Kur besimi vihet në pikëpyetje, personi mund ta justifikojë atë duke iu referuar arsyes së vet për ta mbajtur atë besim. Në shumë raste, kjo arsye varet vetë nga një besim tjetër që gjithashtu mund të vihet në pikëpyetje. Një shembull është një person që beson se makinat Ford janë më të lira se BMW-të. Kur besimi i vet vihet në pikëpyetje, personi mund ta justifikojë atë duke pohuar se e ka dëgjuar nga një burim i besueshëm. Ky justifikim varet nga supozimi se burimi i vet është i besueshëm, gjë që vetë mund të vihet në pikëpyetje. E njëjta gjë mund të vlejë për çdo arsye tjetër që përmend personi.<ref name="auto2">{{Harvnb|Klein|1998|loc=Lead Section, §&nbsp;4. Foundationalism and Coherentism}}; {{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;4. The Structure of Knowledge and Justification}}; {{Harvnb|Lehrer|2015|loc=[https://books.google.com/books?id=yKG9CgAAQBAJ&pg=PA1 1. The Analysis of Knowledge]}}</ref> Kjo rrezikon të çojë në një [[Regresi i pafund|regres të pafund]], pasi statusi epistemik në çdo hap varet nga statusi epistemik i hapit të mëparshëm.<ref>{{Harvnb|Cameron|2018}}; {{Harvnb|Clark|1988|pp=[https://philpapers.org/rec/CLAVIR 369–370]}}</ref> Teoritë e strukturës së njohurisë ofrojnë përgjigje se si mund të zgjidhet ky problem.<ref name="auto2" /> [[Skeda:Foundationalism, coherentism, infinitism.svg|thumb|upright=1.5|alt=Diagram që tregon dallimet midis fundacionalizmit, koherentizmit dhe infinitizmit|Fundacionalizmi, koherentizmi dhe infinitizmi janë teori të strukturës së njohurisë. Shigjetat e zeza simbolizojnë mënyrën se si një besim mbështet një besim tjetër.]] Tre teori tradicionale janë [[fundacionalizmi]], [[koherentizmi]] dhe [[infinitizmi]]. Fundacionalistët dhe koherentistët mohojnë ekzistencën e një regresi të pafund, ndryshe nga infinitistët.<ref name="auto2" /> Sipas fundacionalistëve, disa arsye bazë e kanë statusin epistemik të pavarur nga arsyet e tjera dhe për këtë arsye përbëjnë pikën përfundimtare të regresit.<ref>{{Harvnb|Klein|1998|loc=Lead Section, §&nbsp;4. Foundationalism and Coherentism}}; {{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;4.1 Foundationalism}}; {{Harvnb|Lehrer|2015|loc=[https://books.google.com/books?id=yKG9CgAAQBAJ&pg=PA1 1. The Analysis of Knowledge]}}</ref> Disa fundacionalistë mbajnë qëndrimin se burime të caktuara të njohurisë, si [[përceptimi]], ofrojnë arsye bazë. Një pikëpamje tjetër është se këtë rol e luajnë disa të vërteta të vetëkuptueshme, si njohja e ekzistencës së vet dhe përmbajtja e ideve të veta.<ref>{{Harvnb|Poston|loc=[https://iep.utm.edu/foundationalism-in-epistemology/ Lead Section]}}; {{Harvnb|Hasan|Fumerton|2022|loc=[https://plato.stanford.edu/entries/justep-foundational/ §&nbsp;1. Regress Arguments for Foundationalism]}}</ref> Pikëpamja se ekzistojnë arsye bazë nuk pranohet nga të gjithë. Një kritikë thotë se duhet të ketë një arsye pse disa arsye janë bazë ndërsa të tjerat jo. Sipas kësaj pikëpamjeje, arsyet e supozuara bazë nuk janë në fakt bazë, pasi statusi i tyre do të varej nga arsye të tjera. Një kritikë tjetër bazohet në [[Hermeneutika|hermeneutikë]] dhe argumenton se të kuptuarit zhvillohet gjithmonë në një [[Rrethi hermeneutik|rreth hermeneutik]] dhe kërkon interpretim, gjë që nënkupton se njohuria nuk ka nevojë për një themel të sigurt.<ref>{{Harvnb|Klein|1998|loc=§&nbsp;4. Foundationalism and Coherentism}}; {{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;4. The Structure of Knowledge and Justification}}; {{Harvnb|Lehrer|2015|loc=[https://books.google.com/books?id=yKG9CgAAQBAJ&pg=PA1 1. The Analysis of Knowledge]}}; {{Harvnb|George|2021|loc=§&nbsp;1.2 Against Foundationalism, §&nbsp;1.3 The Hermeneutical Circle}}</ref> Koherentistët dhe infinitistët i shmangin këto probleme duke mohuar dallimin midis arsyeve bazë dhe jobazë. Koherentistët argumentojnë se ekziston vetëm një numër i fundëm arsyesh, të cilat mbështesin dhe justifikojnë njëra-tjetrën. Kjo bazohet në intuitën se besimet nuk ekzistojnë të izoluara, por formojnë një rrjetë komplekse idesh të ndërlidhura, e cila justifikohet nga koherenca e saj dhe jo nga disa besime themelore të privilegjuara.<ref name="auto">{{Harvnb|Klein|1998|loc=§&nbsp;4. Foundationalism and Coherentism}}; {{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;4. The Structure of Knowledge and Justification}}</ref> Një vështirësi për këtë pikëpamje është se si të demonstrohet që ajo nuk përfshin gabimin logjik të [[Arsyetimi rrethor|arsyetimit rrethor]].<ref>{{Harvnb|Murphy|2022}}; {{Harvnb|Lammenranta|2022}}</ref> Nëse dy besime mbështesin njëra-tjetrën, atëherë personi ka një arsye për të pranuar një nga besimet nëse e ka tashmë tjetrin. Megjithatë, mbështetja e ndërsjellë nuk është në vetvete një arsye e mirë për të pranuar njëherësh të dy besimet për herë të parë. Një çështje e lidhur ngushtë është se mund të ekzistojnë grupe të ndryshme besimesh koherente. Koherentistët përballen me problemin e shpjegimit se pse dikush duhet të pranojë një grup koherent dhe jo një tjetër.<ref name="auto" /> Për infinitistët, ndryshe nga fundacionalistët dhe koherentistët, ekziston një numër i pafund arsyesh. Kjo pikëpamje përqafon idenë se ekziston një regres, pasi çdo arsye varet nga një arsye tjetër. Një vështirësi për këtë pikëpamje është se mendja njerëzore është e kufizuar dhe mund të mos jetë në gjendje të zotërojë një numër të pafund arsyesh. Kjo ngre pyetjen nëse, sipas infinitizmit, njohuria njerëzore është e mundur fare.<ref>{{Harvnb|Klein|1998|loc=§&nbsp;4. Foundationalism and Coherentism}}</ref> == Vlera == [[Skeda:File-Los portadores de la antorcha.jpg|thumb|alt=Skulpturë që tregon një pishtar duke u kaluar nga një person te tjetri|upright=.9|''Los portadores de la antorcha'' (''Bartësit e pishtarëve'') – skulpturë nga Anna Hyatt Huntington që simbolizon transmetimin e njohurive nga një brez në tjetrin (Ciudad Universitaria, Madrid, Spanjë)]] Njohuria mund të ketë vlerë ose sepse është e dobishme, ose sepse është e mirë në vetvete. Njohuria mund të jetë e dobishme duke ndihmuar një person të arrijë qëllimet e tij. Për shembull, nëse dikush i di përgjigjet e pyetjeve të një provimi, ai mund ta kalojë atë provim; ose, duke ditur se cili kalë është më i shpejti, mund të fitojë para nga bastet. Në këto raste, njohuria ka {{ill|Vlera instrumentale|en|Instrumental value|lt=vlerë instrumentale}}.<ref>{{Harvnb|Degenhardt|2019|pp=[https://books.google.com/books?id=FuCsDwAAQBAJ&pg=PA1 1–6]}}; {{Harvnb|Pritchard|2013|loc=[https://books.google.com/books?id=sfUhAQAAQBAJ 2 The value of knowledge]}}; {{Harvnb|Olsson|2011|pp=874–875}}</ref> Jo të gjitha format e njohurisë janë të dobishme dhe shumë besime për çështje të parëndësishme nuk kanë vlerë instrumentale. Kjo ka të bëjë, për shembull, me të diturit se sa kokrra rëre ka në një plazh të caktuar ose me mësimin përmendësh të numrave të telefonit që dikush nuk synon t'i telefonojë kurrë. Në pak raste, njohuria mund të ketë edhe vlerë negative. Për shembull, nëse jeta e një personi varet nga mbledhja e guximit për të kërcyer përtej një gremine, atëherë një besim i vërtetë për rreziqet e përfshira mund ta pengojë atë ta bëjë këtë.<ref>{{Harvnb|Pritchard|2013|loc=[https://books.google.com/books?id=sfUhAQAAQBAJ 2 The value of knowledge]}}</ref> [[Skeda:Early Childhood Education USAID Africa.jpg|thumb|alt=Fotografi e arsimit parashkollor në Ziway, Etiopi|Vlera e njohurisë luan një rol kyç në arsim për të vendosur se cilat njohuri t'u transmetohen nxënësve.]] Përveç vlerës instrumentale, njohuria mund të ketë edhe vlerë të brendshme. Kjo do të thotë se disa forma të njohurisë janë të mira në vetvete, edhe pse nuk ofrojnë përfitime praktike. Sipas filozofit Duncan Pritchard, kjo vlen për format e njohurisë që lidhen me [[Urtësia|urtësinë]].<ref>{{Harvnb|Pritchard|2013|loc=[https://books.google.com/books?id=sfUhAQAAQBAJ 2 The value of knowledge]}}; {{Harvnb|Degenhardt|2019|pp=[https://books.google.com/books?id=FuCsDwAAQBAJ&pg=PA1 1–6]}}</ref> Është e diskutueshme nëse e gjithë njohuria ka vlerë të brendshme, përfshirë njohuritë për fakte të parëndësishme, si të dish nëse pema më e madhe e mollës kishte një numër çift gjethesh dje në mëngjes. Një pikëpamje në favor të vlerës së brendshme të njohurisë pohon se mungesa e çdo besimi për një çështje është një gjendje neutrale dhe se njohuria është gjithmonë më e mirë se kjo gjendje neutrale, edhe kur diferenca në vlerë është vetëm minimale.<ref>{{Harvnb|Lemos|1994|pp=[https://books.google.com/books?id=GPPCnahLmggC&pg=PA88 88–89]}}; {{Harvnb|Bergström|1987|pp=[https://books.google.com/books?id=lUzgW4vN4YoC&pg=PA55 53–55]}}</ref> Një çështje më specifike në [[Epistemologjia|epistemologji]] ka të bëjë me pyetjen nëse njohuria është më e vlefshme sesa besimi i vërtetë i thjeshtë, ose pse është kështu.<ref>{{Harvnb|Pritchard|Turri|Carter|2022}}; {{Harvnb|Olsson|2011|pp=874–875}}</ref> Është gjerësisht e pranuar se njohuria zakonisht është e mirë në njëfarë kuptimi, por teza se njohuria është më e mirë sesa besimi i vërtetë është e diskutueshme. Një diskutim i hershëm i këtij problemi gjendet në dialogun ''{{ill|Menoni|en|Meno}}'' të Platonit, në lidhje me pohimin se si njohuria ashtu edhe besimi i vërtetë mund të udhëheqin me sukses veprimin dhe, për rrjedhojë, me sa duket kanë të njëjtën vlerë. Për shembull, duket se besimi i vërtetë i thjeshtë është po aq i efektshëm sa njohuria kur përpiqesh të gjesh rrugën për në [[Larisa|Larisë]].<ref>{{Harvnb|Olsson|2011|pp=874–875}}; {{Harvnb|Pritchard|Turri|Carter|2022}}; {{Harvnb|Plato|2002|pp=[https://archive.org/details/fivedialogueseut00plat/page/89 89–90, 97b–98a]}}</ref> Sipas Platonit, njohuria është më e mirë, sepse është më e qëndrueshme.<ref>{{Harvnb|Olsson|2011|p=875}}</ref> Një sugjerim tjetër është se njohuria e merr vlerën e saj shtesë nga justifikimi. Një vështirësi për këtë pikëpamje është se, ndonëse justifikimi e bën më të mundshme që një besim të jetë i vërtetë, nuk është e qartë se çfarë vlere shtesë ofron ai në krahasim me një besim të pajustifikuar që tashmë është i vërtetë.<ref>{{Harvnb|Pritchard|Turri|Carter|2022|loc=Lead Section, §&nbsp;6. Other Accounts of the Value of Knowledge}}</ref> Problemi i vlerës së njohurisë diskutohet shpesh në lidhje me {{ill|Reliabilizmi|en|Reliabilism|lt=reliabilizmin}} dhe {{ill|Epistemologjia e virtyteve|en|Virtue epistemology|lt=epistemologjinë e virtyteve}}.<ref>{{Harvnb|Pritchard|Turri|Carter|2022}}; {{Harvnb|Olsson|2011|p=874}}; {{Harvnb|Pritchard|2007|pp=85–86}}</ref> Reliabilizmi mund të përkufizohet si teza sipas së cilës njohuria është besim i vërtetë i formuar në mënyrë të besueshme. Ky këndvështrim ka vështirësi për të shpjeguar pse njohuria është e vlefshme ose si një proces i besueshëm i formimit të besimeve shton vlerë shtesë.<ref>{{Harvnb|Pritchard|Turri|Carter|2022|loc=§&nbsp;2. Reliabilism and the Meno Problem, §&nbsp;3. Virtue Epistemology and the Value Problem}}</ref> Sipas një analogjie të filozofes Linda Zagzebski, një filxhan kafe i bërë nga një makinë kafeje e besueshme ka të njëjtën vlerë si një filxhan kafe po aq i mirë i bërë nga një makinë kafeje jo e besueshme.<ref>{{Harvnb|Turri|Alfano|Greco|2021}}</ref> Kjo vështirësi në zgjidhjen e problemit të vlerës ndonjëherë përdoret si argument kundër reliabilizmit.<ref>{{Harvnb|Pritchard|Turri|Carter|2022|loc=§&nbsp;2. Reliabilism and the Meno Problem}}</ref> Epistemologjia e virtyteve, nga ana tjetër, ofron një zgjidhje unike për problemin e vlerës. Epistemologët e virtyteve e shohin njohurinë si manifestim të virtyteve njohëse. Ata pohojnë se njohuria ka vlerë shtesë për shkak të lidhjes së saj me virtytin. Kjo bazohet në idenë se suksesi njohës në formën e manifestimit të virtyteve është në vetvete i vlefshëm, pavarësisht nëse gjendjet që rezultojnë janë të dobishme në mënyrë instrumentale.<ref>{{Harvnb|Pritchard|Turri|Carter|2022|loc=§&nbsp;3. Virtue Epistemology and the Value Problem}}; {{Harvnb|Olsson|2011|p=877}}; {{Harvnb|Turri|Alfano|Greco|2021|loc=[https://plato.stanford.edu/entries/epistemology-virtue/#EpisValu §&nbsp;6. Epistemic Value]}}</ref> Përvetësimi dhe transmetimi i njohurisë shpesh shoqërohen me kosto të caktuara, si burimet materiale të nevojshme për të marrë informacion të ri dhe koha dhe energjia që nevojiten për ta kuptuar atë. Për këtë arsye, ndërgjegjësimi për vlerën e njohurisë është thelbësor për shumë fusha që duhet të vendosin nëse do të kërkojnë njohuri për një çështje të caktuar. Në nivel politik, kjo ka të bëjë me problemin e identifikimit të programeve kërkimore më premtuese për ndarjen e fondeve.<ref>{{Harvnb|Stehr|Adolf|2016|pp=483–485}}; {{Harvnb|Powell|2020|pp=[https://books.google.com/books?id=GYdnEAAAQBAJ&pg=PA132 132–133]}}; {{Harvnb|Meirmans|Butlin|Charmantier|Engelstädter|2019|pp=754–756}}</ref> Shqetësime të ngjashme prekin bizneset, ku palët e interesuara duhet të vendosin nëse kostoja e marrjes së njohurisë justifikohet nga përfitimet ekonomike që kjo njohuri mund të ofrojë, si dhe ushtrinë, e cila mbështetet në [[Inteligjenca ushtarake|inteligjencën ushtarake]] për të identifikuar dhe parandaluar kërcënimet.<ref>{{Harvnb|Lengnick-Hall|Lengnick-Hall|2003|p=[https://books.google.com/books?id=t8RLT77_VHMC&pg=PA85 85]}}; {{Harvnb|Awad|Ghaziri|2003|pp=[https://books.google.com/books?id=qzREBAAAQBAJ&pg=PT28 28–29]}}</ref> Në fushën e arsimit, vlera e njohurisë mund të përdoret për të zgjedhur cilat njohuri duhet t'u transmetohen nxënësve.<ref>{{Harvnb|Degenhardt|2019|pp=[https://books.google.com/books?id=FuCsDwAAQBAJ&pg=PA1 1–6]}}</ref> == Shkenca == {{Kryesor|Filozofia e shkencës}} Qasja shkencore zakonisht konsiderohet si një proces shembullor i asaj se si fitohet njohuri mbi faktet empirike.<ref name="auto5">{{harvnb|Pritchard|2013|pp=[https://books.google.com/books?id=sfUhAQAAQBAJ 115–118]|loc=11 Scientific Knowledge}}; {{harvnb|Moser|2005|p=385}}</ref> Njohuria shkencore përfshin njohuri të përditshme për fakte lehtësisht të vëzhgueshme, për shembull njohuri kimike se disa reaktantë nxehen kur përzihen me njëri-tjetrin. Ajo përfshin gjithashtu njohuri për çështje më pak të prekshme, si pohimet për sjelljen e [[Gjeni|gjeneve]], neutrinove dhe [[Vrima e zezë|vrimave të zeza]].<ref>{{harvnb|Moser|2005|p=386}}</ref> Një aspekt kyç i shumicës së formave të shkencës është se ato kërkojnë ligje natyrore që shpjegojnë vëzhgimet empirike.<ref name="auto5" /> Njohuria shkencore zbulohet dhe testohet duke përdorur [[Metoda shkencore|metodën shkencore]].{{Efn|Është e diskutueshme se në çfarë mase ekziston një metodë e vetme shkencore që zbatohet njësoj për të gjitha shkencat, në vend të një grupi qasjesh të ndërlidhura.<ref>{{harvnb|Hepburn|Andersen|2021|loc=Lead Section, §&nbsp;1. Overview and organizing themes}}</ref>}} Kjo metodë synon të arrijë në njohuri të besueshme duke e formuluar problemin në mënyrë të qartë dhe duke siguruar që dëshmitë e përdorura për të mbështetur ose hedhur poshtë një teori të caktuar të jenë publike, të besueshme dhe të përsëritshme. Në këtë mënyrë, studiuesit e tjerë mund t'i përsërisin eksperimentet dhe vëzhgimet e studimit fillestar për ta konfirmuar ose për ta hedhur poshtë atë.<ref>{{harvnb|Moser|2005|p=390}}; {{harvnb|Hatfield|1998}}; {{harvnb|Beins|2017|pp=[https://books.google.com/books?id=fBs0DwAAQBAJ&pg=PA8 8–9]}}; {{harvnb|Hepburn|Andersen|2021}}</ref> Metoda shkencore analizohet shpesh si një seri hapash që nis me vëzhgimin e rregullt dhe mbledhjen e të dhënave. Duke u bazuar në këto njohuri, shkencëtarët më pas përpiqen të gjejnë një [[Hipoteza|hipotezë]] që shpjegon vëzhgimet. Hipoteza më pas testohet me eksperimente të kontrolluara ose studime vëzhguese për të krahasuar nëse parashikimet e bazuara në hipotezë përputhen me rezultatet e vëzhguara. Si hap i fundit, rezultatet interpretohen dhe arrihet në një përfundim se a dhe në çfarë mase gjetjet e konfirmojnë ose e hedhin poshtë hipotezën.<ref>{{harvnb|Dodd|Zambetti|Deneve|2023|pp=[https://books.google.com/books?id=jXqAEAAAQBAJ&pg=PA11 11–12]}}; {{harvnb|Hatfield|1998}}; {{harvnb|Hepburn|Andersen|2021|loc=Lead Section, §&nbsp;6.1 "The scientific method" in science education and as seen by scientists}}</ref> Shkencat empirike zakonisht ndahen në [[Shkencat natyrore|shkenca natyrore]] dhe [[shkenca shoqërore]]. Shkencat natyrore, si [[fizika]], [[biologjia]] dhe [[kimia]], përqendrohen në metoda të {{ill|Kërkimi sasior|en|Quantitative research|lt=kërkimit sasior}} për të arritur njohuri për dukuritë natyrore.<ref>{{harvnb|Cohen|2013|p=[https://books.google.com/books?id=hA7oCAAAQBAJ&pg=PR25 xxv]}}; {{harvnb|Myers|2009|p=[https://books.google.com/books?id=lpEVEfnbx9cC&pg=PA8 8]}}; {{harvnb|Repko|2008|p=[https://books.google.com/books?id=kDoYPVJONIoC&pg=PA200 200]}}</ref> Kërkimi sasior kryhet duke bërë matje numerike të sakta, dhe shkencat natyrore shpesh mbështeten në [[Instrumentimi|instrumente]] teknologjikë të avancuar për t'i kryer këto matje dhe për të përgatitur eksperimentet. Një tipar tjetër i përbashkët i qasjes së tyre është përdorimi i mjeteve matematikore për të analizuar të dhënat e matura dhe për të formuluar ligje të sakta e të përgjithshme që përshkruajnë dukuritë e vëzhguara.<ref>{{harvnb|Repko|2008|p=[https://books.google.com/books?id=kDoYPVJONIoC&pg=PA200 200]}}; {{harvnb|Hatfield|1998|loc=§&nbsp;3. Scientific Method in Scientific Practice}}; {{harvnb|Mertler|2021|pp=[https://books.google.com/books?id=-kMTEAAAQBAJ&pg=PT100 100–101]}}; {{harvnb|Myers|2009|p=[https://books.google.com/books?id=lpEVEfnbx9cC&pg=PA8 8]}}</ref> Shkencat shoqërore, si [[sociologjia]], [[antropologjia]] dhe [[Shkenca e komunikimit|shkencat e komunikimit]], shqyrtojnë dukuritë shoqërore në nivelin e sjelljes njerëzore, të marrëdhënieve dhe të shoqërisë në tërësi.<ref>{{harvnb|Colander|2016|pp=[https://books.google.com/books?id=JCMlDwAAQBAJ&pg=PA1 1–2]}}; {{harvnb|AHD Staff|2022d}}</ref> Megjithëse përdorin gjithashtu kërkim sasior, ato zakonisht u kushtojnë më shumë rëndësi metodave cilësore. {{ill|Kërkimi cilësor|en|Qualitative research}} mbledh të dhëna jo numerike, shpesh me qëllim që të arrijë në një kuptim më të thellë të domethënies dhe interpretimit të dukurive shoqërore nga këndvështrimi i atyre që janë të përfshirë.<ref>{{harvnb|Mertler|2021|pp=[https://books.google.com/books?id=-kMTEAAAQBAJ&pg=PT88 88–89]}}; {{harvnb|Travers|2001|pp=[https://books.google.com/books?id=fEfmzvSg69oC&pg=PA1 1–2]}}</ref> Kjo qasje mund të marrë forma të ndryshme, si intervista, grupe fokusi dhe studime rasti.<ref>{{harvnb|Howell|2013|pp=193–194}}; {{harvnb|Travers|2001|pp=[https://books.google.com/books?id=fEfmzvSg69oC&pg=PA1 1–2]}}; {{harvnb|Klenke|2014|p=[https://books.google.com/books?id=_iqTAwAAQBAJ&pg=PA123 123]}}</ref> Kërkimi me metoda të përziera kombinon metoda sasiore dhe cilësore për të eksploruar të njëjtat dukuri nga këndvështrime të ndryshme, me qëllim që të arrihet një kuptim më gjithëpërfshirës.<ref>{{harvnb|Schoonenboom|Johnson|2017|pp=107–108}}; {{harvnb|Shorten|Smith|2017|pp=74–75}}</ref> Përparimi i njohurisë shkencore shihet tradicionalisht si një proces i gradualshëm dhe i vazhdueshëm, në të cilin korpusi ekzistues i njohurive rritet në çdo hap. Kjo pikëpamje është vënë në dyshim nga disa filozofë të shkencës, si [[Thomas Kuhn]], i cili mbron tezën se midis fazave të përparimit gradual ndodhin të ashtuquajturat revolucione shkencore, në të cilat ndodh një {{ill|Ndryshimi i paradigmës|en|Paradigm shift|lt=ndryshim paradigme}}. Sipas kësaj pikëpamjeje, disa supozime bazë ndryshojnë për shkak të ndryshimit të paradigmës, duke sjellë një këndvështrim rrënjësisht të ri mbi korpusin e njohurive shkencore, i cili është i pakrahasueshëm me këndvështrimin e mëparshëm.<ref>{{harvnb|Pritchard|2013|pp=[https://books.google.com/books?id=sfUhAQAAQBAJ 123–125]|loc=11 Scientific Knowledge}}; {{harvnb|Niiniluoto|2019}}</ref>{{Efn|Është e diskutueshme se sa rrënjësore është diferenca midis paradigmave dhe nëse ato janë vërtet të pakrahasueshme.<ref>{{harvnb|Bird|2022|loc=§&nbsp;6.2 Incommensurability}}</ref>}} {{ill|Scientizmi|en|Scientism}} i referohet një grupi pikëpamjesh që u japin përparësi shkencave dhe metodës shkencore ndaj formave të tjera të kërkimit dhe të fitimit të njohurisë. Në formulimin e tij më të fortë, ai është pohimi se nuk ka njohuri tjetër përveç njohurisë shkencore.<ref>{{harvnb|Plantinga|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=iWBmDwAAQBAJ&pg=PA222 222–223]}}</ref> Një kritikë e zakonshme ndaj scientizmit, e ngritur nga filozofë si {{ill|Hans-Georg Gadamer|en}} dhe {{ill|Paul Feyerabend|en}}, është se kërkesa e pandryshueshme për të ndjekur metodën shkencore është tepër e ngurtë dhe çon në një pamje mashtruese të realitetit, duke përjashtuar nga fusha e njohurisë fenomene të ndryshme të rëndësishme.<ref>{{harvnb|Flynn|2000|pp=83–84}}; {{harvnb|Clegg|2022|p=[https://books.google.com/books?id=DYNYEAAAQBAJ&pg=PA14 14]}}; {{harvnb|Mahadevan|2007|p=[https://books.google.com/books?id=LUX4TyOqWcwC&pg=PA91 91]}}; {{harvnb|Gauch|2003|p=[https://books.google.com/books?id=iVkugqNG9dAC&pg=PA88 88]}}</ref> == Historia == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Historia e njohurisë|en|History of knowledge}}}} Historia e njohurisë është fusha e studimit që shqyrton se si njohuria në fusha të ndryshme është zhvilluar dhe evoluar gjatë rrjedhës së historisë. Ajo është e lidhur ngushtë me [[Historia e shkencës|historinë e shkencës]], por mbulon një fushë më të gjerë që përfshin njohuri nga fusha si [[Historia e filozofisë|filozofia]], {{ill|Historia e matematikës|en|History of mathematics|lt=matematika}}, [[Historia e arsimit|arsimi]], [[Historia e letërsisë|letërsia]], [[Historia e arteve|arti]] dhe [[Historia e fesë|feja]]. Ajo mbulon më tej njohuri praktike për [[Zejtaria|zeje]] të caktuara, [[Historia e mjekësisë|mjekësi]] dhe praktika të përditshme. Ajo heton jo vetëm se si krijohet dhe përdoret njohuria, por edhe se si përhapet dhe ruhet ajo.<ref>{{Harvnb|Burke|2015|loc=1. Knowledges and Their Histories: § History and Its Neighbours, 3. Processes: § Four Stages, 3. Processes: § Oral Transmission}}; {{Harvnb|Doren|1992|pp=xvi–xviii}}; {{Harvnb|Daston|2017|pp=142–143}}; {{Harvnb|Mulsow|2018|p=159}}</ref> Në [[Parahistoria|parahistori]], përpara periudhës antike, njohuria për sjelljen shoqërore dhe aftësitë e mbijetesës u përcoll gojarisht dhe në formën e zakoneve nga një brez në tjetrin.<ref>{{Harvnb|Bowen|Gelpi|Anweiler|2023|loc=§ Introduction, Prehistoric and Primitive Cultures}}; {{Harvnb|Bartlett|Burton|2007|p=15}}; {{Harvnb|Fagan|Durrani|2016|p=[https://books.google.com/books?id=dCwlDwAAQBAJ&pg=PA15 15]}}; {{Harvnb|Doren|1992|pp=3–4}}</ref> Në periudhën antike, duke filluar rreth vitit 3.000 p.e.s., u ngritën qytetërime të mëdha në rajonet e [[Mesopotamia|Mesopotamisë]], [[Egjipti i Lashtë|Egjiptit të Lashtë]], Indisë dhe {{ill|Kina e Lashtë|en|Ancient China|lt=Kinës së Lashtë}}. Shpikja e shkrimit në këtë periudhë rriti ndjeshëm sasinë e njohurive të qëndrueshme brenda shoqërisë, pasi ato mund të ruheshin dhe të ndaheshin pa u kufizuar nga [[kujtesa]] e papërsosur njerëzore.<ref>{{Harvnb|Doren|1992|pp=xxiii–xxiv, 3–4}}; {{Harvnb|Friesen|2017|pp=[https://books.google.com/books?id=0Ks-DwAAQBAJ&pg=PA17 17–18]}}; {{Harvnb|Danesi|2013|pp=168–169}}; {{Harvnb|Steinberg|1995|pp=[https://books.google.com/books?id=VPs3kidEqXYC&pg=PA3 3–4]}}; {{Harvnb|Thornton|Lanzer|2018|p=[https://books.google.com/books?id=UCRZDwAAQBAJ&pg=PA7 7]}}</ref> Gjatë kësaj kohe u arritën zhvillimet e para në fusha shkencore si matematika, astronomia dhe mjekësia. Ato më vonë u formalizuan dhe u zgjeruan ndjeshëm nga [[Greqia e Lashtë|grekët e lashtë]], duke filluar nga shekulli VI p.e.s. Përparime të tjera antike lidheshin me njohuritë në fusha si bujqësia, e drejta dhe politika.<ref>{{Harvnb|Doren|1992|pp=xxiii–xxiv, 3–4, 29–30}}; {{Harvnb|Conner|2009|p=[https://books.google.com/books?id=EAo4DgAAQBAJ&pg=PT81 81]}}</ref> [[Skeda:Printing machine of Johanes Gutenbrg1.jpg|thumb|upright=.8|alt=Foto e një riprodhimi të makinës së shtypit të krijuar nga Johannes Gutenberg|Shpikja e [[Makina e shtypit|makinës së shtypit]] në shekullin XV rriti ndjeshëm aksesin në materialet e shkruara.]] Në [[Mesjeta|periudhën mesjetare]], njohuria fetare ishte në qendër të vëmendjes, dhe institucionet fetare, si [[Kisha Katolike Romake|Kisha Katolike]] në Evropë, ndikuan në veprimtarinë intelektuale.<ref>{{Harvnb|Burke|2015|loc=2. Concepts: § Authorities and Monopolies}}; {{Harvnb|Kuhn|1992|p=[https://books.google.com/books?id=HQ41EAAAQBAJ&pg=PA106 106]}}; {{Harvnb|Thornton|Lanzer|2018|p=[https://books.google.com/books?id=UCRZDwAAQBAJ&pg=PA7 7]}}</ref> Komunitetet hebreje krijuan qendra studimi të quajtura {{ill|Yeshiva|en|Yeshiva|lt=yeshiva}} për studimin e teksteve fetare dhe {{ill|Halakha|en|Halakha|lt=ligjit hebre}}.<ref>{{Harvnb|Bowker|2003|loc=[https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780192800947.001.0001/acref-9780192800947-e-8089?rskey=Ba4XPQ&result=1 Yeshivah]}}; {{Harvnb|Walton|2015|p=[https://books.google.com/books?id=Jv9tCAAAQBAJ&pg=PA130 130]}}</ref> Në botën myslimane, u krijuan [[Medreseja|medrese]] që përqendroheshin në ligjin islam dhe [[Filozofia Islame|filozofinë islame]].<ref>{{Harvnb|Johnson|Stearns|2023|pp=5, 43–44, 47}}; {{Harvnb|Esposito|2003|loc=[https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100125907 Madrasa]}}</ref> Shumë arritje intelektuale të periudhës antike u ruajtën, u përsosën dhe u zgjeruan gjatë [[Epoka e Artë Islame|Epokës së Artë Islame]] nga shekulli VIII deri në shekullin XIII.<ref>{{Harvnb|Trefil|2012|pp=[https://books.google.com/books?id=OD6iEAAAQBAJ&pg=PA49 49–51]}}</ref> Në këtë periudhë u krijuan qendra të arsimit të lartë në rajone të ndryshme, si Universiteti el-Karaujin në Marok,<ref>{{Harvnb|Aqil|Babekri|Nadmi|2020|p=[https://books.google.com/books?id=TGjvDwAAQBAJ&pg=PA156 156]}}</ref> [[Universiteti el-Ez'her]] në Egjipt,<ref>{{Harvnb|Cosman|Jones|2009|p=[https://books.google.com/books?id=-Jf5t1vFw1QC&pg=PA148 148]}}</ref> [[Shtëpia e Urtësisë]] në Irak,<ref>{{Harvnb|Gilliot|2018|p=[https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&pg=PT81 81]}}</ref> dhe universitetet e para në Evropë.<ref>{{Harvnb|Bowen|Gelpi|Anweiler|2023|loc=§ The Development of the Universities}}; {{Harvnb|Kemmis|Edwards-Groves|2017|p=[https://books.google.com/books?id=fFM7DwAAQBAJ&pg=PA50 50]}}</ref> Gjatë kësaj periudhe u formuan edhe esnafët, të cilat ruajtën dhe zhvilluan njohuritë teknike dhe zejtare.<ref>{{Harvnb|Power|1970|pp=[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.$b201970&view=1up&seq=273 243–244]}}</ref> Në [[Rilindja|periudhën e Rilindjes]], duke filluar nga shekulli XIV, pati një interes të ripërtërirë për [[shkencat humane]] dhe shkencat.<ref>{{Harvnb|Celenza|2021|pp=[https://books.google.com/books?id=Z_w7EAAAQBAJ&pg=PR9 ix–x]}}; {{Harvnb|Black|Álvarez|2019|p=[https://books.google.com/books?id=IQJ3EAAAQBAJ&pg=PA1 1]}}</ref> [[Makina e shtypit]] u shpik në shekullin XV dhe rriti ndjeshëm disponueshmërinë e mjeteve të shkruara dhe [[shkrim-leximi]]n e përgjithshëm të popullsisë.<ref>{{Harvnb|Steinberg|1995|p=[https://books.google.com/books?id=VPs3kidEqXYC&pg=PA5 5]}}; {{Harvnb|Danesi|2013|pp=169–170}}</ref> Këto zhvillime shërbyen si themel i [[Revolucioni Shkencor|Revolucionit Shkencor]] në [[Epoka e Iluminizmit|Epokën e Iluminizmit]], duke filluar në shekujt XVI dhe XVII. Ajo çoi në një shpërthim njohurish në fusha si fizika, kimia, biologjia dhe shkencat sociale.<ref>{{Harvnb|Doren|1992|pp=xxiv–xxv, 184–185}}; {{Harvnb|Thornton|Lanzer|2018|p=[https://books.google.com/books?id=UCRZDwAAQBAJ&pg=PA7 7]}}</ref> Përparimet teknologjike që shoqëruan këtë zhvillim mundësuan [[Revolucioni Industrial|Revolucionin Industrial]] në shekujt XVIII dhe XIX.<ref>{{Harvnb|Doren|1992|pp=xxiv–xxv, 213–214}}; {{Harvnb|Thornton|Lanzer|2018|p=[https://books.google.com/books?id=UCRZDwAAQBAJ&pg=PA7 7]}}</ref> Në shekullin XX, zhvillimi i kompjuterëve dhe i internetit çoi në një zgjerim të madh të njohurive duke revolucionarizuar mënyrën se si njohuria ruhet, ndahet dhe krijohet.<ref>{{Harvnb|Thornton|Lanzer|2018|p=[https://books.google.com/books?id=UCRZDwAAQBAJ&pg=PA8 8]}}; {{Harvnb|Danesi|2013|pp=178–181}}</ref>{{Efn|Interneti gjithashtu uli koston e aksesit në njohuri, pasi shumë informacione ishin [[Përmbajtja e lirë|të lira]].<ref>{{Harvnb|Danesi|2013|pp=178–181}}</ref>}} == Në disiplina të ndryshme == === Feja === {{Hatnote|Shih edhe: Desakralizimi i njohurisë dhe Resakralizimi i njohurisë}} Njohuria luan një rol qendror në shumë fe. Pretendimet dijeje për [[Ekzistenca e Perëndisë|ekzistencën e Perëndisë]], si dhe doktrinat fetare mbi mënyrën se si njerëzit duhet ta jetojnë jetën e tyre individuale, shfaqen pothuajse në çdo kulturë.<ref>{{Harvnb|Clark|2022|loc=Lead Section, §&nbsp;2. The Evidentialist Objection to Belief in God}}</ref> Megjithatë, pretendime të tilla dijeje shpesh janë të diskutueshme dhe zakonisht refuzohen nga [[Skepticizmi fetar|skeptikët fetarë]] dhe nga ateistët.<ref name=Penelhum1971>{{Harvnb|Penelhum|1971|loc=[https://books.google.com/books?id=QQU9AAAAIAAJ 1. Faith, Scepticism and Philosophy]}}</ref> Epistemologjia e fesë është fusha e hulumtimit që studion nëse besimi në Perëndi dhe në doktrinat e tjera fetare është i arsyeshëm dhe përbën njohuri.<ref>{{Harvnb|Clark|2022|loc=Lead Section}}; {{Harvnb|Forrest|2021|loc=Lead Section, §&nbsp;1. Simplifications}}</ref> Një qasje e rëndësishme në këtë fushë, '''Evidencializmi''', e konsideron besimin në doktrinat fetare të justifikuar nëse mbështetet nga dëshmi të mjaftueshme. Shembuj të propozuar të dëshmive për doktrinat fetare përfshijnë përvoja fetare (të tilla si kontakti i drejtpërdrejtë me hyjnoren ose dëshmia e brendshme kur dëgjohet zëri i Perëndisë).<ref>{{Harvnb|Clark|2022|loc=Lead Section, §&nbsp;2. The Evidentialist Objection to Belief in God}}; {{Harvnb|Forrest|2021|loc=Lead Section, §&nbsp;2. The Rejection of Enlightenment Evidentialism}}; {{Harvnb|Dougherty|2014|pp=97–98}}</ref> Evidencialistët shpesh e refuzojnë idenë se besimi në doktrinat fetare përbën njohuri, duke u bazuar në pohimin se nuk ka dëshmi të mjaftueshme.<ref>{{Harvnb|Clark|2022|loc=§&nbsp;2. The Evidentialist Objection to Belief in God}}; {{Harvnb|Forrest|2021|loc=Lead Section, 2. The Rejection of Enlightenment Evidentialism}}</ref> Një thënie e famshme në këtë drejtim i atribuohet Bertrand Russell: kur u pyet se si do ta justifikonte mungesën e besimit në Perëndi kur të përballej me gjykimin pas vdekjes, ai u përgjigj: «Nuk ka dëshmi të mjaftueshme, o Perëndi! Nuk ka dëshmi të mjaftueshme.»<ref>{{Harvnb|Clark|2022|loc=§&nbsp;2. The Evidentialist Objection to Belief in God}}</ref> Megjithatë, mësimet fetare rreth ekzistencës dhe natyrës së Perëndisë nuk shihen gjithmonë si pretendime dijeje nga mbrojtësit e tyre. Disa besimtarë deklarojnë shprehimisht se qëndrimi i duhur ndaj doktrinave të tilla nuk është t'i shohësh ato si njohuri, por t'i pranosh me [[Besimi|besim]]. Kjo qasje shpesh kombinohet me supozimin se këto doktrina janë të vërteta, por nuk mund të kuptohen plotësisht nga [[arsyeja]] dhe as të verifikohen përmes hulumtimit racional. Për këtë arsye, pretendohet se ato duhet të pranohen edhe pse nuk përbëjnë njohuri.<ref name=Penelhum1971 /> Një këndvështrim i tillë pasqyrohet në një thënie të famshme të Immanuel Kant, ku ai pohon se «duhej ta mohonte njohurinë për t'i hapur vend besimit».<ref>{{Harvnb|Stevenson|2003|pp=[https://www.cambridge.org/core/journals/kantian-review/article/abs/opinion-belief-or-faith-and-knowledge/9519081ED9BAE7811D2B9670340AD7E1 72–73]}}</ref> Fe të ndryshme shpesh ndryshojnë nga njëra-tjetra për sa u përket doktrinave që shpallin, si dhe në kuptimin e tyre për rolin e njohurisë në praktikën fetare.<ref>{{Harvnb|Paden|2009|pp=[https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203868768-19/comparative-religion-william-paden 225–227]}}; {{Harvnb|Paden|2005|loc=Lead Section}}</ref> Si në traditën hebraike ashtu edhe në atë të krishterë, njohuria luan një rol në rënien e njeriut, e cila solli dëbimin e [[Adami dhe Eva|Adamit dhe Evës]] nga [[Kopshti i Edenit]]. Kjo rënie ndodhi sepse ata e shpërfillën urdhrin e Perëndisë dhe hëngrën nga [[Pema e njohjes së të mirës dhe të keqes|pema e njohjes]], e cila u dha atyre njohjen e të mirës dhe të keqes. Veprimi i tyre shihet si një rebelim kundër Perëndisë, meqenëse kjo njohuri i përket Perëndisë dhe nuk u takon njerëzve të vendosin çfarë është e drejtë dhe çfarë e gabuar.<ref>{{Harvnb|Carson|Cerrito|2003|p=164}}; {{Harvnb|Delahunty|Dignen|2012|p=365}}; {{Harvnb|Blayney|1769|loc=[https://en.wikisource.org/wiki/Bible_(King_James)/Genesis#3:22 Genesis]}}</ref> Letërsia e krishterë e paraqet njohurinë si një nga [[shtatë hiret e Shpirtit të Shenjtë]].<ref>{{Harvnb|Legge|2017|p=[https://books.google.com/books?id=Qg6DDQAAQBAJ&pg=PA181 181]}}; {{Harvnb|Van Nieuwenhove|2020|p=[https://books.google.com/books?id=-rTRDwAAQBAJ&pg=PA395 395]}}</ref> Në [[Islami|islam]], «i Gjithëdijshmi» (''al-ʿAlīm'') është një nga 99 emrat që pasqyrojnë atribute të ndryshme të Perëndisë. Kurani pohon se njohuria vjen nga [[Allahu]], dhe [[Hadithi|mësimet e Muhamedit]] nxisin përvetësimin e njohurisë.<ref>{{Harvnb|Campo|2009|p=[https://books.google.com/books?id=OZbyz_Hr-eIC&pg=PA515 515]}}; {{Harvnb|Swartley|2005|p=[https://books.google.com/books?id=gLi2X1rzeZIC&pg=PA63 63]}}</ref> [[Skeda:Saraswati - Raja Ravi Varma.jpg|thumb|upright=.8|alt=Pikturë me vaj që paraqet Saraswatin|Saraswati, perëndesha e njohurisë dhe e arteve në hinduizëm]] Budizmi e quan ''vijjā'' njohurinë që të çon drejt çlirimit. Ajo dallohet nga ''avijjā'' ose injoranca, e cila kuptohet si rrënja e çdo vuajtjeje. Kjo shpesh shpjegohet në lidhje me pohimin se njerëzit vuajnë sepse lakmojnë gjëra që janë të përkohshme. Injoranca ndaj natyrës së përkohshme të gjërave shihet si faktori përgjegjës për këtë lakmi.<ref>{{Harvnb|Burton|2002|pp=[https://www.jstor.org/stable/1400322 326–327]}}; {{Harvnb|Chaudhary|2017|pp=202–203}}; {{Harvnb|Chaudhary|2017a|pp=1373–1374}}</ref> Qëllimi kryesor i praktikës budiste është ndalimi i vuajtjes. Ky qëllim arrihet duke kuptuar dhe praktikuar mësimin e njohur si Katër të vërtetat fisnike dhe duke e kapërcyer kështu injorancën.<ref>{{Harvnb|Chaudhary|2017|pp=202–203}}; {{Harvnb|Chaudhary|2017a|pp=1373–1374}}</ref> Njohuria luan një rol kyç në rrugën klasike të hinduizmit të njohur si ''jñāna yoga'' ose «rruga e njohurisë». Ajo synon të arrijë unitetin me hyjnoren duke nxitur kuptimin e vetes dhe të marrëdhënies së saj me Brahmanin ose realitetin përfundimtar.<ref>{{Harvnb|Jones|Ryan|2006|loc=[https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC jnana]}}; {{Harvnb|Jones|Ryan|2006|loc=[https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC Bhagavad Gita]}}</ref> === Antropologjia === ''Antropologjia e njohurisë'' është një fushë studimi multidisiplinare.<ref>{{Harvnb|Allwood|2013|pp=69–72}}; {{Harvnb|Boyer|2007|loc=1. Of Dialectical Germans and Dialectical Ethnographers: Notes from an Engagement with Philosophy}}</ref> Ajo studion se si njohuria fitohet, ruhet, rikuperohet dhe komunikohet.<ref>{{Harvnb|Cohen|2010|pp=S193–S202}}</ref> Vëmendje e veçantë i kushtohet mënyrës se si njohuria riprodhohet dhe ndryshon në lidhje me rrethanat shoqërore dhe kulturore.<ref name=Allwood2013>{{Harvnb|Allwood|2013|pp=69–72}}</ref> Në këtë kontekst, termi ''njohuri'' përdoret në një kuptim shumë të gjerë, afërsisht i barasvlershëm me terma si ''[[Kuptimi|kuptim]]'' dhe ''kulturë''.<ref>{{Harvnb|Allwood|2013|pp=69–72}}; {{Harvnb|Barth|2002|p=1}}</ref> Kjo do të thotë se format dhe riprodhimi i kuptimit studiohen pavarësisht nga {{ill|Vlera e së vërtetës|en|Truth value|lt=vlera e tyre e së vërtetës}}. Në [[Epistemologjia|epistemologji]], përkundrazi, njohuria zakonisht kufizohet në format e besimit të vërtetë. Fokusi kryesor në [[Antropologjia|antropologji]] është te vëzhgimet empirike se si njerëzit u atribuojnë vlera të së vërtetës përmbajtjeve të kuptimit, si për shembull kur pohojnë një thënie, edhe nëse këto përmbajtje janë të rreme.<ref name=Allwood2013 /> Kjo përfshin gjithashtu komponentë praktikë: njohuria është ajo që përdoret kur interpretohet dhe veprohet mbi botën dhe përfshin dukuri të ndryshme, si ndjenjat, aftësitë e trupëzuara, informacionin dhe konceptet. Ajo përdoret për të kuptuar dhe parashikuar ngjarjet, për t'u përgatitur dhe për të reaguar në përputhje me to.<ref>{{Harvnb|Barth|2002|pp=1–2}}</ref> Riprodhimi i njohurisë dhe ndryshimet në të shpesh ndodhin përmes një forme komunikimi që përdoret për të {{ill|Transmetimi i njohurisë|en|Knowledge transfer|lt=transmetuar njohurinë}}.<ref>{{Harvnb|Allwood|2013|pp=69–72}}; {{Harvnb|Cohen|2010|pp=S193–S202}}</ref> Kjo përfshin diskutime ballë për ballë dhe komunikime në internet, si dhe seminare e rituale. Një rol të rëndësishëm në këtë kontekst luajnë institucionet, si departamentet universitare ose revistat shkencore në kontekstin akademik.<ref name=Allwood2013 /> Antropologët e njohurisë i kuptojnë traditat si njohuri që është riprodhuar brenda një shoqërie ose rajoni gjeografik gjatë disa brezave. Ata interesohen se si ky riprodhim ndikohet nga faktorë të jashtëm. Për shembull, shoqëritë priren t'i interpretojnë pohimet e njohurisë që gjenden në shoqëri të tjera dhe t'i përfshijnë ato në një formë të modifikuar.<ref>{{Harvnb|Allwood|2013|pp=69–72}}; {{Harvnb|Barth|2002|pp=1–4}}; {{Harvnb|Kuruk|2020|p=25}}</ref> Brenda një shoqërie, njerëzit që i përkasin të njëjtit grup shoqëror zakonisht i kuptojnë gjërat dhe e organizojnë njohurinë në mënyra të ngjashme me njëri-tjetrin. Në këtë drejtim, identitetet shoqërore luajnë një rol të rëndësishëm: njerëzit që e identifikojnë veten me identitete të ngjashme, si identitetet e ndikuara nga mosha, ato profesionale, fetare dhe etnike, priren të mishërojnë forma të ngjashme të njohurisë. Identitete të tilla kanë të bëjnë si me mënyrën se si e shikon veten një person, për shembull, për sa u përket idealeve që ndjek, ashtu edhe me mënyrën se si e shohin të tjerët, siç janë pritshmëritë që kanë ndaj personit.<ref>{{Harvnb|Allwood|2013|pp=69–72}}; {{Harvnb|Hansen|1982|p=193}}</ref> === Sociologjia === ''Artikulli kryesor:'' {{ill|Sociologjia e njohurisë|en|Sociology of knowledge}} Sociologjia e njohurisë është nënfusha e sociologjisë që studion se si mendimi dhe shoqëria lidhen me njëri-tjetrin.<ref name="auto1">{{Harvnb|Coser|2009|loc=Knowledge, Sociology of}}; {{Harvnb|Tufari|2003|loc=Knowledge, Sociology of}}; {{Harvnb|Scheler|Stikkers|2012|p=23}}</ref> Ashtu si antropologjia e njohurisë, ajo e kupton "njohurinë" në një kuptim të gjerë që përfshin idetë filozofike dhe politike, doktrinat fetare dhe ideologjike, folklorin, ligjin dhe teknologjinë. Sociologjia e njohurisë studion se në cilat rrethana sociohistorike lind njohuria, çfarë pasojash ka dhe nga cilat kushte ekzistenciale varet. Kushtet e shqyrtuara përfshijnë faktorë fizikë, demografikë, ekonomikë dhe sociokulturorë. Për shembull, filozofi [[Karl Marksi]] pohoi se ideologjia dominante në një shoqëri është produkt i kushteve themelore socioekonomike dhe ndryshon bashkë me to.<ref name="auto1" /> Një shembull tjetër gjendet në format e mendimit dekolonial që pohojnë se fuqitë koloniale janë përgjegjëse për [[Hegjemonia|hegjemoninë]] e sistemeve perëndimore të njohurisë. Ato kërkojnë një {{ill|Dekolonizimi i njohurisë|en|Decolonization of knowledge|lt=dekolonizim të njohurisë}} për të minuar këtë hegjemoni.<ref>{{Harvnb|Lee|2017|p=67}}; {{Harvnb|Dreyer|2017|pp=1–7}}</ref> Një çështje e lidhur ka të bëjë me lidhjen midis njohurisë dhe pushtetit, në veçanti, shkallën në të cilën njohuria është pushtet. Filozofi [[Michel Foucault]] e shqyrtoi këtë çështje dhe ekzaminoi se si njohuria dhe institucionet përgjegjëse për të kontrollojnë njerëzit përmes asaj që ai e quajti {{ill|Biopushteti|en|Biopower|lt=biopushtet}}, duke formësuar normat, vlerat dhe mekanizmat rregullatorë të shoqërisë në fusha si [[psikiatria]], mjekësia dhe sistemi penal.<ref>{{Harvnb|Bosančić|2018|pp=186–188}}; {{Harvnb|Gutting|Oksala|2022|loc=§&nbsp;3.1 Histories of Madness and Medicine, §&nbsp;3.4 History of the Prison, §&nbsp;3.5 History of Modern Sexuality}}; {{Harvnb|Power|2014|pp=32–33}}; {{Harvnb|Appelrouth|Edles|2008|p=643}}</ref> Një nënfushë qendrore është {{ill|Sociologjia e njohurisë shkencore|en|Sociology of scientific knowledge}}, e cila heton faktorët shoqërorë të përfshirë në prodhimin dhe vërtetimin e njohurisë shkencore. Kjo përfshin shqyrtimin e ndikimit të shpërndarjes së burimeve dhe shpërblimeve në procesin shkencor, gjë që bën që disa fusha kërkimore të lulëzojnë ndërsa të tjerat stagnojnë. Temat e mëtejshme përqendrohen në proceset e përzgjedhjes, si mënyra se si revistat akademike vendosin nëse do të publikojnë një artikull dhe si institucionet akademike rekrutojnë studiuesit, si dhe vlerat dhe normat e përgjithshme karakteristike të profesionit shkencor.<ref>{{Harvnb|Bloor|2004|pp=919–920}}; {{Harvnb|Pinch|2013|p=14}}; {{Harvnb|Kitchener|1996|p=68}}</ref> === Të tjera === Epistemologjia formale studion njohurinë duke përdorur mjete formale që gjenden në matematikë dhe logjikë.<ref>{{Harvnb|Weisberg|2021}}</ref> Një çështje e rëndësishme në këtë fushë lidhet me parimet epistemike të njohurisë. Këto janë rregulla që përcaktojnë se si sillen njohuria dhe gjendjet e lidhura me të, si dhe marrëdhëniet e tyre me njëra-tjetrën. Parimi i transparencës, i quajtur edhe ''ndriçueshmëria e njohurisë'', thotë se është e pamundur që dikush të dijë diçka pa e ditur se e di atë.{{Efn|Ky parim nënkupton se nëse Heike e di se sot është e hënë, atëherë ajo e di edhe se e di këtë.}}<ref>{{Harvnb|Steup|Neta|2020|loc=§&nbsp;3.3 Internal Vs. External}}; {{Harvnb|Das|Salow|2018|pp=[https://philpapers.org/rec/DASTAT-2 3–4]}}; {{Harvnb|Dokic|Égré|2009|pp=[https://philpapers.org/rec/DOKMFE-2 1–2]}}</ref> Sipas parimit të konjunksionit, nëse një person ka besime të justifikuara në dy propozime të veçanta, atëherë ai është gjithashtu i justifikuar të besojë [[Lidhja logjike|konjunksionin]] e këtyre dy propozimeve. Në këtë kuptim, nëse Bob ka besimin e justifikuar se qentë janë kafshë dhe një besim tjetër të justifikuar se macet janë kafshë, atëherë ai është i justifikuar të besojë konjunksionin se si qentë ashtu edhe macet janë kafshë. Parime të tjera që diskutohen zakonisht janë parimi i mbylljes dhe parimi i transferimit të dëshmive.<ref>{{Harvnb|Klein|1998|loc=§&nbsp;7. Epistemic Principles}}</ref> [[Menaxhimi i njohurisë]] është procesi i krijimit, grumbullimit, ruajtjes dhe shpërndarjes së njohurisë. Ai përfshin menaxhimin e pasurive të informacionit që mund të marrin formën e [[Dokumenti|dokumenteve]], [[Baza e të dhënave|bazave të të dhënave]], politikave dhe procedurave. Është me interes të veçantë në fushën e biznesit dhe zhvillimit organizativ, pasi ndikon drejtpërdrejt në [[Vendimmarrja|vendimmarrje]] dhe planifikim strategjik. Përpjekjet për menaxhimin e njohurisë shpesh përdoren për të rritur efikasitetin operacional në përpjekje për të fituar një avantazh konkurrues.<ref>{{Harvnb|Lengnick-Hall|Lengnick-Hall|2003|p=[https://books.google.com/books?id=t8RLT77_VHMC&pg=PA85 85]}}; {{Harvnb|Awad|Ghaziri|2003|p=[https://books.google.com/books?id=qzREBAAAQBAJ&pg=PT28 28]}}</ref> Proceset kryesore në fushën e menaxhimit të njohurisë janë krijimi i njohurisë, [[Ruajtja e të dhënave|ruajtja e njohurisë]], shpërndarja e njohurisë dhe zbatimi i njohurisë. Krijimi i njohurisë është hapi i parë dhe përfshin prodhimin e informacionit të ri. Ruajtja e njohurisë mund të ndodhë përmes mediave si librat, regjistrimet audio, filmat dhe bazat e të dhënave dixhitale. Ruajtja e sigurt lehtëson shpërndarjen e njohurisë, e cila përfshin transmetimin e informacionit nga një person te tjetri. Që njohuria të jetë e dobishme, ajo duhet të vihet në praktikë, që do të thotë se njohuritë që ofron duhet të përdoren ose për të përmirësuar praktikat ekzistuese ose për të zbatuar praktika të reja.<ref>{{Harvnb|Choo|2002|pp=503–504}}; {{Harvnb|Witzel|2004|p=[https://books.google.com/books?id=riM-iG8Ib64C&pg=PT252 252]}}; {{Harvnb|McNabb|2015|p=[https://books.google.com/books?id=3W1sBgAAQBAJ&pg=PT41 41]}}</ref> Përfaqësimi i njohurisë është procesi i ruajtjes së informacionit të organizuar, i cili mund të ndodhë përmes formave të ndryshme të mediave dhe përfshin gjithashtu informacionin e ruajtur në mendje.<ref>{{Harvnb|Sonneveld|Loening|1993|p=[https://books.google.com/books?id=BbBBAAAAQBAJ&pg=PA188 188]}}; {{Harvnb|Markman|2006|p=1}}; {{Harvnb|Shapiro|2006|p=1}}</ref> Ajo luan një rol kyç në [[Inteligjenca artificiale|inteligjencën artificiale]], ku termi përdoret për fushën e studimit që shqyrton se si sistemet kompjuterike mund të përfaqësojnë në mënyrë efikase informacionin. Kjo fushë shqyrton se si [[Struktura e të dhënave|struktura të ndryshme të dhënash]] dhe procedura interpretative mund të kombinohen për të arritur këtë qëllim dhe cilat [[Gjuha formale|gjuhë formale]] mund të përdoren për të shprehur njësitë e njohurisë. Disa përpjekje në këtë fushë synojnë zhvillimin e gjuhëve dhe sistemeve të përgjithshme që mund të përdoren në një larmi të madhe fushash, ndërsa të tjera përqendrohen në një metodë të optimizuar përfaqësimi brenda një fushe të caktuar. Përfaqësimi i njohurisë është i lidhur ngushtë me arsyetimin automatik, sepse qëllimi i formalizmave të përfaqësimit të njohurisë është zakonisht ndërtimi i një baze njohurish nga e cila nxirren përfundime.<ref>{{Harvnb|Castilho|Lopes|2009|p=[https://books.google.com/books?id=aOeAoTz24jUC&pg=PA287 287]}}; {{Harvnb|Kandel|1992|pp=[https://books.google.com/books?id=9r4dh4pdQNkC&pg=PA5 5–6]}}; {{Harvnb|Cai|Liu|Chen|Wang|2021|p=[https://books.google.com/books?id=x30xEAAAQBAJ&pg=PA21 21]}}</ref> Formalizma të rëndësishëm të bazave të njohurive përfshijnë sistemet e bazuara në logjikë, sistemet e bazuara në rregulla, rrjetet semantike dhe kornizat. Sistemet e bazuara në logjikë mbështeten në gjuhë formale të përdorura në [[Logjika|logjikë]] për të përfaqësuar njohurinë. Ato përdorin mjete gjuhësore si termat individualë, predikatet dhe kuantifikatorët. Në sistemet e bazuara në rregulla, çdo njësi informacioni shprehet me anë të një rregulli prodhues kushtëzor të formës «nëse A, atëherë B». Rrjetet semantike e modelojnë njohurinë si një [[Grafi|graf]] të përbërë nga [[Kulmi (teoria e grafeve)|kulme]] që paraqesin fakte ose koncepte dhe skaje që paraqesin marrëdhëniet mes tyre. Kornizat ofrojnë taksonomi komplekse për të grupuar objektet në klasa, nënklasa dhe instanca.<ref>{{Harvnb|Castilho|Lopes|2009|pp=[https://books.google.com/books?id=aOeAoTz24jUC&pg=PA287 287–288]}}; {{Harvnb|Kandel|1992|pp=[https://books.google.com/books?id=9r4dh4pdQNkC&pg=PA5 5–6]}}; {{Harvnb|Akerkar|Sajja|2010|pp=[https://books.google.com/books?id=Tj8r3A-0dZkC&pg=PA71 71–72]}}</ref> [[Pedagogjia]] është studimi i metodave të mësimdhënies ose arti i mësimdhënies.{{Efn|Përkufizimi i saktë i termit është i diskutueshëm.<ref>{{Harvnb|Watkins|Mortimore|1999|pp=1–3}}</ref>}} Ajo shqyrton [[Teoria e të mesuarit (edukimi)|se si ndodh të mësuarit]] dhe cilat teknika mund të përdorin mësuesit për të transmetuar njohuri te nxënësit dhe për të përmirësuar përvojën e tyre të të mësuarit duke i mbajtur të motivuar.<ref>{{Harvnb|Watkins|Mortimore|1999|pp=1–3}}; {{Harvnb|Payne|2003|p=[https://books.google.com/books?id=abocsyBzTMMC&pg=PA264 264]}}; {{Harvnb|Gabriel|2022|p=[https://books.google.com/books?id=PreYEAAAQBAJ&pg=PT16 16]}}</ref> Ka një larmi të madhe metodash mësimdhënëse dhe qasja më efektive shpesh varet nga faktorë si lënda mësimore, mosha dhe niveli i aftësisë së nxënësit.<ref>{{Harvnb|Bartlett|Burton|2007|pp=81–85}}; {{Harvnb|Murphy|2003|pp=[https://books.google.com/books?id=BjqQAgAAQBAJ&pg=PA5 5, 19–20]}}</ref> Në arsimin me mësuesin në qendër, mësuesi vepron si figurë autoriteti që transmeton informacion dhe drejton procesin e të mësuarit. Qasjet me [[Mësimi me nxënësin në qendër|nxënësin në qendër]] u japin një rol më aktiv nxënësve, ndërsa mësuesi vepron si trajner për të lehtësuar procesin.<ref>{{Harvnb|Emaliana|2017|pp=59–61}}</ref> Konsiderata të tjera metodologjike përfshijnë dallimin mes punës në grup dhe të mësuarit individual, si dhe përdorimin e mediave mësimore dhe formave të tjera të [[Teknologjia arsimore|teknologjisë arsimore]].<ref>{{Harvnb|Alexander|2013|pp=[https://books.google.com/books?id=MNvQENpKy2AC&pg=PA109 109–110]}}; {{Harvnb|Bukoye|2019|p=1395}}</ref> == Shiko edhe == * {{ill|Logjika modale epistemike|en|Epistemic modal logic}} * {{ill|Ekonomia e njohurisë|en|Knowledge economy}} * {{ill|Falsifikimi i njohurisë|en|Knowledge falsification}} * {{ill|Gjitëdija|en|Omniscience}} * {{ill|Skica e njohurisë|en|Outline of knowledge}} == Referime == === Shënime === {{Reflist|group=lower-alpha|30em}} === Citime === {{Reflist|23em}} === Burimet === {{Refbegin|30em}} * {{cite web |publisher=HarperCollins |title=Knowledge |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=knowledge |access-date=25 October 2022 |author=AHD staff |date=2022a |website=The American Heritage Dictionary |archive-date=29 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129072236/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=knowledge |url-status=live |language=en }} * {{cite web |title=Knowledge Base |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=knowledge+base |publisher=HarperCollins |access-date=25 October 2022 |author=AHD staff |date=2022b |website=The American Heritage Dictionary |archive-date=19 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220319181514/https://ahdictionary.com/word/search.html?q=knowledge+base |url-status=live |language=en }} * {{cite web |author=AHD staff |publisher=HarperCollins |title=Intelligence |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=intelligence&submit.x=58&submit.y=14 |website=The American Heritage Dictionary |access-date=7 March 2023 |date=2022c |archive-date=8 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240108124050/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=intelligence&submit.x=58&submit.y=14 |url-status=live |language=en }} * {{cite web |author1=AHD Staff |title=Social Science |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=social+science&submit.x=58&submit.y=14 |website=The American Heritage Dictionary |publisher=HarperCollins |date=2022d |access-date=4 March 2024 |archive-date=4 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240304171603/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=social+science&submit.x=58&submit.y=14 |url-status=live |language=en }} * {{cite web |author1=AHD Staff |title=Confabulate |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=confabulation&submit.x=58&submit.y=14 |website=The American Heritage Dictionary |publisher=HarperCollins |date=2022e |language=en }} * {{cite book |last1=Ames |first1=Roger T. |last2=Yajun |first2=Chen |last3=Hershock |first3=Peter D. |title=Confucianism and Deweyan Pragmatism: Resources for a New Geopolitics of Interdependence |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-8857-2 |language=en |date=2021 }} * {{cite book |last1=Akerkar |first1=Rajendra |last2=Sajja |first2=Priti |title=Knowledge-Based Systems |publisher=Jones & Bartlett Learning |date=2010 |isbn=978-0-7637-7647-3 |language=en }} * {{cite book |last1=Alexander |first1=Robin |title=Essays on Pedagogy |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-02790-1 |url=https://books.google.com/books?id=MNvQENpKy2AC&pg=PA109 |language=en |date=2013 |archive-date=8 October 2024 |access-date=2 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008083405/https://books.google.com/books?id=MNvQENpKy2AC&pg=PA109 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Allen |first1=Barry |date=2005 |chapter=Knowledge |editor-last=Horowitz |editor-first=Maryanne Cline |title=New Dictionary of the History of Ideas |volume=3 |publisher=Charles Scribner's Sons |pages=1199–1204 |isbn=978-0-684-31377-1 |oclc=55800981 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822095315/https://www.encyclopedia.com/science-and-technology/computers-and-electrical-engineering/computers-and-computing/knowledge |archive-date=2017-08-22 |chapter-url=https://www.encyclopedia.com/science-and-technology/computers-and-electrical-engineering/computers-and-computing/knowledge |language=en }} * {{cite book |last1=Allwood |first1=Carl Martin |title=The Encyclopedia of Cross-Cultural Psychology |date=2013 |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |isbn=978-1-118-33989-3 |pages=69–72 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118339893.wbeccp025 |language=en |chapter=Anthropology of Knowledge |doi=10.1002/9781118339893.wbeccp025 |access-date=26 September 2022 |archive-date=26 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926085332/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118339893.wbeccp025 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Alter |first1=Torin |last2=Nagasawa |first2=Yujin |title=Consciousness in the Physical World: Perspectives on Russellian Monism |date=2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-992736-4 |pages=93–94 |language=en }} * {{cite web |website=APA Dictionary of Psychology |title=Situated Knowledge |url=https://dictionary.apa.org/situated-knowledge |access-date=18 September 2022 |language=en |author=APA staff |publisher=American Psychological Association |date=2022 |archive-date=20 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920171203/https://dictionary.apa.org/situated-knowledge |url-status=live }} * {{cite book |last1=Appelrouth |first1=Scott |last2=Edles |first2=Laura Desfor |title=Classical and Contemporary Sociological Theory: Text and Readings |publisher=Pine Forge Press |isbn=978-0-7619-2793-8 |language=en |date=2008 }} * {{cite book |last1=Aqil |first1=Moulay Driss |last2=Babekri |first2=El Hassane |last3=Nadmi |first3=Mustapha |editor1-last=Vogeli |editor1-first=Bruce R. |editor2-last=Tom |editor2-first=Mohamed E. A. |title=Mathematics And Its Teaching In The Muslim World |date=2020 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-314-679-2 |language=en |chapter=Morocco: Contributions to Mathematics Education From Morocco }} * {{cite book |last1=Attie-Picker |first1=Mario |editor1-last=Lombrozo |editor1-first=Tania |editor2-last=Knobe |editor2-first=Joshua |editor3-last=Nichols |editor3-first=Shaun |chapter=Does Skepticism Lead to Tranquility? Exploring a Pyrrhonian Theme |title=Oxford Studies in Experimental Philosophy |volume=3 |date=2020 |pages=97–125 |doi=10.1093/oso/9780198852407.003.0005 |isbn=978-0-19-885240-7 |publisher=Oxford University Press |language=en }} * {{cite book |last1=Audi |first1=Robert |title=The Oxford Handbook of Epistemology |publisher=Oxford University Press |pages=71–94 |url=https://philpapers.org/rec/AUDTSO-3 |chapter=The Sources of Knowledge |year=2002 |access-date=12 June 2022 |archive-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612112116/https://philpapers.org/rec/AUDTSO-3 |url-status=live |isbn=978-0-19-513005-8 |language=en }} * {{cite book |last1=Awad |first1=Elias M. |last2=Ghaziri |first2=Hassan |title=Knowledge Management |date=2003 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-93-325-0619-0 |language=en }} * {{cite web |last1=Baehr |first1=Jason S. |title=A Priori and A Posteriori |url=https://iep.utm.edu/apriori/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=17 September 2022 |date=2022 |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004061905/https://www.iep.utm.edu/apriori/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Baggini |first1=J. |last2=Southwell |first2=G. |title=Philosophy: Key Themes |publisher=Springer |isbn=978-1-137-00887-9 |language=en |date=2016 }} * {{cite book |last1=Baird |first1=Tess |last2=Maskill |first2=Linda |chapter=Memory |editor-last1=Maskill |editor-first1=Linda |editor-last2=Tempest |editor-first2=Stephanie |title=Neuropsychology for Occupational Therapists: Cognition in Occupational Performance |date=2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-71132-3 |language=en }} * {{cite book |last1=Barnett |first1=Michael |editor1-last=Young |editor1-first=Michael |editor2-last=Gamble |editor2-first=Jeanne |title=Knowledge, Curriculum and Qualifications for South African Further Education |date=2006 |publisher=HSRC Press |isbn=978-0-7969-2154-3 |language=en |chapter=Vocational Knowledge and Vocational Pedagogy }} * {{cite journal |last1=Barth |first1=Fredrik |title=An Anthropology of Knowledge |journal=Current Anthropology |date=2002 |volume=43 |issue=1 |pages=1–18 |doi=10.1086/324131 |hdl=1956/4191 |language=en |issn=0011-3204 |hdl-access=free }} * {{cite book |last1=Bartlett |first1=Steve |last2=Burton |first2=Diana |title=Introduction to Education Studies |date=2007 |publisher=Sage |isbn=978-1-4129-2193-0 |edition=2nd |language=en }} * {{cite journal |last1=Bartlett |first1=Gary |title=Occurrent states |journal=Canadian Journal of Philosophy |date=2018 |volume=48 |issue=1 |pages=1–17 |doi=10.1080/00455091.2017.1323531 |language=en }} * {{cite book |last1=Beins |first1=Bernard C. |title=Research Method: A Tool for Life |date=2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-43623-6 |language=en }} * {{cite book |last1=Bergström |first1=Lars |editor1-last=Lehrer |editor1-first=Keith |title=Science and Ethics |date=1987 |publisher=Rodopi |isbn=978-90-6203-670-7 |language=en |chapter=On the Value of Scientific Knowledge }} * {{cite book |last1=Bertelson |first1=Paul |last2=Gelder |first2=BéAtrice De |chapter=The Psychology of Multimodal Perception |title=Crossmodal Space and Crossmodal Attention |doi=10.1093/acprof:oso/9780198524861.003.0007 |isbn=978-0-19-168926-0 |date=2004 |publisher=Oxford University Press |language=en }} * {{cite web |last1=Bird |first1=Alexander |title=Thomas Kuhn |url=https://plato.stanford.edu/entries/thomas-kuhn/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=18 March 2024 |date=2022 |archive-date=13 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180813084845/https://plato.stanford.edu/entries/thomas-kuhn/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Black |first1=Charlene Villaseñor |last2=Álvarez |first2=Mari-Tere |title=Renaissance Futurities: Science, Art, Invention |date=2019 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-96951-3 |language=en }} * {{cite journal |last1=Black |first1=Tim |title=Relevant alternatives and the shifting standards for knowledge |journal=Southwest Philosophy Review |date=2002 |volume=18 |issue=1 |pages=23–32 |doi=10.5840/swphilreview20021813 |language=en }} * {{cite book |last1=Blackburn |first1=Simon |title=The Oxford Dictionary of Philosophy |date=2008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954143-0 |chapter=Ding an sich |chapter-url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095719249 |doi=10.1093/acref/9780199541430.001.0001 |language=en }} * {{cite book |editor1-last=Blayney |editor1-first=Benjamin |title=The King James Bible |date=1769 |publisher=Oxford University Press |url=https://en.wikisource.org/wiki/Bible_(King_James)/Genesis#3:22 |chapter=Genesis |access-date=30 January 2023 |archive-date=30 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130092757/https://en.wikisource.org/wiki/Bible_(King_James)/Genesis#3:22 |url-status=live |oclc=745260506 |language=en }} * {{cite book |last1=Bloor |first1=David |title=Handbook of Epistemology |date=2004 |publisher=Springer Netherlands |isbn=978-1-4020-1986-9 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4020-1986-9_25 |language=en |chapter=Sociology of Scientific Knowledge |pages=919–962 |doi=10.1007/978-1-4020-1986-9_25 }} * {{cite book |last1=Bosančić |first1=Saša |title=The Sociology of Knowledge Approach to Discourse: Investigating the Politics of Knowledge and Meaning-making |date=2018 |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-04872-0 |chapter=Self-positioning of Semi-skilled Workers: Analysing Subjectification Processes with SKAD |language=en }} * {{cite web |last1=Bowen |first1=James |last2=Gelpi |first2=Ettore |last3=Anweiler |first3=Oskar |title=Education |url=https://www.britannica.com/topic/education |website=Encyclopedia Britannica |date=2023 |access-date=30 April 2023 |language=en |archive-date=12 December 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071212112030/http://www.britannica.com/eb/article-47496/education |url-status=live }} * {{cite book |last1=Bowker |first1=John |title=The Concise Oxford Dictionary of World Religions |date=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-280094-7 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780192800947.001.0001/acref-9780192800947-e-4426?rskey=Q7d2v0&result=1 |language=en |archive-date=20 December 2023 |access-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231220175447/https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780192800947.001.0001/acref-9780192800947-e-4426?rskey=Q7d2v0&result=1 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Boyer |first1=Dominic |editor1-last=Harris |editor1-first=Mark |title=Ways of Knowing: Anthropological Approaches to Crafting Experience and Knowledge |date=2007 |publisher=Berghahn Books |isbn=978-1-84545-364-0 |language=en |chapter=1. Of Dialectical Germans and Dialectical Ethnographers: Notes from an Engagement with Philosophy }} * {{cite book |last1=Bukoye |first1=Roseline Olufunke |chapter=Utilization of Instruction Materials as Tools for Effective Academic Performance of Students: Implications for Counselling |title=The 2nd Innovative and Creative Education and Teaching International Conference |date=2019 |page=1395 |doi=10.3390/proceedings2211395 |doi-access=free |publisher=ICETIC |language=en }} * {{cite book |last1=Burke |first1=Peter |title=What Is the History of Knowledge? |date=2015 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-5095-0306-3 |language=en }} * {{cite journal |last1=Burton |first1=David |title=Knowledge and Liberation: Philosophical Ruminations on a Buddhist Conundrum |journal=Philosophy East and West |date=2002 |volume=52 |issue=3 |pages=326–345 |doi=10.1353/pew.2002.0011 |jstor=1400322 |s2cid=145257341 |url=https://www.jstor.org/stable/1400322 |issn=0031-8221 |access-date=17 February 2023 |archive-date=17 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217131701/https://www.jstor.org/stable/1400322 |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Cai |first1=Zixing |last2=Liu |first2=Lijue |last3=Chen |first3=Baifan |last4=Wang |first4=Yong |title=Artificial Intelligence: From Beginning To Date |date=2021 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-12-2371-6 |language=en }} * {{cite web |last1=Cameron |first1=Ross |title=Infinite Regress Arguments |url=https://plato.stanford.edu/entries/infinite-regress/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |date=2018 |access-date=12 June 2022 |archive-date=2 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102233254/https://plato.stanford.edu/entries/infinite-regress/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Campo |first1=Juan Eduardo |title=Encyclopedia of Islam |date=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-2696-8 |page=515 |language=en }} * {{cite book |editor1-last=Carson |editor1-first=Thomas |editor2-last=Cerrito |editor2-first=Joann |title=New Catholic Encyclopedia Vol. 14: Thi–Zwi |date=2003 |publisher=Thomson/Gale |isbn=978-0-7876-4018-7 |page=164 |edition=2nd |language=en }} * {{cite book |last1=Castilho |first1=Luciana V. |last2=Lopes |first2=Heitor S. |chapter=An Ontology-Based System for Knowledge Management and Learning in Neuropediatric Physiotherapy |editor-last1=Szczerbicki |editor-first1=Edward |editor-last2=Nguyen |editor-first2=Ngoc Thanh |title=Smart Information and Knowledge Management: Advances, Challenges, and Critical Issues |date=2009 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-04583-7 |language=en }} * {{cite news |author1=CD staff |title=Knowledge |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/knowledge |website=Cambridge Advanced Learner's Dictionary & Thesaurus |publisher=Cambridge University Press |access-date=3 December 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116203440/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/knowledge |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Celenza |first1=Christopher S. |title=The Italian Renaissance and the Origin of the Humanities: An Intellectual History, 1400–1800 |date=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-83340-0 |language=en }} * {{cite web |last1=Chappell |first1=Sophie-Grace |title=Plato on Knowledge in the ''Theaetetus'' |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-theaetetus/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=12 June 2022 |date=2019 |archive-date=10 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710154406/https://plato.stanford.edu/entries/plato-theaetetus/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Chaudhary |first1=Angraj |editor1-last=Sarao |editor1-first=K.T.S. |editor2-last=Long |editor2-first=Jeffery D. |title=Buddhism and Jainism |date=2017 |publisher=Springer Nature |isbn=978-94-024-0851-5 |chapter=Avijjā |language=en }} * {{cite book |last1=Chaudhary |first1=Angraj |editor1-last=Sarao |editor1-first=K.T.S. |editor2-last=Long |editor2-first=Jeffery D. |title=Buddhism and Jainism |date=2017a |publisher=Springer Nature |isbn=978-94-024-0851-5 |chapter=Wisdom (Buddhism) |language=en }} * {{cite book |last1=Choo |first1=Chun Wei |chapter=Knowledge Management |editor-last1=Schement |editor-first1=Jorge Reina |title=Encyclopedia of Communication and Information |date=2002 |publisher=Macmillan Reference USA |isbn=978-0-02-865385-3 |url=https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/economics-business-and-labor/businesses-and-occupations/knowledge-management |language=en |access-date=1 December 2023 |archive-date=2 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202183023/https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/economics-business-and-labor/businesses-and-occupations/knowledge-management |url-status=live }} * {{cite book |last1=Christopher |first1=Jabez |last2=Prasath |first2=Rajendra |last3=Vanga |first3=Odelu |editor1-last=Groza |editor1-first=Adrian |editor2-last=Prasath |editor2-first=Rajendra |title=Mining Intelligence and Knowledge Exploration: 6th International Conference |date=2018 |publisher=Springer |isbn=978-3-030-05918-7 |language=en |chapter=Expert Intelligence: Theory of the Missing Facet }} * {{cite journal |last1=Clark |first1=Romane |title=Vicious Infinite Regress Arguments |journal=Philosophical Perspectives |date=1988 |volume=2 |pages=369–380 |doi=10.2307/2214081 |jstor=2214081 |language=en }} * {{cite web |last1=Clark |first1=Kelly James |title=Religious Epistemology |url=https://iep.utm.edu/relig-ep/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=21 September 2022 |date=2022 |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921184650/https://iep.utm.edu/relig-ep/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Clegg |first1=Joshua W. |title=Good Science: Psychological Inquiry as Everyday Moral Practice |date=2022 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-00-902181-4 |language=en }} * {{cite journal |last1=Cohen |first1=Emma |title=Anthropology of Knowledge |journal=The Journal of the Royal Anthropological Institute |date=2010 |volume=16 |pages=S193–S202 |doi=10.1111/j.1467-9655.2010.01617.x |jstor=40606072 |hdl=11858/00-001M-0000-0012-9B72-7 |url=https://www.jstor.org/stable/40606072 |hdl-access=free |access-date=26 September 2022 |archive-date=26 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926085332/https://www.jstor.org/stable/40606072 |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Cohen |first1=Robert S. |title=The Natural Sciences and the Social Sciences: Some Critical and Historical Perspectives |date=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-017-3391-5 |language=en }} * {{cite book |last1=Colander |first1=David C. |title=Social Science: An Introduction to the Study of Society |date=2016 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-317-22573-7 |language=en }} * {{cite book |last1=Conner |first1=Clifford D. |title=A People's History of Science: Miners, Midwives, and Low Mechanicks |date=2009 |publisher=Bold Type Books |isbn=978-0-7867-3786-4 |language=en }} * {{cite book |last1=Coser |first1=Lewis A. |title=International Encyclopedia of the Social Sciences |publisher=Gale |isbn=978-0-02-928751-4 |url=https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/sociology-knowledge |language=en |chapter=Knowledge, Sociology of |orig-year=1968 |date=2009 |access-date=7 March 2023 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307092450/https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/sociology-and-social-reform/sociology-general-terms-and-concepts/sociology-knowledge |url-status=live }} * {{cite book |last1=Cosman |first1=Madeleine Pelner |last2=Jones |first2=Linda Gale |title=Handbook to Life in the Medieval World, 3-Volume Set |date=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0907-7 |language=en }} * {{cite book |last1=Cox |first1=Michael T. |last2=Raja |first2=Anita |title=Metareasoning: Thinking About Thinking |date=2011 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-01480-9 |language=en }} * {{cite book |last1=Danesi |first1=Marcel |title=Encyclopedia of Media and Communication |date=2013 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-1-4426-9553-5 |language=en }} * {{cite journal |last1=Das |first1=Nilanjan |last2=Salow |first2=Bernhard |title=Transparency and the KK Principle |journal=Noûs |date=2018 |volume=52 |issue=1 |pages=3–23 |doi=10.1111/nous.12158 |language=en }} * {{cite journal |last1=Daston |first1=Lorraine |title=The History of Science and the History of Knowledge |journal=KNOW: A Journal on the Formation of Knowledge |date=2017 |volume=1 |issue=1 |pages=131–154 |doi=10.1086/691678 |hdl=11858/00-001M-0000-002C-EDB1-5 |s2cid=164680540 |hdl-access=free |language=en }} * {{cite book |last1=Degenhardt |first1=M. A. B. |title=Education and the Value of Knowledge |date=2019 |publisher=Routledge |isbn=978-1-00-062799-2 |pages=1–6 |language=en }} * {{cite book |last1=Delahunty |first1=Andrew |last2=Dignen |first2=Sheila |title=Oxford Dictionary of Reference and Allusion |date=2012 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-956746-1 |page=365 |language=en |chapter=Tree of Knowledge }} * {{cite web |last1=DePoe |first1=John M. |title=Knowledge by Acquaintance and Knowledge by Description |url=https://iep.utm.edu/knowacq/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=28 May 2022 |archive-date=2 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602105753/https://iep.utm.edu/knowacq/ |url-status=live |date=2022 |language=en }} * {{cite book |last1=Desouza |first1=K. |last2=Awazu |first2=Y. |title=Engaged Knowledge Management: Engagement with New Realities |date=2005 |publisher=Springer |isbn=978-0-230-00607-2 |language=en }} * {{cite book |last1=Dika |first1=Tarek |title=Descartes's Method: The Formation of the Subject of Science |date=2023 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-286986-9 |language=en }} * {{cite book |last1=Dodd |first1=Ashley C. |last2=Zambetti |first2=Benjamin R. |last3=Deneve |first3=Jeremiah |title=Translational Surgery |date=2023 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-90630-2 |language=en |chapter=Scientific Method }} * {{cite journal |last1=Dokic |first1=Jérôme |last2=Égré |first2=Paul |title=Margin for error and the transparency of knowledge |journal=Synthese |date=2009 |volume=166 |issue=1 |pages=1–20 |doi=10.1007/s11229-007-9245-y |jstor=40271154 |url=https://hal.science/ijn_00000479 |archive-date=20 April 2026 |access-date=23 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260420110051/https://hal.science/ijn_00000479 |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Doren |first1=Charles Van |title=A History of Knowledge: Past, Present, and Future |date=1992 |publisher=Random House Publishing Group |isbn=978-0-345-37316-8 |language=en }} * {{cite journal |last1=Dougherty |first1=Trent |title=Faith, Trust, and Testimony |journal=Religious Faith and Intellectual Virtue |date=2014 |pages=97–123 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199672158.003.0005 |isbn=978-0-19-967215-8 |language=en }} * {{cite journal |last1=Dreyer |first1=Jaco S. |title=Practical Theology and the Call for the Decolonisation of Higher Education in South Africa: Reflections and Proposals |journal=HTS Teologiese Studies / Theological Studies |date=2017 |volume=73 |issue=4 |pages=1–7 |doi=10.4102/hts.v73i4.4805 |doi-access=free |language=en }} * {{cite journal |last1=Durán |first1=Juan M. |last2=Formanek |first2=Nico |title=Grounds for Trust: Essential Epistemic Opacity and Computational Reliabilism |journal=Minds and Machines |date=2018 |volume=28 |issue=4 |pages=645–666 |doi=10.1007/s11023-018-9481-6 |s2cid=53102940 |language=en |issn=1572-8641 |doi-access=free |arxiv=1904.01052 }} * {{cite journal |last1=Emaliana |first1=Ive |title=Teacher-Centered or Student-Centered Learning Approach To Promote Learning? |journal=Jurnal Sosial Humaniora |date=2017 |volume=10 |issue=2 |page=59 |doi=10.12962/j24433527.v10i2.2161 |s2cid=148796695 |doi-access=free |language=en }} * {{cite book |editor1-last=Esposito |editor1-first=John L. |title=The Oxford Dictionary of Islam |date=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-512558-0 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100125907 |chapter=Madrasa |access-date=15 December 2023 |archive-date=9 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209131614/https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100125907 |url-status=live |language=en }} * {{cite journal |last1=Evans |first1=James A. |last2=Foster |first2=Jacob G. |title=Metaknowledge |journal=Science |date=2011 |volume=331 |issue=6018 |pages=721–725 |doi=10.1126/science.1201765 |pmid=21311014 |bibcode=2011Sci...331..721E |s2cid=220090552 |language=en }} * {{cite book |last1=Faber |first1=Niels R. |last2=Maruster |first2=Laura |last3=Jorna |first3=René J. |chapter=Assessing and Determining Social Sustainability |editor-last1=Jorna |editor-first1=René |title=Sustainable Innovation: The Organisational, Human and Knowledge Dimension |date=2017 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-28034-1 |language=en }} * {{cite book |last1=Fagan |first1=Brian M. |last2=Durrani |first2=Nadia |title=World Prehistory: A Brief Introduction |date=2016 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-317-27910-5 |language=en }} * {{cite journal |last1=Flynn |first1=Mark |title=A Critique of Scientism Not Science per se |journal=Interchange |date=2000 |volume=31 |issue=1 |pages=83–86 |doi=10.1023/a:1007695016458 |s2cid=141495171 |language=en }} * {{cite web |last1=Forrest |first1=Peter |title=The Epistemology of Religion |url=https://plato.stanford.edu/entries/religion-epistemology/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=21 September 2022 |date=2021 |archive-date=10 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710182220/https://plato.stanford.edu/entries/religion-epistemology/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Foxall |first1=Gordon |title=Context and Cognition in Consumer Psychology: How Perception and Emotion Guide Action |date=2017 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-67738-3 |page=75 |language=en }} * {{cite book |last1=Friesen |first1=Norm |title=The Textbook and the Lecture: Education in the Age of New Media |date=2017 |publisher=JHU Press |isbn=978-1-4214-2434-7 |language=en }} * {{cite book |last1=Fumerton |first1=Richard |title=The Oxford Handbook of Skepticism |date=2008 |url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780195183214.001.0001/oxfordhb-9780195183214-e-3 |language=en |chapter=The Problem of the Criterion |pages=34–52 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195183214.003.0003 |isbn=978-0-19-518321-4 |access-date=12 June 2022 |archive-date=2 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602215110/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780195183214.001.0001/oxfordhb-9780195183214-e-3 |url-status=live |publisher=Oxford University Press }} * {{cite book |last1=Fumerton |first1=Richard |title=Foundationalism |year=2022 |doi=10.1017/9781009028868 |isbn=978-1-00-902886-8 |url=https://www.cambridge.org/core/elements/abs/foundationalism/1B82DBB2B5A167EBDD8170F0C5899D81 |language=en |access-date=12 June 2022 |archive-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612112214/https://www.cambridge.org/core/elements/abs/foundationalism/1B82DBB2B5A167EBDD8170F0C5899D81 |url-status=live |publisher=Cambridge University Press }} * {{cite book |last1=Gabriel |first1=Cle-Anne |title=Why Teach with Cases?: Reflections on Philosophy and Practice |date=2022 |publisher=Emerald Group Publishing |isbn=978-1-80382-399-7 |language=en }} * {{cite journal |last1=García-Arnaldos |first1=María Dolores |title=An Introduction to the Theory of Knowledge, Written by O'Brien, D. |journal=History of Philosophy & Logical Analysis |date=2020 |volume=23 |issue=2 |page=508 |doi=10.30965/26664275-20210003 |s2cid=228985437 |issn=2666-4275 |doi-access=free |language=en }} * {{cite journal |last1=Gardiner |first1=J. M. |title=Episodic Memory and Autonoetic Consciousness: A First-person Approach |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=2001 |volume=356 |issue=1413 |pages=1351–1361 |doi=10.1098/rstb.2001.0955 |pmid=11571027 |pmc=1088519 |issn=0962-8436 |language=en }} * {{cite book |last1=Gascoigne |first1=Neil |last2=Thornton |first2=Tim |title=Tacit Knowledge |date=2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-54726-6 |pages=8, 37, 81, 108 |language=en }} * {{cite book |last1=Gauch |first1=Hugh G. |title=Scientific Method in Practice |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-01708-4 |language=en }} * {{cite web |last1=George |first1=Theodore |title=Hermeneutics |url=https://plato.stanford.edu/entries/hermeneutics/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=6 March 2024 |date=2021 |language=en }} * {{cite book |last1=Gertler |first1=Brie |title=Self-Knowledge |date=2010 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-85811-6 |page=1 |language=en |chapter=1. Introduction }} * {{cite web |last1=Gertler |first1=Brie |title=Self-Knowledge |url=https://plato.stanford.edu/entries/self-knowledge/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=22 October 2022 |date=2021 |archive-date=11 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111053236/https://plato.stanford.edu/entries/self-knowledge/ |url-status=live |language=en }} * {{cite web |last1=Gertler |first1=Brie |title=Self-Knowledge > Knowledge of the Self |url=https://plato.stanford.edu/entries/self-knowledge/supplement.html |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=22 October 2022 |date=2021a |archive-date=3 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703092637/https://plato.stanford.edu/entries/self-knowledge/supplement.html |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Ghose |first1=Aurobindo |title=Bande Mataram II |url=https://incarnateword.in/cwsa/7/the-glory-of-god-in-man |chapter=Political Writings and Speeches. 1890–1908: The Glory of God in Man |date=1998 |isbn=978-81-7058-416-2 |access-date=9 March 2023 |archive-date=9 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309124953/https://incarnateword.in/cwsa/7/the-glory-of-god-in-man |url-status=live |publisher=Sri Aurobindo Ashram Publication Department |language=en }} * {{cite book |last1=Gilliot |first1=Claude |editor-last1=Meri |editor-first1=Josef |title=Routledge Revivals: Medieval Islamic Civilization (2006): An Encyclopedia – Volume II |date=2018 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-66813-2 |language=en |chapter=Libraries }} * {{cite journal |last1=Goldman |first1=Alvin I. |title=Discrimination and Perceptual Knowledge |journal=The Journal of Philosophy |date=1976 |volume=73 |issue=20 |pages=771–791 |doi=10.2307/2025679 |jstor=2025679 |language=en }} * {{cite web |last1=Green |first1=Christopher R. |title=Epistemology of Testimony |url=https://iep.utm.edu/ep-testi/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=8 June 2022 |archive-date=7 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307123956/https://iep.utm.edu/ep-testi/ |url-status=live |date=2022 |language=en }} * {{cite web |last1=Gupta |first1=Anil |title=Definitions: 1.1 Real and Nominal Definitions |url=https://plato.stanford.edu/entries/definitions/#ReaNomDef |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=28 May 2022 |date=2021 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501014300/https://plato.stanford.edu/entries/definitions/#ReaNomDef |url-status=live |language=en }} * {{cite web |last1=Gutting |first1=Gary |last2=Oksala |first2=Johanna |title=Michel Foucault |url=https://plato.stanford.edu/entries/foucault/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=18 March 2024 |date=2022 |archive-date=29 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929014350/https://plato.stanford.edu/entries/foucault/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Hamner |first1=M. Gail |title=American Pragmatism: A Religious Genealogy |date=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-515547-1 |page=87 |language=en }} * {{cite book |last1=Hannon |first1=Michael |date=2021 |chapter=Knowledge, Concept of |title=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |chapter-url=https://philpapers.org/rec/HANTCO-45 |doi=10.4324/9780415249126-P031-2 |access-date=12 June 2022 |archive-date=2 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602215108/https://philpapers.org/rec/HANTCO-45 |url-status=live |isbn=978-0-415-07310-3 |language=en }} * {{cite journal |last1=Hansen |first1=Judith Friedman |title=From Background to Foreground: Toward an Anthropology of Learning |journal=Anthropology & Education Quarterly |date=1982 |volume=13 |issue=2 |page=193 |doi=10.1525/aeq.1982.13.2.05x1833m |jstor=3216630 |issn=0161-7761 |doi-access=free |language=en }} * {{cite web |last1=Hasan |first1=Ali |last2=Fumerton |first2=Richard |title=Foundationalist Theories of Epistemic Justification |url=https://plato.stanford.edu/entries/justep-foundational/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=6 June 2022 |date=2018 |archive-date=5 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190805002103/https://plato.stanford.edu/entries/justep-foundational/ |url-status=live |language=en }} * {{cite web |last1=Hasan |first1=Ali |last2=Fumerton |first2=Richard |title=Knowledge by Acquaintance Vs. Description: 1. The Distinction |url=https://plato.stanford.edu/entries/knowledge-acquaindescrip/#Dis |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=28 May 2022 |date=2020 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531070118/https://plato.stanford.edu/entries/knowledge-acquaindescrip/#Dis |url-status=live |language=en }} * {{cite web |last1=Hasan |first1=Ali |last2=Fumerton |first2=Richard |title=Foundationalist Theories of Epistemic Justification |url=https://plato.stanford.edu/entries/justep-foundational/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=11 December 2023 |date=2022 |archive-date=5 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190805002103/https://plato.stanford.edu/entries/justep-foundational/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Hatfield |first1=Gary |title=Routledge Encyclopedia of Philosophy |date=1998 |publisher=Routledge |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/scientific-method/v-1 |language=en |chapter=Scientific Method |isbn=978-0-415-07310-3 |archive-date=29 February 2024 |access-date=4 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229021429/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/scientific-method/v-1 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Haymes |first1=Brian |last2=Özdalga |first2=Elisabeth |title=Concept Of The Knowledge Of God |date=2016 |publisher=Springer |isbn=978-1-349-19066-9 |pages=26–28 |language=en }} * {{cite web |last1=Hepburn |first1=Brian |last2=Andersen |first2=Hanne |title=Scientific Method |url=https://plato.stanford.edu/entries/scientific-method/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=23 July 2022 |date=2021 |archive-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226213921/https://plato.stanford.edu/entries/scientific-method/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Hetherington |first1=Stephen |title=Fallibilism |publisher=Internet Encyclopedia of Philosophy |url=https://iep.utm.edu/fallibil/ |access-date=13 December 2023 |archive-date=18 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818125146/https://iep.utm.edu/fallibil/ |url-status=live |language=en }} * {{cite web |last1=Hetherington |first1=Stephen |title=Gettier Problems |url=https://iep.utm.edu/gettier/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=28 May 2022 |archive-date=19 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219085540/http://www.iep.utm.edu/g/gettier.htm |url-status=live |date=2022 |language=en }} * {{cite web |last1=Hetherington |first1=Stephen |title=Knowledge |url=https://iep.utm.edu/knowledg/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=18 May 2022 |archive-date=2 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602105750/https://iep.utm.edu/knowledg/ |url-status=live |date=2022a |language=en }} * {{cite book |last1=Heydorn |first1=Wendy |last2=Jesudason |first2=Susan |title=Decoding Theory of Knowledge for the IB Diploma |date=2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-62842-7 |page=10 |language=en }} * {{cite book |editor1-last=Hill |editor1-first=Sonya D. |title=Encyclopedia of Management |date=2009 |publisher=Gale |isbn=978-1-4144-0691-6 |url=https://www.encyclopedia.com/management/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/knowledge-based-view-firm |language=en |chapter=Knowledge–Based View Of The Firm |access-date=6 March 2023 |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306151834/https://www.encyclopedia.com/management/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/knowledge-based-view-firm |url-status=live }} * {{cite book |last1=Hirschberger |first1=Johannes |title=A Short History Western Philosophy |date=2019 |publisher=Routledge |isbn=978-1-00-031145-7 |language=en }} * {{cite book |last1=Hoad |first1=T. F. |title=The Concise Oxford Dictionary of English Etymology |date=1993 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-283098-2 |language=en }} * {{cite book |last1=Hookway |first1=Christopher |title=The Pragmatic Maxim: Essays on Peirce and Pragmatism |date=2012-11-08 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-958838-1 |language=en }} * {{cite book |last1=Howell |first1=Kerry E. |title=An Introduction to the Philosophy of Methodology |date=2013 |publisher=Sage |isbn=978-1-4462-0298-2 |language=en }} * {{cite book |last1=Hunter |first1=Lynette |title=Mapping Landscapes for Performance as Research: Scholarly Acts and Creative Cartographies |date=2009 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-24448-1 |pages=151–153 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230244481_23 |language=en |chapter=Situated Knowledge |doi=10.1057/9780230244481_23 |access-date=19 September 2022 |archive-date=20 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920173930/https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230244481_23 |url-status=live }} * {{cite web |last1=Ichikawa |first1=Jonathan Jenkins |last2=Steup |first2=Matthias |title=The Analysis of Knowledge |url=https://plato.stanford.edu/entries/knowledge-analysis/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=24 May 2022 |date=2018 |archive-date=2 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220502031402/https://plato.stanford.edu/entries/knowledge-analysis/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Johnson |first1=Mark S. |last2=Stearns |first2=Peter N. |title=Education in World History |date=2023 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-317-81337-8 |language=en }} * {{cite book |last1=Jones |first1=Constance |last2=Ryan |first2=James D. |title=Encyclopedia of Hinduism |date=2006 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-7564-5 |language=en }} * {{cite book |last1=Jorna |first1=René |title=Sustainable Innovation: The Organisational, Human and Knowledge Dimension |date=2017 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-28034-1 |language=en }} * {{cite book |last1=Kandel |first1=Abraham |title=Fuzzy Expert Systems |date=1992 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-8493-4297-4 |language=en }} * {{cite book |last1=Kemmis |first1=Stephen |last2=Edwards-Groves |first2=Christine |title=Understanding Education: History, Politics and Practice |date=2017 |publisher=Springer |isbn=978-981-10-6433-3 |language=en }} * {{cite book |last1=Kern |first1=Andrea |title=Sources of Knowledge: On the Concept of a Rational Capacity for Knowledge |date=2017 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-41611-6 |pages=8–10, 133 |language=en }} * {{cite book |last1=Kernis |first1=Michael H. |title=Self-Esteem Issues and Answers: A Sourcebook of Current Perspectives |date=2013 |publisher=Psychology Press |isbn=978-1-134-95270-0 |page=209 |language=en }} * {{cite book |last1=Khatoon |first1=Naima |title=General Psychology |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-5999-8 |language=en |date=2012 }} * {{cite book |last1=Kitchener |first1=Richard F. |editor1-last=O'Donohue |editor1-first=William |editor2-last=Kitchener |editor2-first=Richard F. |title=The Philosophy of Psychology |date=1996 |publisher=Sage |isbn=978-0-85702-612-5 |language=en |chapter=Genetic Epistemology and Cognitive Psychology of Science }} * {{cite journal |last1=Klausen |first1=Søren Harnow |title=Group Knowledge: A Real-world Approach |journal=Synthese |date=2015 |volume=192 |issue=3 |pages=813–839 |doi=10.1007/s11229-014-0589-9 |s2cid=207246817 |url=https://portal.findresearcher.sdu.dk/da/publications/bbee5873-28f2-46d5-94b6-49ef5b18a38b |access-date=13 November 2022 |archive-date=1 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201125116/https://portal.findresearcher.sdu.dk/da/publications/group-knowledge-a-real-world-approach |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last=Klein |first=Peter D. |date=1998 |chapter=Knowledge, Concept of |editor1-last=Craig |editor1-first=Edward |title=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |chapter-url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/knowledge-concept-of/v-1 |doi=10.4324/9780415249126-P031-1 |isbn=978-0-415-25069-6 |oclc=38096851 |access-date=13 June 2022 |archive-date=13 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220613025031/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/knowledge-concept-of/v-1 |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Klenke |first1=Karin |editor1-last=Day |editor1-first=David |title=The Oxford Handbook of Leadership and Organizations |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-021377-0 |language=en |chapter=Sculpting the Contours of the Qualitative Landscape of Leadership Research }} * {{cite journal |last1=Kraft |first1=Tim |title=Scepticism, Infallibilism, Fallibilism |journal=Discipline Filosofiche |date=2012 |volume=22 |issue=2 |pages=49–70 |url=https://philpapers.org/rec/KRASIF |access-date=12 June 2022 |archive-date=2 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602215107/https://philpapers.org/rec/KRASIF |url-status=live |issn=2279-7343 |language=en }} * {{cite book |last1=Kreeft |first1=Peter |last2=Tacelli |first2=Ronald K. |title=Handbook of Christian Apologetics |date=2009 |publisher=InterVarsity Press |isbn=978-0-8308-7544-3 |language=en }} * {{cite book |last1=Kuhn |first1=Thomas S. |title=The Copernican Revolution: Planetary Astronomy in the Development of Western Thought |date=1992 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-41747-2 |language=en }} * {{cite book |last1=Kuruk |first1=Paul |title=Traditional Knowledge, Genetic Resources, Customary Law and Intellectual Property: A Global Primer |date=2020 |publisher=Edward Elgar Publishing |isbn=978-1-78536-848-6 |page=25 |language=en }} * {{cite book |last1=Lackey |first1=Jennifer |title=The Epistemology of Groups |year=2021 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-965660-8 |url=https://academic.oup.com/book/31841/chapter-abstract/267480629?redirectedFrom=fulltext |language=en |access-date=25 October 2022 |archive-date=25 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221025083743/https://academic.oup.com/book/31841/chapter-abstract/267480629?redirectedFrom=fulltext |url-status=live }} * {{cite web |last1=Lammenranta |first1=Markus |title=Epistemic Circularity |url=https://iep.utm.edu/ep-circ/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=12 June 2022 |archive-date=27 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127070943/https://iep.utm.edu/ep-circ/ |url-status=live |date=2022 |language=en }} * {{cite book |last1=Landau |first1=Iddo |title=Finding Meaning in an Imperfect World |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-065768-0 |language=en }} * {{cite book |last1=Thornton |first1=Tim |last2=Lanzer |first2=Peter |editor-last1=Lanzer |editor-first1=Peter |title=Textbook of Catheter-Based Cardiovascular Interventions: A Knowledge-Based Approach |date=2018 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-319-55994-0 |language=en }} * {{cite book |last1=Lee |first1=Jerry Won |title=The Politics of Translingualism: After Englishes |date=2017 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-31051-0 |page=67 |language=en }} * {{cite web |last1=Legg |first1=Catherine |last2=Hookway |first2=Christopher |title=Pragmatism |url=https://plato.stanford.edu/entries/pragmatism/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=24 March 2024 |date=2021 |archive-date=8 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008130434/https://plato.stanford.edu/entries/pragmatism/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Legge |first1=Dominic |title=The Trinitarian Christology of St Thomas Aquinas |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-879419-6 |language=en }} * {{cite book |last1=Lehrer |first1=Keith |title=Theory of Knowledge |year=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-19609-7 |language=en |chapter=1. The Analysis of Knowledge }} * {{cite book |last1=Lemos |first1=Noah M. |title=Intrinsic Value: Concept and Warrant |date=1994 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-46207-5 |language=en }} * {{cite book |last1=Lengnick-Hall |first1=Mark L. |last2=Lengnick-Hall |first2=Cynthia A. |title=Human Resource Management in the Knowledge Economy: New Challenges, New Roles, New Capabilities |date=2003 |publisher=Berrett-Koehler Publishers |isbn=978-1-57675-159-6 |language=en }} * {{cite web |last1=Leonard |first1=Nick |title=Epistemological Problems of Testimony |url=https://plato.stanford.edu/entries/testimony-episprob/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=8 June 2022 |date=2021 |archive-date=10 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710155155/https://plato.stanford.edu/entries/testimony-episprob/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Leondes |first1=Cornelius T. |title=Expert Systems: The Technology of Knowledge Management and Decision Making for the 21st Century |date=2001 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-08-053145-8 |language=en }} * {{cite book |last1=Lilley |first1=Simon |last2=Lightfoot |first2=Geoffrey |last3=Amaral |first3=Paulo |title=Representing Organization: Knowledge, Management, and the Information Age |date=2004 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-877541-6 |pages=162–163 |language=en }} * {{cite book |last1=Lycan |first1=William G. |title=On Evidence in Philosophy |date=2019 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-256526-6 |pages=21–36 |language=en |chapter=2. Moore Against the New Skeptics }} * {{cite book |last1=Magee |first1=Bryan |last2=Popper |first2=Karl R. |date=1971 |chapter=Conversation with Karl Popper |editor-last=Magee |editor-first=Bryan |title=Modern British Philosophy |publisher=St. Martin's Press |pages=74–75 |oclc=314039 |chapter-url=https://archive.org/details/modernbritishphi0000mage/page/66 |chapter-url-access=registration |isbn=978-0-19-283047-0 |language=en }} * {{cite book |last1=Mahadevan |first1=Kanchana |editor1-last=Ghosh |editor1-first=Manjulika |editor2-last=Ghosh |editor2-first=Raghunath |title=Language and Interpretation: Hermeneutics from East-West Perspective |date=2007 |publisher=Northern Book Centre |isbn=978-81-7211-230-1 |language=en |chapter=Gadamerian Hermeneutics: Between Strangers and Friends }} * {{cite web |last1=Markie |first1=Peter J. |title=Rationalism |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/rationalism/v-1 |website=Routledge Encyclopedia of Philosophy |access-date=8 January 2024 |language=en |date=1998 |archive-date=24 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624203959/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/rationalism/v-1 |url-status=live }} * {{cite web |last1=Markie |first1=Peter |last2=Folescu |first2=M. |title=Rationalism vs. Empiricism |url=https://plato.stanford.edu/entries/rationalism-empiricism/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=29 February 2024 |date=2023 |archive-date=30 August 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060830003555/https://plato.stanford.edu/entries/rationalism-empiricism/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Markman |first1=Arthur B. |title=Encyclopedia of Cognitive Science |date=2006 |publisher=Wiley |isbn=978-0-470-01619-0 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/0470018860.s00558 |language=en |chapter=Knowledge Representation, Psychology of |doi=10.1002/0470018860.s00558 }} * {{cite book |last1=Martin |first1=M. G. F. |chapter=Perception |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/perception/v-1 |title=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |access-date=26 March 2024 |language=en |doi=10.4324/9780415249126-V023-1 |date=1998 |isbn=978-0-415-25069-6 |archive-date=26 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326091535/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/perception/v-1 |url-status=live }} * {{cite web |last1=McCain |first1=Kevin |title=Problem of the Criterion |url=https://iep.utm.edu/problem-of-the-criterion/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=28 May 2022 |archive-date=2 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602105754/https://iep.utm.edu/problem-of-the-criterion/ |url-status=live |date=2022 |language=en }} * {{cite book |last1=McCain |first1=Kevin |last2=Stapleford |first2=Scott |last3=Steup |first3=Matthias |title=Epistemic Dilemmas: New Arguments, New Angles |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-1-00-046851-9 |page=111 |language=en }} * {{cite web |last1=McCormick |first1=Matt |title=Kant, Immanuel: Metaphysics |url=https://iep.utm.edu/kantmeta/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=29 February 2024 |archive-date=28 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240228030351/https://iep.utm.edu/kantmeta/ |url-status=live |language=en }} * {{cite web |last1=McDermid |first1=Douglas |title=Pragmatism: 2b. Anti-Cartesianism |url=https://iep.utm.edu/pragmati/#SH2b |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |date=2023 |access-date=7 March 2023 |archive-date=23 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523181337/https://www.iep.utm.edu/pragmati/#SH2b |url-status=live |language=en }} * {{cite journal |last1=McGeer |first1=V. |title=Self-knowledge: Philosophical Aspects |journal=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |date=2001 |pages=13837–13841 |doi=10.1016/B0-08-043076-7/01073-1 |isbn=978-0-08-043076-8 |publisher=Elsevier |language=en }} * {{cite book |last1=McNabb |first1=David E. |title=Knowledge Management in the Public Sector: A Blueprint for Innovation in Government |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-46669-7 |url=https://books.google.com/books?id=3W1sBgAAQBAJ&pg=PT41 |language=en |date=2015 }} * {{cite journal |last1=Meirmans |first1=Stephanie |last2=Butlin |first2=Roger K. |last3=Charmantier |first3=Anne |last4=Engelstädter |first4=Jan |last5=Groot |first5=Astrid T. |last6=King |first6=Kayla C. |last7=Kokko |first7=Hanna |last8=Reid |first8=Jane M. |last9=Neiman |first9=Maurine |title=Science policies: How should science funding be allocated? An evolutionary biologists' perspective |journal=Journal of Evolutionary Biology |date=2019 |volume=32 |issue=8 |pages=754–768 |doi=10.1111/jeb.13497 |pmid=31215105 |pmc=6771946 |hdl=2164/12705 |hdl-access=free |language=en }} * {{cite book |last1=Mertler |first1=Craig A. |title=Introduction to Educational Research |date=2021 |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1-5443-8834-2 |language=en }} * {{cite book |last1=Miah |first1=Sajahan |title=Russell's Theory of Perception |date=2006 |publisher=Continuum |isbn=978-1-84714-284-9 |pages=19–20 |language=en }} * {{cite web |last1=Michaelian |first1=Kourken |last2=Sutton |first2=John |title=Memory: 3. Episodicity |url=https://plato.stanford.edu/entries/memory/#Epis |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2 October 2021 |date=2017 |archive-date=5 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005180825/https://plato.stanford.edu/entries/memory/#Epis |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Misak |first1=Cheryl |title=Truth, Politics, Morality: Pragmatism and Deliberation |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-82618-6 |page=53 |language=en }} * {{cite book |last1=Mishra |first1=T. K. |title=The Power of Ethics: Some Lessons from the Bhagavad-Gita |date=2021 |publisher=K.K. Publications |page=52 |language=en |isbn=978-81-7844-127-6 }} * {{cite book |last1=Morin |first1=Alain |last2=Racy |first2=Famira |title=The Handbook of Personality Dynamics and Processes |chapter=Dynamic self-processes |date=2021 |pages=365–386 |doi=10.1016/B978-0-12-813995-0.00015-7 |isbn=978-0-12-813995-0 |publisher=Academic Press |language=en }} * {{cite book |last1=Morrison |first1=Robert |title=The Cambridge Handbook of Thinking and Reasoning |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-82417-0 |page=371 |language=en }} * {{cite web |last1=Moser |first1=Paul K. |title=A priori |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/a-priori/v-1 |website=Routledge Encyclopedia of Philosophy |access-date=8 January 2024 |language=en |date=1998 |archive-date=9 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210509122709/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/a-priori/v-1 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Moser |first1=Paul K. |title=The Oxford Handbook of Epistemology |chapter=13. Scientific Knowledge |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-020818-9 |language=en }} * {{cite web |last1=Moser |first1=Paul K. |title=A Posteriori |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/a-posteriori/v-1 |website=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |access-date=18 September 2022 |language=en |date=2016 |archive-date=20 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920170718/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/a-posteriori/v-1 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Mulsow |first1=Martin |editor1-last=Tamm |editor1-first=Marek |editor2-last=Burke |editor2-first=Peter |title=Debating New Approaches to History |date=2018 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-4742-8193-5 |language=en |chapter=6. History of Knowledge }} * {{cite book |last1=Murphy |first1=Patricia |editor1-last=Gipps |editor1-first=Caroline V. |title=Equity in the Classroom: Towards Effective Pedagogy for Girls and Boys |date=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-71682-0 |language=en |chapter=1. Defining Pedagogy }} * {{cite web |last1=Murphy |first1=Peter |title=Coherentism in Epistemology |url=https://iep.utm.edu/coherentism-in-epistemology/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=8 June 2022 |archive-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612112215/https://iep.utm.edu/coherentism-in-epistemology/ |url-status=live |date=2022 |language=en }} * {{cite web |author1=MW Staff |title=Definition of Knowledge |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/knowledge |website=Merriam-Webster |access-date=3 December 2023 |language=en |date=2023 |archive-date=21 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221035457/https://www.merriam-webster.com/dictionary/knowledge |url-status=live }} * {{cite book |last1=Myers |first1=Michael D. |title=Qualitative Research in Business & Management |date=2009 |publisher=Sage Publications |isbn=978-1-4129-2165-7 |language=en }} * {{cite web |last1=Niiniluoto |first1=Ilkka |title=Scientific Progress |url=https://plato.stanford.edu/entries/scientific-progress/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=8 March 2023 |date=2019 |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306151757/https://plato.stanford.edu/entries/scientific-progress/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=O'Brien |first1=Dan |title=An Introduction to the Theory of Knowledge |date=2006 |publisher=Polity |isbn=978-0-7456-3316-9 |language=en }} * {{cite web |last1=O'Brien |first1=Daniel |title=The Epistemology of Perception |url=https://iep.utm.edu/epis-per/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=25 October 2022 |date=2022 |archive-date=8 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090508190020/http://iep.utm.edu/e/epis-per.htm |url-status=live |language=en }} * {{cite web |last1=O'Grady |first1=Paul |title=Relativism |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195396577/obo-9780195396577-0084.xml |website=Oxford Bibliographies |publisher=Oxford University Press |access-date=6 March 2024 |language=en |archive-date=31 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240331145041/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195396577/obo-9780195396577-0084.xml |url-status=live }} * {{cite journal |last1=Olsson |first1=Erik J |title=The Value of Knowledge |journal=Philosophy Compass |date=2011 |volume=6 |issue=12 |pages=874–883 |doi=10.1111/j.1747-9991.2011.00425.x |s2cid=143034920 |url=https://lup.lub.lu.se/record/1887697 |language=en }} * {{cite book |last1=Paden |first1=William E. |title=Encyclopedia of Religion |date=2005 |publisher=Macmillan Reference USA |isbn=978-0-02-865733-2 |edition=2nd |url=https://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/comparative-religion |chapter=Comparative Religion |archive-date=23 March 2024 |access-date=23 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240323132500/https://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/comparative-religion |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Paden |first1=William E. |title=The Routledge Companion to the Study of Religion |date=2009 |publisher=Routledge |url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203868768-19/comparative-religion-william-paden |chapter=Comparative Religion |pages=239–256 |doi=10.4324/9780203868768-19 |isbn=978-0-203-86876-8 |access-date=21 September 2022 |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921184650/https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203868768-19/comparative-religion-william-paden |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Parikh |first1=Rohit |last2=Renero |first2=Adriana |title=Philosophical Explorations of the Legacy of Alan Turing |series=Boston Studies in the Philosophy and History of Science |date=2017 |volume=324 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-53280-6 |pages=93–102 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-53280-6_4 |language=en |chapter=Justified True Belief: Plato, Gettier, and Turing |doi=10.1007/978-3-319-53280-6_4 |access-date=12 June 2022 |archive-date=2 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602105750/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-53280-6_4 |url-status=live }} * {{cite web |last1=Pavese |first1=Carlotta |title=Knowledge How |url=https://plato.stanford.edu/entries/knowledge-how/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=12 December 2023 |date=2022 |archive-date=25 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231125132818/https://plato.stanford.edu/entries/knowledge-how/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Payne |first1=William Harold |editor1-last=Salvatori |editor1-first=Mariolina Rizzi |title=Pedagogy: Disturbing History, 1820–1930 |date=2003 |publisher=University of Pittsburgh Press |isbn=978-0-8229-7246-4 |language=en |chapter=Contributions to the Science of Education and The Education of Teachers }} * {{cite book |last1=Peels |first1=Rik |title=Ignorance: A Philosophical Study |date=2023 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-765451-4 |page=28 |language=en }} * {{cite book |last1=Penelhum |first1=Terence |title=Problems of Religious Knowledge |date=1971 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-333-10633-4 |language=en |chapter=1. Faith, Scepticism and Philosophy }} * {{cite book |last1=Perin |first1=Casey |editor1-last=Arenson |editor1-first=Kelly |title=The Routledge Handbook of Hellenistic Philosophy |date=2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-16812-0 |url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781351168120-23/tranquility-goal-pyrrhonian-skepticism-casey-perin |chapter=23. Tranquility as the Goal in Pyrrhonian Skepticism |pages=285–294 |doi=10.4324/9781351168120-23 |s2cid=225751581 |access-date=12 December 2023 |archive-date=12 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231212092435/https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781351168120-23/tranquility-goal-pyrrhonian-skepticism-casey-perin |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Pinch |first1=T. |title=Confronting Nature: T́he Sociology of Solar-Neutrino Detection |date=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-015-7729-8 |language=en }} * {{cite book |last1=Plantinga |first1=Alvin |editor1-last=Ridder |editor1-first=Jeroen de |editor2-last=Peels |editor2-first=Rik |editor3-last=Woudenberg |editor3-first=Rene van |title=Scientism: Prospects and Problems |date=2018 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-046276-5 |language=en |chapter=Scientism: Who Needs It? }} * {{cite book |last1=Plato |title=Five Dialogues |date=2002 |publisher=Hackett Pub. Co. |pages=89–90, 97b–98a |isbn=978-0-87220-633-5 |url=https://archive.org/details/fivedialogueseut00plat/page/89 |language=en }} * {{cite web |last1=Poston |first1=Ted |title=Foundationalism |url=https://iep.utm.edu/foundationalism-in-epistemology/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 December 2023 |archive-date=3 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111103033308/http://www.iep.utm.edu/found-ep/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Powell |first1=Timothy |title=The Value of Knowledge: The Economics of Enterprise Knowledge and Intelligence |date=2020 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-059304-4 |language=en }} * {{cite book |last1=Power |first1=Edward J. |title=Main Currents in the History of Education |date=1970 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-050581-0 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.$b201970&view=1up&seq=273 |language=en |access-date=3 May 2023 |archive-date=3 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503072835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.$b201970&view=1up&seq=273 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Power |first1=Richenda |title=A Question of Knowledge |date=2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-88375-3 |language=en }} * {{cite journal |title=Recent Work on Epistemic Value |first=Duncan |last=Pritchard |journal=American Philosophical Quarterly |date=2007 |volume=44 |number=2 |pages=85–110 |jstor=20464361 |language=en }} * {{cite book |last1=Pritchard |first1=Duncan |title=What Is This Thing Called Knowledge? |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-57367-7 |language=en }} * {{cite web |last1=Pritchard |first1=Duncan |last2=Turri |first2=John |last3=Carter |first3=J. Adam |title=The Value of Knowledge |url=https://plato.stanford.edu/entries/knowledge-value/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=19 September 2022 |date=2022 |archive-date=10 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710164703/https://plato.stanford.edu/entries/knowledge-value/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Rambachan |first1=Anantanand |title=The Advaita Worldview: God, World, and Humanity |date=2006 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-6851-7 |language=en }} * {{cite book |last1=Reginster |first1=Bernard |editor1-last=Renz |editor1-first=Ursula |title=Self-knowledge: A History |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-022642-8 |language=en |chapter=Self-knowledge as Freedom in Schopenhauer and Freud }} * {{cite book |last1=Reif |first1=Frederick |title=Applying Cognitive Science to Education: Thinking and Learning in Scientific and Other Complex Domains |date=2008 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-18263-8 |language=en }} * {{cite book |last1=Repko |first1=Allen F. |title=Interdisciplinary Research: Process and Theory |date=2008 |publisher=Sage |isbn=978-1-4129-5915-5 |language=en }} * {{cite book |last1=Rescher |first1=Nicholas |title=Routledge Encyclopedia of Philosophy |chapter=Fallibilism |chapter-url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/fallibilism/v-1 |publisher=Routledge |access-date=23 March 2024 |language=en |date=1998 |doi=10.4324/9780415249126-P019-1 |isbn=978-0-415-25069-6 |archive-date=11 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240511154855/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/fallibilism/v-1 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Rescher |first1=Nicholas |title=Epistemic Logic: A Survey of the Logic of Knowledge |date=2005 |publisher=University of Pittsburgh Press |isbn=978-0-8229-7092-7 |language=en }} * {{cite book |last1=Rescher |first1=Nicholas |title=Unknowability: An Inquiry into the Limits of Knowledge |date=2009 |publisher=Lexington books |isbn=978-0-7391-3615-7 |language=en }} * {{cite book |last1=Rescher |first1=Nicholas |chapter=Knowledge, the Limits of |editor1-last=Honderich |editor1-first=Ted |title=The Oxford Companion to Philosophy |date=2005a |publisher=Oxford University Press |url=https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |isbn=978-0-19-926479-7 |archive-date=29 January 2021 |access-date=3 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129082636/https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Rescher |first1=Nicholas |title=Ignorance: On the Wider Implications of Deficient Knowledge |date=2009a |publisher=University of Pittsburgh Press |isbn=978-0-8229-6014-0 |language=en }} * {{cite journal |last1=Rodríguez |first1=Ángel García |title=Fake Barns and Our Epistemological Theorizing |journal=Crítica: Revista Hispanoamericana de Filosofía |date=2018 |volume=50 |issue=148 |pages=29–54 |doi=10.22201/iifs.18704905e.2018.02 |jstor=26767766 |s2cid=171635198 |issn=0011-1503 |doi-access=free |language=en }} * {{cite book |last1=Barnett |first1=Ronald |title=The Idea Of Higher Education |date=1990 |publisher=Open University Press |isbn=978-0-335-09420-2 |page=40 |language=en }} * {{cite book |last1=Rothberg |first1=Helen N. |last2=Erickson |first2=G. Scott |title=From Knowledge to Intelligence: Creating Competitive Advantage in the Next Economy |date=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-0-7506-7762-2 |language=en }} * {{cite web |last1=Russell |first1=Bruce |title=A Priori Justification and Knowledge |url=https://plato.stanford.edu/entries/apriori/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=18 September 2022 |date=2020 |archive-date=12 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812143105/https://plato.stanford.edu/entries/apriori/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Rutten |first1=Emanuel |title=A Critical Assessment of Contemporary Cosmological Arguments: Towards a Renewed Case for Theism |date=2012 |publisher=Vrije Universiteit |isbn=978-90-819608-0-9 |language=en }} * {{cite web |last1=Sayre-McCord |first1=Geoff |title=Metaethics |url=https://plato.stanford.edu/entries/metaethics/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=19 December 2023 |date=2023 |archive-date=2023-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712062506/https://plato.stanford.edu/entries/metaethics/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Scheler |first1=Max |last2=Stikkers |first2=Kenneth W. |title=Problems of a Sociology of Knowledge (Routledge Revivals) |date=2012 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-62334-6 |page=23 |language=en }} * {{cite book |last1=Schneider |first1=W. Joel |last2=McGrew |first2=Kevin S. |editor-last1=Flanagan |editor-first1=Dawn P. |editor-last2=McDonough |editor-first2=Erin M. |title=Contemporary Intellectual Assessment: Theories, Tests, and Issues |date=2022 |publisher=Guilford Publications |isbn=978-1-4625-5203-0 |language=en |chapter=The Cattell-Horn-Carroll Theory of Cognitive Abilities }} * {{cite journal |last1=Schoonenboom |first1=Judith |last2=Johnson |first2=R. Burke |title=How to Construct a Mixed Methods Research Design |journal=KZFSS Kölner Zeitschrift für Soziologie und Sozialpsychologie |date=2017 |volume=69 |issue=S2 |pages=107–131 |doi=10.1007/s11577-017-0454-1 |pmid=28989188 |pmc=5602001 |language=en }} * {{cite book |last1=Sweller |first1=John |editor1-last=Plass |editor1-first=Jan L. |editor2-last=Moreno |editor2-first=Roxana |editor3-last=Brünken |editor3-first=Roland |title=Cognitive Load Theory |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86023-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=mFJe8ZnAb3EC&pg=PA31 |language=en |chapter=Cognitive Load Theory: Recent Theoretical Advances |date=2010 |archive-date=11 March 2025 |access-date=2 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250311182630/https://books.google.com/books?pg=PA31&id=mFJe8ZnAb3EC |url-status=live }} * {{cite web |last1=Schwitzgebel |first1=Eric |title=Belief: 2.1 Occurrent Versus Dispositional Belief |url=https://plato.stanford.edu/entries/belief/#OccuVersDispBeli |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=8 June 2022 |date=2021 |archive-date=15 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115080001/https://plato.stanford.edu/entries/belief/#OccuVersDispBeli |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Shapiro |first1=Stuart C. |title=Encyclopedia of Cognitive Science |date=2006 |publisher=Wiley |isbn=978-0-470-01619-0 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/0470018860.s00058 |language=en |chapter=Knowledge Representation |doi=10.1002/0470018860.s00058 |archive-date=28 February 2024 |access-date=28 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240228164633/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/0470018860.s00058 |url-status=live }} * {{cite journal |last1=Shorten |first1=Allison |last2=Smith |first2=Joanna |title=Mixed methods research: expanding the evidence base |journal=Evidence Based Nursing |date=2017 |volume=20 |issue=3 |pages=74–75 |doi=10.1136/eb-2017-102699 |pmid=28615184 |url=http://ebn.bmj.com/cgi/content/short/20/3/74 |language=en }} * {{cite web |last1=Sinnott-Armstrong |first1=Walter |title=Moral Skepticism |url=https://plato.stanford.edu/entries/skepticism-moral/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=3 March 2024 |date=2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806135129/https://plato.stanford.edu/entries/skepticism-moral/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Sonneveld |first1=Helmi B. |last2=Loening |first2=Kurt L. |title=Terminology: Applications in interdisciplinary communication |date=1993 |publisher=John Benjamins Publishing |isbn=978-90-272-7400-7 |language=en }} * {{cite book |last1=Spaulding |first1=Shannon |chapter=Imagination Through Knowledge |editor-last1=Kind |editor-first1=Amy |editor-last2=Kung |editor-first2=Peter |title=Knowledge Through Imagination |date=2016 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-102619-5 |language=en }} * {{cite journal |last1=Stanley |first1=Jason |last2=Williamson |first2=Timothy |title=Knowing How |journal=The Journal of Philosophy |date=2001 |volume=98 |issue=8 |pages=411–444 |doi=10.2307/2678403 |jstor=2678403 |language=en }} * {{cite journal |last1=Stehr |first1=Nico |last2=Adolf |first2=Marian T. |title=The Price of Knowledge |journal=Social Epistemology |date=2016 |volume=30 |issue=5–6 |pages=483–512 |doi=10.1080/02691728.2016.1172366 |language=en }} * {{cite book |last1=Steinberg |first1=Sheila |title=Introduction to Communication Course Book 1: The Basics |date=1995 |publisher=Juta and Company Ltd |isbn=978-0-7021-3649-8 |language=en }} * {{cite web |last1=Steup |first1=Matthias |last2=Neta |first2=Ram |title=Epistemology |url=https://plato.stanford.edu/entries/epistemology/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=22 May 2022 |date=2020 |archive-date=21 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721023728/https://plato.stanford.edu/entries/epistemology/ |url-status=live |language=en }} * {{cite journal |last1=Stevenson |first1=Leslie |title=Opinion, Belief or Faith, and Knowledge |journal=Kantian Review |date=2003 |volume=7 |pages=72–101 |doi=10.1017/S1369415400001746 |language=en }} * {{cite book |last1=Stoltz |first1=Jonathan |title=Illuminating the Mind: An Introduction to Buddhist Epistemology |date=2021 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-090756-3 |language=en }} * {{cite web |last1=Stroll |first1=Avrum |title=Epistemology |url=https://www.britannica.com/topic/epistemology |website=Encyclopædia Britannica |access-date=20 May 2022 |language=en |archive-date=10 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190710175341/https://www.britannica.com/topic/epistemology |url-status=live |date=2023 }} * {{cite web |last1=Sudduth |first1=Michael |title=Defeaters in Epistemology: 2b Defeasibility Analyses and Propositional Defeaters |url=https://iep.utm.edu/defeaters-in-epistemology/#SH2b |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=17 May 2022 |archive-date=2 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602105748/https://iep.utm.edu/defeaters-in-epistemology/#SH2b |url-status=live |date=2022 |language=en }} * {{cite book |last1=Swartley |first1=Keith E. |title=Encountering the World of Islam |date=2005 |publisher=InterVarsity Press |isbn=978-0-8308-5644-2 |page=63 |language=en }} * {{cite book |last1=Sweller |first1=John |last2=Ayres |first2=Paul |last3=Kalyuga |first3=Slava |title=Cognitive Load Theory |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4419-8126-4 |language=en |date=2011 }} * {{cite web |last1=Thakchoe |first1=Sonam |title=The Theory of Two Truths in India |url=https://plato.stanford.edu/entries/twotruths-india/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=6 June 2022 |date=2022 |archive-date=16 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516210648/https://plato.stanford.edu/entries/twotruths-india/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Travers |first1=Max |title=Qualitative Research through Case Studies |date=2001 |publisher=Sage |isbn=978-1-4462-7627-3 |language=en }} * {{cite book |last1=Trefil |first1=James |title=Science in World History |date=2012 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-49929-6 |language=en |chapter=Islamic Science }} * {{cite web |last1=Truncellito |first1=David A. |title=Epistemology |url=https://iep.utm.edu/epistemo/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=8 March 2023 |date=2023 |archive-date=13 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113223803/https://iep.utm.edu/epistemo/ |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Tufari |first1=P. |title=New Catholic Encyclopedia |date=2003 |publisher=Thomson/Gale |isbn=978-0-7876-4008-8 |language=en |chapter=Knowledge, Sociology of }} * {{cite web |last1=Turri |first1=John |last2=Alfano |first2=Mark |last3=Greco |first3=John |title=Virtue Epistemology: 6. Epistemic Value |url=https://plato.stanford.edu/entries/epistemology-virtue/#EpisValu |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=20 September 2022 |date=2021 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326030005/https://plato.stanford.edu/entries/epistemology-virtue/#EpisValu |url-status=live |language=en }} * {{cite journal |last1=Unger |first1=Peter |title=A Defense of Skepticism |journal=The Philosophical Review |date=1971 |volume=80 |issue=2 |pages=198–219 |doi=10.2307/2184030 |jstor=2184030 |publisher=Duke University Press |language=en }} * {{cite book |last1=Van Nieuwenhove |first1=Rik |editor1-last=Howells |editor1-first=Edward |editor2-last=McIntosh |editor2-first=Mark A. |title=The Oxford Handbook of Mystical Theology |date=2020 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-103406-0 |language=en |chapter=Trinitarian Indwelling }} * {{cite book |last1=Vempala |first1=Naresh N. |editor1-last=Thompson |editor1-first=William Forde |title=Music in the Social and Behavioral Sciences: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1-4522-8302-9 |language=en |chapter=Creativity, Theories of Musical }} * {{cite journal |last=Walton |first=Douglas N. |date=2005 |title=Pragmatic and Idealized Models of Knowledge and Ignorance |journal=American Philosophical Quarterly |volume=42 |issue=1 |pages=59–69 [59, 64] |jstor=20010182 |language=en }} * {{cite book |last1=Walton |first1=Linda |chapter=Educational Institutions |editor-last1=Kedar |editor-first1=Benjamin Z. |editor-last2=Wiesner-Hanks |editor-first2=Merry E. |title=The Cambridge World History: Volume 5, Expanding Webs of Exchange and Conflict, 500CE–1500CE |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-29775-9 |language=en }} * {{cite book |last1=Watkins |first1=Chris |last2=Mortimore |first2=Peter |title=Understanding Pedagogy and its Impact on Learning |date=1999 |publisher=Sage |doi=10.4135/9781446219454 |isbn=978-1-85396-453-4 |url=https://sk.sagepub.com/books/understanding-pedagogy-and-its-impact-on-learning/n1.xml |chapter=Pedagogy: What do we Know? |archive-date=12 July 2022 |access-date=23 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220712120304/https://sk.sagepub.com/books/understanding-pedagogy-and-its-impact-on-learning/n1.xml |url-status=live |language=en }} * {{cite web |last1=Weisberg |first1=Jonathan |title=Formal Epistemology |url=https://plato.stanford.edu/entries/formal-epistemology/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=5 June 2022 |date=2021 |archive-date=14 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150314172053/https://plato.stanford.edu/entries/formal-epistemology/ |url-status=live |language=en }} * {{cite web |last1=Williams |first1=Garrath |title=Kant's Account of Reason |url=https://plato.stanford.edu/entries/kant-reason/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=29 February 2024 |date=2023 |language=en }} * {{cite book |last1=Wilson |first1=Timothy D. |title=Strangers to Ourselves: Discovering the Adaptive Unconscious |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=0-674-00936-3 |language=en }} * {{cite web |last1=Windt |first1=Jennifer M. |title=Dreams and Dreaming |url=https://plato.stanford.edu/entries/dreams-dreaming/#CartDreaSkep |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=12 December 2023 |date=2021 |archive-date=1 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201125124/https://plato.stanford.edu/entries/dreams-dreaming/#CartDreaSkep |url-status=live |language=en }} * {{cite book |last1=Wise |first1=C. |title=Chomsky and Deconstruction: The Politics of Unconscious Knowledge |date=2011 |publisher=Springer |isbn=978-0-230-11705-1 |language=en }} * {{cite book |last1=Witzel |first1=Morgen |title=Management: The Basics |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-36172-4 |language=en }} * {{cite journal |last1=Woolf |first1=Raphael |title=Plato and the Norms of Thought |journal=Mind |date=2013 |volume=122 |issue=485 |pages=171–216 |doi=10.1093/mind/fzt012 |url=https://academic.oup.com/mind/article/122/485/171/961176 |issn=0026-4423 |access-date=18 September 2022 |archive-date=20 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920172241/https://academic.oup.com/mind/article/122/485/171/961176 |url-status=live |doi-access=free |language=en }} * {{cite book |last1=Woolfolk |first1=Anita |last2=Margetts |first2=Kay |title=Educational Psychology Australian Edition |date=2012 |publisher=Pearson Higher Education AU |isbn=978-1-4425-5145-9 |page=251 |language=en }} * {{cite book |last1=Yanofsky |first1=Noson S. |title=The Outer Limits of Reason: What Science, Mathematics, and Logic Cannot Tell Us |date=2013 |publisher=The MIT Press |isbn=978-0-262-01935-4 |language=en }} * {{cite book |last1=Zagzebski |first1=Linda |date=1999 |chapter=What Is Knowledge? |editor1-last=Greco |editor1-first=John |editor2-last=Sosa |editor2-first=Ernest |title=The Blackwell Guide to Epistemology |publisher=Blackwell |pages=92–116 |chapter-url=https://philpapers.org/rec/ZAGWIK |isbn=978-0-631-20290-5 |oclc=39269507 |doi=10.1002/9781405164863.ch3 |s2cid=158886670 |access-date=12 June 2022 |archive-date=2 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602215147/https://philpapers.org/rec/ZAGWIK |url-status=live |language=en }} {{Refend}} == Lidhje të jashtme == * [https://www.inphoproject.org/taxonomy/2390 Njohuria në InPhO] * [https://philpapers.org/categories/knowledge Njohuria në PhilPapers] {{Navboxes |list= {{Temat e inteligjencës njerëzore}} }} {{Authority control}} [[Kategoria:Njohuri| ]] [[Kategoria:Koncepte në epistemologji]] [[Kategoria:Koncepte në filozofinë e mendjes]] [[Kategoria:Inteligjencë]] [[Kategoria:Përmbajtje mendore]] [[Kategoria:Virtyte]] [[Kategoria:Artikuj kryesorë]] mlvrqy5rb7loyo20gbqq7u7ba396ys0 0 24093 3059133 2974579 2026-10-23T19:28:33Z Arianit 106 Përkthyer nga anglishtja, sipas artikullit en:Ethics, versioni i datës 9 tetor 2026 (revizioni 1379332693) 3059133 wikitext text/x-wiki {{Short description|Studim filozofik i moralit}} '''Etika''' është studimi [[Filozofia|filozofik]] i dukurive [[Morali|morale]]. Quhet edhe '''filozofia morale''' dhe heton pyetje normative rreth asaj se çfarë duhet të bëjnë njerëzit ose cila sjellje është moralisht e drejtë. Degët e saj kryesore përfshijnë {{ill|Etika normative|en|Normative ethics|lt=etikën normative}}, {{ill|Etika e aplikuar|en|Applied ethics|lt=etikën e aplikuar}} dhe {{ill|Metaetika|en|Metaethics|lt=metaetikën}}. Etika normative synon të gjejë parime të përgjithshme që rregullojnë mënyrën se si njerëzit duhet të veprojnë. Etika e aplikuar shqyrton probleme konkrete etike në situata të jetës reale, si aborti, trajtimi i kafshëve dhe {{ill|Etika e biznesit|en|Business ethics|lt=praktikat e biznesit}}. Metaetika hulumton supozimet dhe konceptet themelore të etikës. Ajo shtron pyetjen nëse ekzistojnë fakte morale objektive, si është e mundur njohuria morale dhe si i motivojnë njerëzit gjykimet morale. Teoritë normative me ndikim janë {{ill|Konsekuencializmi|en|Consequentialism|lt=konsekuencializmi}}, {{ill|Deontologjia|en|Deontology|lt=deontologjia}} dhe {{ill|Etika e virtytit|en|Virtue ethics|lt=etika e virtytit}}. Sipas konsekuencialistëve, një akt është i drejtë nëse çon në pasojat më të mira. Deontologët përqendrohen te vetë aktet dhe thonë se ato duhet t'u përmbahen [[Detyra|detyrimeve]], si thënia e së vërtetës dhe mbajtja e premtimeve. Etika e virtytit e sheh shfaqjen e virtyteve, si [[guximi]] dhe [[dhembshuria]], si parimin themelor të moralit. Etika është e lidhur ngushtë me [[Aksiologjia|aksiologjinë]], e cila studion natyrën dhe llojet e vlerës, si kontrasti midis vlerës së brendshme dhe asaj instrumentale. {{ill|Psikologjia morale|en|Moral psychology}} është një fushë empirike e lidhur me të dhe hulumton proceset psikologjike të përfshira në moral, si arsyetimi dhe formimi i karakterit. {{ill|Etika deskriptive|en|Descriptive ethics}} përshkruan kodet dhe bindjet morale dominuese në shoqëri të ndryshme dhe merr në konsideratë dimensionin e tyre historik. {{ill|Historia e etikës|en|History of ethics}} nisi në periudhën antike me zhvillimin e parimeve dhe teorive etike në [[Egjipti i Lashtë|Egjiptin e Lashtë]], Indinë e lashtë, Kinën e lashtë dhe [[Greqia e Lashtë|Greqinë e Lashtë]]. Kjo periudhë pa shfaqjen e mësimeve etike të lidhura me [[hinduizmi]]n, [[budizmi]]n, [[konfucianizmi]]n, taoizmin dhe kontributet e filozofëve si [[Sokrati]] dhe [[Aristoteli]]. Gjatë [[Mesjeta|mesjetës]], mendimi etik u ndikua fuqishëm nga mësimet fetare. Në epokën moderne, ky fokus u zhvendos drejt një [[Etika sekulare|qasjeje sekulare]] që merrej me përvojën morale, arsyet e veprimit dhe pasojat e veprimeve. Një zhvillim me ndikim në shekullin XX ishte shfaqja e metaetikës. == Përkufizimi {{Anchor|Defining ethics}} == [[Skeda:Head of Aristotle.jpg|thumb|upright=0.8|alt=Bust i Aristotelit|Sipas [[Aristoteli]]t, si të çohet një jetë e mirë është një nga pyetjet qendrore të etikës.<ref>{{Harvnb|Vogt|2017|pp=42–43}}; {{Harvnb|Hollenbach|2002|p=3}}</ref>]] Etika, e quajtur edhe filozofi morale, është studimi i dukurive morale. Është një nga degët kryesore të [[Filozofia|filozofisë]] dhe heton natyrën e [[morali]]t dhe parimet që rregullojnë [[vlerësimi]]n moral të [[Sjellja njerëzore|sjelljes njerëzore]], tipareve të karakterit dhe [[Institucioni|institucioneve]]. Ajo shqyrton çfarë detyrimesh kanë njerëzit, cila sjellje është e drejtë dhe e gabuar dhe si të çohet një jetë e mirë. Disa nga pyetjet e saj kryesore janë «Si duhet të jetojë njeriu?» dhe «Çfarë i jep [[Kuptimi i jetës|kuptim jetës]]?».<ref>{{Harvnb|Norman|2005|p=622}}; {{Harvnb|Nagel|2006|loc=Lead section}}; {{Harvnb|Crisp|2011|loc=§&nbsp;1. Ethics and Metaethics}}; {{Harvnb|Deigh|1999|pp=284–285}}; {{Harvnb|Mulvaney|2009|pp=vii–xi}}</ref> Në {{ill|Filozofia bashkëkohore|en|Contemporary philosophy|lt=filozofinë bashkëkohore}}, etika zakonisht ndahet në etikën normative, etikën e aplikuar dhe metaetikën.<ref>{{Harvnb|Pritchard|2015|p=5}}; {{Harvnb|Dittmer|loc=§&nbsp;1. Applied Ethics as Distinct from Normative Ethics and Metaethic}}; {{Harvnb|Jackson|Goldschmidt|Crummett|Chan|2021|pp=1–2}}</ref> Morali ka të bëjë me atë që njerëzit duhet të bëjnë, jo me atë që bëjnë në të vërtetë, që duan të bëjnë ose që kërkojnë [[Zakoni|zakonet shoqërore]]. Si fushë hetimi racionale dhe sistematike, etika studion arsyet praktike pse njerëzit duhet të veprojnë në një mënyrë e jo në një tjetër. Shumica e teorive etike kërkojnë parime universale që shprehin një këndvështrim të përgjithshëm të asaj që është objektivisht e drejtë dhe e gabuar.<ref>{{Harvnb|Nagel|2006|loc=§ What Is Morality?}}; {{Harvnb|Crisp|2011|loc=§&nbsp;1. Ethics and Metaethics}}; {{Harvnb|Haiming|2021|pp=1–2}}; {{Harvnb|Paul|Elder|2005|loc=§ Why a Mini-Guide on Ethical Reasoning?}}</ref> Në një kuptim pak më të ndryshëm, termi ''etikë'' mund të nënkuptojë edhe teori etike individuale në formën e një sistemi racional parimesh morale, si [[etika aristoteliane]], si dhe një kod moral që ndjekin shoqëri, grupe shoqërore ose profesione të caktuara, si {{ill|Etika protestante e punës|en|Protestant work ethic|lt=etika protestante e punës}} dhe {{ill|Etika mjekësore|en|Medical ethics|lt=etika mjekësore}}.<ref>{{Harvnb|AHD staff|2022}}; {{Harvnb|Crisp|2011|loc=§&nbsp;1. Ethics and Metaethics}}; {{Harvnb|Deigh|1999|pp=284–285}}</ref> Fjala angleze ''ethics'' e ka origjinën te fjala e [[Gjuha greke e lashtë|greqishtes së lashtë]] {{ill|Etosi|en|Ethos|lt=êthos}} ({{lang|grc|ἦθος}}), që do të thotë «karakter» dhe «prirje personale». Kjo fjalë dha fjalën e greqishtes së lashtë {{lang|grc-Latn|ēthikós}} ({{lang|grc|ἠθικός}}), e cila u përkthye në [[Gjuha latine|latinisht]] si {{lang|la|ethica}} dhe hyri në gjuhën angleze në shekullin XV përmes termit të [[Frëngjishtja e vjetër|frëngjishtes së vjetër]] {{lang|fro|éthique}}.<ref>{{Harvnb|Hoad|1993|p=156}}; {{Harvnb|Liddell|Scott|1889|p=349}}; {{Harvnb|Proscurcin Junior|2014|pp=162–168}}</ref> Termi anglez ''morality'' e ka origjinën te fjala latine {{lang|la|moralis}}, që do të thotë «sjellje» dhe «karakter». Ai hyri në gjuhën angleze gjatë periudhës së {{ill|Anglishtja e mesme|en|Middle English|lt=anglishtes së mesme}} përmes termit të frëngjishtes së vjetër {{lang|fro|moralité}}.<ref>{{Harvnb|OED Staff|2002}}; {{Harvnb|Hoad|1993|p=300}}</ref> Termat ''etikë'' dhe ''moral'' zakonisht përdoren në mënyrë të ndërsjelltë, por disa filozofë bëjnë dallim mes tyre. Sipas një këndvështrimi, morali përqendrohet te detyrimet morale që kanë njerëzit, ndërsa etika është më e gjerë dhe përfshin ide rreth asaj se çfarë është [[e mira]] dhe si të çohet një jetë kuptimplote. Një dallim tjetër është se kodet e sjelljes në fusha të caktuara, si biznesi dhe mjedisi, zakonisht quhen ''etikë'' dhe jo moral, si në rastin e etikës së biznesit dhe {{ill|Etika mjedisore|en|Environmental ethics|lt=etikës mjedisore}}.<ref>{{Harvnb|Athanassoulis|2012|pp=22–27}}; {{Harvnb|Downie|2005|p=271}}; {{Harvnb|Blum|2006}}</ref> == Etika normative == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Etika normative|en|Normative ethics}}}} Etika normative është studimi filozofik i sjelljes etike dhe shqyrton [[Parimi|parimet]] themelore të [[morali]]t. Synon të zbulojë dhe të justifikojë përgjigje të përgjithshme për pyetje si «Si duhet të jetojë njeriu?» dhe «Si duhet të veprojnë njerëzit?», zakonisht në formën e parimeve universale ose të pavarura nga fusha, të cilat përcaktojnë nëse një veprim është i drejtë apo i gabuar.<ref>{{Harvnb|Dittmer|loc=§&nbsp;1. Applied Ethics as Distinct from Normative Ethics and Metaethics}}; {{Harvnb|Kagan|1998|pp=1–2}}; {{Harvnb|Gustafson|2020|pp=[https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-319-23514-1_1222-1 1–2]}}; {{Harvnb|Thomas|2022}}</ref> Për shembull, duke u nisur nga përshtypja e veçantë se është e gabuar t'i vësh zjarrin një fëmije për argëtim, etika normative synon të gjejë parime më të përgjithshme që shpjegojnë pse është kështu, si parimi se nuk duhet t'u shkaktosh [[Vuajtja|vuajtje]] ekstreme të pafajshmëve, i cili vetë mund të shpjegohet me një parim edhe më të përgjithshëm.<ref>{{Harvnb|Kagan|1998|pp=1–3}}</ref> Shumë teori të etikës normative synojnë gjithashtu të udhëheqin sjelljen duke ndihmuar njerëzit të marrin [[Vendimmarrja|vendime]] morale.<ref>{{Harvnb|Barsh|Lisewski|2013|p=[https://books.google.com/books?id=tSzdAAAAQBAJ&pg=PA29 29]}}; {{Harvnb|Kagan|1998|pp=18–19}}</ref> Teoritë e etikës normative përcaktojnë si duhet të veprojnë njerëzit ose çfarë lloj sjelljeje është e duhur. Ato nuk synojnë të përshkruajnë se si veprojnë zakonisht njerëzit, çfarë bindjesh morale kanë njerëzit e zakonshëm, se si ndryshojnë këto bindje me kalimin e kohës ose cilat kode etike respektohen në grupe të caktuara shoqërore. Këto tema i përkasin {{ill|Etika përshkruese|en|Descriptive ethics|lt=etikës përshkruese}} dhe studiohen në fusha si [[antropologjia]], [[sociologjia]] dhe [[historia]], dhe jo në etikën normative.<ref>{{Harvnb|Sims|2017|p=[https://books.google.com/books?id=J6csDwAAQBAJ&pg=PA6 6]}}; {{Harvnb|Barsh|Lisewski|2013|p=[https://books.google.com/books?id=tSzdAAAAQBAJ&pg=PA29 29]}}; {{Harvnb|Kagan|1998|pp=7–10}}; {{Harvnb|Sulmasy|Sugarman|2010|p=[https://books.google.com/books?id=QPvoTjDn0B4C&pg=PA11 11]}}; {{Harvnb|Pera|Tonder|2005|p=[https://books.google.com/books?id=S11Eg3KjcOAC&pg=PA7 7]}}</ref> Disa sisteme të etikës normative arrijnë në një parim të vetëm që mbulon të gjitha rastet e mundshme. Të tjerë përfshijnë një grup të vogël rregullash bazë që trajtojnë të gjitha ose të paktën konsideratat morale më të rëndësishme.<ref>{{Harvnb|Kagan|1998|p=2}}; {{Harvnb|Gustafsson|Pietarinen|2016|pp=[https://books.google.com/books?id=UDUPDQAAQBAJ&pg=PA125 125–126]}}</ref> Një vështirësi për sistemet me disa parime bazë është se këto parime mund të bien ndesh me njëri-tjetrin në disa raste dhe të çojnë në {{ill|Dilema etike|en|Ethical dilemma|lt=dilema etike}}.<ref>{{Harvnb|Kagan|1998|pp=2–3}}</ref> Teori të veçanta të etikës normative propozojnë parime të ndryshme si themel të moralit. Tri shkollat e mendimit më ndikuese janë {{ill|Konsekuencializmi|en|Consequentialism|lt=konsekuencializmi}}, {{ill|Deontologjia|en|Deontology|lt=deontologjia}} dhe {{ill|Etika e virtytit|en|Virtue ethics|lt=etika e virtytit}}.<ref>{{Harvnb|Thomas|2022}}; {{Harvnb|Dittmer|loc=§&nbsp;1. Applied Ethics as Distinct from Normative Ethics and Metaethics}}; {{Harvnb|Kagan|1998|pp=2, 11}}</ref> Këto shkolla zakonisht paraqiten si alternativa ekskluzive, por, në varësi të mënyrës se si përkufizohen, ato mund të mbivendosen dhe nuk përjashtojnë domosdoshmërisht njëra-tjetrën.<ref>{{Harvnb|Crisp|2005|pp=200–201}}</ref> Në disa raste, ato ndryshojnë në atë se cilat veprime i shohin si të drejta ose të gabuara. Në raste të tjera, ato rekomandojnë të njëjtën linjë veprimi, por ofrojnë justifikime të ndryshme për arsyen pse ai veprim është i drejtë.<ref>{{Harvnb|Hursthouse|Pettigrove|2023|loc=Lead section}}; {{Harvnb|Kagan|1998|p=11}}</ref> === Konsekuencializmi === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Konsekuencializmi|en|Consequentialism}}}} {{ill|Konsekuencializmi|en|Consequentialism}}, që quhet edhe etikë teleologjike,<ref>{{Harvnb|Bunnin|Yu|2009|p=[https://books.google.com/books?id=M7ZFEAAAQBAJ&pg=PA134 134]}}</ref>{{Efn|Sipas disa teoricienëve, ''etika teleologjike'' është term më i gjerë se ''konsekuencializmi'', sepse përfshin edhe disa forma të etikës së virtytit.<ref>{{Harvnb|McNaughton|Rawling|1998|loc=§&nbsp;1. Act-consequentialism}}</ref>}} thotë se morali varet nga pasojat. Sipas pikëpamjes më të zakonshme, një veprim është i drejtë nëse sjell të ardhmen më të mirë. Kjo do të thotë se nuk ka asnjë linjë tjetër veprimi që ka pasoja më të mira.<ref>{{Harvnb|Sinnott-Armstrong|2023|loc=Lead section}}; {{Harvnb|Haines|loc=Lead section}}; {{Harvnb|Hooker|2023|loc=§&nbsp;1. Utilitarianism}}</ref> Një aspekt kyç i teorive konsekuencialiste është se ato ofrojnë një karakterizim të asaj që është e mirë dhe më pas përkufizojnë çfarë është e drejtë në bazë të asaj që është e mirë.<ref name="Crisp 2005 200–201">{{Harvnb|Crisp|2005|pp=200–201}}; {{Harvnb|Alexander|Moore|2021|loc=§&nbsp;1. Deontology's Foil: Consequentialism}}; {{Harvnb|Murthy|2009|p=[https://books.google.com/books?id=tzhEBAAAQBAJ&pg=PA74 74]}}</ref> Për shembull, {{ill|Utilitarizmi|en|Utilitarianism|lt=utilitarizmi klasik}} thotë se kënaqësia është e mirë dhe se veprimi që sjell kënaqësinë më të madhe në tërësi është i drejtë.<ref>{{Harvnb|Sinnott-Armstrong|2023|loc=§&nbsp;1. Classic Utilitarianism}}</ref> Konsekuencializmi është diskutuar në mënyrë të tërthortë që nga formulimi i utilitarizmit klasik në fund të shekullit XVIII. Një analizë më e qartë e këtij këndvështrimi u bë në shekullin XX, kur termi u sajua nga G.&nbsp;E.&nbsp;M. Anscombe.<ref>{{Harvnb|Carlson|2013|p=[https://books.google.com/books?id=VHIlBAAAQBAJ&pg=PA1 1]}}</ref> Konsekuencialistët zakonisht i kuptojnë pasojat e një veprimi në një kuptim shumë të gjerë që përfshin tërësinë e efekteve të tij. Kjo bazohet në idenë se veprimet bëjnë dallim në botë duke sjellë një zinxhir [[Shkakësia|shkakësor]] ngjarjesh që nuk do të kishin ekzistuar ndryshe.<ref>{{Harvnb|Dorsey|2020|pp=[https://books.google.com/books?id=d0D8DwAAQBAJ&pg=PA97 97–98]}}</ref> Një intuitë themelore pas konsekuencializmit është se e ardhmja duhet të formësohet për të arritur rezultatin më të mirë të mundshëm.<ref>{{Harvnb|Sinnott-Armstrong|2023|loc=Lead section}}; {{Harvnb|Haines|loc=Lead section}}</ref> Vetë veprimi zakonisht nuk shihet si pjesë e pasojave. Kjo do të thotë se, nëse një veprim ka vlerë intrinseke ose vlerë negative, ai nuk përfshihet si faktor. Disa konsekuencialistë e shohin këtë si një të metë, duke thënë se duhen marrë parasysh të gjithë faktorët që kanë rëndësi për vlerën. Ata përpiqen ta shmangin këtë ndërlikim duke e përfshirë vetë veprimin si pjesë të pasojave. Një qasje e lidhur është ta karakterizosh konsekuencializmin jo në bazë të pasojave, por në bazë të rezultatit, ku rezultati përkufizohet si veprimi bashkë me pasojat e tij.<ref>{{Harvnb|Hooker|2005|pp=162–164}}; {{Harvnb|Zimmerman|2015|p=17}}</ref> Shumica e formave të konsekuencializmit janë neutrale ndaj vepruesit. Kjo do të thotë se vlera e pasojave vlerësohet nga një këndvështrim neutral, domethënë veprimet duhet të kenë pasoja që janë të mira në përgjithësi dhe jo thjesht të mira për vepruesin. Është e diskutueshme nëse teoritë morale të varura nga vepruesi, si egoizmi etik, duhet të konsiderohen si lloje të konsekuencializmit.<ref>{{Harvnb|Hooker|2005|pp=162–164}}; {{Harvnb|Edmundson|2004|p=[https://books.google.com/books?id=QYh_vN7CqMEC&pg=PA158 158]}}; {{Harvnb|Brink|2020|p=[https://books.google.com/books?id=U0D8DwAAQBAJ&pg=PA382 382]}}</ref> ==== Llojet ==== Ka shumë lloje të ndryshme të konsekuencializmit. Ato ndryshojnë sipas llojit të entitetit që vlerësojnë, pasojave që marrin në konsideratë dhe mënyrës se si e përcaktojnë vlerën e pasojave.<ref>{{harvnb|Sinnott-Armstrong|2023|loc=Seksioni hyrës}}</ref> Shumica e teorive vlerësojnë vlerën morale të akteve. Megjithatë, konsekuencializmi mund të përdoret edhe për të vlerësuar [[Motivimi|motive]], tipare të karakterit, rregulla dhe politika.<ref>{{harvnb|Sinnott-Armstrong|2023|loc=Seksioni hyrës, §&nbsp;5. Pasojat e çfarë? Të drejtat, relativiteti dhe rregullat}}; {{harvnb|Hooker|2005|pp=162–164}}</ref> Shumë lloje e vlerësojnë vlerën e pasojave në bazë të faktit nëse ato nxisin lumturi ose vuajtje. Por ekzistojnë edhe parime të tjera vlerësuese, si [[Dëshira (malli)|përmbushja e dëshirave]], [[autonomia]], {{ill|Liria|en|Freedom}}, [[njohuria]], [[miqësia]], [[bukuria]] dhe vetëpërsosja.<ref>{{harvnb|Haines|loc=Seksioni hyrës}}; {{harvnb|Sinnott-Armstrong|2023|loc=Seksioni hyrës, §&nbsp;3. Çfarë është e mira? Konsekuencializmi hedonist kundrejt atij pluralist}}; {{harvnb|Alexander|Moore|2021|loc=§&nbsp;1. Kundërpesha e deontologjisë: konsekuencializmi}}; {{harvnb|Hooker|2005|pp=162–164}}</ref> Disa forma të konsekuencializmit mbajnë se ekziston vetëm një burim i vetëm i vlerës.<ref name="Alexander 2021 loc=§&nbsp;1. Deontology's Foil: Consequentialism">{{harvnb|Alexander|Moore|2021|loc=§&nbsp;1. Kundërpesha e deontologjisë: konsekuencializmi}}</ref> Më i spikaturi ndër ta është {{ill|Utilitarizmi|en|Utilitarianism|lt=utilitarizmi klasik}}, i cili pohon se vlera morale e akteve varet vetëm nga [[kënaqësia]] dhe [[vuajtja]] që ato shkaktojnë.<ref>{{harvnb|Hooker|2005|pp=162–164}}; {{harvnb|Alexander|Moore|2021|loc=§&nbsp;1. Kundërpesha e deontologjisë: konsekuencializmi}}</ref> Një qasje alternative thotë se ka shumë burime të ndryshme vlere, të cilat të gjitha kontribuojnë në një vlerë të përgjithshme.<ref name="Alexander 2021 loc=§&nbsp;1. Deontology's Foil: Consequentialism" /> Para shekullit XX, konsekuencialistët merreshin vetëm me totalin e vlerës ose me të mirën e përgjithshme. Në shekullin XX u zhvilluan pikëpamje alternative që marrin në konsideratë edhe shpërndarjen e vlerës. Njëra prej tyre pohon se një shpërndarje e barabartë e të mirave është më e mirë se një shpërndarje e pabarabartë, edhe kur e mira e përgjithshme është e njëjtë.<ref>{{harvnb|Hooker|2005|pp=162–164}}; {{harvnb|Cummiskey|1996|pp=[https://books.google.com/books?id=ZYPmCwAAQBAJ&pg=PA157 157–158]}}</ref> Ka mosmarrëveshje rreth asaj se cilat pasoja duhen vlerësuar. Një dallim i rëndësishëm është ai midis konsekuencializmit të aktit dhe konsekuencializmit të rregullave. Sipas konsekuencializmit të aktit, pasojat e një akti përcaktojnë vlerën e tij morale. Kjo do të thotë se ekziston një lidhje e drejtpërdrejtë midis pasojave të një akti dhe vlerës së tij morale. Konsekuencializmi i rregullave, nga ana tjetër, mbron tezën se një akt është i drejtë nëse ndjek një grup të caktuar rregullash. Ai përcakton rregullat më të mira duke marrë në konsideratë rezultatet e tyre në nivel komuniteti. Njerëzit duhet të ndjekin rregullat që çojnë në pasojat më të mira kur të gjithë në komunitet i ndjekin ato. Kjo nënkupton se lidhja midis një akti dhe pasojave të tij është e tërthortë. Për shembull, nëse thënia e së vërtetës është një nga rregullat më të mira, atëherë sipas konsekuencializmit të rregullave një person duhet ta thotë të vërtetën edhe në raste të veçanta kur gënjeshtra do të çonte në pasoja më të mira.<ref>{{harvnb|Sinnott-Armstrong|2023|loc=§&nbsp;5. Pasojat e çfarë? Të drejtat, relativiteti dhe rregullat}}; {{harvnb|Hooker|2023|loc=Seksioni hyrës}}; {{harvnb|Haines|loc=§&nbsp;1f. Konsekuencializmi i rregullave}}; {{harvnb|Hooker|2005|p=164}}; {{harvnb|Alexander|Moore|2021|loc=§&nbsp;1. Kundërpesha e deontologjisë: konsekuencializmi}}</ref> Një tjetër mosmarrëveshje është ajo midis konsekuencializmit aktual dhe atij të pritur. Sipas pikëpamjes tradicionale, vetëm pasojat aktuale të një akti ndikojnë në vlerën e tij morale. Një vështirësi e kësaj pikëpamjeje është se shumë pasoja nuk mund të njihen paraprakisht. Kjo do të thotë se në disa raste edhe akte të planifikuara dhe të synuara mirë janë moralisht të gabuara nëse çojnë pa dashje në rezultate negative. Një këndvështrim alternativ pohon se ajo që ka rëndësi nuk janë pasojat aktuale, por pasojat e pritura. Ky këndvështrim merr parasysh faktin se, kur vendosin çfarë të bëjnë, njerëzit duhet të mbështeten në njohuritë e tyre të kufizuara për pasojat e përgjithshme të veprimeve të tyre. Sipas këtij këndvështrimi, një kurs veprimi ka vlerë morale pozitive, edhe pse çon në një rezultat negativ në tërësi, nëse do të kishte [[Pritja matematike|vlerën më të lartë të pritur]], për shembull, sepse rezultati negativ nuk mund të parashikohej ose nuk kishte gjasa të ndodhte.<ref>{{harvnb|Hooker|2005|pp=162–164}}; {{harvnb|Sinnott-Armstrong|2023|loc=§&nbsp;1. Utilitarizmi klasik, §&nbsp;4. Cilat pasoja? Konsekuencializmi aktual kundrejt atij të pritur}}</ref> Një dallim tjetër është midis konsekuencializmit maksimizues dhe atij satisfikues (''satisficing''). Sipas konsekuencializmit maksimizues, vetëm akti më i mirë i mundshëm është moralisht i lejuar. Kjo do të thotë se aktet me pasoja pozitive janë të gabuara nëse ekzistojnë alternativa me pasoja edhe më të mira. Një kritikë ndaj konsekuencializmit maksimizues është se ai kërkon shumë, duke u kërkuar njerëzve të bëjnë dukshëm më shumë sesa pritet prej tyre nga shoqëria. Për shembull, nëse veprimi më i mirë për dikë me rrogë të mirë do të ishte të dhuronte 70% të të ardhurave të tij për bamirësi, do të ishte moralisht e gabuar që ai të dhuronte vetëm 65%. Konsekuencializmi satisfikues, nga ana tjetër, kërkon vetëm që një akt të jetë "mjaftueshëm i mirë", edhe nëse nuk është alternativa më e mirë e mundshme. Sipas këtij këndvështrimi, është e mundur të bësh më shumë sesa je moralisht i detyruar të bësh.<ref>{{harvnb|Hooker|2005|p=164}}; {{harvnb|Slote|2005|pp=938–939}}; {{harvnb|Alexander|Moore|2021|loc=§&nbsp;1. Kundërpesha e deontologjisë: konsekuencializmi}}; {{harvnb|Singer|2016|pp=47–48}}; {{harvnb|Byron|2004|p=[https://books.google.com/books?id=bRFFsQE2BrQC&pg=PA9 9]}}</ref>{{efn|Kjo gjendje njihet si {{ill|Supererogacioni|en|Supererogation|lt=supererogacion}}.<ref>{{harvnb|Heyd|2019|loc=Seksioni hyrës}}</ref>}} {{ill|Moizmi|en|Mohism}} në [[Filozofia kineze|filozofinë e lashtë kineze]] është një nga format më të hershme të konsekuencializmit. Ai u shfaq në shekullin V p.e.s. dhe argumentonte se veprimi politik duhet të nxisë drejtësinë si mjet për të rritur mirëqenien e popullit.<ref>{{harvnb|Littlejohn|loc=§&nbsp;1c. Mozi (rreth 470–391 p.e.s.) dhe moizmi}}; {{harvnb|Zhang|2023|p=[https://books.google.com/books?id=2ka8EAAAQBAJ&pg=PA96 96]}}</ref> ==== Utilitarizmi ==== {{Kryesor|{{ill|Utilitarianizmi|en|Utilitarianism}}}} Forma më e njohur e konsekuencializmit është utilitarizmi. Në formën e tij klasike, ai është një konsekuencializëm i aktit që e sheh [[Lumturia|lumturinë]] si burimin e vetëm të vlerës së brendshme. Kjo do të thotë se një veprim është moralisht i drejtë nëse prodhon «të mirën më të madhe për numrin më të madh» duke rritur lumturinë dhe duke zvogëluar vuajtjet. Utilitaristët nuk mohojnë se edhe gjëra të tjera kanë vlerë, si shëndeti, miqësia dhe dituria. Megjithatë, ata mohojnë se këto gjëra kanë vlerë të brendshme. Në vend të kësaj, ata thonë se ato kanë vlerë të jashtme, sepse ndikojnë në lumturi dhe në vuajtje. Në këtë kuptim, ato janë të dëshirueshme si mjet, por, ndryshe nga lumturia, jo si qëllim.<ref>{{Harvnb|Slote|2005|pp=936, 938}}; {{Harvnb|Sinnott-Armstrong|2023|loc=§&nbsp;1. Classic Utilitarianism}}</ref> Pikëpamja se kënaqësia është e vetmja gjë me vlerë të brendshme quhet hedonizëm etik ose hedonizëm vlerësues.<ref>{{Harvnb|Moore|2019|loc=Lead section, §&nbsp;2. Ethical Hedonism}}</ref> {{Multiple image |total_width=400px |perrow=2/1 |image1=Jeremy Bentham by Henry William Pickersgill detail.jpg |alt1=Pikturë e Jeremy Bentham |image2=John Stuart Mill by London Stereoscopic Company, c1870.jpg |alt2=Fotografi e John Stuart Mill |footer=Jeremy Bentham dhe John Stuart Mill janë themeluesit e utilitarizmit klasik.<ref>{{Harvnb|Suikkanen|2020|p=[https://books.google.com/books?id=343mDwAAQBAJ&pg=PA24 24]}}</ref> }} Utilitarizmi klasik u formulua fillimisht nga {{ill|Jeremy Bentham|en}} në fund të shekullit XVIII dhe u zhvillua më tej nga [[John Stuart Mill]]. Benthami paraqiti kalkulusin hedonik për të vlerësuar vlerën e pasojave. Dy aspekte kryesore të kalkulusit hedonik janë intensiteti dhe kohëzgjatja e kënaqësisë. Sipas këtij këndvështrimi, një përvojë e këndshme ka vlerë të lartë nëse ka intensitet të lartë dhe zgjat për një kohë të gjatë. Një kritikë e zakonshme ndaj utilitarizmit të Benthamit argumentonte se fokusimi i tij te intensiteti i kënaqësisë promovon një mënyrë jetese imorale të përqendruar rreth [[Indulgjenca|indulgjencës]] në kënaqësitë shqisore. Milli iu përgjigj kësaj kritike duke dalluar kënaqësitë e larta nga ato të ulëta. Ai deklaroi se kënaqësitë e larta, si kënaqësia intelektuale e leximit të një libri, janë më të vlefshme sesa kënaqësitë e ulëta, si shijimi shqisor i ushqimit dhe pijeve, edhe kur intensiteti dhe kohëzgjatja e tyre janë të njëjta.<ref>{{Harvnb|Slote|2005|pp=936, 938}}; {{Harvnb|Mendus|2005|p=[https://books.google.com/books?id=wYWGIpa7Qr4C&pg=PA141 141]}}; {{Harvnb|Kivy|2011|p=[https://books.google.com/books?id=-c7ThZc5Rv0C&pg=PA238 238]}}</ref> Që nga formulimi i tij fillestar, janë zhvilluar shumë variante të utilitarizmit, duke përfshirë dallimin midis {{ill|Utilitarianizmi i aktit|en|Act utilitarianism|lt=utilitarizmit të aktit}} dhe {{ill|Utilitarianizmi i rregullave|en|Rule utilitarianism|lt=utilitarizmit të rregullave}}, si dhe midis utilitarizmit maksimizues dhe atij që kërkon vetëm një zgjidhje të kënaqshme (''satisficing'').<ref>{{Harvnb|Slote|2005|p=938}}; {{Harvnb|Hooker|2014|p=[https://books.google.com/books?id=z3zBAgAAQBAJ&pg=PA281 281]}}; {{Harvnb|Satyanarayana|2009|p=[https://books.google.com/books?id=gjiBTNR1g0kC&pg=PT76 76]}}</ref> === Deontologjia === {{Kryesor|{{ill|Deontologjia|en|Deontology}}}} Deontologjia vlerëson korrektësinë morale të veprimeve bazuar në një grup {{ill|Norma (filozofi)|en|Norm (philosophy)|lt=normash}} ose [[Parimi|parimesh]]. Këto norma përshkruajnë kërkesat që duhet të ndjekin të gjitha veprimet.<ref>{{Harvnb|Crisp|2005|pp=200–201}}; {{Harvnb|Alexander|Moore|2021|loc=§&nbsp;2. Deontological Theories}}</ref> Ato mund të përfshijnë parime si thënia e së vërtetës, mbajtja e [[Premtimi|premtimeve]] dhe mosshkaktimi me dashje i dëmit ndaj të tjerëve.<ref>{{Harvnb|Simpson|loc=§&nbsp;6c. Deontological Pluralism and Prima Facie Duties}}; {{Harvnb|Crisp|2005|pp=200–201}}</ref> Ndryshe nga konsekuencialistët, deontologët mbajnë se vlefshmëria e parimeve morale të përgjithshme nuk varet drejtpërdrejt nga pasojat e tyre. Për shembull, filozofi moral {{ill|W. D. Ross|en|W. D. Ross|lt=David Ross}} sugjeron se është e gabuar të prishësh një premtim edhe nëse nga kjo nuk vjen asnjë dëm. Deontologët mbajnë se [[detyra]]t duhet të ndiqen, sepse ato shprehin se si veprimet janë në thelb të drejta ose të gabuara.<ref>{{Harvnb|Crisp|2005|pp=200–201}}; {{Harvnb|Simpson|loc=§&nbsp;6c. Deontological Pluralism and Prima Facie Duties}}</ref> Ata interesohen se cilat veprime janë të drejta dhe shpesh pranojnë se ekziston një hendek midis asaj që është e drejtë dhe asaj që është [[E mira|e mirë]].<ref>{{Harvnb|Crisp|2005|pp=200–201}}; {{Harvnb|Alexander|Moore|2021|loc=§&nbsp;1. Deontology's Foil: Consequentialism, §&nbsp;2. Deontological Theories}}; {{Harvnb|Murthy|2009|p=[https://books.google.com/books?id=tzhEBAAAQBAJ&pg=PA74 74]}}</ref> Shumë prej tyre fokusohen te ndalesat dhe përshkruajnë cilat veprime janë të ndaluara në çdo rrethanë.<ref>{{Harvnb|Alexander|Moore|2021|loc=§&nbsp;2. Deontological Theories}}; {{Harvnb|Crisp|2005|pp=200–201}}</ref> ==== Të përqendruara te agjenti dhe te pacienti ==== Teoritë deontologjike të përqendruara te agjenti fokusohen te {{ill|Agjencia morale|en|Moral agency|lt=personi që vepron}} dhe te detyrat që ai ka. Teoritë e përqendruara te agjenti shpesh fokusohen te motivet dhe qëllimet pas veprimeve të njerëzve, duke theksuar rëndësinë e veprimit për arsye të drejta. Ato priren të jenë relative ndaj agjentit, që do të thotë se arsyet për të cilat njerëzit duhet të veprojnë varen nga rrethanat personale. Për shembull, një prind ka një detyrim të veçantë ndaj fëmijës së vet, ndërsa një i huaj nuk ka këtë lloj detyrimi ndaj një fëmije që nuk e njeh. Teoritë e përqendruara te pacienti (marrësi i veprimit), nga ana tjetër, fokusohen te njerëzit që preken nga veprimet dhe te të drejtat që ata kanë. Një shembull është kërkesa për t'i trajtuar njerëzit e tjerë si qëllime në vetvete dhe jo thjesht si mjete për arritjen e një qëllimi.<ref>{{Harvnb|Alexander|Moore|2021|loc=§&nbsp;2. Deontological Theories}}; {{Harvnb|Hale|2017|p=[https://books.google.com/books?id=CQNLDgAAQBAJ&pg=PA216 216]}}; {{Harvnb|Kumm|Walen|2014|p=[https://books.google.com/books?id=DXs9AwAAQBAJ&pg=PA81 81]}}</ref> Kjo kërkesë mund të përdoret për të argumentuar, për shembull, se është e gabuar të vrasësh një person kundër vullnetit të vet, edhe nëse ky veprim do të shpëtonte jetën e disa njerëzve të tjerë. Teoritë deontologjike të përqendruara te pacienti zakonisht janë neutrale ndaj agjentit, që do të thotë se zbatohen njësoj për të gjithë në një situatë, pavarësisht nga roli ose pozicioni i tyre i veçantë.<ref>{{Harvnb|Alexander|Moore|2021|loc=§&nbsp;2. Deontological Theories}}</ref> ==== Kantianizmi ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Etika kantiane|en|Kantian ethics}}}} [[Skeda:Immanuel Kant - Gemaelde 1.jpg|thumb|upright=.8|alt=Pikturë me vaj e Immanuel Kantit|[[Immanuel Kant]] formuloi një sistem deontologjik të bazuar në ligje universale që vlejnë për të gjitha krijesat [[Racionaliteti|racionale]].]] [[Immanuel Kant]] (1724–1804) është një nga deontologët më të njohur.<ref>{{Harvnb|Alexander|Moore|2021|loc=§&nbsp;2.4 Deontological Theories and Kant}}</ref> Ai pohon se arritja e rezultateve që njerëzit i dëshirojnë, si të qenit i lumtur, nuk është qëllimi kryesor i veprimeve morale. Në vend të kësaj, ai argumenton se ekzistojnë parime universale që vlejnë për të gjithë, pavarësisht nga dëshirat e tyre. Ai përdor termin {{ill|Imperativi kategorik|en|categorical imperative|lt=imperativ kategorik}} për këto parime, duke thënë se burimin e kanë në strukturën e {{ill|Arsyeja praktike|en|practical reason|lt=arsyes praktike}} dhe se janë të vërteta për të gjithë agjentët [[Racionaliteti|racionalë]]. Sipas Kantit, të veprosh moralisht do të thotë të veprosh në përputhje me arsyen ashtu siç shprehet ajo përmes këtyre parimeve,<ref>{{Harvnb|Johnson|Cureton|2022|loc=Lead section}}; {{Harvnb|O'Neill|loc=§&nbsp;1. Kant's Ethics}}; {{Harvnb|Jankowiak|loc=§&nbsp;5. Moral Theory}}; {{Harvnb|Nadkarni|2011|p=[https://books.google.com/books?id=aoM8DwAAQBAJ&pg=PT20 20]}}</ref> ndërsa shkelja e tyre është njëkohësisht imorale dhe irracionale.<ref>{{Harvnb|Johnson|Cureton|2022|loc=Lead section}}</ref> Kanti dha disa formulime të imperativit kategorik. Një formulim thotë se njeriu duhet të ndjekë vetëm {{ill|Maksima|en|Maxim (philosophy)|lt=maksima}}{{Efn|Një maksimë është një rregull që njerëzit mund ta miratojnë për të udhëhequr veprimin e tyre, si për shembull «Nëse dëshiron të fitosh shumë para, merresh me shitje» ose «Nuk do të vrasësh».<ref>{{Harvnb|Kerstein|2009|p=[https://books.google.com/books?id=Bqemab0aXx8C&pg=PA128 128]}}; {{Harvnb|Cardwell|2015|p=[https://books.google.com/books?id=iEbKBwAAQBAJ&pg=PA85 85]}}</ref>}} që mund të universalizohen. Kjo do të thotë që personi do të dëshironte që të gjithë ta ndjekin të njëjtën maksimë si ligj universal të zbatueshëm për të gjithë. Një formulim tjetër pohon se njeriu duhet t'i trajtojë të tjerët gjithmonë si qëllime në vetvete dhe kurrë thjesht si mjete për një qëllim. Ky formulim përqendrohet në respektimin dhe vlerësimin e njerëzve të tjerë për hir të tyre, në vend që t'i përdorë ata në ndjekje të qëllimeve personale.<ref>{{Harvnb|O'Neill|loc=§&nbsp;1. Kant's Ethics}}; {{Harvnb|Jankowiak|loc=§&nbsp;5. Moral Theory}}</ref> Në të dyja rastet, Kanti thotë se ajo që ka rëndësi është të kesh një vullnet të mirë. Një person ka vullnet të mirë nëse e respekton ligjin moral dhe formon synimet dhe motivet e tij në përputhje me të. Kanti pohon se veprimet e motivoara në këtë mënyrë janë të mira pa kushte, që do të thotë se janë të mira edhe në rastet kur sjellin pasoja të padëshirueshme.<ref>{{Harvnb|Jankowiak|loc=§&nbsp;5. Moral Theory}}; {{Harvnb|Johnson|Cureton|2022|loc=§&nbsp;2. Good Will, Moral Worth and Duty, §&nbsp;3. Duty and Respect for Moral Law}}</ref> ==== Të tjera ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Teoria e urdhrit hyjnor|en|Divine command theory}}, {{ill|Kontraktualizmi|en|Contractualism}}, {{ill|Etika e diskursit|en|Discourse ethics}}}} Teoria e urdhrit hyjnor thotë se Zoti është burimi i [[morali]]t. Ajo pohon se ligjet morale janë urdhra hyjnorë dhe se të veprosh moralisht do të thotë t'i bindesh vullnetit të Zotit dhe ta ndjekësh atë. Ndërsa të gjithë teoricienët e urdhrit hyjnor pajtohen se morali varet nga Zoti, ka mosmarrëveshje për përmbajtjen e saktë të urdhrave hyjnorë, dhe teoricienët që u përkasin feve të ndryshme priren të propozojnë ligje morale të ndryshme.<ref>{{Harvnb|Austin|loc=Lead section}}; {{Harvnb|Murphy|2019|loc=Lead section}}</ref> Për shembull, teoricienët e krishterë dhe hebrej të urdhrit hyjnor mund të argumentojnë se [[Dhjetë Urdhërimet]] shprehin vullnetin e Zotit,<ref>{{Harvnb|Miller|2004|p=[https://books.google.com/books?id=87hQ2AjcttEC&pg=PA13 13]}}; {{Harvnb|Flynn|2012|p=[https://books.google.com/books?id=pl3bToUqdAIC&pg=PA167 167]}}</ref> ndërsa myslimanët mund ta rezervojnë këtë rol për mësimet e [[Kurani]]t.<ref>{{Harvnb|Flynn|2012|p=[https://books.google.com/books?id=pl3bToUqdAIC&pg=PA167 167]}}; {{Harvnb|Myers|Noebel|2015|p=[https://books.google.com/books?id=hzeACgAAQBAJ&pg=PA241 241]}}</ref> Kontraktualistët e refuzojnë referimin te Zoti si burim i moralit dhe argumentojnë në vend të kësaj se morali bazohet në një {{ill|Kontrata shoqërore|en|social contract|lt=kontratë shoqërore}} të shprehur ose të nënkuptuar mes njerëzve. Ata pohojnë se [[pëlqimi]] faktik ose hipotetik me këtë kontratë është burimi i normave dhe detyrimeve morale. Për të përcaktuar se cilat detyrime kanë njerëzit, kontraktualistët shpesh mbështeten në një eksperiment mendor rreth asaj se për çfarë do të pajtoheshin njerëzit racionalë në rrethana ideale. Për shembull, nëse ata do të pajtoheshin se njerëzit nuk duhet të gënjejnë, atëherë ekziston një detyrim moral për t'u përmbajtur nga gënjeshtra. Meqenëse mbështetet te pëlqimi, kontraktualizmi shpesh kuptohet si një formë e deontologjisë e përqendruar te personi që preket.<ref>{{Harvnb|Alexander|Moore|2021|loc=§&nbsp;2.3 Contractualist Deontological Theories}}; {{Harvnb|Sullivan|2001|p=[https://books.google.com/books?id=1vkgWX7GRr0C&pg=PA118 118]}}; {{Harvnb|Ashford|Mulgan|2018|loc=Lead section}}</ref>{{Efn|Disa etikanë pohojnë se kontraktualizmi nuk është një teori normative etike, por një teori metaetike, për shkak të theksit që vë në mënyrën se si justifikohen normat morale.<ref>{{Harvnb|Alexander|Moore|2021|loc=§&nbsp;2.3 Contractualist Deontological Theories}}</ref>}} Teoricienë të njohur të kontratës shoqërore përfshijnë [[Thomas Hobbes]], [[John Locke]], [[Zhan Zhak Ruso|Jean-Jacques Rousseau]] dhe {{ill|John Rawls|en}}.<ref>{{Harvnb|Friend|loc=Lead section}}</ref> [[Skeda:JuergenHabermas.jpg|thumb|alt=Fotografi e Jürgen Habermas|Sipas {{ill|Etika e diskursit|en|Discourse ethics|lt=etikës së diskursit}}, ashtu siç e formuloi [[Jürgen Habermas]], normat morale justifikohen përmes diskursit racional brenda shoqërisë.]] Etika e diskursit përqendrohet gjithashtu te marrëveshja shoqërore mbi normat morale, por pohon se kjo marrëveshje bazohet te {{ill|Racionaliteti komunikativ|en|Communicative rationality|lt=racionaliteti komunikativ}}. Ajo synon të arrijë në norma morale për shoqëritë moderne pluraliste që përfshijnë një larmi këndvështrimesh. Një normë morale universale shihet si e vlefshme nëse të gjithë pjesëmarrësit racionalë të diskursit e miratojnë ose do ta miratonin atë. Në këtë mënyrë, morali nuk imponohet nga një autoritet i vetëm moral, por lind nga diskursi moral brenda shoqërisë. Ky diskurs duhet të synojë të krijojë një situatë ideale të të folurit për të garantuar paanësi dhe përfshirje. Në veçanti, kjo do të thotë që pjesëmarrësit e diskursit janë të lirë të [[Liria e shprehjes|shprehin]] mendimet e tyre të ndryshme pa detyrim, por njëkohësisht u kërkohet t'i justifikojnë ato përmes argumentimit racional.<ref>{{Harvnb|Chakraborti|2023|p=[https://books.google.com/books?id=f5jXEAAAQBAJ&pg=PA39 39]}}; {{Harvnb|Metselaar|Widdershoven|2016|pp=[https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-319-09483-0_145 895–896]}}; {{Harvnb|Finlayson|Rees|2023|loc=§&nbsp;3.3 The Principles of Discourse Ethics and Their Justification}}</ref> === Etika e virtytit === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Etika e virtytit|en|Virtue ethics}}}} Shqetësimi kryesor i etikës së virtytit është se si shprehen [[Virtyti|virtytet]] në veprime. Si e tillë, ajo nuk merret drejtpërdrejt as me pasojat e veprimeve, as me detyrat morale universale.<ref>{{Harvnb|Slote|2005a|pp=947–948}}; {{Harvnb|Hursthouse|Pettigrove|2023|loc=Lead section}}</ref> Virtytet janë tipare pozitive të karakterit, si [[ndershmëria]], [[guximi]], [[mirësia]] dhe [[dhembshuria]]. Ata zakonisht kuptohen si prirje për të ndier, për të vendosur dhe për të vepruar në një mënyrë të caktuar, duke u përkushtuar plotësisht ndaj kësaj mënyre. Virtytet janë në kundërvënie me veset, që përfaqësojnë anët e tyre të dëmshme.<ref>{{Harvnb|Hursthouse|Pettigrove|2023|loc=Lead section, §&nbsp;1.1 Virtue}}; {{Harvnb|Slote|2005a|pp=947–948}}</ref> Teoricienët e etikës së virtytit zakonisht thonë se vetëm zotërimi i virtyteve në vetvete nuk mjafton. Përkundrazi, njerëzit duhet t'i shfaqin virtytet në veprimet e tyre. Një faktor i rëndësishëm është urtësia praktike, e quajtur edhe ''[[fronesis]]'', e cila i ndihmon njerëzit të dinë se kur, si dhe cilin virtyt të shprehin. Për shembull, mungesa e urtësisë praktike mund t'i çojë njerëzit e guximshëm të kryejnë veprime moralisht të gabuara, duke marrë rreziqe të panevojshme që më mirë duhen shmangur.<ref>{{Harvnb|Hursthouse|Pettigrove|2023|loc=§&nbsp;1.2 Practical Wisdom}}; {{Harvnb|Caro|Marraffa|Vaccarezza|2021|pp=[https://books.google.com/books?id=QL4sEAAAQBAJ&pg=PT31 31–33]}}</ref> Llojet e ndryshme të etikës së virtytit ndryshojnë në mënyrën se si i kuptojnë virtytet dhe rolin e tyre në jetën praktike. Eudaimonizmi është forma origjinale e teorisë së virtytit, e zhvilluar në [[Filozofia e lashtë greke|filozofinë e lashtë greke]], dhe vendos një lidhje të ngushtë midis sjelljes së virtytshme dhe lumturisë. Ai pohon se njerëzit lulëzojnë duke jetuar një jetë të virtytshme. Teoritë eudaimoniste shpesh pohojnë se virtytet janë potenciale pozitive që gjenden në natyrën njerëzore dhe se realizimi i këtyre potencialeve çon në një jetë të mirë dhe të lumtur.<ref name="Hursthouse 2023 loc=§&nbsp;2. Forms of Virtue Ethics">{{Harvnb|Hursthouse|Pettigrove|2023|loc=§&nbsp;2. Forms of Virtue Ethics}}; {{Harvnb|Athanassoulis|loc=§&nbsp;3. Virtue Ethical Theories}}</ref> Teoritë e bazuara në agjent, përkundrazi, e shohin lumturinë vetëm si një pasojë anësore dhe përqendrohen, në vend të kësaj, te tiparet e admiruara dhe karakteristikat motivuese që shprehen gjatë veprimit. Kjo shpesh kombinohet me idenë se njeriu mund të mësojë nga individë të jashtëzakonshëm, të cilët shërbejnë si [[Modeli i rolit|modele roli]], për të kuptuar se cilat janë ato karakteristika.<ref name="Hursthouse 2023 loc=§&nbsp;2. Forms of Virtue Ethics" /> {{ill|Etika e kujdesit|en|Ethics of care|lt=Etika feministe e kujdesit}} është një formë tjetër e etikës së virtytit. Ajo thekson rëndësinë e [[Marrëdhënia ndërpersonale|marrëdhënieve ndërpersonale]] dhe pohon se dashamirësia, e shprehur përmes kujdesit për [[Mirëqenia|mirëqenien]] e të tjerëve, është një nga virtytet kryesore.<ref>{{Harvnb|Athanassoulis|loc=§&nbsp;3c. The Ethics of Care}}; {{Harvnb|Sander-Staudt|loc=Lead section}}</ref> Shkollat me ndikim të etikës së virtytit në filozofinë e lashtë ishin {{ill|Aristotelizmi|en|Aristotelianism|lt=aristotelizmi}} dhe [[stoicizmi]]. Sipas [[Aristoteli]]t (384–322 p.e.s.), secili virtyt{{Efn|Grekët e lashtë përdornin fjalën ''{{lang|grc|arête}}'', e cila do të thotë si 'virtyt' ashtu edhe 'përsosmëri'.<ref>{{Harvnb|Hursthouse|Pettigrove|2023|loc=§&nbsp;1. Preliminaries}}</ref>}} është një [[E mesmja e artë (filozofi)|mesatare e artë]] midis dy llojeve të veseve: teprica dhe mungesa. Për shembull, guximi është një virtyt që qëndron midis [[Frikacakëria|frikacakërisë]], si gjendje e mungesës, dhe [[Papërgjegjshmëria|pamaturisë]], si gjendje e teprimit. Aristoteli mendonte se veprimi i virtytshëm çon në lumturi dhe i bën njerëzit të lulëzojnë në jetë.<ref>{{Harvnb|Skirbekk|Gilje|2017|p=[https://books.google.com/books?id=_I00e3SQAwMC&pg=PA81 81]}}; {{Harvnb|Kraut|2022|loc=Lead section, §&nbsp;5. The Doctrine of the Mean}}</ref> Stoicizmi u shfaq rreth vitit 300 p.e.s.<ref>{{Harvnb|Hill|Blazejak|2021|p=[https://books.google.com/books?id=UQE5EAAAQBAJ&pg=PA4 4]}}</ref> dhe mësonte se, vetëm përmes virtytit, njerëzit mund të arrijnë lumturinë, të karakterizuar nga një gjendje mendore e qetë, e lirë nga shqetësimet emocionale. Stoikët mbronin racionalitetin dhe vetëkontrollin për ta arritur këtë gjendje.<ref>{{Harvnb|Stephens|loc=Lead section}}; {{Harvnb|Campbell|1985|pp=327–328}}</ref> Në gjysmën e dytë të shekullit XX, etika e virtytit përjetoi një ringjallje falë filozofëve si Elizabeth Anscombe, Philippa Foot, Alasdair MacIntyre dhe Martha Nussbaum.<ref>{{Harvnb|Hursthouse|1999|p=[https://books.google.com/books?id=EbHmCwAAQBAJ&pg=PA3 3]}}</ref> === Traditat e tjera === Ka shumë shkolla të tjera të etikës normative përveç tri traditave kryesore. Etika pragmatike përqendrohet në rolin e praktikës dhe konsideron se një nga detyrat kryesore të etikës është zgjidhja e problemeve praktike në situata konkrete. Ajo ka ngjashmëri të caktuara me utilitarizmin dhe me fokusimin e tij në pasoja, por përqendrohet më shumë në mënyrën se si morali është i ngulitur në kontekstet sociale dhe kulturore dhe në raport me to. Pragmatistët priren t'u japin më shumë rëndësi [[Shprehia|shprehive]] sesa mendimit të ndërgjegjshëm dhe e kuptojnë moralin si një shprehi që duhet formësuar në mënyrën e duhur.<ref>{{Harvnb|Peterson|2020|pp=65–66}}; {{Harvnb|Legg|Hookway|2021|loc=§&nbsp;6.2 Ethics}}; {{Harvnb|LaFollette|2007|loc=§ The Primacy of Habits, § Morality Is a Habit}}</ref> Etika [[Postmodernizmi|postmoderne]] bie dakord me etikën pragmatike për relativitetin kulturor të moralit. Ajo refuzon idenë se ekzistojnë parime morale objektive që zbatohen universalisht ndaj të gjitha kulturave dhe traditave. Ajo pohon se nuk ekziston një kod etik i vetëm dhe koherent, pasi morali vetë është irracional dhe njerëzit janë qenie moralisht ambivalente.<ref>{{Harvnb|Bauman|1993|pp=8–13}}; {{Harvnb|Kendall|2017|pp=195–196}}</ref> Etika postmoderne, në vend të kësaj, përqendrohet në mënyrën se si kërkesat morale lindin në situata specifike kur njeriu has në njerëz të tjerë.<ref>{{Harvnb|Connor|2004|p=15}}; {{Harvnb|Eaglestone|2004|pp=182, 186–187}}</ref> [[Skeda:EMB - Buddha stehend.jpg|thumb|upright=0.8|alt=Foto e statujës së Budës|Praktikat e dhembshurisë dhe të dashamirësisë janë elemente kyçe të {{ill|Etika budiste|en|Buddhist ethics|lt=etikës budiste}}.]] Egoizmi etik është pikëpamja se njerëzit duhet të veprojnë në përputhje me {{ill|Interesi vetjak|en|Self-interest|lt=interesin e tyre vetjak}} ose se një veprim është moralisht i drejtë nëse personi vepron për përfitimin e vet. Ai ndryshon nga [[egoizmi psikologjik]], i cili pohon se njerëzit në fakt ndjekin interesin e tyre vetjak pa pretenduar se duhet ta bëjnë këtë. Egoistët etikë mund të veprojnë në përputhje me pritshmëritë morale të pranuara përgjithësisht dhe t'u sjellin dobi njerëzve të tjerë, për shembull, duke mbajtur premtimet, duke ndihmuar miqtë dhe duke bashkëpunuar me të tjerët. Megjithatë, ata e bëjnë këtë vetëm si mjet për të shërbyer interesit të tyre vetjak. Egoizmi etik shpesh kritikohet si qëndrim imoral dhe kontradiktor.<ref>{{Harvnb|Shaver|2023|loc=Lead section, §&nbsp;2. Ethical Egoism}}; {{Harvnb|McEwan|2001|p=87}}; {{Harvnb|Fernando|2010|p=2.6}}</ref> Etika normative zë një vend qendror në shumicën e feve. Aspekte kyçe të {{ill|Etika hebreje|en|Jewish ethics|lt=etikës hebreje}} janë ndjekja e 613 urdhërimeve të Perëndisë sipas detyrës së micvës që gjendet në [[Tora|Torën]] dhe marrja e përgjegjësisë për mirëqenien shoqërore.<ref>{{Harvnb|Bollag|2006|pp=15–16}}; {{Harvnb|Blidstein|1995|pp=5–6}}</ref> {{ill|Etika e krishterë|en|Christian ethics}} i kushton më pak rëndësi ndjekjes së ligjeve të sakta dhe mëson, në vend të kësaj, praktikën e dashurisë vetëmohuese, siç është Urdhërimi i Madh: «Duaje të afërmin tënd si vetveten».<ref>{{Harvnb|Beach|1988|p=36}}; {{Harvnb|Porter|2010|p=73}}</ref> [[Pesë Shtyllat e Islamit]] përbëjnë një kuadër bazë të etikës myslimane dhe përqendrohen në praktikën e [[Shehadeti|besimit]], të lutjes, të [[Zekati|bamirësisë]], të agjërimit gjatë Ramadanit dhe të [[haxhillëku]]t në Mekë.<ref>{{Harvnb|Verhoeven|2013|p=27}}</ref> Budistët theksojnë rëndësinë e dhembshurisë dhe të dashamirësisë ndaj të gjitha qenieve të ndjeshme.<ref>{{Harvnb|Chowdhury|2019|p=494}}</ref> Një pikëpamje e ngjashme gjendet në [[xhainizmi]]n, i cili e ka {{ill|Ahimsa|en|lt=mosdhunën}} si virtytin e tij kryesor.<ref>{{Harvnb|Beaman|Strumos|2022|p=76}}</ref> [[Dharma|Detyra]] është një aspekt qendror i etikës hindu dhe ka të bëjë me përmbushjen e detyrimeve shoqërore, të cilat mund të ndryshojnë në varësi të klasës shoqërore të personit dhe fazës së jetës.<ref>{{Harvnb|Chakraborti|2023|p=122}}</ref> [[Konfucianizmi]] i kushton shumë rëndësi harmonisë në shoqëri dhe e sheh dashamirësinë si virtyt kyç.<ref>{{Harvnb|Wu|Wokutch|2008|p=404}}</ref> [[Taoizmi]] e shtrin rëndësinë e jetesës në harmoni në të gjithë botën dhe mëson se njerëzit duhet të praktikojnë [[Wu Wei|veprimin pa përpjekje]] duke ndjekur {{ill|Tao|en|lt=rrjedhën natyrore të universit}}.<ref>{{Harvnb|Ames|2013|p=1681}}; {{Harvnb|Brannigan|2010|p=145}}</ref> Sistemet e besimit të popujve indigjenë, si filozofia e amerikanëve vendas dhe filozofia afrikane Ubuntu, shpesh theksojnë ndërlidhjen e të gjitha qenieve të gjalla me mjedisin, ndërsa nënvizojnë rëndësinë e jetesës në harmoni me natyrën.<ref>{{Harvnb|Ntuli|2002|pp=58–60}}; {{Harvnb|Sinclair|2022|pp=96–97}}</ref> == Metaetika == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Metaetika|en|Metaethics}}}} Metaetika është dega e etikës që shqyrton natyrën, themelet dhe shtrirjen e gjykimeve morale, koncepteve dhe vlerave. Ajo nuk merret me atë se cilat veprime janë të drejta, por me atë se çfarë do të thotë që një veprim të jetë i drejtë dhe nëse gjykimet morale janë {{ill|Subjektiviteti dhe objektiviteti (filozofi)|en|Subjectivity and objectivity (philosophy)|lt=objektive}} dhe mund të jenë fare të vërteta. Ajo shqyrton më tej kuptimin e ''moralit'' dhe të termave të tjerë moralë.<ref>{{Harvnb|Harrison|2005|pp=588–589}}; {{Harvnb|DeLapp|loc=Lead section}}; {{Harvnb|Sayre-McCord|2023|loc=Lead section}}</ref> Metaetika është një {{ill|Metateoria|en|Metatheory|lt=metateori}} që vepron në një nivel abstraksioni më të lartë se etika normative, duke hetuar supozimet e saj themelore. Teoritë metaetike zakonisht nuk gjykojnë drejtpërdrejt se cilat teori të etikës normative janë të sakta. Megjithatë, teoritë metaetike mund të ndikojnë gjithsesi në teoritë normative duke shqyrtuar parimet e tyre themelore.<ref>{{Harvnb|DeLapp|loc=Lead section, §&nbsp;2. The Normative Relevance of Metaethics}}; {{Harvnb|Sayre-McCord|2023|loc=Lead section, §&nbsp;1. General Observations}}</ref> Metaetika mbivendoset me degë të ndryshme të filozofisë. Në nivelin e [[Ontologjia|ontologjisë]],{{Efn|Ontologjia është dega e filozofisë që studion natyrën dhe kategoritë e qenies.<ref>{{Harvnb|Lowe|2005|p=671}}; {{Harvnb|Campbell|2006|pp=21–22}}; {{Harvnb|Craig|1998|loc=Lead section}}</ref>}} ajo shqyrton nëse ekzistojnë fakte morale objektive.<ref>{{Harvnb|DeLapp|loc=Lead section, §&nbsp;4. Ontological Issues in Metaethics}}; {{Harvnb|Sayre-McCord|2023|loc=Lead section, §&nbsp;3. Naturalism and Non-naturalism}}</ref> Për sa i përket [[Semantika|semantikës]], ajo shtron pyetjen se cilat janë kuptimet e termave moralë dhe nëse deklaratat morale kanë vlerë të së vërtetës.<ref>{{Harvnb|DeLapp|loc=Lead section, §&nbsp;3. Semantic Issues in Metaethics}}; {{Harvnb|Sayre-McCord|2023|loc=Lead section, §&nbsp;4. Is/Ought and the Open Question Argument}}</ref> Ana epistemologjike e metaetikës diskuton nëse dhe si njerëzit mund të fitojnë njohuri morale.<ref>{{Harvnb|DeLapp|loc=Lead section, §&nbsp;6. Epistemological Issues in Metaethics}}; {{Harvnb|Sayre-McCord|2023|loc=Lead section, §&nbsp;5. Moral Epistemology}}</ref> Metaetika mbivendoset me [[Psikologjia|psikologjinë]] për shkak të interesit të saj për mënyrën se si gjykimet morale i motivojnë njerëzit të veprojnë. Ajo mbivendoset edhe me [[Antropologjia|antropologjinë]], pasi synon të shpjegojë se si dallimet ndërkulturore ndikojnë në vlerësimet morale.<ref>{{Harvnb|DeLapp|loc=Lead section, §&nbsp;5. Psychology and Metaethics, 7. Anthropological Considerations}}; {{Harvnb|Sayre-McCord|2023|loc=Lead section, §&nbsp;6. Morals, Motives, and Reasons, §&nbsp;7. Freedom and Responsibility}}</ref> === Konceptet bazë === [[Skeda:Deontic square.svg|thumb|upright=1.2|alt=Diagrami i katrorit deontik|Katrori deontik paraqet marrëdhëniet ndërmjet statuseve të mundshme morale të një veprimi.<ref>{{Harvnb|McNamara|Van De Putte|2022|loc=Lead section, §&nbsp;1.2 The Traditional Scheme and the Modal Analogies}}; {{Harvnb|Ribino|Lodato|2019|p=3}}</ref>]] Metaetika shqyrton konceptet bazë etike dhe marrëdhëniet ndërmjet tyre. Etika merret kryesisht me deklarata normative rreth asaj se çfarë duhet të jetë, në kundërvënie me deklaratat përshkruese, të cilat kanë të bëjnë me atë se çfarë është.<ref>{{Harvnb|Miller|2023|pp=1–4}}; {{Harvnb|Lloyd|Hansen|2003|p=21}}</ref>{{Efn|Ky kundërvënim lidhet ngushtë me {{ill|Problemi është–duhet|en|Is–ought problem|lt=problemin është–duhet}}, të formuluar për herë të parë nga [[David Hume]], i cili thotë se nuk mund të nxirret një deklaratë normative nga një deklaratë përshkruese.<ref>{{Harvnb|Fieser|2000|p=159}}</ref> Marrëdhënia e saktë ndërmjet këtyre llojeve të deklaratave është e diskutueshme.<ref>{{Harvnb|Hudson|1969|pp=11–13}}</ref>}} [[Detyra]]t dhe [[Obligimi|obligimet]] shprehin kërkesa për atë që njerëzit duhet të bëjnë.<ref>{{Harvnb|O'Neill|2013|pp=423–424}}</ref> Detyrat përcaktohen ndonjëherë si kundërparte të [[Të drejtat|të drejtave]] që i shoqërojnë gjithmonë. Sipas këtij këndvështrimi, dikush ka detyrë t'i sjellë dobi një personi tjetër nëse ky i fundit ka të drejtë ta marrë atë dobi.<ref>{{Harvnb|Stoljar|1984|pp=36–37}}; {{Harvnb|Feibleman|2012|pp=121–122}}; {{Harvnb|Corbin|1924|pp=501–502}}</ref> ''Obligimi'' dhe ''lejimi'' janë terma të kundërt që mund të përcaktohen përmes njëri-tjetrit: të jesh i obliguar të bësh diçka do të thotë që nuk të lejohet të mos e bësh atë, dhe të jesh i lejuar të bësh diçka do të thotë që nuk je i obliguar të mos e bësh atë.<ref name="auto">{{Harvnb|McNamara|Van De Putte|2022|loc=§&nbsp;1.2 The Traditional Scheme and the Modal Analogies}}; {{Harvnb|Belzer|loc=§&nbsp;1. Standard Deontic Logic (SDL)}}</ref>{{Efn|{{ill|Logjika deontike|en|Deontic logic}} ofron një [[Sistemi formal|sistem formal]] që përshkruan marrëdhëniet logjike ndërmjet këtyre koncepteve dhe koncepteve të ngjashme.<ref name="auto" />}} Disa teoricienë i përkufizojnë obligimet në terma të [[Vlera (etikë)|vlerave]] ose të asaj që është [[E mira|e mirë]]. Kur përdoret në kuptimin e përgjithshëm, ''e mira'' kundërvihet me ''të keqen''. Kur përshkruhen njerëzit dhe qëllimet e tyre, në vend të fjalës ''keq'' shpesh përdoret termi [[E keqja|''e keqja'']].<ref>{{Harvnb|Haiming|2021|pp=75–76}}; {{Harvnb|Miller|2023|pp=4–5}}; {{Harvnb|Calder|2022|loc=Lead section}}; {{Harvnb|Hacker|2024}}</ref> Obligimet përdoren për të vlerësuar statusin moral të veprimeve, [[Motivimi|motiveve]] dhe tipareve të karakterit.<ref>{{Harvnb|Miller|2023|pp=4–5}}</ref> Një veprim është moralisht i drejtë nëse përputhet me obligimet e një personi dhe moralisht i gabuar nëse i shkel ato.<ref>{{Harvnb|Pick|2004|pp=159–160}}; {{Harvnb|Haiming|2021|pp=88–89}}; {{Harvnb|Miller|2023|pp=5–6}}</ref> {{ill|Supererogacioni|en|Supererogation}} është një status i veçantë moral që vlen për rastet në të cilat vepruesi bën më shumë sesa kërkohet moralisht prej tij.<ref>{{Harvnb|Heyd|2019|loc=Lead section}}; {{Harvnb|Miller|2023|pp=5–6}}</ref> Të jesh [[Përgjegjësia morale|moralisht përgjegjës]] për një veprim zakonisht do të thotë që personi zotëron dhe ushtron disa aftësi ose një formë të caktuar kontrolli.{{Efn|Disa filozofë sugjerojnë se ekziston ''fati moral'', i cili ndodh kur faktorë jashtë kontrollit të një personi ndikojnë në statusin moral të atij personi.<ref>{{Harvnb|Latus|loc=Lead section}}; {{Harvnb|Nelkin|2023|loc=Lead section}}</ref>}} Nëse një person është moralisht përgjegjës, atëherë është e përshtatshme t'i përgjigjesh atij në mënyra të caktuara, për shembull duke e [[Lavdërimi|lavdëruar]] ose duke e [[Fajësimi|fajësuar]].<ref>{{Harvnb|Talbert|2019|loc=Lead section}}; {{Harvnb|Williams|loc=Lead section, §&nbsp;1. Introduction}}</ref> === Realizmi, relativizmi dhe nihilizmi === Një debat i rëndësishëm në metaetikë ka të bëjë me statusin ontologjik të moralit, duke vënë në pyetje nëse vlerat dhe parimet etike janë reale. Ai shqyrton nëse vetitë morale ekzistojnë si tipare objektive, të pavarura nga [[mendja]] njerëzore dhe [[kultura]], dhe jo si konstrukte subjektive ose shprehje të preferencave personale dhe të [[Norma shoqërore|normave kulturore]].<ref name="ReferenceB">{{Harvnb|DeLapp|loc=Lead section, §&nbsp;4a. Moral Realisms}}; {{Harvnb|Sayre-McCord|2023a|loc=Lead section}}</ref> {{ill|Realizmi moral|en|Moral realism|lt=Realistët moralë}} pranojnë pohimin se ekzistojnë fakte morale objektive. Ky këndvështrim nënkupton se vlerat morale janë aspekte të realitetit të pavarura nga mendja dhe se ekziston një fakt absolut për atë nëse një veprim i caktuar është i drejtë apo i gabuar. Një pasojë e këtij këndvështrimi është se kërkesat morale kanë të njëjtin status ontologjik si faktet jomorale: është fakt objektiv nëse ekziston një detyrim për të mbajtur një premtim, njësoj siç është fakt objektiv nëse një gjë është drejtkëndëshe.<ref name="ReferenceB" /> Realizmi moral shoqërohet shpesh me pohimin se ekzistojnë parime etike universale që zbatohen njësoj për të gjithë.<ref>{{Harvnb|DeLapp|loc=§&nbsp;4a. Moral Realisms}}</ref> Ai nënkupton se, nëse dy njerëz nuk pajtohen për një vlerësim moral, atëherë të paktën njëri prej tyre gabon. Ky vëzhgim merret ndonjëherë si argument kundër realizmit moral, pasi mospajtimi moral është i përhapur në shumicën e fushave.<ref>{{Harvnb|Sayre-McCord|2023a|loc=§&nbsp;1. Moral Disagreement}}; {{Harvnb|DeLapp|loc=§&nbsp;4a. Moral Realisms}}</ref>{{Efn|Sipas gjeneralizmit moral, ekzistojnë parime të përgjithshme që përcaktojnë çfarë është e drejtë dhe çfarë e gabuar. {{ill|Partikularizmi moral|en|Moral particularism}} e mohon këtë ide dhe pohon në vend të saj se statusi moral i veprimeve varet nga kontekste të veçanta.<ref>{{Harvnb|Ridge|McKeever|2023|loc=Lead section, §&nbsp;2. 'Particularism' and 'Generalism' are said in many ways}}; {{Harvnb|Tsu|loc=Lead section}}</ref>}} [[Relativizmi moral|Relativistët moralë]] e hedhin poshtë idenë se morali është një tipar objektiv i realitetit. Ata argumentojnë në vend të kësaj se parimet morale janë shpikje njerëzore. Kjo do të thotë se një sjellje nuk është objektivisht e drejtë ose e gabuar, por vetëm subjektivisht e drejtë ose e gabuar në raport me një këndvështrim të caktuar. Këndvështrimet morale mund të ndryshojnë mes personash, kulturash dhe epokash historike.<ref>{{Harvnb|DeLapp|loc=§&nbsp;4b. Moral Relativisms}}; {{Harvnb|Gowans|2021|loc=Lead section, §&nbsp;2. Forms and Arguments}}; {{Harvnb|Westacott|loc=Lead section}}; {{Harvnb|Dreier|2007|pp=240–241}}</ref> Për shembull, pohime morale si «Skllavëria është e gabuar» ose «Vetëvrasja është e lejueshme» mund të jenë të vërteta në një kulturë dhe të rrema në një tjetër.<ref>{{Harvnb|Westacott|loc=§&nbsp;2&nbsp;g. Moral Relativism}}; {{Harvnb|Gowans|2021|loc=§&nbsp;6. Metaethical Moral Relativism}}</ref>{{Efn|Ky këndvështrim mund të kuptohet përmes analogjisë me teorinë e relativitetit të Ajnshtajnit, sipas së cilës madhësia e vetive fizike si masa, gjatësia dhe kohëzgjatja varet nga [[sistemi i referimit]] i vëzhguesit.<ref>{{Harvnb|Dreier|2007|pp=240–241}}</ref>}} Disa relativistë moralë thonë se sistemet morale ndërtohen për të shërbyer qëllime të caktuara, si koordinimi shoqëror. Sipas këtij këndvështrimi, shoqëri të ndryshme dhe grupe të ndryshme shoqërore brenda një shoqërie ndërtojnë sisteme morale të ndryshme, mbi bazën e qëllimeve të tyre të ndryshme.<ref>{{Harvnb|DeLapp|loc=§&nbsp;4b. Moral Relativisms}}; {{Harvnb|Gowans|2021|loc=§&nbsp;6. Metaethical Moral Relativism}}</ref> {{ill|Nihilizmi moral|en|Moral nihilism|lt=Nihilistët moralë}} mohojnë ekzistencën e fakteve morale. Ata refuzojnë si ekzistencën e fakteve morale objektive që mbrohen nga realizmi moral, ashtu edhe atë të fakteve morale subjektive që mbrohen nga relativizmi moral. Ata besojnë se supozimet bazë mbi të cilat qëndrojnë pohimet morale janë të gabuara. Disa nihilistë moralë nxjerin prej kësaj përfundimin se çdo gjë është e lejuar. Një këndvështrim paksa i ndryshëm thekson se nihilizmi moral nuk është vetë një pozicion moral për atë që lejohet dhe ndalohet, por refuzimi i çdo pozicioni moral.<ref>{{Harvnb|Dreier|2007|pp=240–241}}; {{Harvnb|Krellenstein|2017|pp=[https://www.jstor.org/stable/44631529 75–90]}}</ref> Nihilizmi moral, si relativizmi moral, pranon se njerëzit i gjykojnë veprimet si të drejta ose të gabuara nga këndvështrime të ndryshme. Megjithatë, ai nuk pajtohet se kjo praktikë ka të bëjë me moralin dhe e sheh atë thjesht si një lloj të sjelljes njerëzore.<ref>{{Harvnb|Dreier|2007|pp=241–242}}</ref> ==== Natyralizmi dhe jo-natyralizmi ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Natyralizmi etik|en|Ethical naturalism}} dhe {{ill|Jo-natyralizmi etik|en|Ethical non-naturalism}}}} Një mospajtim qendror mes realistëve moralë është ai mes [[Natyralizmi në filozofi|natyralizmit]] dhe jo-natyralizmit. Natyralizmi pohon se vetitë morale janë veti natyrore, të arritshme për vëzhgim empirik. Ato janë të ngjashme me vetitë natyrore që studiojnë shkencat natyrore, si ngjyra dhe forma.<ref>{{Harvnb|Lutz|2023|loc=Lead section, §&nbsp;1. What Is Moral Naturalism?}}; {{Harvnb|DeLapp|loc=§&nbsp;4a. Moral Realisms}}</ref> Disa natyralistë moralë pohojnë se vetitë morale janë një lloj i veçantë dhe themelor i vetive natyrore.{{Efn|Për shembull, etika e [[Ligji natyror|ligjit natyror]], një pozicion me ndikim në etikën e krishterë, thotë se morali bazohet në një ligj natyror të krijuar nga Zoti.<ref>{{Harvnb|Murphy|2019a|loc=§&nbsp;1. Key Features of Natural Law Theories}}; {{Harvnb|Lisska|2015|p=[https://books.google.com/books?id=Cgg1DQAAQBAJ&pg=PA635 635]}}; {{Harvnb|DeNicola|2018|p=[https://books.google.com/books?id=5uCGDwAAQBAJ&pg=PA66 66]}}</ref>}} Një këndvështrim tjetër pohon se vetitë morale janë reale, por nuk janë pjesë themelore e realitetit dhe mund të reduktohen në veti të tjera natyrore, si vetitë që përshkruajnë shkaqet e [[Kënaqësia|kënaqësisë]] dhe të [[Dhembja|dhembjes]].<ref>{{Harvnb|Lutz|2023|loc=§&nbsp;1. What Is Moral Naturalism?, §&nbsp;2. Descriptivism and Reductivism}}; {{Harvnb|DeLapp|loc=§&nbsp;4a. Moral Realisms}}</ref> Jo-natyralizmi argumenton se vetitë morale janë pjesë e realitetit dhe se tiparet morale nuk janë identike me vetitë natyrore dhe as të reduktueshme në to. Ky këndvështrim zakonisht motivohet nga idea se vetitë morale janë të veçanta, sepse shprehin atë që duhet të jetë.<ref>{{Harvnb|FitzPatrick|2011|pp=[https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230294899_2 7–8]}}; {{Harvnb|Ridge|2019|loc=Lead section}}</ref> Përkrahësit e këtij pozicioni shpesh e theksojnë këtë veçanti duke pohuar se përkufizimi i etikës me anë të entiteteve natyrore, ose nxjerrja e pohimeve preskriptive nga pohime përshkruese, përbën një {{ill|Gabimi natyralist|en|Naturalistic fallacy|lt=gabim natyralist}}.<ref>{{Harvnb|Ridge|2019|loc=§&nbsp;1. The Naturalistic Fallacy}}; {{Harvnb|Werner|2020|p=[https://books.google.com/books?id=rWjxDwAAQBAJ&pg=PA148 148]}}</ref> === Kognitivizmi dhe jokognitivizmi === {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Kognitivizmi (etika)|en|Cognitivism (ethics)|lt=Kognitivizmi}} dhe {{ill|Jokognitivizmi|en|Non-cognitivism}}}} Debati metaetik midis kognitivizmit dhe jokognitivizmit ka të bëjë me kuptimin e pohimeve morale dhe është pjesë e studimit të semantikës. Sipas kognitivizmit, pohimet morale si «Aborti është moralisht i gabuar» dhe «Nisja në luftë nuk justifikohet kurrë moralisht» janë pohime që mund të vlerësohen si të vërteta ose të rreme, domethënë kanë vlerë të së vërtetës. Kognitivizmi pohon se pohimet morale kanë vlerë të së vërtetës, por nuk merret me atë se cilën vlerë kanë. Ai shpesh shihet si qëndrimi standard, pasi pohimet morale u ngjajnë pohimeve të tjera, si «Aborti është një procedurë mjekësore» ose «Nisja në luftë është një vendim politik», që kanë vlerë të së vërtetës.<ref>{{Harvnb|DeLapp|loc=§&nbsp;3a. Cognitivism Versus Non-Cognitivism}}; {{Harvnb|Miller|2023|pp=14–15}}</ref> Midis teorisë semantike të kognitivizmit dhe teorisë ontologjike të realizmit moral ka një lidhje të ngushtë. Realistët moralë pohojnë se ekzistojnë fakte morale. Kjo mund të përdoret për të shpjeguar pse pohimet morale janë të vërteta ose të rreme: një pohim është i vërtetë nëse përputhet me faktet dhe i rremë në të kundërt. Si rrjedhojë, filozofët që pranojnë njërën teori shpesh pranojnë edhe tjetrën. Përjashtim bën teoria e gabimit, e cila e ndërthur kognitivizmin me nihilizmin moral duke pohuar se të gjitha pohimet morale janë të rreme, sepse nuk ka fakte morale.<ref name="books.google.com">{{Harvnb|Miller|2023|pp=14–15}}; {{Harvnb|Sayre-McCord|1988|p=[https://books.google.com/books?id=-msmrkE-67IC&pg=PA10 10]}}</ref> Jokognitivizmi është pikëpamja se pohimet morale nuk kanë vlerë të së vërtetës. Sipas kësaj pikëpamjeje, pohimi «Vrasja është e gabuar» nuk është as i vërtetë as i rremë. Disa jokognitivistë pohojnë se pohimet morale nuk kanë fare kuptim. Një interpretim tjetër është se ato kanë një lloj tjetër kuptimi. Emotivizmi thotë se ato shprehin qëndrime emocionale. Sipas kësaj pikëpamjeje, pohimi «Vrasja është e gabuar» shpreh se folësi ka një qëndrim moral negativ ndaj vrasjes ose nuk e miraton atë. {{ill|Preskriptivizmi universal|en|Universal prescriptivism|lt=Preskriptivizmi}}, nga ana tjetër, i kupton pohimet morale si [[Mënyra urdhërore|urdhra]]. Sipas kësaj pikëpamjeje, të thuash se «Vrasja është e gabuar» shpreh një urdhër si «Mos vraj».<ref>{{Harvnb|Miller|2023|pp=14–15}}; {{Harvnb|DeLapp|loc=§&nbsp;3a. Cognitivism Versus Non-Cognitivism}}; {{Harvnb|Moreland|Craig|2017|p=[https://books.google.com/books?id=deDeDwAAQBAJ&pg=PA417 417]}}</ref> === Njohuria morale === Epistemologjia e etikës studion nëse dhe si mund të njihen të vërtetat morale. Pikëpamjet {{ill|Fundacionalizmi|en|Foundationalism|lt=fundacionaliste}} pohojnë se disa bindje morale janë themelore dhe nuk kërkojnë justifikim të mëtejshëm. {{ill|Intuicionizmi etik|en|Ethical intuitionism}} është një pikëpamje e tillë, sipas së cilës njerëzit kanë një [[Intuita|aftësi të veçantë njohëse]] përmes së cilës mund të dallojnë [[E mira|të mirën]] nga [[e keqja]]. Intuicionistët shpesh argumentojnë se të vërtetat morale të përgjithshme, si «Të gënjesh është e gabuar», janë të vetëkuptueshme dhe se është e mundur t'i njohësh [[A priori dhe a posteriori|pa u mbështetur në përvojën empirike]]. Një pozicion tjetër fundacionalist përqendrohet te vëzhgime të veçanta dhe jo te intuitat e përgjithshme. Ai pohon se, kur njerëzit përballen me një situatë konkrete morale, ata mund të perceptojnë nëse sjellja e përfshirë ishte e drejtë apo e gabuar.<ref name="Sayre-McCord 2023 loc=§&nbsp;5. Moral Epistemology">{{Harvnb|DeLapp|loc=§&nbsp;6. Epistemological Issues in Metaethics}}; {{Harvnb|Sayre-McCord|2023|loc=§&nbsp;5. Moral Epistemology}}</ref> Në ndryshim nga fundacionalistët, {{ill|Koherentizmi|en|Coherentism|lt=koherentistët}} pohojnë se nuk ka bindje morale themelore. Ata argumentojnë se bindjet formojnë një rrjet të ndërlikuar dhe mbështesin e justifikojnë reciprokisht njëra-tjetrën. Sipas kësaj pikëpamjeje, një bindje morale mund të përbëjë njohuri vetëm nëse është koherente me bindjet e tjera në rrjet.<ref name="Sayre-McCord 2023 loc=§&nbsp;5. Moral Epistemology" /> {{ill|Skepticizmi moral|en|Moral skepticism|lt=Skeptikët moralë}} mohojnë ose vënë në dyshim mundësinë e njohurisë morale. Një kundërshtim i zakonshëm i kritikëve të skepticizmit moral pohon se ai çon në sjellje imorale.<ref>{{Harvnb|Sinnott-Armstrong|2019|loc=Lead section, §&nbsp;1. Varieties of Moral Skepticism, §&nbsp;2. A Presumption Against Moral Skepticism?}}; {{Harvnb|Sayre-McCord|2023|loc=§&nbsp;5. Moral Epistemology}}</ref> [[Skeda:Trolley Problem.svg|thumb|upright=1.25|alt=Diagram që paraqet një tramvaj që po shkon drejt një grupi njerëzish. Ka një shinë alternative me vetëm një person dhe një ndërprerës për të ndërruar shinën.|{{ill|Problemi i tramvajit|en|Trolley problem}} është një eksperiment mendor mbi dallimin moral midis kryerjes dhe lejimit të dëmit.]] {{ill|Eksperimenti mendor|en|Thought experiment|lt=Eksperimentet mendore}} përdoren si metodë në etikë për të vendosur midis teorive konkurruese. Ato zakonisht paraqesin një situatë të imagjinuar që përfshin një {{ill|Dilema etike|en|Ethical dilemma|lt=dilemë etike}} dhe shqyrtojnë se si intuitat e njerëzve për të drejtën dhe të keqen ndryshojnë sipas hollësive të veçanta të asaj situate.<ref>{{Harvnb|Brun|2017|pp=195–196}}; {{Harvnb|Brown|Fehige|2019|loc=Lead section}}; {{Harvnb|Baggini|Fosl|2024|p=[https://books.google.com/books?id=mZvfEAAAQBAJ&pg=PA284 284]}}</ref> Për shembull, në problemin e tramvajit të Philippa Foot, një person mund të lëvizë një ndërprerës për ta devijuar tramvajin nga një shinë në tjetrën, duke sakrifikuar kështu jetën e një personi për të shpëtuar pesë. Ky skenar shqyrton se si dallimi midis kryerjes dhe lejimit të dëmit ndikon në detyrimet morale.<ref>{{Harvnb|Brun|2017|p=195}}; {{Harvnb|Woollard|Howard-Snyder|2022|loc=§&nbsp;3. The Trolley Problem and the Doing/Allowing Distinction}}; {{Harvnb|Rini|loc=§&nbsp;8. Moral Cognition and Moral Epistemology}}</ref> Një eksperiment tjetër mendor, i propozuar nga Judith Jarvis Thomson, shqyrton implikimet morale të {{ill|Aborti|en|Abortion|lt=abortit}} duke imagjinuar një situatë në të cilën një person lidhet pa pëlqimin e vet me një violinist të sëmurë. Në këtë skenar, violinisti vdes nëse lidhja ndërpritet, ngjashëm me mënyrën se si vdes fetusi në rastin e abortit. Eksperimenti mendor shqyrton nëse do të ishte moralisht e lejueshme që lidhja të ndërpritet brenda nëntë muajve të ardhshëm.<ref>{{Harvnb|Brun|2017|p=195}}; {{Harvnb|Brown|Fehige|2019|loc=§&nbsp;1. Important Characteristics of Thought Experiments}}</ref> === Motivimi moral === Në nivelin psikologjik, metaetika interesohet se si bindjet dhe përvojat morale ndikojnë në sjellje. Sipas internalistëve motivacionalë, ekziston një lidhje e drejtpërdrejtë midis gjykimeve morale dhe veprimit. Kjo do të thotë se çdo gjykim për atë që është e drejtë e motivon personin të veprojë në përputhje me të. Për shembull, [[Sokrati]] mbron një formë të fortë të internalizmit motivacional duke pohuar se një person mund të kryejë një vepër të keqe vetëm nëse është në [[Padituria|padituri]] për faktin se ajo është e keqe. Format më të dobëta të internalizmit motivacional pohojnë se njerëzit mund të veprojnë kundër gjykimeve të tyre morale, për shembull, për shkak të dobësisë së vullnetit. Externalistët motivacionalë pranojnë se njerëzit mund ta gjykojnë një veprim si moralisht të detyrueshëm pa ndier ndonjë arsye për ta ndërmarrë atë. Kjo do të thotë se gjykimet morale nuk ofrojnë gjithmonë forcë motivuese.<ref>{{Harvnb|DeLapp|loc=§&nbsp;5. Psychology and Metaethics}}; {{Harvnb|Sayre-McCord|2023|loc=§&nbsp;6. Morals, Motives, and Reasons}}; {{Harvnb|Rosati|2016|loc=Lead section, §&nbsp;3. Moral Judgment and Motivation}}; {{Harvnb|Reilly|1977|pp=101–102}}; {{Harvnb|Milevski|2017|p=3}}</ref> Një pyetje që lidhet ngushtë me këtë është nëse gjykimet morale mund të ofrojnë motivim më vete apo duhet të shoqërohen nga gjendje të tjera mendore, si [[Dëshira (malli)|dëshira]] për të vepruar moralisht.<ref>{{Harvnb|Rosati|2016|loc=Lead section, §&nbsp;3. Moral Judgment and Motivation}}</ref> == Etika e aplikuar == {{Kryesor|{{ill|Etika e aplikuar|en|Applied ethics}}}} Etika e aplikuar, e njohur edhe si etika praktike,<ref>{{Harvnb|Darwall|2003|p=17}}; {{Harvnb|Chakraborti|2023|pp=[https://books.google.com/books?id=f5jXEAAAQBAJ&pg=PA619 619–620]}}</ref> është dega e etikës dhe e {{ill|Filozofia e aplikuar|en|Applied philosophy|lt=filozofisë së aplikuar}} e cila shqyrton probleme konkrete morale që hasen në situata të jetës reale. Ndryshe nga etika normative, ajo nuk merret me zbulimin ose justifikimin e parimeve universale etike. Në vend të kësaj, ajo studion se si këto parime mund të zbatohen në fusha të caktuara të jetës praktike, çfarë pasojash kanë në këto fusha dhe nëse duhen marrë parasysh faktorë shtesë specifikë për fushën përkatëse.<ref>{{Harvnb|Almond|1998|loc=Lead section, §&nbsp;1. Definitions}}; {{Harvnb|Dittmer|loc=Lead section, §&nbsp;1. Applied Ethics as Distinct from Normative Ethics and Metaethics}}; {{Harvnb|Petersen|Ryberg|2022}}; {{Harvnb|Winkler|1998|pp=[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/B9780123739322000168 174–175]}}</ref> [[Skeda:Cesarean section.jpg|thumb|alt=Fotografi e një operacioni|Një nga vështirësitë e etikës së aplikuar është të përcaktojë se si të zbatohen parimet e përgjithshme etike në situata konkrete, si procedurat mjekësore.]] Një nga sfidat kryesore të etikës së aplikuar është të kapërcejë hendekun midis teorive universale abstrakte dhe zbatimit të tyre në situata konkrete.<ref>{{Harvnb|Winkler|1998|pp=[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/B9780123739322000168 175–176]}}</ref> Për shembull, një kuptim i thelluar i kantizmit ose i utilitarizmit zakonisht nuk mjafton për të vendosur se si të analizohen implikimet morale të një {{ill|Procedura mjekësore|en|Medical procedure|lt=procedure mjekësore}} si aborti. Një arsye është se mund të mos jetë e qartë se si kërkesa kantiane për të respektuar {{ill|Qenia si person|en|Personhood|lt=qenien si person të secilit}} zbatohet për një fetus ose, nga këndvështrimi utilitarist, cilat janë pasojat afatgjata për sa i përket [[E mira|të mirës më të madhe]] për numrin më të madh.<ref>{{Harvnb|Winkler|1998|pp=[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/B9780123739322000168 175–176]}}; {{Harvnb|Gordon, "''Abortion''"|ref=Gordon, "''Abortion''"|loc=Lead section, §&nbsp;2. Personhood}}</ref> Kjo vështirësi është veçanërisht e rëndësishme për studiuesit e etikës së aplikuar që përdorin një [[Metodologjia|metodologji]] nga lart-poshtë, duke u nisur nga parime universale etike dhe duke i zbatuar ato në raste të veçanta brenda një fushe të caktuar.<ref>{{Harvnb|Beaucham|2003|pp=7–9}}</ref> Një qasje tjetër është përdorimi i një metodologjie nga poshtë-lart, e njohur si {{ill|Kazuistika|en|Casuistry|lt=kazuistika}}. Kjo metodë nuk niset nga parime universale, por nga intuitat morale për raste të veçanta. Ajo synon të arrijë në parime morale të rëndësishme për një fushë të caktuar, të cilat mund të mos zbatohen në fusha të tjera.<ref>{{Harvnb|Beaucham|2003|pp=7–9}}; {{Harvnb|Winkler|1998|pp=[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/B9780123739322000168 176–177]}}; {{Harvnb|Almond|1998|loc=§&nbsp;2. Theory and Practice}}; {{Harvnb|Fives|2016|p=[https://books.google.com/books?id=f78YDAAAQBAJ&pg=PA171 171]}}</ref> Në të dyja rastet, kërkimi në etikën e aplikuar shpesh niset nga {{ill|Dilema etike|en|Ethical dilemma|lt=dilemat etike}} në të cilat një person përballet me kërkesa morale që bien ndesh me njëra-tjetrën.<ref>{{Harvnb|Almond|1998|loc=§&nbsp;2. Theory and Practice}}</ref> Etika e aplikuar mbulon çështje që i përkasin si {{ill|Sfera private|en|Private sphere|lt=sferës private}} — për shembull, sjellja e drejtë në familje dhe në marrëdhëniet e ngushta — ashtu edhe {{ill|Sfera publike|en|Public sphere|lt=sferës publike}}, si problemet morale që sjellin teknologjitë e reja dhe detyrimet ndaj brezave të ardhshëm.<ref>{{Harvnb|Almond|1998|loc=§&nbsp;1. Definitions}}</ref> Degët kryesore përfshijnë {{ill|Bioetika|en|Bioethics|lt=bioetikën}}, {{ill|Etika e biznesit|en|Business ethics|lt=etikën e biznesit}} dhe {{ill|Etika profesionale|en|Professional ethics|lt=etikën profesionale}}. Ka shumë degë të tjera dhe fushat e tyre të hulumtimit shpesh mbivendosen.<ref>{{Harvnb|Ryberg|2010|p=[https://books.google.com/books?id=ZsCRosM367gC&pg=PA3 3]}}; {{Harvnb|Meynell|Paron|2023|p=[https://books.google.com/books?id=VrTFEAAAQBAJ&pg=PA11 11]}}; {{Harvnb|Chakraborti|2023|p=[https://books.google.com/books?id=f5jXEAAAQBAJ&pg=PA620 620]}}; {{Harvnb|Winkler|1998|pp=[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/B9780123739322000168 174–175]}}</ref> === Bioetika === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Bioetika|en|Bioethics}}}} Bioetika merret me problemet morale që lidhen me [[Jeta|organizmat e gjallë]] dhe me disiplinat biologjike.<ref>{{Harvnb|Dittmer|loc=§&nbsp;3. Bioethics}}; {{Harvnb|Gordon, "''Bioethics''"|ref=Gordon, "''Bioethics''"|loc=Lead section}}; {{Harvnb|Gillon|1998|pp=267–268}}</ref> Një problem kyç në bioetikë është se si veçori të tilla si [[vetëdija]], aftësia për të ndjerë kënaqësi dhe dhimbje, [[racionaliteti]] dhe të qenit person ndikojnë në statusin moral të entiteteve. Këto dallime kanë të bëjnë, për shembull, me mënyrën se si trajtohen entitetet jo të gjalla, si gurët, dhe entitetet jo të ndjeshme, si bimët, në kontrast me kafshët, dhe me faktin nëse njerëzit kanë një status moral të ndryshëm nga kafshët e tjera.<ref>{{Harvnb|Gordon, "''Bioethics''"|ref=Gordon, "''Bioethics''"|loc=Lead section, §&nbsp;4. The Idea of Moral Status in Bioethics}}; {{Harvnb|Dittmer|loc=§&nbsp;4a. Theories of Moral Standing and Personhood}}</ref> Sipas antropocentrizmit, vetëm njerëzit kanë një status moral bazë. Kjo sugjeron se të gjitha entitetet e tjera kanë një status moral të derivuar vetëm për aq sa ndikojnë në jetën njerëzore. Sentientizmi, përkundrazi, u atribuon të gjitha qenieve të ndjeshme një status moral të vetvetishëm. Pozicione të tjera përfshijnë biocentrizmin, i cili përfshin gjithashtu forma jete jo të ndjeshme, dhe ekocentrizmin, i cili pohon se e gjithë natyra ka një status moral bazë.<ref>{{Harvnb|Holmes|2018|pp=288–289}}; {{Harvnb|Gordon, "''Bioethics''"|ref=Gordon, "''Bioethics''"|loc=§&nbsp;3d. Environmental Ethics}}</ref> Bioetika është e rëndësishme për aspekte të ndryshme të jetës dhe për shumë profesione. Ajo mbulon një gamë të gjerë problemesh morale që lidhen me tema si aborti, [[klonimi]], kërkimi mbi qelizat staminale, [[Euthanasia|eutanazia]], [[vetëvrasja]], [[eksperimentimi i kafshëve]], rritja intensive e kafshëve, mbeturinat bërthamore dhe [[ndotja e ajrit]].<ref>{{Harvnb|Dittmer|loc=§&nbsp;3. Bioethics}}; {{Harvnb|Gordon, "''Bioethics''"|ref=Gordon, "''Bioethics''"|loc=Lead section, §&nbsp;1. Preliminary Distinctions}}</ref> Bioetika mund të ndahet në {{ill|Etika mjekësore|en|Medical ethics|lt=etikën mjekësore}}, {{ill|Etika e kafshëve|en|Animal ethics|lt=etikën e kafshëve}} dhe {{ill|Etika mjedisore|en|Environmental ethics|lt=etikën mjedisore}}, në varësi të faktit nëse problemet etike kanë të bëjnë me njerëzit, me kafshët e tjera apo me natyrën në përgjithësi.<ref>{{Harvnb|Gordon, "''Bioethics''"|ref=Gordon, "''Bioethics''"|loc=Lead section, §&nbsp;3a. Introduction}}; {{Harvnb|Peppard|2005|p=[https://books.google.com/books?id=qFBgL8b4_JgC&pg=PR18 xviii]}}; {{Harvnb|Frey|1998|loc=Lead section}}</ref> Etika mjekësore është dega më e vjetër e bioetikës. [[Betimi i Hipokratit]] është një nga tekstet më të hershme që trajtojnë etikën mjekësore, duke vendosur udhëzime etike për praktikuesit e mjekësisë, të tilla si ndalesa për të dëmtuar pacientin.<ref name="ReferenceC">{{Harvnb|Gordon, "''Bioethics''"|ref=Gordon, "''Bioethics''"|loc=Lead section, §&nbsp;3b. Medical Ethics}}</ref> Etika mjekësore shpesh trajton çështje që lidhen me fillimin dhe fundin e jetës. Ajo shqyrton statusin moral të fetuseve, për shembull, nëse ata janë persona të plotë dhe nëse aborti është një formë [[Vrasja (vepër penale)|vrasjeje]].<ref>{{Harvnb|Dittmer|loc=§&nbsp;3. Bioethics}}; {{Harvnb|Gordon, "''Bioethics''"|ref=Gordon, "''Bioethics''"|loc=Lead section, §&nbsp;3b. Medical Ethics}}</ref> Çështje etike lindin gjithashtu rreth asaj nëse një person ka të drejtë t'i japë fund jetës së vet në rast sëmundjeje terminale ose vuajtjesh kronike dhe nëse mjekët mund t'i ndihmojnë për ta bërë këtë.<ref>{{Harvnb|Dittmer|loc=§&nbsp;3. Bioethics}}; {{Harvnb|Delden|1998|pp=200–201}}</ref> Tema të tjera në etikën mjekësore përfshijnë konfidencialitetin mjekësor, pëlqimin e informuar, kërkimin mbi qeniet njerëzore, transplantimin e organeve dhe aksesin në kujdesin shëndetësor.<ref name="ReferenceC" /> [[Skeda:Battery hens -Bastos, Sao Paulo, Brazil-31March2007.jpg|thumb|upright=0.8|alt=Foto e pulave vezore në kafaze në Brazil|Dëmi ndaj kafshëve është një shqetësim i veçantë në etikën e kafshëve, për shembull, si pasojë e rritjes intensive të kafshëve.]] Etika e kafshëve shqyrton se si njerëzit duhet t'i trajtojnë kafshët e tjera. Kjo fushë shpesh thekson rëndësinë e {{ill|Mirëqenia e kafshëve|en|Animal welfare|lt=mirëqenies së kafshëve}}, ndërsa argumenton se njerëzit duhet të shmangin ose të minimizojnë dëmin ndaj kafshëve. Ka një mendim të përgjithshëm se është e gabuar të [[Abuzimi i kafshëve|torturohen kafshët]] për argëtim. Situata është më e ndërlikuar në rastet kur kafshëve u shkaktohet dëm si efekt anësor i ndjekjes së interesave njerëzore. Kjo ndodh, për shembull, gjatë rritjes industriale të kafshëve, kur kafshët përdoren si ushqim dhe gjatë eksperimenteve kërkimore mbi kafshët.<ref>{{Harvnb|Wilson|loc=Lead section}}; {{Harvnb|Gordon, "''Bioethics''"|ref=Gordon, "''Bioethics''"|loc=Lead section, §&nbsp;3c. Animal Ethics}}; {{Harvnb|Holmes|2018|pp=317–319}}</ref> Një temë kyçe në etikën e kafshëve është formulimi i {{ill|Të drejtat e kafshëve|en|Animal rights|lt=të drejtave të kafshëve}}. Teoricienët e të drejtave të kafshëve pohojnë se kafshët kanë një status të caktuar moral dhe se njerëzit duhet ta respektojnë këtë status kur ndërveprojnë me to.<ref>{{Harvnb|Holmes|2018|pp=333–334}}</ref> Shembuj të të drejtave të propozuara për kafshët përfshijnë të drejtën për jetë, të drejtën për të mos vuajtur pa nevojë dhe të drejtën për sjellje natyrore në një mjedis të përshtatshëm.<ref>{{Harvnb|Francione|2004|pp=[https://books.google.com/books?id=ocbdJD2oUW0C&pg=PA115 115–116]}}; {{Harvnb|Yount|2007|p=[https://books.google.com/books?id=R4jQ_upQZroC&pg=PA26 26]}}</ref> Etika mjedisore merret me problemet morale që lidhen me mjedisin natyror, duke përfshirë kafshët, bimët, [[burimet natyrore]] dhe [[Ekosistemi|ekosistemet]]. Në kuptimin më të gjerë, ajo përfshin të gjithë kozmozin.<ref>{{Harvnb|Gordon, "''Bioethics''"|ref=Gordon, "''Bioethics''"|loc=§&nbsp;3d. Environmental Ethics}}; {{Harvnb|Sandler|1998|pp=105–106}}; {{Harvnb|Brennan|Lo|2022|loc=Lead section}}</ref> Në fushën e [[Bujqësia|bujqësisë]], kjo ka të bëjë me rrethanat në të cilat bimësia e një zone mund të pastrohet për përdorimin e tokës për bujqësi dhe me implikimet e mbjelljes së [[Bimët transgjenike|bimëve transgjenike]].<ref>{{Harvnb|Brennan|Lo|2022|loc=§&nbsp;1. Introduction: The Challenge of Environmental Ethics}}; {{Harvnb|Gordon, "''Bioethics''"|ref=Gordon, "''Bioethics''"|loc=§&nbsp;3d. Environmental Ethics}}</ref> Në një shkallë më të gjerë, etika mjedisore trajton problemin e ngrohjes globale dhe përgjegjësinë e njerëzve, individuale dhe [[Përgjegjësia e përbashkët|të përbashkët]], duke përfshirë tema si drejtësia klimatike dhe detyrimet ndaj brezave të ardhshëm. Studiuesit e etikës mjedisore shpesh promovojnë praktika dhe politika të qëndrueshme që synojnë mbrojtjen dhe ruajtjen e ekosistemeve dhe të [[Bioshumëllojshmëria|bioshumëllojshmërisë]].<ref>{{Harvnb|Gordon, "''Bioethics''"|ref=Gordon, "''Bioethics''"|loc=§&nbsp;1. Preliminary Distinctions, §&nbsp;3d. Environmental Ethics}}; {{Harvnb|Cochrane|loc=§&nbsp;2. Radical Ecology}}; {{Harvnb|Smith|2018|p=[https://books.google.com/books?id=LFBVDwAAQBAJ&pg=PA36 36]}}; {{Harvnb|Roser|Seidel|2016|p=[https://books.google.com/books?id=gislDwAAQBAJ&pg=PR1 i]}}</ref> === Etika e biznesit dhe etika profesionale === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Etika e biznesit|en|Business ethics}} dhe {{ill|Etika profesionale|en|Professional ethics}}}} Etika e biznesit shqyrton implikimet morale të sjelljes në biznes dhe mënyrën se si parimet etike zbatohen për korporatat dhe organizatat.<ref name="Rendtorff 1998 365–366">{{Harvnb|Rendtorff|1998|pp=365–366}}; {{Harvnb|Dittmer|loc=§&nbsp;2. Business Ethics}}</ref> Një temë kyçe është {{ill|Përgjegjësia sociale e korporatave|en|Corporate social responsibility}}, që është përgjegjësia e korporatave për të vepruar në mënyrë që i sjell dobi shoqërisë në përgjithësi. Përgjegjësia sociale e korporatave është një çështje komplekse, pasi shumë palë të interesuara përfshihen drejtpërdrejt dhe tërthorazi në vendimet e korporatave, si drejtori ekzekutiv (CEO), [[bordi i drejtorëve]] dhe aksionarët. Një temë e lidhur ngushtë është pyetja nëse korporatat vetë, dhe jo thjesht palët e interesuara, kanë agjenci morale.<ref>{{Harvnb|Dittmer|loc=§&nbsp;2. Business Ethics}}; {{Harvnb|Rendtorff|1998|pp=365–366}}</ref> Etika e biznesit shqyrton më tej rolin e ndershmërisë dhe drejtësisë në praktikat e biznesit, si dhe implikimet morale të [[ryshfeti]]t, [[Konflikti i interesit|konfliktit të interesit]], mbrojtjes së investitorëve dhe konsumatorëve, të drejtave të punëtorëve, udhëheqjes etike dhe [[Filantropia|filantropisë]] korporative.<ref name="Rendtorff 1998 365–366" /> Etika profesionale është një fushë e lidhur ngushtë që studion parimet etike që zbatohen për anëtarët e një [[profesioni]] të caktuar, si [[Inxhinieri|inxhinierë]], [[Mjeku|mjekë]], [[Avokati|avokatë]] dhe [[Mësuesi|mësues]]. Ajo është një fushë e larmishme, pasi profesione të ndryshme shpesh kanë përgjegjësi të ndryshme.<ref>{{Harvnb|Airaksinen|1998}}; {{Harvnb|Dittmer|loc=§&nbsp;5. Professional Ethics}}</ref> Parimet që zbatohen për shumë profesione përfshijnë që profesionisti të ketë ekspertizën e nevojshme për punën e synuar, të ketë integritet personal dhe të jetë i besueshëm. Parime të tjera janë t'i shërbejnë interesit të grupit të tyre të synuar, të respektojnë konfidencialitetin e klientit dhe të respektojnë e të mbrojnë të drejtat e klientit, si pëlqimi i informuar.<ref>{{Harvnb|Airaksinen|1998|pp=617–620}}</ref> Kërkesat më të sakta shpesh ndryshojnë nga një profesion në tjetrin. Një gur themeli i {{ill|Etika inxhinierike|en|Engineering ethics|lt=etikës inxhinierike}} është mbrojtja e sigurisë, shëndetit dhe mirëqenies publike.<ref>{{Harvnb|Catalano|2022|p=[https://books.google.com/books?id=bYhyEAAAQBAJ&pg=PA17 17]}}</ref> {{ill|Etika juridike|en|Legal ethics}} thekson rëndësinë e respektimit të drejtësisë, integritetit personal dhe konfidencialitetit.<ref>{{Harvnb|Parker|Evans|2007|pp=[https://books.google.com/books?id=-3dVoptUyrwC&pg=PA22 22–23]}}</ref> Faktorë kyç në {{ill|Etika e gazetarisë|en|Journalism ethics|lt=etikën e gazetarisë}} përfshijnë saktësinë, vërtetësinë, pavarësinë dhe [[Paanshmëria|paanshmërinë]], si dhe atribuimin e duhur për të shmangur [[Plagjiatura|plagjiaturën]].<ref>{{Harvnb|Medvecky|Leach|2019|p=[https://books.google.com/books?id=NpO7DwAAQBAJ&pg=PA35 35]}}; {{Harvnb|Mentan|2022|p=[https://books.google.com/books?id=OwbOEAAAQBAJ&pg=PA280 280]}}; {{Harvnb|Patching|Hirst|2013|p=[https://books.google.com/books?id=FFclAgAAQBAJ&pg=PA69 69]}}</ref> === Nënfushat e tjera === Shumë fusha të tjera të etikës së zbatuar diskutohen në literaturën akademike. {{ill|Etika e komunikimit|en|Communication ethics}} mbulon parimet morale të sjelljes në [[Komunikimi|komunikim]]. Dy çështje kyçe në të janë [[liria e shprehjes]] dhe përgjegjësia për fjalën. Liria e shprehjes ka të bëjë me aftësinë për të shprehur mendimet dhe idetë e veta pa kërcënimin e ndëshkimit dhe të censurës. Përgjegjësia për fjalën ka të bëjë me dhënien llogari për pasojat e veprimit dhe të mosveprimit komunikues.<ref>{{Harvnb|Kvalnes|2023|pp=[https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-28971-2_12 101, 105]}}; {{Harvnb|Christians|2005}}</ref> Një fushë e lidhur ngushtë është {{ill|Etika e informacionit|en|Information ethics}}, e cila përqendrohet në implikimet morale të krijimit, kontrollimit, shpërndarjes dhe përdorimit të [[informacioni]]t.<ref>{{Harvnb|ten Have|Patrão Neves|2021|p=[https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-54161-3_310 633]}}; {{Harvnb|Elrod|Smith|2005}}</ref> [[Skeda:Little Boy bomb.jpg|thumb|alt=Foto e një arme bërthamore|Etika bërthamore trajton implikimet morale të teknologjisë bërthamore, si bombat atomike.]] {{ill|Etika e teknologjisë|en|Ethics of technology}} shqyrton çështjet morale që lidhen me krijimin dhe përdorimin e çdo artefakti, nga shtizat e thjeshta te kompjuterët e teknologjisë së lartë dhe [[nanoteknologjia]].<ref>{{Harvnb|Braunack-Mayer|Street|Palmer|1998|pp=321–322}}</ref> Tema qendrore në etikën e teknologjisë përfshin rreziqet që lidhen me krijimin e teknologjive të reja, përdorimin e tyre të përgjegjshëm dhe pyetjet rreth përmirësimit njerëzor me mjete teknologjike, si drogat për rritjen e performancës dhe përmirësimi gjenetik.<ref>{{Harvnb|Braunack-Mayer|Street|Palmer|1998|pp=323–326}}; {{Harvnb|Robson|Tsou|2023|pp=[https://books.google.com/books?id=3gumEAAAQBAJ&pg=PT16 16–17]}}</ref> Nënfusha të rëndësishme përfshijnë {{ill|Etika kompjuterike|en|Computer ethics|lt=etikën kompjuterike}}, {{ill|Etika e inteligjencës artificiale|en|Ethics of artificial intelligence|lt=etikën e inteligjencës artificiale}}, {{ill|Etika e makinave|en|Machine ethics|lt=etikën e makinave}}, {{ill|Etika e nanoteknologjisë|en|Ethics of nanotechnologies|lt=etikën e nanoteknologjisë}} dhe {{ill|Etika bërthamore|en|Nuclear ethics|lt=etikën bërthamore}}.<ref>{{Harvnb|Tzafestas|2015|p=[https://books.google.com/books?id=EdpECgAAQBAJ&pg=PA2 2]}}; {{Harvnb|Mitcham|2022|p=[https://books.google.com/books?id=0uF-EAAAQBAJ&pg=PA101 101]}}</ref> {{Anchor|Etika ushtarake}} {{ill|Etika e luftës|en|Ethics of war}} shqyrton problemet morale të luftës dhe konflikteve të dhunshme. Sipas {{ill|Teoria e luftës së drejtë|en|Just war theory|lt=teorisë së luftës së drejtë}}, nisja e një lufte është moralisht e justifikuar nëse plotëson disa kushte. Këto kushte zakonisht ndahen në kërkesa që lidhen me shkakun për të nisur veprime të dhunshme, si vetëmbrojtja, dhe me mënyrën se si zhvillohen këto veprime të dhunshme, si shmangia e dëmtimit të tepruar të civilëve në ndjekje të objektivave të ligjshëm ushtarakë.<ref>{{Harvnb|Frowe|2021|loc=Lead section}}; {{Harvnb|Lazar|2020|loc=Lead section, §&nbsp;3. Jus Ad Bellum, §&nbsp;4. Jus in Bello}}; {{Harvnb|Sorabji|Rodin|2007|pp=2–3}}</ref> Etika ushtarake është një fushë e lidhur ngushtë që merret me sjelljen e [[Personeli ushtarak|personelit ushtarak]]. Ajo rregullon çështjet e rrethanave në të cilat atyre u lejohet të vrasin armiq, të shkatërrojnë infrastrukturë dhe të vënë në rrezik jetën e trupave të tyre.<ref>{{Harvnb|Wolfendale|2007|pp=[https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230592803_4 47–78]}}; {{Harvnb|Baumann|2007|pp=34–35}}</ref> Tema të tjera janë rekrutimi, trajnimi dhe lirimi nga shërbimi i personelit ushtarak.<ref>{{Harvnb|Fotion|1998|pp=121, 123–124, 126}}</ref> Fusha të tjera të etikës së zbatuar përfshijnë {{ill|Etika politike|en|Political ethics|lt=etikën politike}}, e cila shqyrton dimensionet morale të vendimeve politike;<ref>{{Harvnb|Hall|Sabl|2022|pp=[https://books.google.com/books?id=4bhiEAAAQBAJ&pg=PA1 1–2]}}; {{Harvnb|Gay|2006|p=[https://books.google.com/books?id=VKprw2w_IJQC&pg=PA189 189]}}</ref> etikën arsimore, e cila mbulon çështjet etike që lidhen me praktikat e duhura të mësimdhënies;<ref>{{Harvnb|Maxwell|2023|pp=[https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-030-22767-8_1323 609–610]}}</ref> dhe {{ill|Etika seksuale|en|Sexual ethics|lt=etikën seksuale}}, e cila trajton implikimet morale të sjelljes seksuale.<ref>{{Harvnb|Boonin|2022|p=[https://books.google.com/books?id=8L1dEAAAQBAJ&pg=PA1 1]}}</ref> == Fushat e ndërlidhura == === Teoria e vlerës === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Teoria e vlerës|en|Value theory}}}} Teoria e vlerës, e quajtur edhe aksiologji,{{Efn|Në literaturën akademike ka mosmarrëveshje nëse janë sinonime apo nëse njëri prej tyre është termi më i gjerë.<ref>{{Harvnb|Schroeder|2021|loc=Lead section}}; {{Harvnb|Hirose|Olson|2015|pp=[https://books.google.com/books?id=uvzVBgAAQBAJ&pg=PA1 1–2]}}; {{Harvnb|Grenz|Guretzki|Nordling|2010|p=[https://books.google.com/books?id=Iv-LCwAAQBAJ&pg=PA18 18]}}</ref>}} është studimi filozofik i vlerës. Ajo shqyrton natyrën dhe llojet e vlerës.<ref>{{Harvnb|Smith|Thomas|loc=Lead section}}; {{Harvnb|Schroeder|2021|loc=Lead section}}; {{Harvnb|Hirose|Olson|2015|pp=[https://books.google.com/books?id=uvzVBgAAQBAJ&pg=PA1 1–2]}}</ref> Një dallim qendror është midis {{ill|Vlera intrinseke dhe instrumentale|en|Instrumental and intrinsic value|lt=vlerës intrinseke dhe instrumentale}}. Një entitet ka vlerë intrinseke nëse është i mirë në vetvete ose i mirë për hir të vetvetes. Një entitet ka vlerë instrumentale nëse është i vlefshëm si mjet për diçka tjetër, për shembull, duke shkaktuar diçka që ka vlerë intrinseke.<ref>{{Harvnb|Schroeder|2021|loc=§&nbsp;2.1 Intrinsic Value}}; {{Harvnb|Zimmerman|Bradley|2019|loc=Lead section}}</ref> Tema të tjera përfshijnë cilat lloje gjërash kanë vlerë dhe sa të vlefshme janë ato. Teoritë moniste të vlerës pohojnë se ka vetëm një burim të vlerës intrinseke. Për shembull, hedonistët aksiologjikë thonë se [[kënaqësia]] është burimi i vetëm i vlerës intrinseke dhe se madhësia e vlerës korrespondon me shkallën e kënaqësisë. Pluralistët aksiologjikë, përkundrazi, pohojnë se ka burime të ndryshme të vlerës intrinseke, si lumturia, dituria dhe bukuria.<ref>{{Harvnb|Schroeder|2021|loc=§&nbsp;2.2 Monism/Pluralism}}; {{Harvnb|Zimmerman|Bradley|2019|loc=§&nbsp;1. What Has Intrinsic Value?}}; {{Harvnb|de Bres|2014|pp=[https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-rawls-lexicon/hedonism/602FBE3D4ACFED4422C43BCCBA3BAB48 336–338]}}</ref> Ka mosmarrëveshje për lidhjen e saktë midis teorisë së vlerës dhe etikës. Disa filozofë e karakterizojnë teorinë e vlerës si një nëndisiplinë të etikës, ndërsa të tjerë e shohin atë si termin më të gjerë që përfshin fusha të tjera përveç etikës, si [[estetika]] dhe [[filozofia politike]].<ref>{{Harvnb|Schroeder|2021|loc=Lead section}}; {{Harvnb|Cowan|2020|pp=[https://books.google.com/books?id=_2jDDwAAQBAJ&pg=PA17 17–18]}}; {{Harvnb|Stecker|2010|pp=525–526}}</ref> Një karakterizim tjetër i shikon të dyja disiplinat si fusha që mbivendosen, por të dallueshme.<ref>{{Harvnb|Hirose|Olson|2015|pp=[https://books.google.com/books?id=uvzVBgAAQBAJ&pg=PA1 1–2]}}</ref> Termi etikë aksiologjike përdoret ndonjëherë për disiplinën që studion këtë mbivendosje, domethënë pjesën e etikës që studion vlerat.<ref>{{Harvnb|Kupperman|2005|pp=73–74}}</ref> Të dyja disiplinat dallohen ndonjëherë në bazë të fokusit të tyre: etika merret me sjelljen morale ose me të drejtën, ndërsa teoria e vlerës merret me vlerën ose me [[E mira|të mirën]].<ref>{{Harvnb|Calida|2022|pp=[https://books.google.com/books?id=2LVrEAAAQBAJ&pg=PA77 77–79]}}; {{Harvnb|Grenz|Guretzki|Nordling|2010|p=[https://books.google.com/books?id=Iv-LCwAAQBAJ&pg=PA18 18]}}</ref> Disa teori etike, si konsekuencializmi, qëndrojnë shumë afër teorisë së vlerës, duke përcaktuar të drejtën në bazë të asaj që është e mirë. Por kjo nuk vlen për etikën në përgjithësi, dhe teoritë deontologjike priren ta hedhin poshtë idenë se e mira mund të përdoret për të përcaktuar të drejtën.<ref>{{Harvnb|Crisp|2005|pp=200–201}}; {{Harvnb|Alexander|Moore|2021|loc=§&nbsp;1. Deontology's Foil: Consequentialism}}; {{Harvnb|Schroeder|2021|loc=§&nbsp;3. Relation to the Deontic}}</ref>{{Efn|Për shembull, deontologu {{ill|W. D. Ross|en|W. D. Ross}} pohon se parimet e veprimeve të drejta janë të dallueshme nga parimet e vlerës. Ai thotë se termat ''e mirë'' dhe ''e drejtë'' nënkuptojnë gjëra të ndryshme dhe nuk duhen ngatërruar me njëri-tjetrin.<ref>{{Harvnb|Skelton|2022|loc=§&nbsp;4. Ross's Distinctive Moral Framework: The Right and the Good}}; {{Harvnb|Simpson|loc=§&nbsp;6. Ross's Ethical Theory: Main Components and Principles}}</ref>}} === Psikologjia morale === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Psikologjia morale|en|Moral psychology}}}} Psikologjia morale shqyrton themelet dhe proceset psikologjike që përfshihen në sjelljen morale. Ajo është një shkencë empirike që studion se si njerëzit mendojnë dhe veprojnë në kontekste morale. Ajo interesohet se si ndodhin {{ill|Arsyetimi moral|en|moral reasoning|lt=arsyetimi moral}} dhe gjykimet, se si formohet {{ill|Karakteri moral|en|moral character|lt=karakteri moral}}, çfarë ndjeshmërie kanë njerëzit ndaj vlerësimeve morale dhe se si njerëzit i atribuojnë [[Përgjegjësia morale|përgjegjësinë morale]] dhe reagojnë ndaj saj.<ref>{{Harvnb|Doris|Stich|Phillips|Walmsley|2020|loc=Lead section, § Introduction: What Is Moral Psychology?}}; {{Harvnb|Thoma|2015|pp=[https://books.google.com/books?id=SqBhCQAAQBAJ&pg=PA230 230–231]}}; {{Harvnb|Rudy-Hiller|2022|p=[https://books.google.com/books?id=j81kEAAAQBAJ&pg=PA509 509]}}</ref> Një nga temat e saj kryesore është {{ill|Zhvillimi moral|en|moral development|lt=zhvillimi moral}}, ose pyetja se si zhvillohet morali në nivel psikologjik nga fëmijëria në moshën e rritur.<ref>{{Harvnb|Puka|loc=Lead section, §&nbsp;1. What It Is}}</ref> Sipas [[Lawrence Kohlberg]]ut, fëmijët kalojnë nëpër faza të ndryshme të zhvillimit moral, ndërsa i kuptojnë parimet morale fillimisht si rregulla të fiksuara që rregullojnë shpërblimin dhe ndëshkimin, më pas si norma shoqërore konvencionale dhe më vonë si parime abstrakte të asaj që është objektivisht e drejtë në shoqëri të ndryshme.<ref>{{Harvnb|Linn|1994|p=[https://books.google.com/books?id=vayVldaXP-0C&pg=PA330 330]}}; {{Harvnb|Eysenck|2004|pp=[https://books.google.com/books?id=rU9MRvYIh5YC&pg=PA586 586–588]}}</ref> Një pyetje e lidhur ngushtë është nëse dhe si mund të mësohen njerëzit të veprojnë në mënyrë morale.<ref>{{Harvnb|Meyer|2023|loc=Abstract, lead section}}; {{Harvnb|Matsuba|Murzyn|Hart|2011|pp=181–182}}</ref> {{ill|Etika evolucioniste|en|Evolutionary ethics}}, një fushë e lidhur ngushtë, shqyrton se si {{ill|Evolucioni i moralit|en|Evolution of morality|lt=proceset evolutive kanë formësuar etikën}}. Një nga idetë e saj kryesore është se [[seleksionimi natyror]] është përgjegjës për sjelljen morale dhe ndjeshmërinë morale. Ajo e interpreton moralin si një [[Përshtatja|përshtatje]] ndaj presionit evolutiv që rrit aftësinë përshtatëse duke ofruar një avantazh selektiv.<ref>{{Harvnb|Schroeder|loc=Lead section}}; {{Harvnb|Mesoudi|Danielson|2008|pp=229–230}}; {{Harvnb|Rice|2009|p=[https://books.google.com/books?id=YRcAVvmE6eMC&pg=PA153 153]}}</ref> [[Altruizmi]], për shembull, mund të sjellë përfitime për mbijetesën e grupit duke përmirësuar bashkëpunimin.<ref>{{Harvnb|Rice|2009|p=[https://books.google.com/books?id=YRcAVvmE6eMC&pg=PA153 153]}}; {{Harvnb|Post|2011|p=[https://books.google.com/books?id=PnP6yF_3gfYC&pg=PA118 118]}}</ref> Disa teoricienë, si Mark Rowlands, argumentojnë se morali nuk kufizohet te njerëzit, që do të thotë se disa kafshë jo-njerëzore veprojnë në bazë të {{ill|Emocionet morale|en|moral emotions|lt=emocioneve morale}}. Të tjerë shqyrtojnë pararendësit evolutivë të moralit te kafshët jo-njerëzore.<ref>{{Harvnb|Monsó|Benz-Schwarzburg|Bremhorst|2018|p=283}}; {{Harvnb|Fitzpatrick|2017|pp=1151–1152}}</ref> === Etika përshkruese === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Etika përshkruese|en|Descriptive ethics}}}} Etika përshkruese, e njohur edhe si etikë krahasuese,<ref>{{Harvnb|Chism|2016|p=[https://books.google.com/books?id=fIaHCgAAQBAJ&pg=PA207 207]}}</ref> studion kodet, praktikat dhe besimet morale që ekzistojnë. Ajo heton dhe krahason dukuritë morale në shoqëri të ndryshme dhe në grupe të ndryshme brenda një shoqërie. Synon të japë një përshkrim empirik dhe neutral ndaj vlerave, pa gjykuar ose justifikuar se cilat praktika janë objektivisht të drejta. Në këtë fushë bën pjesë, për shembull, çështja se si mendojnë infermieret për implikimet etike të abortit. Një shembull tjetër është etika përshkruese e biznesit, e cila përshkruan standardet etike në kontekstin e biznesit, duke përfshirë praktikat e zakonshme, politikat zyrtare dhe mendimet e punonjësve. Etika përshkruese ka gjithashtu një dimension historik, pasi shqyrton se si kanë ndryshuar me kalimin e kohës praktikat dhe besimet morale.<ref>{{Harvnb|Sims|2017|p=[https://books.google.com/books?id=J6csDwAAQBAJ&pg=PA6 6]}}; {{Harvnb|Barsh|Lisewski|2013|p=[https://books.google.com/books?id=tSzdAAAAQBAJ&pg=PA29 29]}}; {{Harvnb|Sulmasy|Sugarman|2010|p=[https://books.google.com/books?id=QPvoTjDn0B4C&pg=PA11 11]}}; {{Harvnb|Pera|Tonder|2005|p=[https://books.google.com/books?id=S11Eg3KjcOAC&pg=PA7 7]}}; {{Harvnb|Kagan|1998|pp=7–10}}</ref> Etika përshkruese është një fushë multidisiplinare që studiohet nga disiplina të tilla si [[antropologjia]], [[sociologjia]], [[psikologjia]] dhe [[historia]]. Këndvështrimi i saj empirik bie në kontrast me hulumtimin filozofik mbi çështjet normative, të tilla si cilat parime etike janë të drejta dhe si duhen justifikuar ato.<ref>{{Harvnb|Sulmasy|Sugarman|2010|p=[https://books.google.com/books?id=QPvoTjDn0B4C&pg=PA11 11]}}; {{Harvnb|Pera|Tonder|2005|p=[https://books.google.com/books?id=S11Eg3KjcOAC&pg=PA7 7]}}; {{Harvnb|Funk|2021|p=[https://books.google.com/books?id=kK4SEAAAQBAJ&pg=PA475 175]}}</ref> == Historia == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Historia e etikës|en|History of ethics}}}} [[Skeda:Head of Laozi marble Tang Dynasty (618-906 CE) Shaanxi Province China.jpg|thumb|alt=Koka e Laozi-t prej mermeri, Dinastia Tang (618–906 e.s.), provinca Shaanxi, Kinë|Sipas mësimeve të Laozi-t, të cilat janë qendrore për konceptet e etikës në taoizëm, njerëzit duhet të synojnë të jetojnë në harmoni me rendin natyror të universit.]] Historia e etikës studion se si filozofia morale është zhvilluar dhe evoluar gjatë rrjedhës së historisë.<ref>{{Harvnb|Abelson|Nielsen|2006|p=394}}; {{Harvnb|Norman|2005|p=622}}</ref> Ajo e ka origjinën në qytetërimet e lashta. Në [[Egjipti i Lashtë|Egjiptin e Lashtë]], koncepti i {{ill|Maat|en|Maat}} përdorej si parim etik për të udhëhequr sjelljen dhe për të ruajtur rendin, duke theksuar rëndësinë e së vërtetës, ekuilibrit dhe harmonisë.<ref>{{Harvnb|Brandon|1975|p=[https://books.google.com/books?id=eBy8AAAAIAAJ&pg=PA474 474]}}; {{Harvnb|Ortiz|2020|loc=[https://books.google.com/books?id=he7QDwAAQBAJ&pg=PT7 Preface]}}; {{Harvnb|Karenga|2004|pp=[https://books.google.com/books?id=ams2OPbmHMUC&pg=PA175 175–176]}}; {{Harvnb|Armour|2001|p=[https://books.google.com/books?id=3z5OzHgtK4sC&pg=PA134 134]}}</ref>{{Efn|Diskutimet e para të qarta për Maat si koncept datojnë rreth vitit 2100&nbsp;p.e.s.<ref>{{Harvnb|Lipson|Binkley|2012|p=[https://books.google.com/books?id=uVt7c3UX-zMC&pg=PA80 80]}}</ref>}} Në Indinë e lashtë, duke filluar nga mijëvjeçari i 2-të p.e.s., [[Vedat]] dhe më vonë [[Upanishadet]] u përpiluan si tekste themelore të {{ill|Filozofia hindu|en|Hindu philosophy|lt=filozofisë hindu}} dhe diskutonin rolin e [[Dharma|detyrës]] dhe [[Karma|pasojat e veprimeve të njeriut]].<ref>{{Harvnb|Perrett|2016|loc=Indian Philosophy: A Brief Historical Overview, The Ancient Period of Indian Philosophy}}; {{Harvnb|Pappu|2013|p=[https://books.google.com/books?id=sn-qD-gCX18C&pg=PA400 400]}}; {{Harvnb|Sinha|2014|pp=[https://books.google.com/books?id=Vp_cBAAAQBAJ&pg=PA81 81–82]}}</ref> {{ill|Etika budiste|en|Buddhist ethics}} lindi në Indinë e lashtë midis shekujve VI dhe V p.e.s. dhe përkrahte dhembshurinë, {{ill|Ahimsa|en|Ahimsa|lt=mosdhunën}} dhe kërkimin e ndriçimit.<ref>{{Harvnb|Thapar|1978|p=[https://books.google.com/books?id=fK3VTUrWsD0C&pg=PA48 48]}}; {{Harvnb|Grayling|2019|loc=Indian Philosophy}}; {{Harvnb|Dalai Lama|2007}}</ref> Kina e Lashtë e shekullit VI p.e.s.{{Efn|Datat për shfaqjen e taoizmit janë të diskutueshme dhe disa teoricienë sugjerojnë një datë më të vonë, midis shekujve IV dhe III p.e.s.<ref>{{Harvnb|Dynes|2016|p=[https://books.google.com/books?id=pxjOEAAAQBAJ&pg=PA60 60]}}; {{Harvnb|Littlejohn|loc=§&nbsp;2. Classical Sources for Our Understanding of Daoism}}</ref>}} dëshmoi shfaqjen e [[konfucianizmi]]t, i cili fokusohet te sjellja morale dhe përsosja e vetvetes duke vepruar në përputhje me virtytet, dhe të taoizmit, i cili mëson se sjellja njerëzore duhet të jetë në harmoni me rendin natyror të universit.<ref>{{Harvnb|Littlejohn|loc=§&nbsp;1b. Confucius (551-479 B.C.E.) of the Analects, §&nbsp;1e. The Daodejing}}; {{Harvnb|Boyd|Timpe|2021|p=[https://books.google.com/books?id=OIskEAAAQBAJ&pg=PA64 64]}}; {{Harvnb|Slingerland|2007|p=[https://books.google.com/books?id=gSReaja3V3IC&pg=PA77 77]}}; {{Harvnb|Junru|2019|p=[https://books.google.com/books?id=jaOZEAAAQBAJ&pg=PT87 87]}}</ref> Në [[Greqia e Lashtë|Greqinë e Lashtë]], [[Sokrati]] ({{Rreth|469–399&nbsp;p.e.s.}}) theksoi rëndësinë e hulumtimit mbi atë se çfarë është një jetë e mirë, duke vënë në pyetje në mënyrë kritike idetë e vendosura dhe duke shqyrtuar koncepte si virtyti, drejtësia, guximi dhe mençuria.<ref>{{Harvnb|Norman|2005|p=623}}; {{Harvnb|Abelson|Nielsen|2006|pp=394–396, 398}}</ref> Sipas [[Platoni]]t ({{Rreth|428–347&nbsp;p.e.s.}}), të jetosh një jetë të mirë do të thotë që pjesët e ndryshme të shpirtit të jenë në harmoni me njëra-tjetrën.<ref>{{Harvnb|Norman|2005|p=623}}; {{Harvnb|Abelson|Nielsen|2006|pp=396–398}}</ref> Sipas [[Aristoteli]]t (384–322&nbsp;p.e.s.), një jetë e mirë lidhet me të qenit i lumtur përmes kultivimit të virtyteve dhe lulëzimit.<ref>{{Harvnb|Norman|2005|p=623}}; {{Harvnb|Abelson|Nielsen|2006|pp=397–398}}</ref> Duke filluar nga shekulli IV p.e.s., shkollat helenistike shqyrtuan gjithashtu lidhjen e ngushtë midis veprimit të drejtë dhe lumturisë. [[Epikurizmi]] rekomandonte një mënyrë jetese të thjeshtë pa u dorëzuar pas kënaqësive shqisore, ndërsa [[Stoicizmi]] përkrahte jetesën në përputhje me arsyen dhe virtytin, duke ushtruar vetëkontroll dhe duke u bërë i paprekshëm ndaj emocioneve shqetësuese. <ref>{{Harvnb|Norman|2005|p=623}}; {{Harvnb|Abelson|Nielsen|2006|pp=399–400}}; {{Harvnb|Grayling|2019|loc=§ Epicureanism, § Stoicism}}</ref> Mendimi etik në [[Mesjeta|periudhën mesjetare]] u ndikua fuqishëm nga mësimet fetare. Filozofët e krishterë i interpretuan parimet morale si urdhëresa hyjnore që buronin nga Zoti.<ref>{{Harvnb|Norman|2005|p=623}}; {{Harvnb|Abelson|Nielsen|2006|p=401}}</ref> [[Tomas Akuinas]] (Thomas Aquinas, 1224–1274 e.s.)<ref>{{Harvnb|Dehsen|2013|p=185}}</ref> zhvilloi etikën e [[Ligji natyror|ligjit natyror]] duke pohuar se sjellja etike konsiston në ndjekjen e ligjeve dhe rendit të natyrës, të cilët ai besonte se ishin krijuar nga Zoti.<ref>{{Harvnb|Norman|2005|p=623}}; {{Harvnb|Abelson|Nielsen|2006|pp=403–404}}</ref> Në botën islamike, filozofë si [[Farabiu]] (Al-Farabi, rreth 878–950 e.s.)<ref>{{Harvnb|Dehsen|2013|p=63}}</ref> dhe [[Ibn Sina]] (Avicenna, 980–1037 e.s.)<ref>{{Harvnb|Dehsen|2013|p=19}}</ref> sintetizuan filozofinë e lashtë greke me mësimet etike të Islamit, duke theksuar harmoninë midis arsyes dhe fesë.<ref>{{Harvnb|Mattila|2022|p=[https://books.google.com/books?id=5rptEAAAQBAJ&pg=PA2 2]}}; {{Harvnb|Sajoo|2008|p=[https://books.google.com/books?id=C7aKDwAAQBAJ&pg=PA60 60]}}</ref> Në Indinë mesjetare, filozofë hindu si Adi Shankara (rreth 700–750 e.s.)<ref>{{Harvnb|Dehsen|2013|p=175}}</ref> dhe Ramanuja (1017–1137 e.s.)<ref>{{Harvnb|Dehsen|2013|p=160}}</ref>{{Efn|Studiuesit modernë kanë vënë në dyshim këto data të cituara tradicionalisht, duke sugjeruar se jeta e Ramanujës zgjati nga 1077 deri më 1157.<ref>{{Harvnb|Ranganathan|loc=1. Rāmānuja's Life and Works}}; {{Harvnb|Sydnor|2012|p=20}}</ref>}} e shihnin praktikimin e spiritualitetit për të arritur [[Moksha|çlirimin]] si qëllimin më të lartë të sjelljes njerëzore.<ref>{{Harvnb|Dalal|2021|loc=Lead section}}; {{Harvnb|Ranganathan|loc=Lead section, §&nbsp;4b. Rāmānuja's Soteriology}}; {{Harvnb|Grayling|2019|loc=Indian Philosophy}}; {{Harvnb|Dalal|2010|p=[https://books.google.com/books?id=DH0vmD8ghdMC&pg=PA465 465]}}</ref> [[Skeda:1914 George Edward Moore (cropped).jpg|thumb|upright=0.8|alt=Foto e George Edward Moore|Libri i G. E. Moore ''Principia Ethica'' ndikoi pjesërisht në shfaqjen e metaetikës në shekullin XX.]] Filozofia morale në periudhën moderne u karakterizua nga një kthesë drejt një qasjeje laike ndaj etikës. [[Thomas Hobbes]] (1588–1679)<ref>{{Harvnb|Dehsen|2013|p=88}}</ref> e identifikoi interesin vetjak si shtysën kryesore të njerëzve. Ai arriti në përfundimin se kjo do të çonte në «një luftë të çdo njeriu kundër çdo njeriu», përveç nëse krijohet një {{ill|Kontrata shoqërore|en|social contract|lt=kontratë shoqërore}} për ta shmangur këtë rezultat.<ref>{{Harvnb|Norman|2005|p=624}}; {{Harvnb|Abelson|Nielsen|2006|pp=404–406}}</ref> [[David Hume]] (1711–1776)<ref>{{Harvnb|Dehsen|2013|p=91}}</ref> mendonte se vetëm ndjenjat morale, si [[empatia]], mund të motivojnë veprime etike, ndërsa ai nuk e shihte arsyen si faktor motivues, por vetëm si atë që parashikon pasojat e veprimeve të mundshme.<ref>{{Harvnb|Norman|2005|p=624}}; {{Harvnb|Abelson|Nielsen|2006|pp=408–409}}</ref> [[Immanuel Kant]] (1724–1804),<ref>{{Harvnb|Dehsen|2013|p=105}}</ref> përkundrazi, e shihte arsyen si burimin e moralit. Ai formuloi një {{ill|Deontologjia|en|Deontology|lt=teori deontologjike}}, sipas së cilës vlera etike e veprimeve varet nga përputhja e tyre me ligjet morale, pavarësisht nga rezultati i tyre.<ref>{{Harvnb|Norman|2005|p=625}}; {{Harvnb|Abelson|Nielsen|2006|pp=410–412}}</ref> Këto ligje marrin formën e {{ill|Imperativi kategorik|en|categorical imperative|lt=imperativave kategorike}}, të cilët janë kërkesa universale që zbatohen për çdo situatë.<ref>{{Harvnb|Norman|2005|p=625}}; {{Harvnb|Abelson|Nielsen|2006|pp=410–412}}</ref> [[Georg Vilhelm Fridrih Hegel]] (Georg Wilhelm Friedrich Hegel, 1770–1831)<ref>{{Harvnb|Dehsen|2013|p=82}}</ref> e shihte imperativin kategorik të Kantit, marrë më vete, si një formalizëm të zbrazët dhe theksoi rolin e institucioneve shoqërore në dhënien e përmbajtjes konkrete detyrimeve morale.<ref>{{Harvnb|Norman|2005|p=625}}; {{Harvnb|Abelson|Nielsen|2006|pp=414–415}}</ref> Sipas filozofisë së krishterë të [[Søren Kierkegaard]] (1813–1855),<ref>{{Harvnb|Dehsen|2013|p=110}}</ref> kërkesat e detyrimeve etike ndonjëherë pezullohen kur bëhet vullneti i Zotit.<ref>{{Harvnb|Cuneo|2020|loc=[https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780191835759.001.0001/acref-9780191835759-e-117 Teleological Suspension of the Ethical]}}; {{Harvnb|Gellman|1994|p=[https://books.google.com/books?id=LYOpcYXhCkMC&pg=PA45 45]}}</ref> [[Fridrih Niçe]] (Friedrich Nietzsche; 1844–1900)<ref>{{Harvnb|Dehsen|2013|p=144}}</ref> formuloi kritika ndaj moralit të krishterë dhe atij kantian.<ref>{{Harvnb|Leiter|2021|loc=§&nbsp;1.1 Scope of the Critique: Morality in the Pejorative Sense}}; {{Harvnb|Bailey|2013|p=[https://books.google.com/books?id=xXyHAAAAQBAJ&pg=PA147 147]}}</ref> Një zhvillim tjetër me ndikim në këtë periudhë ishte formulimi i {{ill|Utilitarizmi|en|Utilitarianism|lt=utilitarizmit}} nga {{ill|Jeremy Bentham|en|Jeremy Bentham}} (1748–1832)<ref>{{Harvnb|Dehsen|2013|p=25}}</ref> dhe [[John Stuart Mill]] (1806–1873).<ref>{{Harvnb|Dehsen|2013|p=132}}</ref> Sipas doktrinës utilitare, veprimet duhet të promovojnë lumturinë duke reduktuar vuajtjet, dhe veprimi i drejtë është ai që prodhon të mirën më të madhe për numrin më të madh të njerëzve.<ref>{{Harvnb|Norman|2005|pp=624–625}}; {{Harvnb|Abelson|Nielsen|2006|pp=412–414}}</ref> [[Skeda:Simone de Beauvoir2.png|thumb|upright=.8|alt=Foto e Simone de Beauvoir|[[Simone de Beauvoir]] eksploroi filozofinë morale nga perspektiva e [[ekzistencializmi]]t.<ref>{{Harvnb|Bergoffen|Burke|2023|loc=Lead section, §&nbsp;5. ''The Ethics of Ambiguity'': Bad Faith, the Appeal, the Artist}}</ref>]] Një zhvillim i rëndësishëm në etikën e shekullit XX brenda [[Filozofia analitike|filozofisë analitike]] ishte shfaqja e metaetikës.<ref>{{Harvnb|Norman|2005|p=626}}</ref> Kontribute të rëndësishme fillestare në këtë fushë dha G. E. Moore (1873–1958),<ref>{{Harvnb|Bunnin|Yu|2009|p=443}}</ref> i cili argumentoi se vlerat morale janë thelbësisht të ndryshme nga vetitë e tjera që gjenden në botën natyrore.<ref>{{Harvnb|Norman|2005|p=626}}; {{Harvnb|Abelson|Nielsen|2006|pp=418–419}}</ref> R. M. Hare (1919–2002)<ref>{{Harvnb|Bunnin|Yu|2009|p=294}}</ref> ndoqi këtë ide duke formuluar {{ill|Preskriptivizmi universal|en|Universal prescriptivism|lt=preskriptivizmin universal}}, sipas të cilit deklaratat morale janë urdhra që, ndryshe nga gjykimet e zakonshme, nuk janë as të vërteta as të rreme.<ref>{{Harvnb|Norman|2005|p=626}}; {{Harvnb|Abelson|Nielsen|2006|pp=429–430}}</ref> J. L. Mackie (1917–1981)<ref>{{Harvnb|Bunnin|Yu|2009|p=406}}</ref> sugjeroi se çdo deklaratë morale është e rreme, pasi nuk ekzistojnë fakte morale.<ref name="books.google.com" /> Një argument me ndikim në favor të realizmit moral u formulua nga Derek Parfit (1942–2017),<ref>{{Harvnb|Bunnin|Yu|2009|p=504}}</ref> i cili argumentoi se morali ka të bëjë me veçori objektive të realitetit që u japin njerëzve arsye për të vepruar në një mënyrë ose në një tjetër.<ref>{{Harvnb|McDonald|2017|pp=[https://books.google.com/books?id=zCAxDwAAQBAJ&pg=PT95 95–96]}}; {{Harvnb|Lazari-Radek|Singer|2017|pp=282–283}}</ref> Bernard Williams (1929–2003)<ref>{{Harvnb|Bunnin|Yu|2009|p=737}}</ref> pajtohej me lidhjen e ngushtë midis arsyeve dhe etikës, por mbrojti në vend të kësaj një pikëpamje subjektive, sipas së cilës arsyet janë gjendje të brendshme mendore që mund të pasqyrojnë ose jo realitetin e jashtëm.<ref>{{Harvnb|Chappell|Smyth|2023|loc=§&nbsp;5. Internal and External Reasons}}; {{Harvnb|Kriegel|1999|pp=281–282}}</ref> Një zhvillim tjetër në këtë periudhë ishte ringjallja e {{ill|Etika e virtytit|en|Virtue ethics|lt=etikës së virtytit}} antike nga filozofë si Philippa Foot (1920–2010).<ref>{{Harvnb|Bunnin|Yu|2009|p=262}}; {{Harvnb|Norman|2005|p=627}}</ref> Në fushën e filozofisë politike, {{ill|John Rawls|en|John Rawls}} (1921–2002)<ref>{{Harvnb|Bunnin|Yu|2009|p=589}}</ref> u mbështet në {{ill|Etika kantiane|en|Kantian ethics|lt=etikën kantiane}} për të analizuar [[Drejtësia shoqërore|drejtësinë shoqërore]] si një formë të paanësisë.<ref>{{Harvnb|Das|2021|pp=[https://books.google.com/books?id=a4w4EAAAQBAJ&pg=PT118 118–119]}}; {{Harvnb|Wenar|2021|loc=§&nbsp;4. Justice as Fairness: Justice Within a Liberal Society}}</ref> Në {{ill|Filozofia kontinentale|en|Continental philosophy|lt=filozofinë kontinentale}}, [[Fenomenologjia (filozofi)|fenomenologët]] si Max Scheler (1874–1928)<ref>{{Harvnb|Bunnin|Yu|2009|p=620}}</ref> dhe Nicolai Hartmann (1882–1950)<ref>{{Harvnb|Bunnin|Yu|2009|p=296}}</ref> ndërtuan sisteme etike të bazuara në pohimin se vlerat kanë një realitet objektiv që mund të hetohet duke përdorur metodën fenomenologjike.<ref>{{Harvnb|Abelson|Nielsen|2006|pp=421–422}}</ref> Ekzistencialistët si [[Jean-Paul Sartre]] (1905–1980)<ref>{{Harvnb|Dehsen|2013|p=168}}</ref> dhe [[Simone de Beauvoir]] (1908–1986),<ref>{{Harvnb|Bunnin|Yu|2009|p=74}}</ref> përkundrazi, mbronin tezën se vlerat krijohen nga njerëzit dhe shqyrtonin pasojat e këtij këndvështrimi në lidhje me lirinë individuale, përgjegjësinë dhe autenticitetin.<ref>{{Harvnb|Abelson|Nielsen|2006|pp=426–428}}; {{Harvnb|Bergoffen|Burke|2023|loc=Lead section, §&nbsp;5. ''The Ethics of Ambiguity'': Bad Faith, the Appeal, the Artist}}</ref> Kjo periudhë njohu gjithashtu shfaqjen e {{ill|Etika feministe|en|Feminist ethics|lt=etikës feministe}}, e cila vë në pikëpyetje supozimet etike tradicionale të lidhura me perspektivën mashkullore dhe vendos në qendër koncepte alternative, si {{ill|Etika e kujdesit|en|Ethics of care|lt=kujdesi}}.<ref>{{Harvnb|Norlock|2019|loc=Lead section}}; {{Harvnb|Imafidon|2015|p=[https://books.google.com/books?id=5_i_CQAAQBAJ&pg=PT211 211]}}</ref> == Shiko edhe == {{Portal|Filozofia}} {{Div col|colwidth=27em}} * {{ill|Komiteti i etikës|en|Ethics committee}} * {{ill|Indeksi i artikujve mbi etikën|en|Index of ethics articles}} * {{ill|Përvijimi i etikës|en|Outline of ethics}} * {{ill|Filozofia praktike|en|Practical philosophy}} * {{ill|Shkenca e moralit|en|Science of morality}} {{Div col end}} == Referime == === Shënime === {{Listë shënimesh|30em}} === Citime === {{Reflist|30em}} === Burimet === {{Refbegin|30em}} * {{Cite book |last1=Abelson |first1=Raziel |last2=Nielsen |first2=Kai |editor1-last=Borchert |editor1-first=Donald M. |title=Encyclopedia of Philosophy |volume=3 |date=2006 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-866072-1 |edition=2. |chapter=Ethics, History of |language=en }} * {{Cite web |author1=AHD staff |title=Ethics |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=ethics&submit.x=58&submit.y=14 |website=The American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=HarperCollins |access-date=2024-01-06 |date=2022 |archive-date=2024-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106132027/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=ethics&submit.x=58&submit.y=14 |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Airaksinen |first1=T. |editor1-last=Chadwick |editor1-first=Ruth |title=Encyclopedia of Applied Ethics |date=1998 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-373932-2 |edition=2 |chapter=Professional Ethics |language=en }} * {{Cite web |last1=Alexander |first1=Larry |last2=Moore |first2=Michael |title=Deontological Ethics |url=https://plato.stanford.edu/entries/ethics-deontological/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2023-12-30 |date=2021 |archive-date=2023-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230620084241/https://plato.stanford.edu/entries/ethics-deontological/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Almond |first1=Brenda |title=Routledge Encyclopedia of Philosophy |chapter=Applied Ethics |chapter-url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/applied-ethics/v-1 |access-date=2023-12-23 |language=en |date=1998 |doi=10.4324/9780415249126-L005-1 |isbn=978-0-415-25069-6 |archive-date=2024-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201103316/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/applied-ethics/v-1 |url-status=live }} * {{Cite book |last1=Ames |first1=Roger T. |editor1-last=Becker |editor1-first=Lawrence C. |editor2-last=Becker |editor2-first=Charlotte B. |title=Encyclopedia of Ethics |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-35096-3 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=KfeOAQAAQBAJ&pg=PA1685 |language=en |chapter=Taoist Ethics |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Armour |first1=Robert A. |title=Gods and Myths of Ancient Egypt |publisher=American University in Cairo Press |isbn=978-977-424-669-2 |url=https://books.google.com/books?id=3z5OzHgtK4sC&pg=PA134 |language=en |date=2001 }}{{Cbignore}} * {{Cite web |last1=Ashford |first1=Elizabeth |last2=Mulgan |first2=Tim |title=Contractualism |url=https://plato.stanford.edu/entries/contractualism/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2024-01-03 |date=2018 |archive-date=2020-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109215914/https://plato.stanford.edu/web/20201109215914/https://plato.stanford.edu/entries/contractualism/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite web |last1=Athanassoulis |first1=Nafsika |title=Virtue Ethics |url=https://iep.utm.edu/virtue/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2023-12-31 |archive-date=2023-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230427063347/https://web.archive.org/web/20230427063347/https://iep.utm.edu/virtue/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Athanassoulis |first1=Nafsika |title=Virtue Ethics |date=2012 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-4411-6287-8 |url=https://books.google.com/books?id=DaFVIDIXicQC |language=en |access-date=2024-01-07 }}{{Cbignore}} * {{Cite web |last1=Austin |first1=Michael W. |title=Divine Command Theory |url=https://iep.utm.edu/divine-command-theory/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2023-12-31 |archive-date=2023-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231094932/https://web.archive.org/web/20231231094932/https://iep.utm.edu/divine-command-theory/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Baggini |first1=Julian |last2=Fosl |first2=Peter S. |title=The Ethics Toolkit: A Compendium of Ethical Concepts and Methods |date=2024 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-119-89197-0 |url=https://books.google.com/books?id=mZvfEAAAQBAJ&pg=PA284 |language=en |access-date=2024-01-07 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Bailey |first1=Tom |editor1-last=Gemes |editor1-first=Ken |editor2-last=Richardson |editor2-first=John |title=The Oxford Handbook of Nietzsche |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-953464-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xXyHAAAAQBAJ&pg=PA147 |language=en |chapter=Nietzsche the Kantian? |date=2013 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Barsh |first1=Adele |last2=Lisewski |first2=Amy |chapter=Library Managers and Ethical Leadership: A Survey of Current Practices from the Perspective of Business Ethics |editor-last1=Besnoy |editor-first1=Amy |title=Ethics And Integrity In Libraries |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-99372-8 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=tSzdAAAAQBAJ&pg=PA29 |language=en |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Bauman |first1=Zygmunt |title=Postmodern Ethics |date=1993 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-18693-9 |language=en }} * {{Cite journal |last1=Baumann |first1=Dieter |title=Military Ethics: A Task for Armies |journal=Military Medicine |date=2007 |volume=172 |issue=Supplement 2 |pages=34–38 |doi=10.7205/MILMED.173.Supplement_2.34 |pmid=18214134 |issn=1930-613X |language=en }} * {{Cite book |last1=Beach |first1=Waldo |title=Christian Ethics in the Protestant Tradition |date=1988 |publisher=Westminster John Knox Press |isbn=978-0-8042-0793-5 |url=https://books.google.com/books?id=OUtss9YhnvEC&pg=PA36 |language=en |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Beaman |first1=Lori G. |last2=Strumos |first2=Lauren |editor1-last=Mossière |editor1-first=Géraldine |title=New Spiritualities and the Cultures of Well-being |date=2022 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-031-06263-6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=0OV5EAAAQBAJ&pg=PA76 |language=en |chapter=Smudging, Yoga, Ethical Veganism: Exploring the Boundaries of Religious and Spiritual Practice in Law |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Beaucham |first1=Tom L. |editor-last2=Wellman |editor-first2=Christopher Heath |editor1-last=Frey |editor1-first=R. G. |title=A Companion to Applied Ethics |date=2003 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4051-7190-8 |url=https://books.google.com/books?id=Qws8gf4f4iUC |language=en |chapter=The Nature of Applied Ethics |access-date=2023-12-27 }}{{Cbignore}} * {{Cite web |last1=Belzer |first1=Marvin |title=Deontic Logic |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/deontic-logic/v-1 |website=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |access-date=2024-01-07 |language=en |archive-date=2024-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240107191504/https://web.archive.org/web/20240107191504/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/deontic-logic/v-1 |url-status=live }} * {{Cite web |last1=Bergoffen |first1=Debra |last2=Burke |first2=Megan |title=Simone de Beauvoir |url=https://plato.stanford.edu/entries/beauvoir/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2024-06-23 |date=2023 |archive-date=2018-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180311025425/https://plato.stanford.edu/entries/beauvoir/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite journal |last1=Blidstein |first1=Gerald J. |title=Tikkun Olam |journal=Tradition: A Journal of Orthodox Jewish Thought |date=1995 |volume=29 |issue=2 |pages=5–43 |jstor=23260803 |url=https://www.jstor.org/stable/23260803 |issn=0041-0608 |access-date=2024-01-03 |archive-date=2024-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101130208/https://web.archive.org/web/20240101130208/https://www.jstor.org/stable/23260803 |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Blum |first1=Lawrence |chapter=Ethics and Morality |editor1-last=Borchert |editor1-first=Donald |title=Encyclopedia of Philosophy |edition=2 |date=2006 |publisher=Macmillan |url=https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethics-and-morality |isbn=978-0-02-865790-5 |access-date=2024-01-07 |archive-date=2023-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607022901/https://web.archive.org/web/20230607022901/https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethics-and-morality |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Bollag |first1=David |chapter=Jewish Religious Law |editor-last1=Hurwitz |editor-first1=Peter Joel |editor-last2=Picard |editor-first2=Jacques |editor-last3=Steinberg |editor-first3=Avraham |title=Jewish Ethics and the Care of End-of-life Patients: A Collection of Rabbinical, Bioethical, Philosophical, and Juristic Opinions |date=2006 |publisher=KTAV Publishing House, Inc. |isbn=978-0-88125-921-6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=zMs-_Giyk6QC&pg=PA15 |language=en |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Boonin |first1=David |editor1-last=Boonin |editor1-first=David |title=The Palgrave Handbook of Sexual Ethics |date=2022 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-030-87786-6 |url=https://books.google.com/books?id=8L1dEAAAQBAJ&pg=PA1 |language=en |chapter=1. Introduction: Sex, Ethics, and Philosophy |access-date=2023-12-27 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Boyd |first1=Craig A. |last2=Timpe |first2=Kevin |title=The Virtues: A Very Short Introduction |date=2021 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-258407-6 |url=https://books.google.com/books?id=OIskEAAAQBAJ&pg=PA64 |language=en |access-date=2023-12-19 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Brandon |first1=S. G. F. |editor1-last=Hinnells |editor1-first=John R. |title=Mithraic Studies: Proceedings of the First International Congress of Mithraic Studies |date=1975 |publisher=Manchester University Press |isbn=978-0-7190-0536-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=eBy8AAAAIAAJ&pg=PA474 |language=en |chapter=The Idea of the Judgment of the Dead in Ancient Near East |access-date=2023-12-19 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Brannigan |first1=Michael C. |title=Striking a Balance: A Primer in Traditional Asian Values |date=2010 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-7391-3846-5 |url=https://books.google.com/books?id=axvPxswqNLQC&pg=PA145 |language=en |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Braunack-Mayer |first1=A. J. |last2=Street |first2=J. M. |last3=Palmer |first3=N. |editor1-last=Chadwick |editor1-first=Ruth |title=Encyclopedia of Applied Ethics |date=1998 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-373932-2 |edition=2 |chapter=Technology, Ethics Of: Overview |language=en }} * {{Cite web |last1=Brennan |first1=Andrew |last2=Lo |first2=Norva Y. S. |title=Environmental Ethics |url=https://plato.stanford.edu/entries/ethics-environmental/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2023-12-24 |date=2022 |archive-date=2019-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804112152/https://plato.stanford.edu/entries/ethics-environmental/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Brink |first1=David O. |editor1-last=Portmore |editor1-first=Douglas W. |title=The Oxford Handbook of Consequentialism |date=2020 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-090533-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=U0D8DwAAQBAJ&pg=PA382 |language=en |chapter=Consequentialism, the Separateness of Persons, and Aggregation |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite web |last1=Brown |first1=James Robert |last2=Fehige |first2=Yiftach |title=Thought Experiments |url=https://plato.stanford.edu/entries/thought-experiment/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2021-10-29 |date=2019 |archive-date=2017-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171121022040/https://web.archive.org/web/20171121022040/https://plato.stanford.edu/entries/thought-experiment/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Brun |first1=Georg |title=The Routledge Companion to Thought Experiments |date=2017 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-17502-7 |url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781315175027-12/thought-experiments-ethics-georg-brun |chapter=Thought Experiments in Ethics |pages=195–210 |doi=10.4324/9781315175027-12 |access-date=2024-01-07 |archive-date=2022-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220707210145/https://web.archive.org/web/20220707210145/https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781315175027-12/thought-experiments-ethics-georg-brun |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Bunnin |first1=Nicholas |last2=Yu |first2=Jiyuan |title=The Blackwell Dictionary of Western Philosophy |date=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4051-9112-8 |url=https://books.google.com/books?id=M7ZFEAAAQBAJ&pg=PA134 |language=en |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Byron |first1=Michael |title=Satisficing and Maximizing: Moral Theorists on Practical Reason |date=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-01005-4 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bRFFsQE2BrQC&pg=PA9 |language=en |access-date=2024-01-03 |chapter=Introduction }}{{Cbignore}} * {{Cite web |last1=Calder |first1=Todd |title=The Concept of Evil |url=https://plato.stanford.edu/entries/concept-evil/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2024-01-07 |date=2022 |language=en }} * {{Cite book |last1=Calida |first1=Behnido Y. |editor-last1=Keating |editor-first1=Charles B. |editor-last2=Katina |editor-first2=Polinpapilinho F. |editor-last3=Jr |editor-first3=Charles W. Chesterman |editor-last4=Pyne |editor-first4=James C. |title=Complex System Governance: Theory and Practice |date=2022 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-030-93852-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2LVrEAAAQBAJ&pg=PA77 |language=en |chapter=System Governance |access-date=2024-01-04 }}{{Cbignore}} * {{Cite journal |last1=Campbell |first1=Keith |title=Self-mastery and Stoic Ethics |journal=Philosophy |date=1985 |volume=60 |issue=233 |pages=327–340 |doi=10.1017/S0031819100070170 |s2cid=144863967 |issn=1469-817X |language=en }} * {{Cite book |last1=Campbell |first1=Keith |editor1-last=Borchert |editor1-first=Donald M. |title=Encyclopedia of Philosophy. 7: Oakeshott – Presupposition |date=2006 |publisher=Thomson Gale, Macmillan Reference |isbn=978-0-02-865787-5 |edition=2 |url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/philosophy/philosophy-terms-and-concepts/ontology |chapter=Ontology |access-date=2024-03-21 |archive-date=2021-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129034430/https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/philosophy/philosophy-terms-and-concepts/ontology |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Cardwell |first1=Charles |title=Hornbook Ethics |publisher=Hackett Publishing |isbn=978-1-62466-374-1 |url=https://books.google.com/books?id=iEbKBwAAQBAJ&pg=PA85 |language=en |date=2015 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Carlson |first1=E. |title=Consequentialism Reconsidered |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-015-8553-8 |url=https://books.google.com/books?id=VHIlBAAAQBAJ&pg=PA1 |language=en |date=2013 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Caro |first1=Mario De |last2=Marraffa |first2=Massimo |last3=Vaccarezza |first3=Maria Silvia |editor1-last=Caro |editor1-first=Mario De |editor2-last=Vaccarezza |editor2-first=Maria Silvia |title=Practical Wisdom: Philosophical and Psychological Perspectives |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-1-00-040605-4 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=QL4sEAAAQBAJ&pg=PT31 |language=en |chapter=The Priority of Phronesis: How to Rescue Virtue Theory From Its Critics |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Catalano |first1=George D. |title=Engineering Ethics: Peace, Justice, and the Earth, Second Edition |date=2022 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-031-02115-2 |url=https://books.google.com/books?id=bYhyEAAAQBAJ&pg=PA17 |language=en |access-date=2023-12-27 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Chakraborti |first1=Chhanda |title=Introduction to Ethics: Concepts, Theories, and Contemporary Issues |date=2023 |publisher=Springer Nature |isbn=978-981-99-0707-6 |url=https://books.google.com/books?id=f5jXEAAAQBAJ |language=en |access-date=2023-12-27 }}{{Cbignore}} * {{Cite web |last1=Chappell |first1=Sophie-Grace |last2=Smyth |first2=Nicholas |title=Bernard Williams |url=https://plato.stanford.edu/entries/williams-bernard/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2024-01-08 |date=2023 |archive-date=2022-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710193743/https://web.archive.org/web/20220710193743/https://plato.stanford.edu/entries/williams-bernard/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Chism |first1=Lisa Astalos |editor1-last=Chism |editor1-first=Lisa Astalos |title=The Doctor of Nursing Practice |publisher=Jones & Bartlett |isbn=978-1-284-06625-8 |edition=3 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=fIaHCgAAQBAJ&pg=PA207 |chapter=The DNP Graduate as Ethical Consultant |date=2016 |language=en }} * {{Cite book |last1=Chowdhury |first1=Sanjoy Barua |editor1-last=Thien |editor1-first=Thich Duc |editor2-last=Tu |editor2-first=Thich Nhat |title=Buddhist Approach to Global Education in Ethics |date=2019 |publisher=Vietnam Buddhist University Publications |isbn=978-604-89-7928-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=qy2bDwAAQBAJ&pg=PA494 |language=en |chapter=28. Ethical Challenges for Global Education: A Buddhist Perspective |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Christians |first1=Clifford G. |editor1-last=Mitcham |editor1-first=Carl |title=Encyclopedia of Science, Technology and Ethics |volume=3 |date=2005 |publisher=Thomson Gale |isbn=978-0-02-865834-6 |url=https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/communication-ethics |chapter=Communication Ethics |access-date=2023-12-27 |archive-date=2023-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218223753/https://web.archive.org/web/20230218223753/https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/communication-ethics |url-status=live |language=en }} * {{Cite web |last1=Cochrane |first1=Alasdair |title=Environmental Ethics |url=https://iep.utm.edu/envi-eth/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2023-12-24 |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627012029/https://web.archive.org/web/20190627012029/https://iep.utm.edu/envi-eth/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Connor |first1=Steven |title=The Cambridge Companion to Postmodernism |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64840-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=dfpJqgYC7x8C&pg=PA15 |language=en |chapter=Introduction |date=2004 }}{{Cbignore}} * {{Cite journal |last1=Corbin |first1=Arthur L. |title=Rights and Duties |journal=The Yale Law Journal |date=1924 |volume=33 |issue=5 |pages=501–527 |doi=10.2307/788021 |jstor=788021 |issn=0044-0094 |language=en }} * {{Cite book |last1=Cowan |first1=Steven B. |editor-last1=Cowan |editor1-first=Steven B. |title=Problems in Value Theory: An Introduction to Contemporary Debates |date=2020 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-350-14741-6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_2jDDwAAQBAJ&pg=PA17 |language=en |chapter=Introduction to Part One |access-date=2024-01-04 }}{{Cbignore}} * {{Cite encyclopedia |last1=Craig |first1=Edward |chapter=Ontology |chapter-url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ontology/v-1 |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |access-date=2024-06-17 |doi=10.4324/9780415249126-N039-1 |date=1998 |isbn=978-0-415-25069-6 |archive-date=2024-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320180209/https://web.archive.org/web/20240320180209/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/ontology/v-1 |url-status=live |chapter-url-access=subscription |language=en }} * {{Cite book |last1=Crisp |first1=Roger |chapter=Deontological Ethics |editor1-last=Honderich |editor1-first=Ted |title=The Oxford Companion to Philosophy |date=2005 |publisher=Oxford University Press |url=https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |isbn=978-0-19-926479-7 |access-date=2023-12-19 |archive-date=2021-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129082636/https://web.archive.org/web/20210129082636/https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Crisp |first1=Roger |title=Routledge Encyclopedia of Philosophy |date=2011 |publisher=Routledge |url=https://www.rep.routledge.com/articles/overview/ethics/v-2 |language=en |chapter=Ethics |doi=10.4324/9780415249126-L132-2 |isbn=978-0-415-25069-6 |access-date=2024-01-07 |archive-date=2023-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801214524/https://web.archive.org/web/20230801214524/https://www.rep.routledge.com/articles/overview/ethics/v-2 |url-status=live }} * {{Cite book |last1=Cummiskey |first1=David |title=Kantian Consequentialism |date=1996 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-509453-4 |url=https://books.google.com/books?id=ZYPmCwAAQBAJ&pg=PA157 |language=en |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Cuneo |first1=Terence |title=A Dictionary of Ethics |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-183575-9 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780191835759.001.0001/acref-9780191835759-e-117 |language=en |chapter=Teleological Suspension of the Ethical |date=2020 }} * {{Cite book |author1=Dalai Lama |editor1-last=Jahanbegloo |editor1-first=Ramin |title=India Revisited: Conversations on Continuity and Change |publisher=Oxford University Press India |isbn=978-0-19-908788-4 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=hCwpDwAAQBAJ&pg=PT127 |language=en |chapter=Buddhism and India |date=2007 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Dalal |first1=Roshen |title=Hinduism: An Alphabetical Guide |publisher=Penguin Books India |isbn=978-0-14-341421-6 |url=https://books.google.com/books?id=DH0vmD8ghdMC&pg=PA465 |language=en |date=2010 }}{{Cbignore}} * {{Cite web |last1=Dalal |first1=Neil |title=Śaṅkara |url=https://plato.stanford.edu/entries/shankara/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2023-12-18 |date=2021 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127111736/https://web.archive.org/web/20220127111736/https://plato.stanford.edu/entries/shankara/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Darwall |first1=Stephen L. |editor-last2=Wellman |editor-first2=Christopher Heath |editor1-last=Frey |editor1-first=R. G. |title=A Companion to Applied Ethics |date=2003 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4051-7190-8 |url=https://books.google.com/books?id=Qws8gf4f4iUC |language=en |chapter=Theories of Ethics |access-date=2023-12-27 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Das |first1=Kantilal |title=The Paradigm of Justice: A Contemporary Debate Between John Rawls and Amartya Sen |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-1-00-043681-5 |url=https://books.google.com/books?id=a4w4EAAAQBAJ&pg=PT118 |language=en |access-date=2023-12-26 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=de Bres |first1=Helena |title=The Cambridge Rawls Lexicon |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-19294-1 |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-rawls-lexicon/hedonism/602FBE3D4ACFED4422C43BCCBA3BAB48 |chapter=Hedonism |date=2014 |archive-date=2024-09-22 |access-date=2024-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922164642/https://web.archive.org/web/20240922164642/https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-rawls-lexicon/hedonism/602FBE3D4ACFED4422C43BCCBA3BAB48 |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Dehsen |first1=Christian von |title=Philosophers and Religious Leaders |date=2013-09-13 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-95102-3 |url=https://books.google.com/books?id=cU7cAAAAQBAJ |language=en |access-date=2023-05-28 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Deigh |first1=John |editor1-last=Audi |editor1-first=Robert |title=The Cambridge Dictionary of Philosophy |publisher=Cambridge University Press |url=https://philpapers.org/rec/AUDTCD-2 |isbn=978-1-107-64379-6 |chapter=Ethics |date=1999 |access-date=2024-01-07 |archive-date=2021-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414132344/https://web.archive.org/web/20210414132344/https://philpapers.org/rec/AUDTCD-2 |url-status=live |language=en }} * {{Cite web |last1=DeLapp |first1=Kevin M. |title=Metaethics |url=https://iep.utm.edu/metaethi/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2023-12-19 |archive-date=2024-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123102700/https://web.archive.org/web/20240123102700/https://iep.utm.edu/metaethi/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Delden |first1=J. J. M. van |editor1-last=Chadwick |editor1-first=Ruth |title=Encyclopedia of Applied Ethics |date=1998 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-373932-2 |edition=2 |chapter=Euthanasia (Physician-Assisted Suicide) |language=en }} * {{Cite book |last1=DeNicola |first1=Daniel R. |title=Moral Philosophy: A Contemporary Introduction |publisher=Broadview Press |isbn=978-1-4604-0660-1 |url=https://books.google.com/books?id=5uCGDwAAQBAJ&pg=PA66 |language=en |date=2018 }}{{Cbignore}} * {{Cite web |last1=Dittmer |first1=Joel |title=Ethics, Applied |url=https://iep.utm.edu/applied-ethics/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2023-12-23 |archive-date=2023-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601064729/https://web.archive.org/web/20230601064729/https://iep.utm.edu/applied-ethics/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Doniger |first1=Wendy |title=The Hindus: An Alternative History |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-959334-7 |url=https://books.google.com/books?id=nNsXZkdHvXUC&pg=PA103 |language=en |date=2010 }}{{Cbignore}} * {{Cite web |last1=Doris |first1=John |last2=Stich |first2=Stephen |last3=Phillips |first3=Jonathan |last4=Walmsley |first4=Lachlan |title=Moral Psychology: Empirical Approaches |url=https://plato.stanford.edu/entries/moral-psych-emp/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2024-01-03 |date=2020 |archive-date=2019-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191107224335/https://web.archive.org/web/20191107224335/https://plato.stanford.edu/entries/moral-psych-emp/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Dorsey |first1=Dale |editor1-last=Portmore |editor1-first=Douglas W. |title=The Oxford Handbook of Consequentialism |date=2020 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-090534-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=d0D8DwAAQBAJ&pg=PA95 |language=en |chapter=Consequences |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Downie |first1=R. S. |chapter=Ethics and Morality |editor1-last=Honderich |editor1-first=Ted |title=The Oxford Companion to Philosophy |date=2005 |publisher=Oxford University Press |url=https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |isbn=978-0-19-926479-7 |access-date=2023-12-19 |archive-date=2021-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129082636/https://web.archive.org/web/20210129082636/https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Dreier |first1=James |chapter=Moral Relativism and Moral Nihilism |date=2007 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195325911.003.0010 |title=The Oxford Handbook of Ethical Theory |editor-last1=Copp |editor-first1=David |isbn=978-0-19-989207-5 |publisher=Oxford University Press |language=en }} * {{Cite book |last1=Dynes |first1=Wayne R. |editor1-last=Curta |editor1-first=Florin |editor2-last=Holt |editor2-first=Andrew |title=Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-61069-566-4 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=pxjOEAAAQBAJ&pg=PA60 |language=en |chapter=Creation of Daoism (6th Century BC) |date=2016 |access-date=2024-04-04 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Eaglestone |first1=Robert |editor1-last=Connor |editor1-first=Steven |title=The Cambridge Companion to Postmodernism |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64840-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=dfpJqgYC7x8C&pg=PA182 |language=en |chapter=Postmodernism and Ethics Against the Metaphysics of Comprehension |date=2004 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Edmundson |first1=William A. |title=An Introduction to Rights |date=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-00870-9 |url=https://books.google.com/books?id=QYh_vN7CqMEC&pg=PA158 |language=en |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Elrod |first1=Edwin M. |last2=Smith |first2=Martha M. |editor1-last=Mitcham |editor1-first=Carl |title=Encyclopedia of Science, Technology and Ethics |volume=3 |date=2005 |publisher=Thomson Gale |isbn=978-0-02-865834-6 |url=https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/information-ethics |chapter=Information Ethics |access-date=2023-12-27 |archive-date=2023-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231226173210/https://web.archive.org/web/20231226173210/https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/information-ethics |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Eysenck |first1=Michael W. |title=Psychology: An International Perspective |date=2004 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-84169-361-3 |url=https://books.google.com/books?id=rU9MRvYIh5YC&pg=PA586 |language=en |access-date=2024-01-04 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Feibleman |first1=James K. |title=Moral Strategy: An Introduction to the Ethics of Confrontation |orig-date=1967 |date=2012 |publisher=Springer Netherlands |doi=10.1007/978-94-011-9321-4_10 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-011-9321-4_10 |language=en |chapter=Rights and Duties |pages=121–126 |isbn=978-94-011-8559-2 |archive-date=2024-01-07 |access-date=2024-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240107141808/https://web.archive.org/web/20240107141808/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-011-9321-4_10 |url-status=live }} * {{Cite book |last1=Fernando |first1=A. C. |title=Business Ethics and Corporate Governance |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-3462-9 |url=https://books.google.com/books?id=_32bJs_nfNIC&pg=SA2-PA6 |language=en |date=2010 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Fieser |first1=James |title=Moral Philosophy Through the Ages |publisher=Mayfield Publishing Company |isbn=978-0-7674-1298-8 |url=https://books.google.com/books?id=9Jl2x7G1G90C&pg=PA159 |language=en |date=2000 }}{{Cbignore}} * {{Cite web |last1=Finlayson |first1=James Gordon |last2=Rees |first2=Dafydd Huw |title=Jürgen Habermas |url=https://plato.stanford.edu/entries/habermas/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2023-12-31 |date=2023 |archive-date=2023-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708183215/https://web.archive.org/web/20230708183215/https://plato.stanford.edu/entries/habermas/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=FitzPatrick |first1=William J. |editor1-last=Brady |editor1-first=Michael |title=New Waves in Metaethics |date=2011 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-29489-9 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230294899_2 |language=en |chapter=Ethical Non-Naturalism and Normative Properties |pages=7–35 |doi=10.1057/9780230294899_2 |access-date=2023-12-22 |archive-date=2024-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201103435/https://web.archive.org/web/20240201103435/https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230294899_2 |url-status=live }} * {{Cite journal |last1=Fitzpatrick |first1=Simon |title=Animal morality: What is the debate about? |journal=Biology & Philosophy |volume=32 |issue=6 |doi=10.1007/s10539-017-9599-6 |date=2017 |pages=1151–1183 |url=https://philarchive.org/rec/FITAMW |language=en }} * {{Cite book |last1=Fives |first1=Allyn |editor1-last=Fives |editor1-first=Allyn |editor2-last=Breen |editor2-first=Keith |title=Philosophy and Political Engagement: Reflection in the Public Sphere |publisher=Springer |isbn=978-1-137-44587-2 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=f78YDAAAQBAJ&pg=PA171 |language=en |chapter=Working from Both Ends: The Dual Role of Philosophy in Research Ethics |date=2016 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Flynn |first1=Eileen P. |title=Ethical Lessons of the Financial Crisis |date=2012 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-34312-4 |url=https://books.google.com/books?id=pl3bToUqdAIC&pg=PA167 |language=en |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Fotion |first1=N. |editor1-last=Chadwick |editor1-first=Ruth |title=Encyclopedia of Applied Ethics |date=1998 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-373932-2 |edition=2 |chapter=Military Ethics |language=en }} * {{Cite book |last1=Francione |first1=Gary L. |editor1-last=Sunstein |editor1-first=Cass R. |editor2-last=Nussbaum |editor2-first=Martha C. |title=Animal Rights: Current Debates and New Directions |date=2004 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-803473-5 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ocbdJD2oUW0C&pg=PA115 |language=en |chapter=Animals – Property or Persons? |access-date=2023-12-27 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Frey |first1=R.G. |chapter=Bioethics |title=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-25069-6 |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/bioethics/v-1 |language=en |doi=10.4324/9780415249126-L008-1 |date=1998 }} * {{Cite web |last1=Friend |first1=Celeste |title=Social Contract Theory |url=https://iep.utm.edu/soc-cont/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2024-07-22 |archive-date=2010-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100516074349/https://web.archive.org/web/20100516074349/https://iep.utm.edu/soc-cont/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite web |last1=Frowe |first1=Helen |title=The Ethics of War |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/the-ethics-of-war/v-1 |website=Routledge Encyclopedia of Philosophy |access-date=2023-12-25 |language=en |date=2021 |archive-date=2023-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608180948/https://web.archive.org/web/20230608180948/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/the-ethics-of-war/v-1 |url-status=live }} * {{Cite book |last1=Funk |first1=Michael |editor-last1=Nørskov |editor1-first=M. |editor-last2=Seibt |editor2-first=J. |editor-last3=Quick |editor3-first=O. S. |title=Culturally Sustainable Social Robotics: Proceedings of Robophilosophy 2020 |date=2021 |publisher=IOS Press |isbn=978-1-64368-155-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=kK4SEAAAQBAJ&pg=PA475 |language=en |chapter=What Is Robot Ethics? … And Can It Be Standardized? |access-date=2024-01-04 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Gay |first1=William C. |editor1-last=Boersema |editor1-first=David |editor2-last=Brown |editor2-first=Katy Gray |title=Spiritual and Political Dimensions of Nonviolence and Peace |date=2006 |publisher=Rodopi |isbn=978-90-420-2061-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=VKprw2w_IJQC&pg=PA189 |language=en |chapter=A Normative Framework for Addressing Peace and Related Global Issues |access-date=2023-12-27 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Gellman |first1=Jerome I. |title=The Fear, the Trembling, and the Fire: Kierkegaard and Hasidic Masters on the Binding of Isaac |publisher=University Press of America |isbn=978-0-8191-9365-0 |url=https://books.google.com/books?id=LYOpcYXhCkMC&pg=PA45 |language=en |date=1994 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Gillon |first1=R. |editor1-last=Chadwick |editor1-first=Ruth |title=Encyclopedia of Applied Ethics |date=1998 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-373932-2 |edition=2 |chapter=Bioethics, Overview |language=en }} * {{Cite web |last1=Gordon |first1=John-Stewart |title=Bioethics |url=https://iep.utm.edu/bioethics/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2023-12-23 |archive-date=2023-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027011137/https://web.archive.org/web/20231027011137/https://iep.utm.edu/bioethics/ |url-status=live |ref=Gordon, "''Bioethics''" |language=en }} * {{Cite web |last1=Gordon |first1=John-Stewart |title=Abortion |url=https://iep.utm.edu/abortion/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2024-06-24 |ref=Gordon, "''Abortion''" |archive-date=2024-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240624105306/https://web.archive.org/web/20240624105306/https://iep.utm.edu/abortion/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite web |last1=Gowans |first1=Chris |title=Moral Relativism |url=https://plato.stanford.edu/entries/moral-relativism/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2023-12-19 |date=2021 |archive-date=2024-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201103420/https://web.archive.org/web/20240201103420/https://plato.stanford.edu/entries/moral-relativism/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Grayling |first1=A. C. |title=The History of Philosophy |date=2019 |publisher=Penguin UK |isbn=978-0-241-98086-6 |url=https://books.google.com/books?id=bDJwDwAAQBAJ |language=en |access-date=2023-05-24 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Grenz |first1=Stanley J. |last2=Guretzki |first2=David |last3=Nordling |first3=Cherith Fee |title=Pocket Dictionary of Theological Terms |date=2010 |publisher=InterVarsity Press |isbn=978-0-8308-6707-3 |url=https://books.google.com/books?id=Iv-LCwAAQBAJ&pg=PA18 |language=en |access-date=2024-01-04 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Gustafson |first1=Andrew B. |title=Encyclopedia of Business and Professional Ethics |date=2020 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-23514-1 |chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-319-23514-1_1222-1 |language=en |chapter=Normative Ethics |pages=1–5 |doi=10.1007/978-3-319-23514-1_1222-1 |s2cid=243173997 |access-date=2024-01-03 |archive-date=2023-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228131638/https://web.archive.org/web/20231228131638/https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-319-23514-1_1222-1 |url-status=live }} * {{Cite book |last1=Gustafsson |first1=Juuso-Ville |last2=Pietarinen |first2=Ahti-Veikko |editor1-last=West |editor1-first=Donna E. |editor2-last=Anderson |editor2-first=Myrdene |title=Consensus on Peirce's Concept of Habit: Before and Beyond Consciousness |date=2016 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-45920-2 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=UDUPDQAAQBAJ&pg=PA125 |language=en |chapter=8. Is Ethical Normativity Similar to Logical Normativity? |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite journal |last1=Hacker |first1=Peter M. S. |title=Badness, Wickedness, Evil and the Death of the Soul |journal=Review of Ecumenical Studies |volume=16 |issue=2 |doi=10.2478/ress-2024-0023 |date=2024 |pages=351–366 |doi-access=free |language=en }} * {{Cite book |last1=Haiming |first1=Wang |title=The Principles of New Ethics |date=2021 |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-33161-7 |language=en }} * {{Cite web |last1=Haines |first1=William |title=Consequentialism and Utilitarianism |url=https://iep.utm.edu/consequentialism-utilitarianism/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2023-12-28 |archive-date=2023-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231224224334/https://web.archive.org/web/20231224224334/https://iep.utm.edu/consequentialism-utilitarianism/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Hale |first1=Benjamin |editor1-last=Gardiner |editor1-first=Stephen Mark |editor2-last=Thompson |editor2-first=Allen |title=The Oxford Handbook of Environmental Ethics |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-994133-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=CQNLDgAAQBAJ&pg=PA216 |language=en |chapter=Duty & Obligation: Rights, Rules, and Respect for Nature |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Hall |first1=Edward |last2=Sabl |first2=Andrew |editor1-last=Hall |editor1-first=Edward |editor2-last=Sabl |editor2-first=Andrew |title=Political Ethics: A Handbook |date=2022 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-23131-0 |url=https://books.google.com/books?id=4bhiEAAAQBAJ&pg=PA1 |language=en |access-date=2023-12-27 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Harrison |first1=Ross |chapter=Meta-ethics |editor1-last=Honderich |editor1-first=Ted |title=The Oxford Companion to Philosophy |date=2005 |publisher=Oxford University Press |url=https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |isbn=978-0-19-926479-7 |access-date=2023-12-19 |archive-date=2021-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129082636/https://web.archive.org/web/20210129082636/https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |url-status=live |language=en }} * {{Cite web |last1=Heyd |first1=David |title=Supererogation |url=https://plato.stanford.edu/entries/supererogation/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2024-01-07 |date=2019 |archive-date=2024-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219012909/https://web.archive.org/web/20240219012909/https://plato.stanford.edu/entries/supererogation/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Hill |first1=Lisa |last2=Blazejak |first2=Eden |title=Stoicism and the Western Political Tradition |publisher=Springer Nature |isbn=978-981-16-2742-2 |url=https://books.google.com/books?id=UQE5EAAAQBAJ&pg=PA4 |language=en |date=2021 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Hirose |first1=Iwao |last2=Olson |first2=Jonas |editor-last1=Hirose |editor-first1=Iwao |editor-last2=Olson |editor-first2=Jonas |title=The Oxford Handbook of Value Theory |date=2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-022143-0 |url=https://books.google.com/books?id=uvzVBgAAQBAJ&pg=PA1 |language=en |chapter=Introduction to Value Theory |access-date=2024-01-04 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Hoad |first1=T. F. |title=The Concise Oxford Dictionary of English Etymology |date=1993 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-283098-2 |language=en }} * {{Cite book |last1=Hollenbach |first1=David |title=The Common Good and Christian Ethics |date=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89451-7 |url=https://books.google.com/books?id=QEKQxJZq-a8C&pg=PA3 |language=en |access-date=2024-01-10 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Holmes |first1=Robert L. |title=Introduction to Applied Ethics |date=2018 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-350-02980-4 |language=en }} * {{Cite book |last1=Hooker |first1=Brad |chapter=Consequentialism |editor1-last=Honderich |editor1-first=Ted |title=The Oxford Companion to Philosophy |date=2005 |publisher=Oxford University Press |url=https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |isbn=978-0-19-926479-7 |access-date=2023-12-19 |archive-date=2021-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129082636/https://web.archive.org/web/20210129082636/https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Hooker |first1=Brad |editor1-last=Eggleston |editor1-first=Ben |editor2-last=Miller |editor2-first=Dale E. |title=The Cambridge Companion to Utilitarianism |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-86748-1 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=z3zBAgAAQBAJ&pg=PA281 |language=en |chapter=Utilitarianism and Fairness |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite web |last1=Hooker |first1=Brad |title=Rule Consequentialism |url=https://plato.stanford.edu/entries/consequentialism-rule/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2023-12-29 |date=2023 |archive-date=2024-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201103315/https://web.archive.org/web/20240201103315/https://plato.stanford.edu/entries/consequentialism-rule/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Hudson |first1=W. Donald |title=Is-ought Question |publisher=Springer |isbn=978-1-349-15336-7 |url=https://books.google.com/books?id=m_-vCwAAQBAJ&pg=PA11 |language=en |date=1969 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Hursthouse |first1=Rosalind |title=On Virtue Ethics |date=1999 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-823818-8 |url=https://books.google.com/books?id=EbHmCwAAQBAJ&pg=PA3 |language=en |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite web |last1=Hursthouse |first1=Rosalind |last2=Pettigrove |first2=Glen |title=Virtue Ethics |url=https://plato.stanford.edu/entries/ethics-virtue/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2023-12-31 |date=2023 |archive-date=2019-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514202814/https://web.archive.org/web/20190514202814/https://plato.stanford.edu/entries/ethics-virtue/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Imafidon |first1=E. |title=The Ethics of Subjectivity: Perspectives Since the Dawn of Modernity |date=2015 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47242-7 |url=https://books.google.com/books?id=5_i_CQAAQBAJ&pg=PT211 |language=en |access-date=2023-12-19 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Jackson |first1=Elizabeth |last2=Goldschmidt |first2=Tyron |last3=Crummett |first3=Dustin |last4=Chan |first4=Rebecca |title=Applied Ethics: An Impartial Introduction |publisher=Hackett Publishing |isbn=978-1-64792-014-2 |url=https://books.google.com/books?id=SNlGEAAAQBAJ&pg=PA1 |language=en |date=2021 }}{{Cbignore}} * {{Cite web |last1=Jankowiak |first1=Tim |title=Kant, Immanuel |url=https://iep.utm.edu/kantview/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2023-12-30 |archive-date=2023-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231219121801/https://web.archive.org/web/20231219121801/https://iep.utm.edu/kantview/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite web |last1=Johnson |first1=Robert |last2=Cureton |first2=Adam |title=Kant's Moral Philosophy |url=https://plato.stanford.edu/entries/kant-moral/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2023-12-30 |date=2022 |archive-date=2024-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201103437/https://web.archive.org/web/20240201103437/https://plato.stanford.edu/entries/kant-moral/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Junru |first1=Li |title=Governing China in the New Era |publisher=Foreign Languages Press |isbn=978-7-119-11413-2 |url=https://books.google.com/books?id=jaOZEAAAQBAJ&pg=PT87 |language=en |date=2019 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Kagan |first1=Shelly |title=Normative Ethics |date=1998 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-8133-0846-3 |language=en }} * {{Cite book |last1=Karenga |first1=Maulana |title=Maat, the Moral Ideal in Ancient Egypt: A Study in Classical African Ethics |date=2004 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-94753-4 |url=https://books.google.com/books?id=ams2OPbmHMUC&pg=PA175 |language=en |access-date=2023-12-19 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Kendall |first1=Sacha |chapter=13. Postmodern Ethics for Practice |editor-last1=Hugman |editor-first1=Richard |editor-last2=Carter |editor-first2=Jan |title=Rethinking Values and Ethics in Social Work |date=2017 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-137-45503-1 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=VyRIEAAAQBAJ&pg=PA195 |language=en |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Kerstein |first1=Samuel J. |editor1-last=Hill |editor1-first=Thomas E. |title=The Blackwell Guide to Kant's Ethics |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4443-0849-5 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Bqemab0aXx8C&pg=PA128 |language=en |chapter=Deriving the Supreme Moral Principle from Common Moral Ideas |date=2009 }} * {{Cite book |last1=Kivy |first1=Peter |title=Antithetical Arts: On the Ancient Quarrel Between Literature and Music |date=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-161575-7 |url=https://books.google.com/books?id=-c7ThZc5Rv0C&pg=PA238 |language=en |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite web |last1=Kraut |first1=Richard |title=Aristotle's Ethics |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-ethics/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2024-01-01 |date=2022 |archive-date=2022-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110125320/https://web.archive.org/web/20221110125320/https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-ethics/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite journal |last1=Krellenstein |first1=Marc |title=Moral Nihilism and Its Implications |journal=The Journal of Mind and Behavior |date=2017 |volume=38 |issue=1 |pages=75–90 |jstor=44631529 |url=https://www.jstor.org/stable/44631529 |issn=0271-0137 |access-date=2023-12-22 |archive-date=2023-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231220094748/https://web.archive.org/web/20231220094748/https://www.jstor.org/stable/44631529 |url-status=live |language=en }} * {{Cite journal |last1=Kriegel |first1=Uri |title=Normativity and Rationality: Bernard Williams on Reasons for Action |journal=Iyyun: The Jerusalem Philosophical Quarterly / עיון: רבעון פילוסופי |date=1999 |volume=48 |pages=281–292 |jstor=23352588 |issn=0021-3306 |language=en }} * {{Cite book |last1=Kumm |first1=Mattias |last2=Walen |first2=Alec D. |editor1-last=Huscroft |editor1-first=Grant |editor2-last=Miller |editor2-first=Bradley W. |editor3-last=Webber |editor3-first=Grégoire |title=Proportionality and the Rule of Law: Rights, Justification, Reasoning |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-95287-3 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=DXs9AwAAQBAJ&pg=PA81 |language=en |chapter=Human Dignity and Proportionality: Deontic Pluralism in Balancing |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Kupperman |first1=Joel J. |chapter=Axiological Ethics |editor1-last=Honderich |editor1-first=Ted |title=The Oxford Companion to Philosophy |date=2005 |publisher=Oxford University Press |url=https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |isbn=978-0-19-926479-7 |access-date=2023-12-19 |archive-date=2021-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129082636/https://web.archive.org/web/20210129082636/https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Kvalnes |first1=Øyvind |title=Communication Climate at Work: Fostering Friendly Friction in Organisations |date=2023 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-031-28971-2 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-28971-2_12 |language=en |chapter=Communication Ethics |pages=101–110 |doi=10.1007/978-3-031-28971-2_12 |access-date=2023-12-27 |archive-date=2023-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225095457/https://web.archive.org/web/20231225095457/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-28971-2_12 |url-status=live }} * {{Cite book |last1=LaFollette |first1=Hugh |editor1-last=LaFollette |editor1-first=Hugh |title=The Blackwell Guide to Ethical Theory |date=2007 |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-20119-9 |chapter=Pragmatic Ethics |url=https://www.hughlafollette.com/papers/pragmati.htm |access-date=2024-01-03 |archive-date=2023-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516141134/https://web.archive.org/web/20230516141134/https://www.hughlafollette.com/papers/pragmati.htm |url-status=live |language=en }} * {{Cite web |last1=Latus |first1=Andrew |title=Moral Luck |url=https://iep.utm.edu/moralluc/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2024-05-15 |archive-date=2024-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240616024446/https://web.archive.org/web/20240616024446/https://iep.utm.edu/moralluc/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite web |last1=Lazar |first1=Seth |title=War |url=https://plato.stanford.edu/entries/war/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2023-12-25 |date=2020 |archive-date=2023-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230809072207/https://web.archive.org/web/20230809072207/https://plato.stanford.edu/entries/war/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Lazari-Radek |first1=Katarzyna de |last2=Singer |first2=Peter |chapter=Parfit on Objectivity and 'The Profoundest Problem of Ethics' |editor-last1=Singer |editor-first1=Peter |title=Does Anything Really Matter?: Essays on Parfit on Objectivity |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-108439-3 |url=https://books.google.com/books?id=8jTjDQAAQBAJ |language=en |access-date=2023-12-26 }}{{Cbignore}} * {{Cite web |last1=Legg |first1=Catherine |last2=Hookway |first2=Christopher |title=Pragmatism |url=https://plato.stanford.edu/entries/pragmatism/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2023-12-31 |date=2021 |archive-date=2020-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008130434/https://web.archive.org/web/20201008130434/https://plato.stanford.edu/entries/pragmatism/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite web |last1=Leiter |first1=Brian |title=Nietzsche's Moral and Political Philosophy |url=https://plato.stanford.edu/entries/nietzsche-moral-political/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2024-05-15 |date=2021 |archive-date=2020-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609160628/https://web.archive.org/web/20200609160628/https://plato.stanford.edu/entries/nietzsche-moral-political/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/intermediategree00lidd/page/n353/mode/2up?view=theater |title=An Intermediate Greek-English Lexicon |year=1889 |publisher=Harper & Brothers |last1=Liddell |first1=Henry George |last2=Scott |first2=Robert |oclc=1146511662 |language=en }} * {{Cite book |last1=Linn |first1=Ruth |editor1-last=Puka |editor1-first=Bill |title=Moral Development: New Research in Moral Development |date=1994 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-8153-1552-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=vayVldaXP-0C&pg=PA330 |language=en |chapter=Moral Disobedience During the Lebanon War: What Can the Cognitive-Developmental Approach Learn from the Experience of Israeli Soldiers? |access-date=2024-01-04 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Lipson |first1=Carol S. |last2=Binkley |first2=Roberta A. |title=Rhetoric Before and Beyond the Greeks |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-8503-3 |url=https://books.google.com/books?id=uVt7c3UX-zMC&pg=PA80 |language=en |date=2012 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Lisska |first1=Anthony J. |editor1-last=Marenbon |editor1-first=John |title=The Oxford Handbook of Medieval Philosophy |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-024697-6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cgg1DQAAQBAJ&pg=PA635 |language=en |chapter=Natural Law |date=2015 }} * {{Cite web |last1=Littlejohn |first1=Ronnie |title=Chinese Philosophy: Overview of History |url=https://iep.utm.edu/chinese-philosophy-overview-of-history/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2023-06-12 |archive-date=2023-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601185554/https://web.archive.org/web/20230601185554/https://iep.utm.edu/chinese-philosophy-overview-of-history/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Lloyd |first1=Andrew |last2=Hansen |first2=John |editor1-last=O'Donohue |editor1-first=William |editor2-last=Ferguson |editor2-first=Kyle E. |title=Handbook of Professional Ethics for Psychologists: Issues, Questions, and Controversies |date=2003 |publisher=Sage |isbn=978-0-7619-1189-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=agwMiPq5R1QC&pg=PA21 |language=en |chapter=Philosophical Foundations of Professional Ethics |access-date=2024-01-07 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Lowe |first1=E. J. |title=The Oxford Companion to Philosophy |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-926479-7 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780199264797.001.0001/acref-9780199264797-e-1806 |language=en |chapter=ontology |date=2005 }} * {{Cite web |last1=Lutz |first1=Matthew |title=Moral Naturalism |url=https://plato.stanford.edu/entries/naturalism-moral/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2023-12-20 |date=2023 |archive-date=2019-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002234858/https://web.archive.org/web/20191002234858/https://web.archive.org/web/20191002234858/https://plato.stanford.edu/entries/naturalism-moral/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite journal |last1=Matsuba |first1=M. Kyle |last2=Murzyn |first2=Theresa |last3=Hart |first3=Daniel |title=A Model of Moral Identity |journal=Advances in Child Development and Behavior |date=2011 |volume=40 |pages=181–207 |doi=10.1016/b978-0-12-386491-8.00005-0 |pmid=21887962 |isbn=978-0-12-386491-8 |issn=0065-2407 |language=en }} * {{Cite book |last1=Mattila |first1=Janne |title=The Eudaimonist Ethics of al-Fārābī and Avicenna |date=2022 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-50691-6 |url=https://books.google.com/books?id=5rptEAAAQBAJ&pg=PA2 |language=en |access-date=2023-12-19 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Maxwell |first1=Bruce |editor1-last=Poff |editor1-first=Deborah C. |editor2-last=Michalos |editor2-first=Alex C. |title=Encyclopedia of Business and Professional Ethics |date=2023 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-030-22767-8 |chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-030-22767-8_1323 |language=en |chapter=Educational Ethics |pages=609–614 |doi=10.1007/978-3-030-22767-8_1323 |access-date=2023-12-27 |archive-date=2023-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231226125702/https://web.archive.org/web/20231226125702/https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-319-23514-1_1222-1 |url-status=live }} * {{Cite book |last1=McDonald |first1=Fritz J. |editor-last1=Makowski |editor-first1=Piotr |title=Praxiology and the Reasons for Action |date=2017 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-49716-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=zCAxDwAAQBAJ&pg=PT95 |language=en |chapter=4. Beyond Objectivism and Subjectivism |access-date=2023-12-26 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=McEwan |first1=Tom |title=Managing Values and Beliefs in Organisations |date=2001 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-273-64340-1 |url=https://books.google.com/books?id=7ebzqK53ay8C&pg=PA87 |language=en |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite web |last1=McNamara |first1=Paul |last2=Van De Putte |first2=Frederik |title=Deontic Logic |url=https://plato.stanford.edu/entries/logic-deontic/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2024-01-07 |date=2022 |archive-date=2024-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201103930/https://web.archive.org/web/20240201103930/https://plato.stanford.edu/entries/logic-deontic/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=McNaughton |first1=David |last2=Rawling |first2=Piers |chapter=Consequentialism |date=1998 |title=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/consequentialism/v-1 |language=en |isbn=978-0-415-25069-6 |access-date=2024-01-03 |archive-date=2024-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102135840/https://web.archive.org/web/20240102135840/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/consequentialism/v-1 |url-status=live }} * {{Cite book |last1=Medvecky |first1=Fabien |last2=Leach |first2=Joan |title=An Ethics of Science Communication |date=2019 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-030-32116-1 |url=https://books.google.com/books?id=NpO7DwAAQBAJ&pg=PA35 |language=en |access-date=2023-12-27 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Mendus |first1=Susan |chapter=The Marriage of True Minds |editor-last1=Morales |editor-first1=Maria H. |title=Mill's The Subjection of Women |date=2005 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-7425-3518-3 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=wYWGIpa7Qr4C&pg=PA141 |language=en |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Mentan |first1=Tatah |title=Understanding Contemporary Journalism: A Handbook of Principles and Practice |date=2022 |publisher=African Books Collective |isbn=978-9956-552-91-7 |url=https://books.google.com/books?id=OwbOEAAAQBAJ&pg=PA280 |language=en |access-date=2023-12-27 }}{{Cbignore}} * {{Cite journal |last1=Mesoudi |first1=Alex |last2=Danielson |first2=Peter |title=Ethics, Evolution and Culture |journal=Theory in Biosciences |date=2008 |volume=127 |issue=3 |pages=229–240 |doi=10.1007/s12064-008-0027-y |pmid=18357481 |s2cid=18643499 |issn=1611-7530 |language=en }} * {{Cite book |last1=Metselaar |first1=Suzanne |last2=Widdershoven |first2=Guy |title=Encyclopedia of Global Bioethics |date=2016 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-09483-0 |chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-319-09483-0_145 |language=en |chapter=Discourse Ethics |doi=10.1007/978-3-319-09483-0_145 |access-date=2024-01-03 |archive-date=2023-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231094932/https://web.archive.org/web/20231231094932/https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-319-09483-0_145 |url-status=live }} * {{Cite journal |last1=Meyer |first1=Kirsten |title=Moral Education Through the Fostering of Reasoning Skills |journal=Ethical Theory and Moral Practice |date=2023 |volume=27 |pages=41–55 |doi=10.1007/s10677-023-10367-3 |doi-access=free |issn=1572-8447 |language=en }} * {{Cite book |last1=Meynell |first1=Letitia |last2=Paron |first2=Clarisse |title=Applied Ethics Primer |date=2023 |publisher=Broadview Press |isbn=978-1-77048-899-1 |url=https://books.google.com/books?id=VrTFEAAAQBAJ&pg=PA11 |language=en |access-date=2023-12-27 }}{{Cbignore}} * {{Cite journal |last1=Milevski |first1=Voin |title=Weakness of will and motivational internalism |date=2017-02-17 |volume=30 |issue=1–2 |pages=44–57 |doi=10.1080/09515089.2016.1255317 |issn=1465-394X |url=https://philarchive.org/rec/MILWOW-2 |language=en }} * {{Cite book |last1=Miller |first1=Patrick D. |chapter=Divine Command and Beyond: The Ethics of the Commandments |editor-last1=Brown |editor-first1=William P. |title=The Ten Commandments: The Reciprocity of Faithfulness |date=2004 |publisher=Westminster John Knox Press |isbn=978-0-664-22323-6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=87hQ2AjcttEC&pg=PA13 |language=en |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Miller |first1=Christian B. |editor1-last=Miller |editor1-first=Christian B. |title=The Bloomsbury Handbook of Ethics |date=2023 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-350-21790-4 |url=https://books.google.com/books?id=iarPEAAAQBAJ |language=en |chapter=Overview of Contemporary Metaethics and Normative Ethical Theory |access-date=2023-12-22 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Mitcham |first1=Carl |title=Thinking Through Technology: The Path Between Engineering and Philosophy |date=2022 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-82539-7 |url=https://books.google.com/books?id=0uF-EAAAQBAJ&pg=PA101 |language=en |access-date=2023-12-27 }}{{Cbignore}} * {{Cite journal |author1-link=Susana Monsó |last1=Monsó |first1=Susana |last2=Benz-Schwarzburg |first2=Judith |last3=Bremhorst |first3=Annika |title=Animal Morality: What It Means and Why It Matters |journal=The Journal of Ethics |volume=22 |issue=3–4 |doi=10.1007/s10892-018-9275-3 |date=2018 |pages=283–310 |pmid=30930677 |pmc=6404642 |language=en }} * {{Cite web |last1=Moore |first1=Andrew |title=Hedonism |url=https://plato.stanford.edu/entries/hedonism/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2023-12-31 |date=2019 |archive-date=2018-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180918065934/https://web.archive.org/web/20180918065934/https://plato.stanford.edu/entries/hedonism/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Moreland |first1=J. P. |last2=Craig |first2=William Lane |title=Philosophical Foundations for a Christian Worldview |date=2017 |publisher=InterVarsity Press |isbn=978-0-8308-8917-4 |url=https://books.google.com/books?id=deDeDwAAQBAJ&pg=PA417 |language=en |access-date=2023-12-22 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last=Mulvaney |first=Robert J. |year=2009 |title=Classical Philosophical Questions |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-600652-7 |edition=13 |language=en }} * {{Cite web |last1=Murphy |first1=Mark |title=Theological Voluntarism |url=https://plato.stanford.edu/entries/voluntarism-theological/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2023-12-31 |date=2019 |archive-date=2019-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803214619/https://web.archive.org/web/20190803214619/https://plato.stanford.edu/entries/voluntarism-theological/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite web |last1=Murphy |first1=Mark |title=The Natural Law Tradition in Ethics |url=https://plato.stanford.edu/entries/natural-law-ethics/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2024-05-16 |date=2019a |archive-date=2023-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613203930/https://web.archive.org/web/20230613203930/https://web.archive.org/web/20230613203930/https://plato.stanford.edu/entries/natural-law-ethics/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Murthy |first1=K. V. Bhanu |title=Politics, Ethics and Social Responsibility of Business |publisher=Pearson Education India |isbn=978-93-325-0649-7 |url=https://books.google.com/books?id=tzhEBAAAQBAJ&pg=PA74 |language=en |date=2009 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Myers |first1=Jeff |last2=Noebel |first2=David A. |title=Understanding the Times: A Survey of Competing Worldviews |date=2015 |publisher=David C. Cook |isbn=978-0-7814-1378-7 |url=https://books.google.com/books?id=hzeACgAAQBAJ&pg=PA241 |language=en |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Nadkarni |first1=M. V. |title=Ethics for our Times: Essays in Gandhian Perspective: Second Edition |publisher=Oxford University Press India |isbn=978-0-19-908935-2 |url=https://books.google.com/books?id=aoM8DwAAQBAJ&pg=PT20 |language=en |date=2011 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Nagel |first1=Thomas |chapter=Ethics |editor1-last=Borchert |editor1-first=Donald |title=Encyclopedia of Philosophy |edition=2 |date=2006 |publisher=Macmillan |url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/philosophy/philosophy-terms-and-concepts/ethics |isbn=978-0-02-865790-5 |access-date=2024-01-07 |archive-date=2018-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180824071808/https://web.archive.org/web/20180824071808/https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/philosophy/philosophy-terms-and-concepts/ethics |url-status=live |language=en }} * {{Cite web |last1=Nelkin |first1=Dana K. |title=Moral Luck |url=https://plato.stanford.edu/entries/moral-luck/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2024-05-15 |date=2023 |language=en }} * {{Cite web |last1=Norlock |first1=Kathryn |title=Feminist Ethics |url=https://plato.stanford.edu/entries/feminism-ethics/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=2023-12-18 |date=2019 |archive-date=2018-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180911065001/https://web.archive.org/web/20180911065001/https://plato.stanford.edu/entries/feminism-ethics/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Norman |first1=Richard |chapter=Moral Philosophy, History of |editor1-last=Honderich |editor1-first=Ted |title=The Oxford Companion to Philosophy |date=2005 |publisher=Oxford University Press |url=https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |isbn=978-0-19-926479-7 |access-date=2023-12-19 |archive-date=2021-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129082636/https://web.archive.org/web/20210129082636/https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Ntuli |first1=P. Pitika |editor1-last=Hoppers |editor1-first=Catherine Alum Odora |title=Indigenous Knowledge and the Integration of Knowledge Systems: Towards a Philosophy of Articulation |publisher=New Africa Books |isbn=978-1-919876-58-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=h9HDYNhYqfAC&pg=PA59 |language=en |chapter=Indigenous Knowledge Systems and the African Renaissance |date=2002 }}{{Cbignore}} * {{Cite web |last1=O'Neill |first1=Onora |title=Kantian Ethics |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/kantian-ethics/v-1 |website=Routledge Encyclopedia of Philosophy |access-date=2023-12-30 |language=en |archive-date=2023-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230180032/https://web.archive.org/web/20231230180032/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/kantian-ethics/v-1 |url-status=live }} * {{Cite book |last1=O'Neill |first1=Onora |editor1-last=Becker |editor1-first=Lawrence C. |editor2-last=Becker |editor2-first=Charlotte B. |title=Encyclopedia of Ethics |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-35096-3 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=KfeOAQAAQBAJ&pg=PA423 |language=en |chapter=Duty and Obligation |access-date=2024-01-07 }}{{Cbignore}} * {{Cite web |author1=OED Staff |title=Morality, n. |url=https://www.oed.com/dictionary/morality_n?tl=true |website=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press |access-date=2024-05-15 |date=2002 |archive-date=2024-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240515172759/https://web.archive.org/web/20240515172759/https://www.oed.com/dictionary/morality_n?tl=true |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Ortiz |first1=Melba Vélez |title=Maatian Ethics in a Communication Context |date=2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-00-004831-5 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=he7QDwAAQBAJ&pg=PT7 |language=en |chapter=Preface |access-date=2023-12-19 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Pappu |first1=S. S. Rama Rao |chapter=Indian Philosophy of Law |title=The Philosophy of Law: An Encyclopedia |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-58277-7 |url=https://books.google.com/books?id=sn-qD-gCX18C |language=en |access-date=2023-06-10 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Parker |first1=Christine |last2=Evans |first2=Adrian |title=Inside Lawyers' Ethics |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-46128-3 |url=https://books.google.com/books?id=-3dVoptUyrwC&pg=PA22 |language=en |access-date=2023-12-27 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Patching |first1=Roger |last2=Hirst |first2=Martin |title=Journalism Ethics: Arguments and Cases for the Twenty-first Century |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-96374-5 |url=https://books.google.com/books?id=FFclAgAAQBAJ&pg=PA69 |language=en |access-date=2023-12-27 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Paul |first1=Richard W. |last2=Elder |first2=Linda |title=The Miniature Guide to Understanding the Foundations of Ethical Reasoning: Based on "Critical Thinking Concepts & Principles" |date=2005 |publisher=Foundation for Critical Thinking |isbn=978-0-944583-17-3 |edition=3. |language=en }} * {{Cite book |last1=Peppard |first1=Christiana Z. |editor1-last=Galston |editor1-first=A. W. |editor2-last=Peppard |editor2-first=Christiana Z. |title=Expanding Horizons in Bioethics |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4020-3061-1 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=qFBgL8b4_JgC&pg=PR18 |language=en |chapter=Introduction |date=2005 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Pera |first1=Silvia Angelina |last2=Tonder |first2=Susara Van |title=Ethics in Health Care |date=2005 |publisher=Juta and Company Ltd |isbn=978-0-7021-6679-2 |url=https://books.google.com/books?id=S11Eg3KjcOAC&pg=PA7 |language=en |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Perrett |first1=Roy W. |title=An Introduction to Indian Philosophy |date=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-85356-9 |url=https://books.google.com/books?id=q7wwCwAAQBAJ |language=en |access-date=2023-06-09 }}{{Cbignore}} * {{Cite web |last1=Petersen |first1=Thomas Søbirk |last2=Ryberg |first2=Jesper |title=Applied Ethics |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195396577/obo-9780195396577-0006.xml |website=Oxford Bibliographies |access-date=2023-12-23 |language=en |date=2022 |archive-date=2023-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228154631/https://web.archive.org/web/20231228154631/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195396577/obo-9780195396577-0006.xml |url-status=live }} * {{Cite book |last1=Peterson |first1=Anna L. |title=Works Righteousness: Material Practice in Ethical Theory |date=2020 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-753225-6 |url=https://academic.oup.com/book/40526/chapter-abstract/347844589?redirectedFrom=fulltext |language=en |chapter=4. Pragmatism and Ethics: The Path of Inquiry |access-date=2024-01-03 |archive-date=2023-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231125224/https://web.archive.org/web/20231231125224/https://academic.oup.com/book/40526/chapter-abstract/347844589?redirectedFrom=fulltext |url-status=live }} * {{Cite journal |last1=Pick |first1=Thomas |title=Moral Obligation |journal=Royal Institute of Philosophy Supplement |date=2004 |volume=54 |pages=159–185 |doi=10.1017/S1358246100008493 |s2cid=1105915 |issn=1755-3555 |language=en }} * {{Cite book |last1=Porter |first1=Burton |title=What the Tortoise Taught Us: The Story of Philosophy |date=2010 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-4422-0553-6 |url=https://books.google.com/books?id=KF6MauIHGKgC&pg=PA73 |language=en |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Post |first1=Stephen G. |editor1-last=Aviñó |editor1-first=Elvira del Pozo |title=Integralism, Altruism and Reconstruction: Essays in Honor of Pitirim A. Sorokin |date=2011 |publisher=Universitat de València |isbn=978-84-370-8362-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PnP6yF_3gfYC&pg=PA118 |language=en |chapter=Sorokin and the Therapeutic of Love: A Critical Assessment |access-date=2024-01-04 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Pritchard |first1=Duncan |title=What is this Thing Called Philosophy? |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-03746-8 |url=https://books.google.com/books?id=EoH_CwAAQBAJ&pg=PA5 |language=en |date=2015 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Proscurcin Junior |first1=Pedro |title=Der Begriff ēthos bei Homer: Beitrag zu einer philosophischen Interpretation |isbn=978-3-8253-6339-0 |oclc=891609972 |date=2014 |publisher=Universitätsverlag Winter |language=de }} * {{Cite web |last1=Puka |first1=William |title=Moral Development |url=https://iep.utm.edu/moraldev/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2024-01-03 |archive-date=2024-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103175822/https://web.archive.org/web/20240103175822/https://iep.utm.edu/moraldev/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite web |last1=Ranganathan |first1=Shyam |title=Ramanuja |url=https://iep.utm.edu/ramanuja/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2023-12-18 |archive-date=2020-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200212154759/https://web.archive.org/web/20200212154759/https://www.iep.utm.edu/ramanuja/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite journal |last1=Reilly |first1=R. |title=Socrates' Moral Paradox |journal=The Southwestern Journal of Philosophy |date=1977 |volume=8 |issue=1 |pages=101–107 |doi=10.5840/swjphil19778110 |issn=0038-481X |language=en }} * {{Cite book |last1=Rendtorff |first1=J. D. |editor1-last=Chadwick |editor1-first=Ruth |title=Encyclopedia of Applied Ethics |date=1998 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-373932-2 |edition=2 |chapter=Business Ethics, Overview |language=en }} * {{Cite journal |last1=Ribino |first1=Patrizia |last2=Lodato |first2=Carmelo |title=A Norm Compliance Approach for Open and Goal-Directed Intelligent Systems |journal=Complexity |date=2019 |volume=2019 |pages=1–20 |article-number=7895875 |doi=10.1155/2019/7895875 |doi-access=free |issn=1099-0526 |language=en }} * {{Cite book |last1=Rice |first1=Stanley A. |title=Encyclopedia of Evolution |date=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-1005-9 |url=https://books.google.com/books?id=YRcAVvmE6eMC&pg=PA153 |language=en |access-date=2024-01-04 }}{{Cbignore}} * {{Cite web |last1=Ridge |first1=Michael |title=Moral Non-Naturalism |url=https://plato.stanford.edu/entries/moral-non-naturalism/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2023-12-20 |date=2019 |archive-date=2024-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240224195405/https://web.archive.org/web/20240224195405/https://plato.stanford.edu/entries/moral-non-naturalism/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite web |last1=Ridge |first1=Michael |last2=McKeever |first2=Sean |title=Moral Particularism and Moral Generalism |url=https://plato.stanford.edu/entries/moral-particularism-generalism/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=2026-05-12 |date=2023 |language=en }} * {{Cite web |last1=Rini |first1=Regina A. |title=Morality and Cognitive Science |url=https://iep.utm.edu/m-cog-sc/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2023-09-07 |archive-date=2023-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230907173628/https://web.archive.org/web/20230907173628/https://iep.utm.edu/m-cog-sc/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Robson |first1=Gregory J. |last2=Tsou |first2=Jonathan Y. |title=Technology Ethics: A Philosophical Introduction and Readings |date=2023 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-00-083023-1 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3gumEAAAQBAJ&pg=PT16 |language=en |access-date=2023-12-27 |chapter=Introduction }}{{Cbignore}} * {{Cite web |last1=Rosati |first1=Connie S. |title=Moral Motivation |url=https://plato.stanford.edu/entries/moral-motivation/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2023-12-21 |date=2016 |archive-date=2023-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716015931/https://web.archive.org/web/20230716015931/https://plato.stanford.edu/entries/moral-motivation/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Roser |first1=Domic |last2=Seidel |first2=Christian |title=Climate Justice: An Introduction |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-317-20953-9 |url=https://books.google.com/books?id=gislDwAAQBAJ&pg=PR1 |language=en |date=2016 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Rudy-Hiller |first1=Fernando |editor1-last=Vargas |editor1-first=Manuel |editor2-last=Doris |editor2-first=John |title=The Oxford Handbook of Moral Psychology |date=2022 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-887171-2 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=j81kEAAAQBAJ&pg=PA509 |language=en |chapter=27. The Moral Psychology of Moral Responsibility |access-date=2024-01-04 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Ryberg |first1=Jesper |title=Applied Ethics: Oxford Bibliographies Online Research Guide |date=2010 |publisher=Oxford University Press, USA |isbn=978-0-19-980865-6 |url=https://books.google.com/books?id=ZsCRosM367gC&pg=PA3 |language=en |access-date=2023-12-27 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Sajoo |first1=Amyn |title=Muslim Ethics: Emerging Vistas |date=2008 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-0-85771-495-4 |url=https://books.google.com/books?id=C7aKDwAAQBAJ&pg=PA60 |language=en |access-date=2023-12-19 }}{{Cbignore}} * {{Cite web |last1=Sander-Staudt |first1=Maureen |title=Care Ethics |url=https://iep.utm.edu/care-ethics/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2023-12-31 |archive-date=2022-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220604150028/https://web.archive.org/web/20220604150028/https://iep.utm.edu/care-ethics/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Sandler |first1=R. |editor1-last=Chadwick |editor1-first=Ruth |title=Encyclopedia of Applied Ethics |date=1998 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-373932-2 |edition=2 |chapter=Environmental Ethics, Overview |language=en }} * {{Cite book |last1=Satyanarayana |first1=Y. V. |title=Ethics: Theory and Practice |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-9287-2 |url=https://books.google.com/books?id=gjiBTNR1g0kC&pg=PT76 |language=en |date=2009 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Sayre-McCord |first1=Geoffrey |editor1-last=Sayre-McCord |editor1-first=Geoffrey |title=Essays on Moral Realism |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-9541-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-msmrkE-67IC&pg=PA10 |language=en |chapter=Introduction: The Many Moral Realisms |date=1988 }}{{Cbignore}} * {{Cite web |last1=Sayre-McCord |first1=Geoff |title=Metaethics |url=https://plato.stanford.edu/entries/metaethics/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2023-12-19 |date=2023 |archive-date=2023-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712062506/https://web.archive.org/web/20230712062506/https://plato.stanford.edu/entries/metaethics/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite web |last1=Sayre-McCord |first1=Geoff |title=Moral Realism |url=https://plato.stanford.edu/entries/moral-realism/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2023-12-19 |date=2023a |archive-date=2020-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423021516/https://web.archive.org/web/20200423021516/https://web.archive.org/web/20200423021516/https://plato.stanford.edu/entries/moral-realism/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite web |last1=Schroeder |first1=Doris |title=Evolutionary Ethics |url=https://iep.utm.edu/evol-eth/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2024-01-04 |archive-date=2023-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928042720/https://web.archive.org/web/20230928042720/https://web.archive.org/web/20230928042720/https://iep.utm.edu/evol-eth/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite web |last1=Schroeder |first1=Mark |title=Value Theory |url=https://plato.stanford.edu/entries/value-theory/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2024-01-03 |date=2021 |archive-date=2024-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201103939/https://web.archive.org/web/20240201103939/https://plato.stanford.edu/entries/value-theory/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite web |last1=Shaver |first1=Robert |title=Egoism |url=https://plato.stanford.edu/entries/egoism/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2023-12-31 |date=2023 |archive-date=2022-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324001213/https://web.archive.org/web/20220324001213/https://plato.stanford.edu/entries/egoism/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite web |last1=Simpson |first1=David L. |title=Ross, William David |url=https://iep.utm.edu/ross-wd/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2024-01-03 |archive-date=2019-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190620123622/https://web.archive.org/web/20190620123622/https://www.iep.utm.edu/ross-wd/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Sims |first1=Ronald R. |title=A Contemporary Look at Business Ethics |date=2017 |publisher=IAP |isbn=978-1-68123-956-9 |url=https://books.google.com/books?id=J6csDwAAQBAJ&pg=PA6 |language=en |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Sinclair |first1=Rebekah |editor1-last=Dhillon |editor1-first=Jaskiran |title=Indigenous Resurgence: Decolonialization and Movements for Environmental Justice |publisher=Berghahn Books |isbn=978-1-80073-247-6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=yhwrEAAAQBAJ&pg=PA96 |language=en |chapter=Righting Names: The Importance of Native American Philosophies of Naming for Environmental Justice |date=2022 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Singer |first1=Peter |title=Famine, Affluence, and Morality |date=2016 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-021920-8 |language=en }} * {{Cite book |last1=Sinha |first1=Jai B. P. |title=Psycho-Social Analysis of the Indian Mindset |publisher=Springer India |isbn=978-81-322-1804-3 |url=https://books.google.com/books?id=Vp_cBAAAQBAJ&pg=PA81 |language=en |date=2014 }}{{Cbignore}} * {{Cite web |last1=Sinnott-Armstrong |first1=Walter |title=Moral Skepticism |url=https://plato.stanford.edu/entries/skepticism-moral/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2023-12-21 |date=2019 |archive-date=2019-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806135129/https://web.archive.org/web/20190806135129/https://plato.stanford.edu/entries/skepticism-moral/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite web |last1=Sinnott-Armstrong |first1=Walter |title=Consequentialism |url=https://plato.stanford.edu/entries/consequentialism/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2023-12-28 |date=2023 |archive-date=2023-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230618171402/https://web.archive.org/web/20230618171402/https://plato.stanford.edu/entries/consequentialism/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite web |last1=Skelton |first1=Anthony |title=William David Ross |url=https://plato.stanford.edu/entries/william-david-ross/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2024-07-28 |date=2022 |archive-date=2020-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201219232723/https://web.archive.org/web/20201219232723/https://plato.stanford.edu/entries/william-david-ross/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Skirbekk |first1=Gunnar |last2=Gilje |first2=Nils |title=A History of Western Thought: From Ancient Greece to the Twentieth Century |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-22604-6 |url=https://books.google.com/books?id=_I00e3SQAwMC&pg=PA81 |language=en |date=2017 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Slingerland |first1=Edward |title=Effortless Action: Wu-wei As Conceptual Metaphor and Spiritual Ideal in Early China |date=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-987457-6 |url=https://books.google.com/books?id=gSReaja3V3IC&pg=PA77 |language=en |access-date=2023-12-19 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Slote |first1=Michael |chapter=Utilitarianism |editor1-last=Honderich |editor1-first=Ted |title=The Oxford Companion to Philosophy |date=2005 |publisher=Oxford University Press |url=https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |isbn=978-0-19-926479-7 |access-date=2023-12-19 |archive-date=2021-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129082636/https://web.archive.org/web/20210129082636/https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Slote |first1=Michael |chapter=Virtues |editor1-last=Honderich |editor1-first=Ted |title=The Oxford Companion to Philosophy |date=2005a |publisher=Oxford University Press |url=https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |isbn=978-0-19-926479-7 |access-date=2023-12-19 |archive-date=2021-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129082636/https://web.archive.org/web/20210129082636/https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Smith |first1=Kimberly K. |title=Exploring Environmental Ethics: An Introduction |date=2018 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-77395-7 |url=https://books.google.com/books?id=LFBVDwAAQBAJ&pg=PA36 |language=en |access-date=2023-12-27 }}{{Cbignore}} * {{Cite web |last1=Smith |first1=Barry |last2=Thomas |first2=Alan |title=Axiology |url=https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/axiology/v-1 |website=Routledge Encyclopedia of Philosophy |access-date=2024-01-03 |language=en |archive-date=2023-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231130132059/https://web.archive.org/web/20231130132059/https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/axiology/v-1 |url-status=live }} * {{Cite book |last1=Sorabji |first1=Richard |last2=Rodin |first2=David |editor1-last=Sorabji |editor1-first=Richard |editor2-last=Rodin |editor2-first=David |title=The Ethics of War: Shared Problems in Different Traditions |date=2007 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=978-0-7546-5448-3 |edition=Repr |chapter=Introduction |language=en }} * {{Cite book |last1=Stecker |first1=Robert |editor1-last=Skorupski |editor1-first=John |title=The Routledge Companion to Ethics |date=2010 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-96421-3 |url=https://books.google.com/books?id=wYHFBQAAQBAJ |language=en |chapter=Ethics and Aesthetics |access-date=2024-01-04 }}{{Cbignore}} * {{Cite web |last1=Stephens |first1=William O. |title=Stoic Ethics |url=https://iep.utm.edu/stoiceth/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2024-06-15 |language=en }} * {{Cite book |last1=Stoljar |first1=Samuel |title=An Analysis of Rights |date=1984 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-17607-6 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-349-17607-6_4 |language=en |chapter=Rights and Duties |pages=36–50 |doi=10.1007/978-1-349-17607-6_4 |access-date=2024-01-07 |archive-date=2018-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617220103/https://web.archive.org/web/20180617220103/https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-1-349-17607-6_4 |url-status=live }} * {{Cite book |last1=Suikkanen |first1=Jussi |title=Contractualism |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-58711-2 |url=https://books.google.com/books?id=343mDwAAQBAJ&pg=PA24 |language=en |date=2020 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Sullivan |first1=Barbara |editor1-last=Carney |editor1-first=Terry |editor2-last=Ramia |editor2-first=Gaby |editor3-last=Yeatman |editor3-first=Anna |title=Contractualism and Citizenship |date=2001 |publisher=Federation Press |isbn=978-1-86287-366-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=1vkgWX7GRr0C&pg=PA118 |language=en |chapter='It's All in the Contract': Rethinking Feminist Critiques of Contract |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Sulmasy |first1=Daniel P. |last2=Sugarman |first2=Jeremy |editor1-last=Sugarman |editor1-first=Jeremy |editor2-last=Sulmasy |editor2-first=Daniel P. |title=Methods in Medical Ethics |edition=2 |date=2010 |publisher=Georgetown University Press |isbn=978-1-58901-623-1 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=QPvoTjDn0B4C&pg=PA11 |language=en |chapter=The Many Methods of Medical Ethics (Or, Thirteen Ways of Looking at a Blackbird) |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Sydnor |first1=Jon Paul |title=Ramanuja and Schleiermacher: Toward a Constructive Comparative Theology |date=2012-03-29 |publisher=James Clarke & Company Limited |isbn=978-0-227-90035-2 |url=https://books.google.com/books?id=aIviDwAAQBAJ&pg=PA20 |language=en |access-date=2023-09-07 }}{{Cbignore}} * {{Cite web |last1=Talbert |first1=Matthew |title=Moral Responsibility |url=https://plato.stanford.edu/entries/moral-responsibility/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2024-01-07 |date=2019 |archive-date=2024-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201103819/https://web.archive.org/web/20240201103819/https://plato.stanford.edu/entries/moral-responsibility/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=ten Have |first1=Henk |last2=Patrão Neves |first2=Maria do Céu |title=Dictionary of Global Bioethics |date=2021 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-030-54161-3 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-54161-3_310 |language=en |chapter=Information Ethics |doi=10.1007/978-3-030-54161-3_310 |s2cid=241302927 |access-date=2023-12-27 |archive-date=2023-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225095501/https://web.archive.org/web/20231225095501/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-54161-3_310 |url-status=live }} * {{Cite book |last1=Thapar |first1=Romila |title=Ancient Indian Social History: Some Interpretations |date=1978 |publisher=Orient Blackswan |isbn=978-81-250-0808-8 |url=https://books.google.com/books?id=fK3VTUrWsD0C&pg=PA48 |language=en |access-date=2023-12-19 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Thoma |first1=Stephen J. |editor-last1=Mower |editor-first1=Deborah |editor-last2=Robison |editor-first2=Wade L. |editor-last3=Vandenberg |editor-first3=Phyllis |title=Developing Moral Sensitivity |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-49841-4 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SqBhCQAAQBAJ&pg=PA230 |language=en |chapter=13 A Neo-Kohlbergian Tale of Two Sensitivities |access-date=2024-01-04 }}{{Cbignore}} * {{Cite web |last1=Thomas |first1=Alan |title=Normative Ethics |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195396577/obo-9780195396577-0082.xml |website=Oxford Bibliographies |language=en |access-date=2023-12-28 |date=2022 |archive-date=2024-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201103939/https://web.archive.org/web/20240201103939/https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195396577/obo-9780195396577-0082.xml |url-status=live }} * {{Cite web |last1=Tsu |first1=Peter Shiu-Hwa |title=Moral Particularism |url=https://iep.utm.edu/morlpat/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2026-05-12 |language=en }} * {{Cite book |last1=Tzafestas |first1=Spyros G. |title=Roboethics: A Navigating Overview |date=2015 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-21714-7 |url=https://books.google.com/books?id=EdpECgAAQBAJ&pg=PA2 |language=en |access-date=2023-12-27 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Verhoeven |first1=F. R. J. |title=Islam: Its Origin and Spread in Words, Maps and Pictures |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-54091-4 |url=https://books.google.com/books?id=RYpTAQAAQBAJ&pg=PA27 |language=en |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Vogt |first1=Katja Maria |title=Desiring the Good: Ancient Proposals and Contemporary Theory |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-069248-3 |url=https://books.google.com/books?id=DXAuDwAAQBAJ&pg=PA42 |language=en |access-date=2024-01-10 }}{{Cbignore}} * {{Cite web |last1=Wenar |first1=Leif |title=John Rawls |url=https://plato.stanford.edu/entries/rawls/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2023-12-26 |date=2021 |archive-date=2018-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923083531/https://web.archive.org/web/20180923083531/https://plato.stanford.edu/entries/rawls/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Werner |first1=Preston |chapter=Getting a Moral Thing into a Thought: Metasemantics for Non-Naturalists |editor-last1=Shafer-Landau |editor-first1=Russ |title=Oxford Studies in Metaethics |volume=15 |date=2020 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-260331-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=rWjxDwAAQBAJ&pg=PA148 |language=en |access-date=2023-12-22 }}{{Cbignore}} * {{Cite web |last1=Westacott |first1=Emrys |title=Moral Relativism |url=https://iep.utm.edu/moral-re/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2023-12-19 |archive-date=2023-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231216115535/https://web.archive.org/web/20231216115535/https://iep.utm.edu/moral-re/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite web |last1=Williams |first1=Garrath |title=Praise and Blame |url=https://iep.utm.edu/blame-and-praise/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2024-01-07 |archive-date=2023-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231130065131/https://web.archive.org/web/20231130065131/https://iep.utm.edu/blame-and-praise/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite web |last1=Wilson |first1=Scott D. |title=Animals and Ethics |url=https://iep.utm.edu/animals-and-ethics/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2023-12-24 |archive-date=2023-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230715062727/https://web.archive.org/web/20230715062727/https://iep.utm.edu/animals-and-ethics/ |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Winkler |first1=E. R. |editor1-last=Chadwick |editor1-first=Ruth |title=Encyclopedia of Applied Ethics |date=1998 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-373932-2 |edition=2 |chapter-url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/B9780123739322000168 |chapter=Applied Ethics, Overview |access-date=2023-12-27 |archive-date=2023-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231223101553/https://web.archive.org/web/20231223101553/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/B9780123739322000168 |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Wolfendale |first1=Jessica |title=Torture and the Military Profession |date=2007 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-59280-3 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230592803_4 |language=en |chapter=Professional Ethics and the Military |pages=47–76 |doi=10.1057/9780230592803_4 |access-date=2023-12-27 |archive-date=2023-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225141202/https://web.archive.org/web/20231225141202/https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230592803_4 |url-status=live }} * {{Cite web |last1=Woollard |first1=Fiona |last2=Howard-Snyder |first2=Frances |title=Doing Vs. Allowing Harm |url=https://plato.stanford.edu/entries/doing-allowing/#TrolProb |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2023-09-07 |date=2022 |archive-date=2023-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005193642/https://web.archive.org/web/20231005193642/https://plato.stanford.edu/entries/doing-allowing/#TrolProb |url-status=live |language=en }} * {{Cite book |last1=Wu |first1=Jiyun |last2=Wokutch |first2=Richard E. |editor1-last=Kolb |editor1-first=Robert W. |title=Encyclopedia of Business Ethics and Society |date=2008 |publisher=Sage |isbn=978-1-4129-1652-3 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5m9yq0Eu-vsC&pg=PT474 |language=en |chapter=Confucianism |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Yount |first1=Lisa |title=Animal Rights |date=2007 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-3063-7 |url=https://books.google.com/books?id=R4jQ_upQZroC&pg=PA26 |language=en |access-date=2023-12-27 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Zhang |first1=Feng |chapter=The Conception of Morality in Moral Realism |editor-last1=Xuetong |editor-first1=Yan |editor-last2=Yuanyuan |editor-first2=Fang |title=The Essence of Interstate Leadership: Debating Moral Realism |date=2023 |publisher=Policy Press |isbn=978-1-5292-3263-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2ka8EAAAQBAJ&pg=PA96 |language=en |access-date=2024-01-03 }}{{Cbignore}} * {{Cite book |last1=Zimmerman |first1=Michael J. |editor1-last=Hirose |editor1-first=Iwao |editor2-last=Olson |editor2-first=Jonas |title=The Oxford Handbook of Value Theory |date=2015 |publisher=Oxford university press |isbn=978-0-19-995930-3 |chapter=Value and Normativity |language=en }} * {{Cite web |last1=Zimmerman |first1=Michael J. |last2=Bradley |first2=Ben |title=Intrinsic Vs. Extrinsic Value |url=https://plato.stanford.edu/entries/value-intrinsic-extrinsic/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2024-01-03 |date=2019 |archive-date=2024-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922164656/https://web.archive.org/web/20240922164656/https://plato.stanford.edu/entries/value-intrinsic-extrinsic/ |url-status=live |language=en }} {{Refend}} == Lidhje të jashtme == * [https://philpapers.org/browse/meta-ethics Meta-etika] te PhilPapers * [https://philpapers.org/browse/normative-ethics Etika normative] te PhilPapers * [https://philpapers.org/browse/applied-ethics Etika e aplikuar] te PhilPapers * [https://www.inphoproject.org/taxonomy/2243 Taksonomia e InPhO-së] te InPhO {{Commonskat|Ethics|Etika}} {{Authority control}} [[Kategoria:Etikë| ]] ongitleie2hzrh2xejbkw8q6rtwpegv 0 24878 3059143 2941853 2026-10-23T20:44:42Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3059143 wikitext text/x-wiki [[Figura:Maximgrek.jpg|thumb|right|300px|Mihal Trivoli-Artioti, ndryshe Maksim Greku ([[1475]]-[[1556]]).]] '''Mihal Artioti''' siç është quajtur në vendlindje, apo '''Mihal Trivoli''' siç e quajnë në studime të ndryshme, - që duhet të jetë mbiemri i saktë i tij - ka lindur në nje familje shqiptare të kulturuar rreth vitit [[1475]], (në një botim gjerman "Legende vom Heiligen Maxim Grek<ref>{{Cite web|url=http://www.cameriainstitute.org/figurat/maksim%20artioti.pdf|title=Kopje e arkivuar|url-status=dead|access-date=16 tetor 2010|archive-date=29 dhjetor 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091229045300/http://www.cameriainstitute.org/figurat/maksim%20artioti.pdf}}</ref>" konsiderohet i ditëlindjes [[1480]], edhe në botimet ruse konsiderohet i njëjti vit) ne qytetin shqiptar [[Artë]] që ishte pushtuar nga osmanët në vitin [[1449]]. Prindërit e tij, Emanuel dhe Irena Trivoli, që konsideroheshin njerëz të ditur për kohen e që kishin lidhje me personalitete të kulturës në [[Italia|Itali]], u kujdesën që i biri të mësonte në shkollat humaniste evropiane. Kështu Mihalin e ri në vitin [[1492]] (sipas botimi të [[Wolfang Heller]] [[1993]]) e dërguan me studime në Itali e më pas në [[Parisi|Paris]], [[Franca|France]] dhe sipas hamendjeve të studiuesve edhe në [[Spanja|Spanjë]]. Në Itali qëndroi për shumë vjet ku studioi [[Arti|artet]] si dhe ndoqi studime ne fushën e [[morali]]t, [[Drejtësia|drejtësisë]], [[Filozofia|filozofisë]] dhe dijeve të tjera. Mori mësime humaniste në [[Firenca|Firence]] nga Angiolo Poliziano (1454-1494), Marsilio Ficino ( 1433-1499), [[Giovanni Pico della Mirandola]] (1463-1494), studjoi ne [[Bolonja]], [[Milano]], ndërsa ne Universitetin e qytetit [[Padova]], ku ai ndiqte studimet, jepte mësime bashkëkombasi i tij, filozofi, [[historia]]ni e [[Astronomia|astronomi]] i madh me prejardhje shqiptare [[Leonik Tomeu]] (1456-1531, mësues gjithashtu i [[Koperniku]]t). Mihal Trivoli-Artioti qëndroi edhe ne [[Venediku|Venedik]] ku zhvillonin veprimtarinë e tyre figura të njohura me origjinë shqiptare si shkrimtari [[Marin Barleti]], humanisti [[Marin Beçikemi]] dhe piktori i famshëm i Rilindjes [[Viktor Karpaci]]. Ne këtë qytet, ai bashkëpunoi me tipografin klasik venecian Aldo Manuzio. Gjatë kohës që ishte në Itali, Mihal Trivoli - Artioti bie nën ndikimin e ideve te [[Savonarola|Savonarolës]]. Krahas marrjes së mësimeve humaniste ngulmoi për kalitjen e karakterit te tij, duke bërë nje jetë stoike. Ne vitin [[1502]], ne Firence u fut nen urdhërin katolik [[Domenikanët|dominikan]]. Ndërsa ne vitin [[1506]] futet ne urdhrin e murgjeve ortodoks te [[Manastiri (Feja)|manastiri]]t të famshëm Vatoped në [[Mali i Shenjtë|malin i Shenjtë]], i njohur për jetën e mundimshme e te shkëputur nga bota, prej të cilit kane dale 43 [[Shenjtori|shenjtorë]] të ortodoksisë, dhe sipas botimit të vetë këtij manastiri, "Manastiri i madh i Vatopedit" Mali i Shenjtë, 1998, në dy volume, 744 faqe, nder figurat më kryesore historike ka qenë Mihal Trivoli. Rreth vitit [[1516]] ai u kthye në Artë, por në qytetin e tij ishte e pamundur të zhvillonte veprimtari për shkak të kushteve të rënda të pushtimit. Kur [[Knjazi]] i [[Moska|Moskës]], [[Vasili i III]] Ivanoviç kërkoi një letrar të shquar e njeri të ditur për përkthimin e shkrimeve të shenjta që kishte marre nga [[Bizanti]], Mihali e pranoi ftesën dhe pas një qëndrimi në [[Krime]] për te mësuar [[Rusishtja|rusishten]], me 4 mars [[1518]] arriti në Moskë ku u prit me nderime dhe ìu vu në dispozicion biblioteka e pasur e këtij qyteti. Që në fillim ai u mor me përkthimet fetare te [[Psalmi|psalmeve]] si dhe rishikimet e teksteve fetare të përkthyera më parë prej të tjerëve nga [[latinishtja]], por tashmë duke pasur për bazë origjinalet në [[Greqishtja|greqisht]]. Në Rusi mori një emër te ri, Maksim ''Greku'', mbase për shkakun se ai ishte një interpretues, njohës e përkthyes i kulturës antike dhe bizantine, dhe me këtë emër do te njihet si në studimet e shumta te tij por edhe në studimet e botimet e autorëve të ndryshëm mbi të. [[Skeda:Psh artioti.gif|thumb|left|Nga [[Pjerin Sheldija]] ]] Veprimtaria e parë humaniste që bëri në Moskë që hapja e një shkolle nën shembullin e shkollave ku kishte studiuar ne Itali. Ai dëshironte të sillte në këtë vend të prapambetur frymën e ideve të Rilindjes Evropiane, duke u bërë botërisht i njohur si humanisti i parë në Rusi. Në kohën e Ivanit të Tmerrshëm hapi të parën shtypshkronjë të rregullt dhe me shkrimet e tij publicistike ai i dha popullaritet zbulimeve te reja gjeografike të epokës (zbulimi i Amerikës nga Kolombi mbërriti disa vjet mbrapa në Rusi) duke afruar dukshëm Rusinë me zhvillimet evropiane, çfarë nuk u pa me sy të mirë nga ato forca që përfaqësonin mentalitete të vjetra. Në atë kohë, në Rusi kishte dy grupime që ishin në kundërshtim me njeri-tjetrin, grupimi aristokrat konservator dhe ai liberal. I bashkuar me këtë të fundit për shkak të karakterit humanist të ideve të tij, ai do të behej objekt sulmesh e ndjekjesh madje publike. Duke qenë më i fuqishëm, grupimi konservator arriti edhe ta arrestojë në [[1525]] dhe e mbyllin në kështjellën manastir të Volokolamskut. Në vitin [[1531]] do t'i bënin sërisht një gjyq me padinë si heretik dhe se kishte keqinterpretuar përkthimet biblike nga greqishtja në rusisht. Nga viti [[1531]] deri në vitin [[1551]] e izolojnë në manastirin Otrou në Tain. Por internimet nuk do t'i ndahen. Fundin e jetës do t'a kalonte në manastirin Trini Sergiev dhe mjaft kohë i ndaluar të lexonte e shkruante. Kërkesën këmbëngulëse te Maksim Grekut që në pleqërinë e tij të thellë t'a lejonin që të kthehej në atdheun e tij, në [[Epiri|Epir]], Knjazi i Moskës ìa refuzoi me pretekstin se duke qenë njeri i ditur e i zgjuar, që di aq shumë për Rusine, ai do të përhapte të vërtetën në të gjithe boten. Është për të vënë në dukje se ai shkroi veç të tjerash edhe për vendlindjen e vet Arbërinë-Epirin dhe për kohën e bëmat e [[Gjergj Kastrioti]]t - Skenderbeut. Kështu Mihal Trivoli-Artioti (Maksim Greku), njeriu më i ditur dhe humanisti më i madh i Rusisë, që përçoi idetë e mëdha të [[Rilindja Evropiane]] në atë vend, në përpjekje të jashtëzakonshme për t'a bërë atë pjesë e asaj kulture, u dënua t'a kalojë jetën në internime të pafundme, por me një krenari e dinjitet te palëkundur e të admirueshem, sepse nuk hoqi dorë deri në frymën e fundit prej ideve të ndritura të kulturës e të dijeve që kishin përfshirë kontinentin dhe hapnin një epokë të re për njerëzimin. Edhe pse rreth 80 vjeçar, i lodhur e i dërrmuar nga jeta e vështirë, vdiq i papërkulur në idete e veta te ndritura, i vetmuar e ne internim ne Trinita Sergiev, me 21 janar te vitin 1556. Duhej te kalonin afro pese shekuj qe shqiptari i Artës, Mihal Trivoli - Artioti, nen emrin e rusifikuar Maksim (Greku), te shpallej ne mënyre triumfuese prej Sinodit te Shejte, si Shenjtori i Ortodoksisë Ruse ne vitin [[1988]]. Por gjithsesi, sido që të mbiquhet, te gjithë studiuesit seriozë, shqiptarë dhe të huaj nepër epoka (madje edhe vete studiuesit rusë, ne nje Fjalor enciklopedik, botuar nga "Ruskoje sllovo" të vitit [[1996]]) e kanë konsideruar dhe e konsiderojne Mihal Trivolin - shenjtorin e ortodoksisë Maksim Greku - si arbërin/epiriotin (shqiptarin) nga Arta. Mihail Artioti, ishte humanist i madh që dha një kontribut të jashtëzakonshëm në mendimin intelektual humanist të Rusisë. E mund te konsiderohet në mënyrë te padyshimtë me i shquari ne Rusinë e kohës, sepse ai zhvilloi një veprimtari të gjerë filozofike, [[Pedagogjia|pedagogjike]], [[Etika|etike]], [[Publicistika|publicistike]] si dhe në fushën e përkthimeve, duke qenë autor i me shumë se 150 veprave e studimeve në fushat e [[Teologjia|teologjisë]], filozofisë, pedagogjisë e shkencave humane. * Në faqen përfaqsuse në Internet të Ambasadës Amerikane ne Moske "US - Rusian Relations-timeline", që në krye thuhet se, "I pari që e ka bërë të njohur publikisht zbulimin e Amerikës tek rusët ka qenë Maksim Greku në vitin 1540.<ref>http://www.moscow.usembasy.gov/links/history.php{{Lidhje e vdekur}}{{Lidhje e thyer}}</ref> * Edhe sot e kësaj dite konsiderohet ndër përkthyesit më të mëdhej të botes, sipas Proel (Promotora Espanjola de Linguistika).<ref>[http://www.proel.org./traductores/maksim/htm]{{Lidhje e vdekur}}{{Lidhje e thyer}}</ref> == Burimi i të dhënave == {{reflist}} * Autor i shkrimit: Kolec Traboini [https://web.archive.org/web/20070928165402/http://www.traboini.com/al/public_40.html] , nga libri "E vërteta përveluese e Aristidh Kolias" esé, faqe 151-155, Tirane, Albania 2005. * Referim dytësore: Botuar në gazeten ILLYRIA New York, Nr.1334, 16-19 prill 2004 [https://web.archive.org/web/20070928165402/http://www.traboini.com/al/public_40.html] <references/> [www.moscow.usembasy.gov/links/history.php] [www.proel.org./traductores/maksim/htm] == Lidhjet e jashtme == * [http://maksimthegreek.blogspot.com/ Maksim the Greek + Maximus the Greek + Максим Грек] {{DEFAULTSORT:Trivoli, Mihal}} [[Kategoria:Shenjtorë ortodoksë]] d31g6marv7j6u2lqpbgq7sug9ooz7rv 4 26026 3059189 3058726 2026-10-24T04:16:29Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Wikipedia:Kuvendi/Arkivi 24]] 3059189 wikitext text/x-wiki {{Wikipedia:Kuvendi/Hyrja}} {{TOC left}} {{Clear}} {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Wikipedia:Kuvendi/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 24 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} <!-- Skruani vetëm nën këtë vizë.--> <!-- ________________________________________________________________________________________ --> == Përmirësime teknike == Përshëndetje! Siç mund ta keni vënë re, të ashtuquajturat faqe me rëndësi, pjesë e të cilave është edhe vetë Kuvendi, vijnë tashmë me një arkitekturë teknike të përmirësuar. Arkitektura e tyre është njësuar, të gjitha janë pajisur me statistika të hollësishme, të cilat shfaqen dhe fshihen sipas nevojës, automatikisht, për të mos mbingarkuar syrin, dhe pamja vizuale është përmirësuar në përgjithësi. Në veçanti, faqet [[Ndihmë:Pyetje e Përgjigje]] dhe [[Wikipedia:Zyra e Ankesave]] kanë marrë një rol më serioz në qëllimin e tyre, ndërsa faqja e [[Wikipedia:Ambasadat|Ambasadave]] është rikrijuar nga e para vizualisht, duke ruajtur të njëjtin funksionalitet. Risi tjetër është modernizimi i rubrikës së [[Wikipedia:Artikulli i javës|Artikullit të javës]], e cila është bërë pjesë e Dritareve të Kuvendit si hapësirë e rëndësishme e komunitetit dhe është ndërtuar në mënyrë të tillë që të mos mbetet kurrë bosh. Nëse nuk është zgjedhur një artikull, rubrika tashmë shfaq artikuj nga [[Wikipedia:Artikuj të mirë|Artikujt e mirë]] dhe [[Wikipedia:Artikuj të përkryer|Artikujt e përkryer]]. Përdorimi i saj është lehtësuar në maksimum dhe tani kërkon vetëm vendosjen e titullit të artikullit; çdo proces tjetër është automatizuar: merren automatikisht 1–2 paragrafët e parë, në varësi të gjatësisë së tyre, si dhe një fotografi për artikullin nga Wikidata. Në vijim pritet të sjellim edhe përfshirjen automatike të kërkesave pas krijimit të tyre në faqet e rëndësishme përkatëse, një hap që shpeshherë harrohet, arkivimin automatik të kërkesave të mbyllura dhe një metodë vizuale për të votuar, pa pasur nevojë të redaktohet domosdoshmërisht kodi. Puna e mbarë të gjithëve!<span id="Klein_Muçi:1790757219485:WikipediaFTTCLNKuvendi" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 30 shtator 2026 10:33 (CEST)</span> :👍 - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 7 tetor 2026 01:53 (CEST) :'''Risi''': :# '''Faqet e rëndësishme''' që përmbajnë votime '''tashmë lajmërojnë për mbylljet e parakohshme të votimeve''', qoftë këto përpara se të arrihet numri minimal i votave apo ato të kryera para afatit përfundimtar minimal; :# '''Faqja kryesore''' përmban një funksionalitet të ri ku '''çdo javë përzgjidhet automatikisht një artikull i ri rastësisht për t'u përmirësuar'''. Përzgjedhja kryhet nga moduli [[Moduli:Challenge of the week|Challenge of the week]] dhe po aty mund të lexoni kategoritë nga të cila merren artikujt. E gjeni te rubrika ''Arritje''; :# '''[[Wikipedia:Ndihmësi i Artikujve]] është përmirësuar vizualisht e funksionalisht'''. Tani ofron mbështetje për '''17 lloje të ndryshme''' artikujsh e gradualisht mund të kthehet në mënyrën kryesore se si përdoruesit e rinj shkruajnë artikuj të rinj. Këtu vlen të përmenden disa statistika. Që nga krijimi i WP:NIA në korrik 2022, janë krijuar 606 artikuj nga të nga të cilët 241 (40%) janë fshirë. Nga artikujt e fshirë, arsyet kryesore ishin ''Reklamë ose vetëprezantim'', ''Provë, faqe bosh ose pa kuptim'' dhe ''Tekst joenciklopedik ose tepër i shkurtër''. Përmirësimet që janë kryer te WP:NIA synojnë të adresojnë pikërisht këto pika të dobëta duke tërhequr vëmendjen e përdoruesve të rinj pikërisht në këto drejtime e duke ofruar material udhëzues që ndihmon në lidhje me to. Një shembull është [[Wikipedia:Artikulli i parë]] (ku mund të gjeni dhe më shumë statistika). :Puna për përfshirjen dhe arkivimin automatik të kërkesave është pranë përfundimit gjithashtu dhe pritet të jetë gati javën e ardhshme. Mbetet për t'u nisur puna për krijimin e një metode vizuale votimi. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 7 tetor 2026 10:19 (CEST) :Përgëzime për punën, Ndihmësi duket shumë mirë. Për foton e javës (në të vërtetë mendoj të jetë më gjerësisht Imazhi) propozoj një formë të lehtë pa skriptë. Bëjmë një listë të fotove të cilën e votojmë në baza 3-mujore ose ngjashëm të cilin e kalojmë te një Template si kjo që kam krijuar, shihni kodin [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=P%C3%ABrdoruesi:Arianit/sandbox&oldid=3054671 këtu]. Mund të bëjmë një kombinim mes fotove tona dhe ato që përzgjodhën në Commons. [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 7 tetor 2026 13:00 (CEST) ::Dakord në parim por kjo do të duhet të presë derisa të zgjidhim çështjen e ngarkimit lokal fillimisht pasi s'i kemi punët aq mirë me materialet multimediale lokale aktualisht. Megjithatë me ndihmën e IA-së mund ta përshpejtojmë goxha përmbylljen e asaj teme që ka mbetur pezull dhe për herë të parë të mos varemi nga përdorues të tjerë për përfundimin e procesit. #ToDo sapo të mbarojmë me aktivitetin e nisur me faqet e rëndësishme dhe [[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi#The Wikipedia Adventure|hulumtimin e TWA]]. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 7 tetor 2026 14:21 (CEST) :::Imazhet do të vijnë nga Commons, apo jo? Te artikujt për përmirësim kisha shtu më shumë, ndoshta 5 në një kuti të veçantë që të ketë mundësi për zgjedhje. Kurdo që gjenë kohë. Flm! [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 7 tetor 2026 14:26 (CEST) ::::Ah, po mendon që dhe kur t'i shtojmë dorazi, të jenë nga Commons? Se unë po mendoja që ato dorazi të ishin nga ato lokalet, prandaj argumentova ashtu më lart. Në rregull atëherë, mund të shtojmë dy rubrika të reja në faqen kryesore ku te njëra del imazhi i javës dhe te tjetra del artikulli i javës për t'u përmirësuar (6 karta trupi në total + koka dhe këmbët). Do të funksionojnë njëlloj si artikulli i javës: Nëse nuk vendosen manualisht nga ne, do të përzgjidhen automatikisht nga fotografitë e përkryer dhe të mira të Commons (për imazhet) dhe nga kategoritë lokale të mirëmbajtjes (për artikujt). Rubrikat do të kenë dritaret e tyre përkatëse në Kuvend. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 7 tetor 2026 15:18 (CEST) :::::Po. Super! [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 12 tetor 2026 21:29 (CEST) ::::::'''Risi''': ::::::# '''Vitrina e javës''' dhe '''Sfida e javës''' janë dy rubrikat më të reja te Faqja kryesore. Njëra shfaq materiale multimediale e tjetra artikuj që kanë nevojë për ndihmë. Të dyja janë programuar të mbushen automatikisht në rast harrese (Vitrina mbushet me fotografitë e videot e ditës nga Commons ndërsa Sfida nga kategori të ndryshme mirëmbajtjeje e ato të rivlerësimit të artikujve të përkryer dhe të mirë). Së bashku me '''Artikullin e javës''' aksesohen lehtësisht nga '''dritarja më e re e Kuvendit, ''Faqja kryesore'''''; ::::::# '''Hapja e kandidaturave në të gjitha faqet e rëndësishme, vendosja e stampave dhe arkivimi i tyre është lehtësuar'''. Mjafton të vendoset vetëm titulli (ose stampa e përmbylljes së diskutimit), '''për çdo gjë tjetër merret në prapaskenë roboti [[User:Smallem|Smallem]]'''. (''Këtu janë zbuluar dhe shumë kandidatura që ishin harruar të cilat tashmë janë shtuar në faqet përkatëse për votim''); ::::::Në vijim pritet një konsolidim i pamjes vizuale të dy rubrikave të reja e dritares së re, konsolidim i funksionalitetit mirëmbajtës të Smallem-it, krijimi i një ndërfaqeje vizuale për votimet (hapjet dhe mbylljet e tyre) dhe studimi i potencialit ndihmues të [[w:en:WP:TWA|WP:TWA]]. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 13 tetor 2026 22:37 (CEST) :::::::'''Risi''': :::::::# Tashmë ka një vegël të re që ofron një ndërfaqe vizuale për votimet në faqet me rëndësi si Forumi i Grisjes, Artikujt e mirë, Administrata, etj. '''Votomati''' (frymëzim nga ''bankomati'') '''lejon votimin, ndryshimin e votës dhe madje dhe mbylljen e diskutimeve (për administratorët) <u>me anë të butonave</u>.''' Aktivizojeni te [[Speciale:Parapëlqimet#mw-prefsection-gadgets]], provojeni e thoni nëse vini re probleme në përdorim; (@[[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]], @[[Përdoruesi:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]], mund të keni interes si përdorues aktivë në votime); :::::::# '''Rubrika e Vitrinës së Javës sjell automatikisht materiale <u>audio e video</u> nga Commons''', përveç atyre fotografike, nëse nuk zgjidhet asnjë dorazi këtu; :::::::# '''Smallem ka marrë përsipër mirëmbajtjen e të gjitha faqeve kryesore dhe kërkesave që hapen në to''' duke u kujdesur për stampat, arkivat e më shumë. Lexoni hollësitë te [[Përdoruesi:Smallem/Hollësi#mirëmbajtja]]. :::::::Në vijim pritet një konsolidim përfundimtar i tërë arkitekturës që është projektuar këto ditë (shumica e veprimeve do të ndodhin në prapaskenë pa ndryshime të dukshme në përdorim) dhe studimi i potencialit ndihmues të [[:en:en:WP:TWA|WP:TWA]]. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 20 tetor 2026 21:25 (CEST) ::::::Pritni pak qaty... Mos t'a harrojmë që ato foto janë akoma ''fair use'' dhe duhet me i arsyetu. Rregulli i rreptë (dhe arsyeja pse jemi në këtë rrëmujë me figurat jo të lira) është për shkak se nuk u arsyetu përdorimi i tyre nën ligjet e SHBA-ve. A nuk e shkelë atë parim përdorimi i këtyre figurave si pjesë e një vitrinë kur veç janë në një artikull? [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 20 tetor 2026 22:35 (CEST) :::::::@[[Përdoruesi:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]], nëse nuk gabohem, për Vitrinën e Javës (duke supozuar se po i referohesh asaj rubrike) po përdoren fotografi <u>të marra nga Commons</u>. Pra, dhe ato që dalin automatikisht, dhe ato që janë vendosur të përzgjedhura dorazi së fundmi nga anëtarët tanë, vijnë nga Commons. Wikimedia Commons përmban vetëm materiale multimediale që mund të përdoren lirisht kudo (brenda dhe jashtë ekosistemit të Wikimedia-s). :::::::Mbase po ngatërrohesh e po supozon se po përdoren fotografitë e ngarkuara lokalisht në Wikipedia-n shqip? Nëse është ky rasti, ky ishte dhe supozimi im fillestar (arsyeja pse fillimisht kërkova të shtyhej vënia në jetë e rubrikës) por përdoruesi @[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] propozoi të përdornim materiale nga Commons dhe kështu e vumë në jetë. Më thuaj nëse nuk të kam kuptuar qartë. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 00:30 (CEST) ::::::::Unë e keqkuptova, ke të drejtë, m'falni. E paskeni adresu këtë punë ma nalt. [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 21 tetor 2026 11:18 (CEST) epn8m6yvq5vz4qofe8ffk6t8i9cg7h5 0 32736 3059105 2994715 2026-10-23T16:09:47Z Ehrlich91 34047 3059105 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = '''{{PAGENAME}}''' | native_name = Баница | settlement_type = Fshat | image_flag = <!--Pa ''Skeda:'' në fillim--> | flag_link = | image_seal = <!--Pa ''Skeda:'' në fillim--> | seal_link = |Stema_gjerësia = | image_skyline = Воздушен поглед на Баница.jpg | image_caption = <!--Administrimi territorial--> |Rajoni = [[Rajoni juglindor (Maqedoni)|Juglindor]] |Komuna = [[Komuna e Strumicës|Strumicë]] |Kryetari i Komunës = |Partia udhëheqëse = <!--Sipërfaqja dhe Demografia --> |Sipërfaqja = | population_total = | population_total_viti = 2002 |Dendësia = <!-- Të dhëna dhe statistika --> | population_demonym = |Krahina = |Lartësia = |Zona Kohore = |Ora Verore = | postal_code = |Prefiksi = | registration_plate = | website = |E-Posta = <!--Harta--> | image_map = Republika e Maqedonisë <!--Parametri të mos ndërrohet--> | image_map_fizike = Yes | image_map = | image_map_shënimi = | map_caption = | image_map_gjerësi = |CoordAddon = <!--Koordinatat Mënyra #1--> | gjer_g= | gjer_m= | gjer_s= | gjer_dr =N | gjat_g= | gjat_m= | gjat_s= | gjat_dr =E <!--Koordinatat Mënyra #2--> |gjerësi = |gjatësi = }} <!-- == Gjeografia == --> <!-- == Demografia == --> <!-- == Ekonomia == --> <!-- == Kultura == --> <!-- == Historia == --> <!-- == Shih edhe == --> <!-- == Burimet == --> {{reflist}} <!-- == Lidhje të jashtme == --> {{Komuna e Strumicës}} [[Kategoria:Fshatra në Komunën e Strumicës]] {{MKD-gjeo-cung}} 05ggmj304ugxsac6vo71lc66d8d912x 1 39469 3059191 3058398 2026-10-24T04:16:49Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Serbia/Arkivi 1]] 3059191 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Serbia/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} i98s5ipxr6fs3gniffye8ns2y9d4v3x 0 41031 3059203 3058525 2026-10-24T05:01:10Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3059203 wikitext text/x-wiki '''Organizata jofitimprurëse''' ose '''non-profit''' është një grup apo kompani që punon dhe jep shërbime pa profit, ku të mbeturat e fondeve, riinvestohen prapë në të. Zakonisht në këto organizata punojnë shumica vullnetarë. Shembulli më i paraqitshëm, në këtë rast, është vetë [[Wikipedia]]. == Mbledhja e fondeve == Organizatat jo-fitimprurëse drejtohen jo nga fitimi, por duhet të sjellin të ardhura të mjaftueshme për të arritur objektivat e tyre sociale.<ref>{{cite news|language=en|title=Non-profit organization|url=https://sciencetheory.net/non-profit-organization/|accessdate=2024-07-04|work=sciencetheory.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20240627194105/https://sciencetheory.net/non-profit-organization/|archive-date=27 qershor 2024|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|language=en|title=Nonprofit vs. Not-for-Profit vs. For-Profit: What's the Difference?|url=https://www.uschamber.com/co/start/strategy/nonprofit-vs-not-for-profit-vs-for-profit|accessdate=2024-07-04|work=www.uschamber.com}}</ref> Organizatat jo-fitimprurëse mund të mbledhin para në mënyra të ndryshme. Këto përfshijnë të ardhurat nga donacionet e donatorëve individualë ose fondacioneve;<ref>{{cite news|language=en|title=How to generate revenue for nonprofit organizations|url=https://rallyup.com/blog/how-to-generate-revenue-for-nonprofit-organizations/|accessdate=2024-07-04|work=rallyup.com}}</ref> sponsorizimi nga korporatatë; financimi i qeverisë; programet, shërbimet ose shitja e produkteve, si dhe investimet.<ref>{{cite news|language=en|title=How Do Nonprofits Make Money?|url=https://www.qgiv.com/blog/how-do-nonprofits-make-money/|accessdate=2024-07-04|work=www.qgiv.com}}</ref> Çdo OJF është unike për sa i përket cilës burim i të ardhurave funksionon më mirë për ta. Me rritjen e numrit të OJF-ve që nga viti 2010, organizatat arritën përparësi konkurruese për të fituar të ardhura dhe ruajtur stabilitetin financiar. Dhuratat nga individët ose organizatat mund të ndryshojnë çdo vit, dhe subvencionet qeveritare po ulen. Me ndryshimet në financim nga viti në vit, shumë organizata jo-fitimprurëse po ecën drejt shtimit të diversitetit të burimeve të tyre të financimit. Për shembull, shumë organizata jo-fitimprurëse që mbesin në bursat e qeverisë, kanë filluar përpjekjet e tyre për të mbledhur fonde, në mënyrë që të tërheqin donatorë individë.<ref>{{cite news|language=en|title=Global Trends In Giving Report|url=https://www.funraise.org/giving-report|accessdate=2024-07-04|work=www.funraise.org}}</ref> == Drejtimi == Në shumicën e organizatave jo-fitimprurëse ka punonjës që punojnë për kompaninë, duke përdorur ndoshta vullnetarë për të ofruar shërbime të organizatës jo-fitimprurëse nën drejtimin e stafit të paguar.<ref>{{cite news|language=en|title=Nonprofit Salaries: Laws and Average Pay|url=https://www.liveabout.com/can-nonprofits-pay-staff-2501893|accessdate=2024-07-04|work=www.liveabout.com|archive-date=1 korrik 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240701174839/https://www.liveabout.com/can-nonprofits-pay-staff-2501893|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|language=en|title=Can Our Paid Employees Also Do Volunteer Work for Us?|url=https://blueavocado.org/hr-and-employment-issues/ask-rita-can-our-paid-employees-also-do-volunteer-work-for-us/|accessdate=2024-07-04|work=blueavocado.org}}</ref> Organizatat jo-fitimprurëse duhet të jenë të kujdesshme për të balancuar pagën e paguar për stafin, me paratë e paguara për të ofruar shërbimet për përfituesit e organizatës jo-fitimprurëse. Organizatat, të cilat shpenzimet për pagën janë shumë të larta në krahasim me shpenzimet për programet e tyre, mund të përballen me kontrollin e enteve rregullative.<ref>{{cite news|language=en|title=Balancing Nonprofits and Paid Employees|url=https://www.score.org/resource/article/balancing-nonprofits-and-paid-employees|accessdate=2024-07-04|work=www.score.org}}</ref> Gabimi i dytë është që organizatat jo-fitimprurëse nuk mund të fitojnë fitim. Megjithëse objektivi i organizatave jo-fitimprurëse nuk është specifikisht maksimizimi i fitimit, ato ende duhet të ndihmojnë si një biznes financiarisht i përgjegjshëm.<ref>{{cite news|language=en|title=How Do Nonprofits Make Money|url=https://upjourney.com/how-do-nonprofits-make-money|accessdate=2024-07-04|work=upjourney.com}}</ref><ref>{{cite news|language=en|title=How Nonprofits Get Really Big|url=https://ssir.org/articles/entry/how_nonprofits_get_really_big#|accessdate=2024-07-04|work=ssir.org}}</ref> == Referime == <references/> {{org-cung}} [[Kategoria:Organizata jofitimprurëse]] [[Kategoria:Organizata]] 5uk1p3937dx70mw72oihctqee3wm097 0 57131 3059202 3043966 2026-10-24T04:47:41Z Leutrim.P 113691 /* */ 3059202 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Krahina Autonome e Kosovës dhe Dukagjinit | official_name = Аутономна Покрајина Косово и Метохија ([[Gjuha serbe|Serbisht]])<br>''Autonomna Pokrajina Kosovo i Metohija'' (Serbisht) | native_name_lang = sr | image_flag = Flag of Serbia.svg | flag_link = Flamuri i Kosovës | image_shield = Coat of arms of Serbia.svg | shield_link = Stema e Kosovës | settlement_type = [[Ndarjet administrative të Serbisë#Krahinat autonome|Krahinat autonome]] | image_map = Kosovo and Metohija in Serbia.svg | map_caption = Vendndodhja e Kosovës dhe Dukagjinit në kuadër të Serbisë | coordinates = {{Coord|42|40|N|21|10|E|display=inline, title}} | subdivision_type = [[Lista e shteteve sovrane|Vendi]] | subdivision_name = {{flagicon|SRB}} [[Serbia]] | established_title = [[Traktati i Londrës (1913)|Traktati i Londrës]] | established_date = 30 maj 1913 | established_title1 = [[Krahina Socialiste Autonome e Kosovës|Krahina Autonome]] | established_date1 = 31 janar 1946 | established_title2 = Statusi [[Kushtetuta jugosllave 1974|kushtetues]] është rritur | established_date2 = 21 shkurt 1974 | established_title3 = Autonomia u ul | established_date3 = 28 mars 1989 | established_title4 = [[Lufta e Kosovës]] | established_date4 = 28 shkurt 1998 deri<br />11 qershor 1999 | established_title5 = [[Misioni i Organizatës së Kombeve të Bashkuara në Kosovë|Administrata e OKB-së]] | established_date5 = 10 qershor 1999 | established_title6 = [[Marrëveshja e Brukselit]] | established_date6 = 19 prill 2013 | seat_type = Qendra administratuve | seat = [[Prishtina]] | government_footnotes = | government_type = [[Ndarja administrative autonome|Krahina autonome]]<br> [[Lista e shteteve me njohje të kufizuar|E diskutueshme]] * Pretendohet nga [[Serbia]]. Njohur nga 96 nga 193 shtete anëtare të [[Organizata e Kombeve të Bashkuara|Kombeve të Bashkuara]] (sipas [[Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit|rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së]]) | unit_pref = Metric | area_footnotes =<ref name="regions2019">{{cite web|title=Региони у Републици Србији|url=http://publikacije.stat.gov.rs/G2019/pdf/G201926001.pdf|website=stat.gov.rs|publisher=Statistical Office of Serbia|access-date=17 tetor 2019|language=sr|date=16 tetor 2019}}</ref> | area_total_km2 = 10887 | population_as_of = 2011 | population_total = 1780021 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = Gjuhët | demographics1_title1 = Gjuhët zyrtare | demographics1_info1 = {{hlist|[[Gjuha shqipe|Shqip]]|[[Gjuha serbe|Serbisht]]}} | timezone1 = [[Zona Kohore e Evropës Qendrore|CET]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Ora Verore e Evropës Qendrore|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | iso_code = RS-KM }} '''Kosova dhe Dukagjini''' ([[Gjuha serbe|Serbisht]]: Косово и Metohija, [[Romanizimi|romanizuar]]: ''Kosova i Metohija'') e njohur zyrtarisht si '''Krahina Autonome e Kosovës dhe Dukagjinit''' (Serbisht: Аутономна Покрајина Косово и Метохија, romanizuar: ''Autonomna Pokrajina Kosovo i Metohija''), i referohej territorit të tanishëm të [[Kosova|Republikës së Kosovës]], që ishte pjesë e [[Republika Socialiste e Serbisë|Republikës Socialiste të Serbisë]], Krahinës autonomia i'u hoq më 23 mars 1989. Pas shpërbërjes së [[Jugosllavia|Jugosllavisë]], territori mbeti pjesë e konfederatës [[Serbia dhe Mali i Zi]] deri në [[Lufta e Kosovës|Luftën e Kosovës]] (1998-1999), kur [[Bombardimi i Jugosllavisë nga NATO|Serbia dhe Mali i Zi u bombarduan nga NATO]]. Territori më pas u bë një protektorat i [[Misioni i Organizatës së Kombeve të Bashkuara në Kosovë|Kombeve të Bashkuara]] në përputhje me [[Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit|Rezolutën 1244]] deri në [[Shpallja e Pavarësisë së Kosovës|shpalljen e pavarësisë së Kosovës]] më 17 Shkurt 2008. Kosova [[Njohja ndërkombëtare e Kosovës|njihet nga 117 anëtarë të OKB-së]], por jo nga Serbia e cila ende e konsideron atë si krahinë të saj.<ref>{{Cite web|date=21 janar 2019|title=Republic of Palau suspends recognition of Kosovo|url=https://www.srbija.gov.rs/vest/en/136226/republic-of-palau-suspends-recognition-of-kosovo.php|website=The Government of the Republic of Serbia (Vlada Republike Srbije)|language=en|access-date=23 prill 2022|archive-date=3 gusht 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190803002728/https://www.srbija.gov.rs/vest/en/136226/republic-of-palau-suspends-recognition-of-kosovo.php|url-status=dead}}</ref> Më 22 Korrik 2010, [[Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë]] (GJND) arriti në përfundimin se "''shpallja e pavarësisë së Kosovës e miratuar më 17 shkurt 2008 nuk e kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare''"<ref>{{cite web|date=22 korrik 2010|title=case 141|url=https://www.icj-cij.org/en/case/141|access-date=22 korrik 2010|publisher=International Court of Justice|language=en}}</ref>, dhe tani është shteti më i ri në [[Evropa|Evropë]]. Territori është objekt i një [[Statusi politik i Kosovës|mosmarrëveshje të vazhdueshme politike dhe territoriale]] ndërmjet Serbisë dhe [[Kosova|Republikës së Kosovës]] e cili [[de fakto|''de fakto'']] ka kontroll të plotë mbi territorin. Kryeqyteti i saj administrativ dhe qyteti më i madh është [[Prishtina]]. [[Skeda:Rajonet Kosovë & Dukagjin - Republika e Kosovës.png|parapamje|Rajonet e Kosovës & Dukagjinit, [[Kosova|Republika e Kosovës]].]] == Historia == Gjatë këtij administrimi, kësaj pjese të Kosovës i njihet edhe elementi konstituiv i federatës jugosllave. Më 1991 të rrethur nga forcat militare serbe, 120 deputetë të kuvendit të atëhershëm të Kosovës në krye me Prof. Dr. [[Ibrahim Rugova|Ibrahim Rugovën]], dhe me të drejtat të cilat ia jepte Kushtetuta e [[Kaçaniku]]t, shpallën Kosovën shtet të pavarur dhe sovran. Mirëpo diplomacia e karosur, duke i thënë botës se këtë janë duke e bërë vetëm 15% e popullatës së Kosovës, se përqindja tjetër është e kënaqur me [[Qeveria e Serbisë|qeverinë e Serbisë]]. Kështu nuk i njihet pavarësia Kosovës e vitit 1991. Por shqiptarët e Kosovës nuk e lanë me kaq më 28 nëntor të vitit 1997 në [[Prekazi i Poshtëm|Prekaz]] të Drenicës u shfaqën disa njerëz të veshur me rroba ushtrie në krye me komandantin [[Adem Jashari]], pas tyre nëpër të gjitha viset e Kosovës u shfaqën njerëz me po të njejtat rroba dhe me emër të quajtur [[UÇK|Ushtira Çlirimtare e Kosovës]]. Këta trima iu bënë ballë forcave militare serbe duke iu shkaktuar atyre humbje të mëdha në disa pjesë të Kosovës sidomos në [[Prekazi i Epërm|Prekaz]], mirëpo forcat militare serbe duke e parë se nuk janë duke mundur t'i bëjnë ballë edhe për shumë kohë UÇK-së, ata morrën vendim që të vriteshin çdo burrë, çdo grua, çdo fëmijë dhe të digjej çdo shtëpi. Sa kishte dhimbje në atë kohë, sa lotë ishin derdhur nga nënat shqiptare. Millosheviçi e kishte për qëllim spastrimin etnik të [[Shqiptarët në Kosovë|shqiptarëve nga Kosova]], si dhe mësymjen e pushtimit të Shqipërisë. Mirëpo më 1999 në Kosovë erdhi një diplomat i huaj për ta vizituar vendin rastësisht, për të parë se a ishin të vërteta ato ngjarje që po i transmetonin e tërë bota, për terrorin që po ushtronin forcat militare serbe ndaj popullatës shqiptare në [[Kosovë]]. Kur e pa se çfarë është duke ndodhur, jep urdhër të menjëhershëm për të bombarduar [[Beogradi]]n, dhe disa caqe në Kosovë të cilat komandoheshin nga ushtria paramilitare serbe. Kështu më [[6 qershor]] të vitit 1999 [[Kosova]] çlirohet nga [[Serbia]] dhe të gjitha kompetencat i kalojnë [[Bashkimi Evropian|Bashkimit Evropian]], dhe nën administrimin e një qeverie të përkoshme nga [[kosovarët]] në krye me Prof. Dr. [[Ibrahim Rugova]]. Kështu më 2001 popullata shqiptare del në zgjedhjet e para pas shkëputjes nga [[Republika Socialiste Federative e Jugosllavisë|Serbia jugosllave]]. Në Janar të vitit 2006 vdes presidenti historik Prof. Dr. Ibrahim Rugova. Në vitin 2007 bëhen zgjedhje të jashtëzakonshme, nga këto zgjedhje del fitues [[Hashim Thaçi]], i cili bën koalicion me [[Fatmir Sejdiu]]n dhe krijojnë një qeveri e cila më 17.02.2008 Kosovën shtet të pavarur, republikë demokratike dhe sovran. == Literaturë shtypi dhe interneti == * [[Elez Biberaj]]: ''The Albanian National Question: The Challenges of Autonomy, Independence, and Separatism''<br> në librin [http://books.google.de/books?id=qoHQ3OgU8bMC&pg=PA214&dq=Elez+Biberaj&as_brr=1&sig=-E62hz9tqzEn1OlQwxQIgHZdiJM#PPA214,M1 The New European Diasporas: National Minorities and Conflict in Eastern] == Shiko edhe == * [[Krahina Socialiste Autonome e Kosovës]] * [[Rrafshi i Kosovës]] * [[Rrafshi i Dukagjinit]] * [[Vilajeti i Kosovës]] * [[Kosova]] == Referime == {{Reflist}} [[Kategoria:Krahina Autonome e Kosovës dhe Dukagjinit| ]] [[Kategoria:Kosovë]] [[Kategoria:Provinca autonome të Serbisë]] [[Kategoria:Rajone statistikore të Serbisë]] [[Kategoria:Vende dhe territore shqipfolëse]] [[Kategoria:Vende dhe territore serbishtfolëse]] [[Kategoria:Historia e Kosovës]] [[Kategoria:Rajone historike të Serbisë]] [[Kategoria:Ish krahina të Serbisë]] [[Kategoria:Rrafshi i Kosovës]] [[Kategoria:Rrafshi i Dukagjinit]] [[Kategoria:Provinca autonome]] [[Kategoria:Vende dhe territore ku shqipja është gjuhë zyrtare]] 77yds0of7xz7xizz4gfq8tacp1jxcap 0 59429 3059106 3058933 2026-10-23T16:27:33Z Ballist illlyrian 194773 /* */ kam ndrequr nje typo 3059106 wikitext text/x-wiki [[File:Agron of Illyria.jpg|thumb|Mbreti Agron]] [[Skeda:Ardiaei Dynasty.png|parapamje|Teritori i Mbretërisë së Ilirisë në kohën e Agronit]] '''Agroni''' ({{lang-grc|Ἄγρων - Ágron}}) ishte një mbret i [[Mbretëria Ilire (antike)|Mbretërisë Ilire]] ([[Lista e mbretërve ilirë|Mbretërisë Ardiane)]] në shekullin III para Krishtit rreth 250-231 para Krishtit. {{Sfn|Hammond|1993}} Djali i Pleuratit II, Agroni arriti të shtrinte sundimin ilir mbi shumë fise, popuj dhe qytete në rajonin e [[Deti Adriatik|Adriatikut]]. Ai është mbase më i njohur për fitoren e tij vendimtare ndaj Lidhjes Aetoliane, një shtet në Greqinë perëndimore. Rreth vitit 231 para Krishtit, Agroni vdiq papritmas pas triumfit të tij mbi Aetolianët. [[Pinej Ardiani|Pineji]], djali i tij me gruan e tij të parë [[Triteuta]], pasoi zyrtarisht babanë e tij si mbret në vitin 231 para Krishtit, por mbretëria drejtohej nga gruaja e dytë e Agronit, [[Teuta e Ilirisë|Mbretëresha Teuta (Teuta e Ilirisë)]] . == Historia == Agroni përmendet nga dy historianë grekë, [[Apiani|Apian]] (95-165 pas Krishtit) në veprën e tij me titull "''Luftërat e jashtme''" dhe [[Polibi]] (203-120 para Krishtit) në veprën me titull ''[[Historitë e Polibit|Historitë]]''. Polibi shkruan për të si "Agroni, mbreti i ilirëve, ishte biri i Pleuratit dhe zotëronte forcën më të fuqishme, si nga toka ashtu edhe nga deti, nga cilido prej mbretërve që kishte mbretëruar në Iliri para tij". Agroni e shtriu sundimin e tij edhe mbi fiset e tjera fqinje.<ref name="Hammond104">{{Harvnb|Hammond|1993}}</ref> Ai aneksoi një pjesë të Epirit, [[Durrësi|Epidamnin]] dhe ishujt e [[Korfuzi|Korfuzit]] ( Korkyra ) dhe [[Hvari|(Hvar) Pharos]]. Shteti i tij shtrihej nga [[Narona]] në [[Dalmacia|Dalmaci]] deri në jug në lumin [[Vjosa|Vjosa (Aoos)]] dhe Korkyra. Gjatë mbretërimit të tij, shteti ardian arriti kulmin e fuqisë së tij. Ushtria dhe flota ilire e bënë atë një fuqi të madhe rajonale në Ballkan dhe Adriatikun jugor. Agroni fitoi kontrollin e Adriatikut me anijet e tij luftarake (''lemba''), një dominim që dikur e gëzonin vetëm [[Liburnët]]. Asnjë nga fqinjët e tij nuk ishte gati aq i fuqishëm. Agroni i dha qytetin e Pharos [[Dhimitër Fari|Demetrius të Pharos]] për të sunduar si guvernatori i saj. Në vitin 234 para Krishtit, vazhdimësia mbretërore në Epir mori fund me krijimin e një republike federale. Në jug, pjesa perëndimore e [[Akarnania|Akarnanisë]] u shkëput nga kjo marrëveshje. Pavarësia e tyre ishte kërcënuar më parë nga Aetolianët, të cilët filluan të zënë territorin përreth [[Gjiri i Nartës|Gjirit të Nartës]], duke përfshirë edhe kryeqytetin e vjetër të Pirros [[Ambrakia]], i cili detyroi Epirotëve për krijimin e një qendre të re në [[Foenika|Foenike]]. Të rrethuar në Medion, Akarnanët kërkuan ndihmë nga Dhimitri II i Maqedonisë, i cili për pjesën më të madhe të mbretërimit të tij kishte qenë në luftë me Lidhjet Aetoliane dhe Akeane. Si përgjigje ndaj kërkesës së tyre, mbreti e futi Agronin në konflikt. Sulmi ilir nën komandën e Agronit, ndodhi në vitin 232 ose 231 para Krishtit, është përshkruar nga historiani Polibi: Humbja e aetolianëve, e njohur për fitoren e tyre mbi Gaulët pushtues një brez më parë, shkaktoi një senzacion në [[Greqia|Greqi]]. Agroni e kishte pritur me kënaqësi lajmin për fitoren të cilin e kishte mësuar nga komandantët e tij kur anijet e tij ishin kthyer. Atëherë Agroni piu aq shumë me anë të festimit, u raportua, se kjo dhe indulgjenca të tjera të ngjashme, sollën një sulm të pleuritit, i cili e vrau atë brenda disa ditësh.<ref>Hammond 1967, pp. 591 and 595</ref> Agroni vdiq në dimrin e viti 231 para Krishtit. Qytetet greke ( ''[[Polisi|poliset / poleis]]'' ) në bregdetin e Ilirisë u sulmuan sistematikisht dhe mbase ishin pushtuar tashmë nga forcat e Agronit. Roma iu përgjigj një thirrje nga ishulli [[Visi|Vis (Issa)]], i kërcënuar nga Agroni, duke dërguar delegatë por të cilët kurrë nuk arritën atje. Ata u sulmuan gjatë rrugës nga anijet ilire, dhe njëri prej tyre u vra, së bashku me një ambasador nga Visa. Pas kësaj, Roma ndërmori veprime ushtarake kundër gruas së Agronit, Teutës, pasi që ndërkohë Agroni vdiq.<ref>The Hellenistic world and the coming of Rome, Volume 1 by Erich S. Gruen</ref> Djali i tij, Pineji, e pasoi atë dhe sundoi ''[[de jure]]'' (megjithëse kurrë ''de fakto'' ) për trembëdhjetë vjet. Tritueta ishte gruaja e parë e Agronit dhe nëna e Pinejit por që Agroni ishte ndarë nga ajo. Gruaja e dytë e Agronit ishte [[Teuta e Ilirisë|Mbretëresha Teuta (Teuta e Ilirisë)]], e cila veproi si regjente pas vdekjes së Agronit. == Shih edhe == * [[Ardianët]] * [[Luftërat Iliro-Romake|Luftërat ilire]] * [[Ilirët]] dhe [[Iliria]] * [[Mbretëria Ilire (antike)|Mbretëria e Ilirisë]] * [[Lista e mbretërve ilirë|Lista e mbretërve të Ilirisë]] == Referime == *{{cite book|last=Astin|first=A. E.|title=The Cambridge Ancient History: Rome and the Mediterranean to 133 B.C., Volume 8|publisher=Cambridge University Press|year=1998|isbn=0-521-23448-4|url=https://books.google.com/books?id=5Oe1u1H_OSMC|language=en}} *{{cite book|last1=Berranger|first1=Danièle|last2=Cabanes|first2=Pierre|last3=Berranger-Auserve|first3=Danièle|title=Épire, Illyrie, Macédoine: Mélanges offerts au Professeur Pierre Cabanes|publisher=Presses Universitaire Blaise Pascal|year=2007|isbn=2-84516-351-7|url=https://books.google.com/books?id=I_kFU6h77ssC|language=fr}} *{{cite book|last1=Edwards|first1=Iorwerth Eiddon Stephen|last2=Gadd|first2=C. J.|last3=Hammond|first3=Nicholas Geoffrey Lemprière|last4=Seltman|first4=Charles Theodore|last5=Boardman|first5=John|last6=Bury|first6=John Bagnell|last7=Cook|first7=Stanley Arthur|last8=Adcock|first8=Frank Ezra|last9=Charlesworth|first9=M. P.|last10=Walbank|first10=F. W.|last11=Ling|first11=Roger|last12=Astin|first12=A. E.|title=The Cambridge Ancient History, Volume 7, Issue 1|publisher=Cambridge University Press|year=1977|isbn=0-521-23445-X|url=https://books.google.com/books?id=lnIpo8KBbP4C|language=en}} *{{cite book|last1=Hammond|first1=Nicholas Geoffrey Lemprière|last2=Walbank|first2=F. W.|title=A History of Macedonia: Volume III: 336-167 B.C|publisher=Oxford University Press, USA|year=1988|isbn=0-19-814815-1|url=https://books.google.com/books?id=qpb3JdwuDQIC|language=en}} *{{cite book|last=Hammond|first=Nicholas Geoffrey Lemprière|title=Epirus: The Geography, the Ancient Remains, the History and Topography of Epirus and Adjacent Areas|publisher=Clarendon Press|year=1967|url=https://books.google.com/books?id=oDUbAAAAYAAJ|language=en}} *{{cite book|last=Hammond|first=Nicholas Geoffrey Lemprière|title=Studies concerning Epirus and Macedonia before Alexander|publisher=Hakkert|year=1993|url=https://books.google.com/books?id=TWwiAQAAIAAJ|language=en}} *{{cite book|last=Wilkes|first=John|title=Dalmatia|publisher=Routledge & K. Paul|year=1969|url=https://books.google.com/books?id=bszYJ_HSFjAC|language=en}} *{{cite book|last=Wilkes|first=John|title=The Illyrians|publisher=Wiley-Blackwell|year=1995|isbn=0-631-19807-5|url=https://books.google.com/books?id=4Nv6SPRKqs8C|language=en}} == Referime == {{Reflist|2}} {{s-start}} {{succession box|title=[[Mbreti|Mbret]]<br>Agroni<br>[[Mbretëria Ilire (antike)|Mbretëria Ilire]]|before=Mbreti<br>[[Pleurati II]]|after=[[Pinej Ardiani]]<br>(përmes [[Teuta e Ilirisë|Mbretëreshës Teuta]])|years=250–231 pes.}} {{s-end}} {{Iliria}} [[Kategoria:Mbretër (Iliria)]] [[Kategoria:Mbretëria e Ilirisë]] qqram29vohek1w6ajqyo27tinzln394 0 63932 3059214 3017769 2026-10-24T07:11:44Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3059214 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Albanian biometric passport (crop).jpg|parapamje|Kopertina e përparme e një [[Pasaporta biometrike|pasaporte biometrike]] bashkëkohore shqiptare.]] '''Pasaporta e Shqipërisë''' është një dokument udhëtimi i lëshuar nga [[Ministria e Punëve të Brendshme e Shqipërisë|Ministria e Brendshme]] për [[Ligji i shtetësisë shqiptare|shtetasit shqiptarë]] për të mundësuar udhëtimin jashtë vendit. Ato përdoren edhe si dëshmi identiteti brenda vendit, së bashku me [[Letërnjoftimi i Shqipërisë|letërnjoftimin e Shqipërisë]]. Pasaporta biometrike shqiptare plotëson të gjitha standardet e përcaktuara nga [[Organizata Ndërkombëtare e Aviacionit Civil]].<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2010)">citim i nevojshëm</span>]]''&#x5D;</sup>Pasaporta kushton 7500 [[Leku shqiptar|lekë]] dhe vlen 10 vjet (5 vjet për të miturit). == Pasaporta biometrike == [[Pasaporta biometrike|Pasaportat biometrike]] dhe [[Letërnjoftimi i Shqipërisë|kartat e identitetit biometrike]] filluan të lëshohen më 24 maj 2009.<ref>{{Cite web|url=http://www.osce.org/albania/57717|title=Modernization project helps improve public services in Albania|access-date=20 dhjetor 2023|archive-date=28 nëntor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128081622/https://www.osce.org/albania/57717|url-status=dead}}</ref> Kalimi në pasaportë biometrike ishte një nga kushtet për liberalizimin e vizave [[Marrëveshja Schengen|të zonës Shengen]] për shqiptarët.<ref>{{Cite web |url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2009/01/20/feature-02 |title=Albania's ID cards and biometric passports key to visa regime, elections |access-date=20 dhjetor 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915163528/http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2009/01/20/feature-02 |archive-date=15 shtator 2017 |url-status=dead}}</ref> Më 8 nëntor 2010, [[Këshilli i Bashkimit Evropian]] miratoi udhëtimin pa viza në BE për qytetarët e Shqipërisë.<ref name="Council Of The European Union">{{Cite web|date=2010-11-08|title=Visa liberalisation for Albania and Bosnia and Herzegovina|url=http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/jha/117555.pdf|access-date=8 nëntor 2010|publisher=Council Of The European Union|archive-date=27 janar 2011|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20110127134133/http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/jha/117555.pdf|url-status=dead}}</ref> Vendimi ka hyrë në fuqi më 15 dhjetor 2010.<ref name="BIH-visa">{{Cite web|title=Regulation (EU) no. 1091/2010 in the Official Journal|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2010:329:0001:0002:EN:PDF|access-date=5 shtator 2017|website=Eur-lex.europa.eu}}</ref> Për të marrë pasaportën, qytetarët shqiptarë shkojnë në [[Zyra postare|postën]] lokale për të paguar tarifën dhe më pas në [[regjistri i gjendjes civile|zyrën e Regjistrimit]] të [[Bashkia|bashkisë]]. Aty personi fotografohet, dhe [[Gjurma e gishtit|gjurmët e gishtërinjve]] dixhitalizohen. Të dhënat e mbledhura dërgohen në qendrën e prodhimit në [[Tirana|Tiranë]]. Mënyra e prodhimit të e-Pasaportës së re shqiptare bëhet përballë një nëpunësi të vetëm civil (identifikimi personal, fotografimi, gjetja e gjurmëve të gishtave dhe nënshkrimi dixhital) e bën këtë dokument një nga më të besueshëm dhe më të avancuar në botë. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2010)">citim i nevojshëm</span>]]''&#x5D;</sup> Që nga marsi 2011, pasaportat biometrike dhe kartat e identitetit mund të kërkohen edhe në konsullatat shqiptare në Greqi dhe Itali për t'u shërbyer emigrantëve që jetojnë atje. [[Skeda:Pasaporta_shqiptare_te_dhenat.jpg|majtas|parapamje|287x287px| Faqja e ngurtë e të dhënave të pasaportës biometrike, e bërë nga plastika [[polikarbonat]] me mikroçipin e ngulitur.]] === Pamja fizike === Faqja e të dhënave të pasaportës është nga plastika e ngurtë polikarbonat dhe përmban një [[Qarqet e integruara|mikroçip]] të ngulitur në të cilin ruhen [[Biometria (Pjesa e parë)|të dhënat biometrike]] të mbajtësit duke përfshirë [[Gjurma e gishtit|gjurmët e gishtërinjve]], foton dhe nënshkrimin. Të dhënat nxirren nga çipi me teknologjinë [[RFID]] me valë. Fotoja në faqe mund të skanohet dhe të përgjigjet nga njëra anë dhe është reaktive ndaj rrezeve UV. Ai ka një [[Kodi alfanumerik|kod alfanumerik]] në fund të faqes së të dhënave, i cili është [[Medium i lexueshëm nga makina|i lexueshëm nga makina]] me skanerë optikë. Kodi përfshin mikroprintim, imazhe holografike, imazhe të dukshme vetëm me dritë UV, filigran dhe detaje të tjera. Të dhënat janë të shkruara në [[Gjuha shqipe|shqip]] dhe [[Gjuha angleze|anglisht]]. Më parë, nga viti 1991 deri në vitin 2002, pasaportat përdoreshin shqip dhe [[Gjuha frënge|frëngjisht]]. == Historia == Pasaportat e para [[Shqipëria|shqiptare]] u lëshuan në vitet 1920, gjatë konsolidimit të shtetit shqiptar. Gjatë [[Republika Popullore e Shqipërisë|periudhës komuniste]], nga viti 1945 deri në vitin 1991, Shqipëria nuk i lejonte qytetarët e saj të udhëtonin jashtë vendit dhe nuk lëshonte pasaporta të zakonshme, me një numër të kufizuar pasaportash diplomatike dhe të shërbimit. Që nga viti 1991, pasaporta jepet për çdo shtetas shqiptar që kërkon një të tillë. * Nga viti 1991 deri në 1996, pasaportat ishin të kuqe dhe nuk përmbanin asnjë veçori sigurie, nëse jo një vulë të thatë në foto. Të dhënat janë shkruar me dorë. Kishte ende [[Stema e Shqipërisë|stemën]] [[Republika Popullore e Shqipërisë|komuniste shqiptare]]. * Nga viti 1996 deri në vitin 2002, pasaporta ishte ngjyrë kafe dhe kishte elementët e parë të sigurisë, me faqen e të dhënave dhe foton e laminuar. Të dhënat janë shkruar me makinë. Ato janë prodhuar nga një kompani kanadeze. * Nga viti 2002 deri në vitin 2009, pasaportat ishin të kuqe dhe kishin standarde sigurie dhe veçori kundër falsifikimit, të ngjashme me pasaportën biometrike, përveç pa mikroçip. Ato janë prodhuar nga firma gjermane [[Bundesdruckerei]]. * Që nga viti 2009, pasaportat biometrike janë ngjyrë burgundy, në përputhje me udhëzimet e përcaktuara nga [[Bashkimi Evropian]]. Ato janë prodhuar nga kompania franceze [[SAGEM|Sagem Sécurité]].<ref>{{Cite web|title=Albania selects Sagem Sécurité (Safran Group) for secure ID documents|url=http://www.morpho.com/evenements-et-actualites-348/presse/albania-selects-sagem-securite-for-secure-id-documents|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120526223452/http://www.morpho.com/evenements-et-actualites-348/presse/albania-selects-sagem-securite-for-secure-id-documents|archive-date=2012-05-26|access-date=2011-12-08}}</ref> == Kërkesat për vizë == {{Kryesor|Kërkesat për viza për shtetasit shqiptarë}} [[Skeda:Visa_Requirements_for_Albanian_Citizens.svg|qendër|parapamje|800x800px|Kërkesat për viza për shtetasit shqiptarë{{legend|#002377|Shqipëria}}{{legend|#1191E5|Liria e Lëvizjes - (Shqipëri, Maqedoni e Veriut, Kosovë, Mal të Zi dhe Serbi)}}{{legend|#22B14C|Aksesi pa viza}}{{legend|#B5E61D|Viza në mbërritje}}{{legend|#61C7A1|eViza}}{{legend|#79D343|Viza e disponueshme si në mbërritje ashtu edhe në internet}}{{legend|#ABABAB|Viza e nevojshme}}]] Kërkesat për viza për shtetasit shqiptarë janë kufizime administrative hyrëse nga autoritetet e kombeve të tjera të vendosura për [[Ligji i shtetësisë shqiptare|shtetasit e Shqipërisë]]. {{As of|2022|11|28}} qytetarët shqiptarë kishin akses pa viza ose në mbërritje në 115 vende dhe territore, duke e renditur pasaportën shqiptare në vendin e 53-të përsa i përket lirisë së udhëtimit sipas [[Indeksi i pasaportave Henley|Henley Passport Index]].<ref>{{Cite web|title=Global Ranking - Passport Index 2019|url=https://www.henleyglobal.com/files/download/HPI2019/HPI_Q3_Global_Ranking_190701.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190702185357/https://www.henleyglobal.com/files/download/HPI2019/HPI_Q3_Global_Ranking_190701.pdf|archive-date=2 korrik 2019|access-date=2 korrik 2019|publisher=Henley & Partners|quote=This graph shows the full Global Ranking of the 2019 Henley Passport Index. In certain cases, a rank is shared by multiple countries because these countries all have the same level of visa-free or visa-on-arrival access.}}</ref> Pasaporta shqiptare është një nga 5 pasaportat me vlerësimin më të përmirësuar globalisht që nga viti 2006 për sa i përket numrit të vendeve që zotëruesit e saj mund të vizitojnë pa vizë.<ref>[http://www.prnewswire.com/news-releases/the-henley--partners-visa-restrictions-index-celebrates-ten-years-530277751.html The Henley & Partners Visa Restrictions Index Celebrates Ten Years]</ref> == Galeri == <gallery widths="150px" heights="120px" perrow="5" caption="Pasaporta shqiptare"> Skeda:Albanian_Passport_(1924).jpg|alt=1924 Albanian passport|{{Center|Pasaporta shqiptare e vitit 1924}} Skeda:Albanian_Passport_(1926).jpg|alt=1926 Albanian passport|{{Center|Pasaporta shqiptare e vitit 1926}} Skeda:Albanian_Passport_(1939).jpg|alt=1939 Albanian passport|{{Center|Pasaporta shqiptare e vitit 1939}} Skeda:Albanian_Passport_(1966).jpg|alt=1966 Albanian passport|{{Center|Pasaporta shqiptare e vitit 1966}} Skeda:Albanian_Passport_1991.jpg|alt=1991 Albanian passport|{{Center|Pasaporta shqiptare e vitit 1991}} Skeda:Albanian_Passport_1996.JPG|alt=1996 Albanian passport|{{Center|Pasaporta shqiptare e vitit 1996}} Skeda:Non_biometric_Albanian_Passport.jpg|alt=2002 Albanian passport|{{Center|Pasaporta shqiptare e vitit 2002}} Skeda:Albanian_biometric_passport_(crop).jpg|alt=2009 Albanian biometric () passport|{{Center|Pasaporta biometrike shqiptare e vitit 2009 (pasaportë [[Image:EPassport logo.svg|20px]])}} </gallery> == Shiko gjithashtu == * [[Letërnjoftimi i Shqipërisë|Karta e identitetit shqiptar]] * [[Kërkesat për vizë për qytetarët e Shqipërisë|Kërkesat për viza për shtetasit shqiptarë]] * [[Lista e pasaportave]] * [[Lista e misioneve diplomatike në Republikën e Shqipërisë|Lista e përfaqësive diplomatike në Shqipëri]] * [[Lista e misioneve diplomatike të Shqipërisë|Lista e përfaqësive diplomatike të Shqipërisë]] * [[Marrëdhëniet e jashtme të Shqipërisë]] * [[Vendkalimet kufitare të Shqipërisë]] == Referime == [[Kategoria:Shqipëri]] [[Kategoria:Pasaporta sipas vendit]] [[Kategoria:Dokumente identiteti të Shqipërisë]] egethrtc3f3q24ybzpl3a7zfxxif6kw 0 63935 3059212 3017781 2026-10-24T07:11:28Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3059212 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Front page Kosovo Passport.jpg|alt=|parapamje|312x312px|Pasaporta e Kosovës]] [[Skeda:Passport of the Republic of Kosovo.jpg|alt=|parapamje|Faqja e brendshme e Pasaportës]] '''Pasaporta e Kosovës''' ([[Gjuha serbe|Serbisht]]: ''Kosovski pasoš'') është një dokument identifikimi dhe udhëtimi që u lëshohet qytetarëve të [[Kosova|Republikës së Kosovës]]. Ky dokument bën të mundur udhëtimet ndërkombëtare dhe është pronë e shtetetit të Kosovës. Kompetenca për lëshimin e [[pasaporta]]ve i përket [[Ministria e Punëve të Brendshme e Kosovës|Ministrisë së Punëve të Brendshme të Kosovës]]. Autoritetet kanë filluar lëshimin e pasaportave biometrike nga tetori i vitit 2011.<ref>{{Cite web|title=Kosova lëshon pasaporta biometrike në 2011|url=http://www.mpb-ks.org/?page=1,46,764|access-date=4 gusht 2011|archive-date=11 gusht 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811061126/http://www.mpb-ks.org/?page=1,46,764|url-status=dead|language=sq}}</ref> == Historia == Kosova u shpall shtet i pavarur dhe sovran më [[17 shkurt]] 2008. Menjeherë pas miratimit të ligjit themeltar të shtetit, [[Kushtetuta e Kosovës|Kushtetutës]], Autoritetet filluan lëshimin e pasaportave për qytetarët e Republikë së Kosovës. Ky ndoshta është [[dokumenti]] më i rëndësishëm emblematik pasi bëhet lajmëtar i mëvetësisë së Kosovës në mbarë rruzullin tokësor. Sidoqoftë [[Njohja ndërkombëtare e Kosovës|Kosova akoma nuk njihet si shtet nga të gjitha kombet e botës]] dhe si rrjedhim edhe pasaporta e saj ka pasur vështirësi nëpër [[vendkalimet kufitare]] apo nga konsullatat e huaja për lëshimin e [[viza]]ve. [[Demografia e Kosovës|Popullsia e Kosovës]], përgjatë viteve ka pasur nëpër duar pasaporta me mbishkrime të ndryshme: * Pasaportë e [[Mbretëria e Jugosllavisë|Monarkisë Serbo-Kroato-Sllovene]] në vitet e para të shekullit të XX. * Pasaportë [[Jugosllavia|jugosllave]] pas [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së II Botërore]]. * Pasaportë (Dokument Udhëtimi) e lëshuar nga Misioni i [[Kombet e Bashkuara|Kombeve të Bashkuara]], [[Misioni i Organizatës së Kombeve të Bashkuara në Kosovë|UNMIK]] në vitet 2000-2008. * Pasaportë e lëshuar nga shteti i pavarur dhe sovran i [[Kosovë]]s nga korriku 2008. == Pajisja me pasaportë të Republikës së Kosovës == Për t’u pajisur me pasaportë të RKS aplikuesit në të gjitha rastet duhet të paraqiten personalisht në Ambasadë/ Konsullatë. * Dokumentet e nevojshme për pajisje me pasaportë për personat mbi 16 vjec ** Kopjen e letërnjoftimit të Republikës së Kosovës me afat vlefshmërie ** Pasaporta paraprake e skaduar nëse pala ka pasur një të tillë ** Dëshmi e pagesës për pasaportë * Dokumentet e nevojshme për pajisje me pasaportë për personat nën 16 vjec ** Çertifikatën e lindjes ** Çertifikatë shtetësie ** Dëshminë e identitetit të prindërve (letërnjoftim, pasaportë e RKS, patentë- shofer) ** Çertifikatë e vdekjes së prindit në rast vdekje ** Vendimin e gjykatës për përkujdesje të fëmijës në rast se prindërit janë të ndarë ** Autorizimi ligjor origjinal i legalizuar nga noteri në rast të mungesës së njërit prind ** Çertifikata e vendbanimit e RKS ** Dëshmia e pagesës për pasaportë * Dokumentet e nevojshme për pajisje me pasaportë pas humbjes/dëmtimit për personat mbi 16 vjec ** Një kopje të letërnjoftimit të Republikës së Kosovës me afat vlefshmërie ** Pasaportën e dëmtuar (nëse aplikon për shkak të pasaportës së dëmtuar) ** Raportin origjinal të policisë të shtetit ku ka humbur (nëse aplikon për shkak të humbjes së pasaportit, brenda tre muajve nga data e humbjes) ** Vendimin e formës së prerë të gjykatës kompetente  në rast të konfiskimit të pasaportit ** Dëshmia e pagesës për pasaportë * Dokumentet e nevojshme për pajisje me pasaportë pas humbjes/dëmtimit për personat nën 16 vjec ** Pasaportën e dëmtuar (nëse aplikon për shkak të pasaportës së dëmtuar) ** Raportin origjinal të policisë të shtetit ku ka humbur (nëse aplikon për shkak të humbjes së pasaportit, brenda tre muajve nga data e humbjes) ** Dëshminë e identitetit të prindërve (letërnjoftim, pasaportë e RKS, patentë- shofer) ** Vendimin e gjykatës për përkujdesje të fëmijës në rast se prindërit janë të ndarë ** Autorizimi ligjor origjinal i legalizuar nga noteri në rast të mungesës së njërit prind ** Vendimin e formës së prerë të gjykatës kompetente  në rast të konfiskimit të pasaportës ** Dëshmia e pagesës për pasaportë * Dokumentet e nevojshme për ndërrimin/ripërtrirjen e të dhënave për personat mbi 16 vjec ** Kopjen e letërnjoftimit të ndërruar/ripërtërirë ** Pasaportën e vjetër ** Dëshmia e pagesës për pasaportë * Dokumentet e nevojshme për ndërrimin/ripërtrirjen e të dhënave për personat nën 16 vjec ** Pasaportën e vjetër ** Vendimin për ndryshimin e të dhënave (për rastet e ndërrimit) ** Fotografinë elektronike (në rast të ripërtrirjes) ** Çertifikatën e vendbanimit ** Dëshmia e pagesës për pasaportë == Tiparet == Pasaporta aktuale e Kosovës tani është biometrike. Ngjyra është e kuqe, me [[Stema e Kosovës|stemën e Republikës së Kosovës]] në mes të kopertinës. Fjalët "REPUBLIKA E KOSOVËS" dhe "PASAPORTË" janë të shkruara ne gjuhën [[Gjuha shqipe|shqipe]], [[Gjuha serbe|serbe]] dhe angleze. Edhe të dhënat personale në faqen e brendshme janë të shkruara në të tria këto gjuhë. Pasaporta kosovare përputhet me shumë standarde të rekomanduara nga [[Organizata Ndërkombëtare e Aviacionit Civil]] si: përmasat, elementë sigurie, modeli, etj. Për shtetasit mbi 18 vjeç pasaporta ka vlefshmëri 10 vjeçare nga data e lëshimit. Pasaporta e Republikës së Kosovës lëshohet në katër variante: Pasaportë e zakonshme, Pasaportë diplomatike, Pasaportë zyrtare dhe Dokument udhëtimi. == Udhëtimet me letërnjoftim të Kosovës == * {{flagicon|Albania}} [[Shqipëria]] * {{flagicon|Macedonia}} [[Maqedonia (kthjellim)|Maqedonia]] * {{flagicon|Montenegro}} [[Mali i Zi]] * {{flagicon|Serbia}} [[Serbi|Serbia]] == Njohja e pasaportës së Kosovës == [[Skeda:Recognition_Kosovo_Passport.svg|qendër|parapamje|800x800px|{{legend|#e02040|Republika e Kosovës}}{{legend|#0080c0|Shtetet që njohin zyrtarisht Kosovën dhe pasaportën e Kosovës}}{{legend|#008000|Shtetet që nuk e kanë njohur Kosovën, por kanë deklaruar se e pranojnë pasaportën e Kosovës}}{{legend|#FFFF00|Shtetet që janë vizituar pavarësisht se këto shtete nuk e njohin pasaportën e Kosovës dhe as pavarësinë e Kosovës}}{{legend|#ccc|Shtetet që nuk e kanë njohur Kosovën dhe nuk e pranojnë pasaportën e Kosovës}}]] Pasaportat e Kosovës nuk njihen nga të gjitha shtetet e botës si dokumente udhëtimi dhe disa shtete refuzojnë hyrjen për shtetasit kosovarë që paraqiten me pasaporta të Kosovës.<ref name="iht">{{cite web|date=2008-02-25|title=Ping pong team to compete under Kosovo flag, but troubles linger for new state|url=http://www.iht.com/articles/ap/2008/02/25/europe/EU-GEN-Kosovo-Ping-Pong-Diplomacy.php|access-date=2008-03-14|website=International Herald Tribune}}</ref> === Njohja e pasaportës së Kosovës duke mos e njohur Kosovën si shtet === Disa vende e kanë njohur pasaportën e Kosovës si dokument udhëtimi të vlefshëm edhe pse nuk e njohin Republikën e Kosovës si shtet. Kjo situatë është e ngjashme me atë të pasaportës së [[Republika e Kinës|Tajvanit]]. Vendet e mëposhtme kanë deklaruar zyrtarisht se e pranojnë pasaportën e Kosovës si dokument të vlefshëm udhëtimi pavarësisht se nuk e njohin Kosovën si shtet të pavarur zyrtarisht:{{Col-begin}} {{Col-break}} *{{BIH}}<ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,1303 Issuance of BiH visa to Citizens of Kosovo], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2012-03</ref> *{{BRA}}<ref>[https://www.gov.br/mre/pt-br/assuntos/portal-consular/arquivos/arquivos-qgrv/qgrv-simples-ing-14mar22.pdf Entry Visas to Brazil], Ministry of External Relations of Brazil, March 14, 2022.</ref> *{{CYP}} *{{GRE}}<ref name="b92">{{cite web|url=http://www.b92.net/eng/news/region-article.php?yyyy=2008&mm=09&dd=19&nav_id=53613|archive-url=https://web.archive.org/web/20080921164023/http://www.b92.net/eng/news/region-article.php?yyyy=2008&mm=09&dd=19&nav_id=53613|archive-date=2008-09-21|url-status=dead|title=B92 - News - Greece to recognize Kosovo passports|access-date=2015-09-06}}</ref> {{Col-break}} *{{ROU}}<ref name="hotnews">{{cite web|url=http://m.hotnews.ro/stire/14653159|title=Titus Corlatean: Pentru mine Viktor Orban nu poate fi un model|website=Hotnews Mobile|access-date=2015-09-06}}</ref><ref name="Romania lifting visas">{{cite news|title=Romania's lifting visas for Kosovo could lead to recognition, analysts say|url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2013/05/27/feature-03|access-date=2013-05-27|website=setimes.com|date=27 maj 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325172139/http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2013/05/27/feature-03|archive-date=25 mars 2019|url-status=dead}}</ref> *{{SVK}}<ref name="mzv">{{cite web|url=http://www.mzv.sk/App/WCM/ZU/BelehradZU/main.nsf/vw_ByID/ID_C5FD80751E8BA177C12574EF002D8B9B_EN/$File/KOS1.pdf|title=Slovak government visa information brochure|website=mzv.sk|access-date=2015-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120219150805/http://www.mzv.sk/App/WCM/ZU/BelehradZU/main.nsf/vw_ByID/ID_C5FD80751E8BA177C12574EF002D8B9B_EN/$File/KOS1.pdf|archive-date=2012-02-19|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.mfa-ks.net/?page=2,4,1336 Lajcák confirms to Minister Hoxhaj the Slovak recognition of Kosovo passports], Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kosovo, 2012-07-20</ref> – Visa is affixed on a separate form *{{ESP}}<ref name="telegrafi">{{cite web|title=Zyrtare, Spanja njeh pasaportën e Kosovës|url=https://telegrafi.com/zyrtare-spanja-njeh-pasaportat-e-kosoves/|website=Telegrafi|publisher=Telegrafi|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106142822/https://telegrafi.com/zyrtare-spanja-njeh-pasaportat-e-kosoves/|archive-date=2024-01-06|language=SQ}}</ref> *{{UKR}}<ref>{{Cite web|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2020/09/24/7114648/|title=Україна почала визнавати паспорти, видані частково визнаним Косовом}}</ref> {{col-end}}Përveç kësaj, ka shtete në të cilat kosovarët thuhet se kanë mundur të udhëtojnë me pasaporta të Kosovës, por kjo nuk është një politikë e deklaruar zyrtarisht apo një dukuri e vërtetuar ''de facto''. == Shiko edhe == * [[Skeda:Leternjoftimi i Kosoves.jpg|20px]] [[Letërnjoftimi i Kosovës]] * [[Vendkalimet kufitare të Kosovës]] * [[Kërkesat për viza për shtetasit e Kosovës|Kërkesat për viza për shtetasit Kosovës]] == Lidhje të jashtme == * [http://www.mpb-ks.org Ministria e Punëve të Brendshme të Kosovës] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090819025929/http://www.mpb-ks.org/ |date=19 gusht 2009 }} * [https://web.archive.org/web/20090105072326/http://www.ks-gov.net/MPJ/ Ministria e Punëve të Jashtme të Kosovës] * [https://web.archive.org/web/20090628193141/http://www.rks-gov.net/sq-AL/Qytetaret/Shtetesia/Pages/DokumentetUdhetimit.aspx Procedurat për paisje me pasaportën e Kosovës] * [http://www.ks-gov.net/GazetaZyrtare/document/shqip/shqip_27.pdf Ligji për pasaportat e Kosovës]{{Lidhje e thyer}} * [http://www.mpb-ks.org/repository/docs/pasaportat_kosoves_1.pdf ilustrim i pasaportës kosovare] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090205232429/http://mpb-ks.org/repository/docs/pasaportat_kosoves_1.pdf |date=5 shkurt 2009 }} {{Portal|Kosova|Flag of Kosovo.svg}} == Burimi i të dhënave == {{Reflist}} {{Evropa-pasaporta}} [[Kategoria:Komunikacioni në Kosovë]] [[Kategoria:Dokumente identiteti]] [[Kategoria:Pasaporta|Kosova]] [[Kategoria:Pasaporta të shteteve të Evropës]] [[Kategoria:Pasaporta sipas vendit]] 5bzx14gpd2f0l5qpjetua0swkqugj0w 0 70962 3059200 3058542 2026-10-24T04:44:44Z Altinsh 194718 3059200 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = | image = File:Eurasian wolf.JPG | image_caption = Ujku Euroazian, nënlloji që gjendet edhe në shqipëri | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref =<ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn|language=en|author=Boitani, L.|author2=Phillips, M.|author3=Jhala, Y.|date=2018|title=''Canis lupus''|volume=2018|page=e.T3746A163508960|doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T3746A163508960.en|access-date=19 nëntor 2021}}</ref> | genus = Canis | species = lupus | authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]<ref name="Linnaeus1758"/> | subdivision_ranks = Nënllojet | subdivision = Shiko [[Nënllojet e Canis Lupus|Nënllojet e ''Canis lupus'']] | range_map = Canis lupus distribution (IUCN).png | range_map_caption = Përhapja globale e ujkut, 2018<ref name="iucn status 19 November 2021" /> }} '''Ujku''' ('''''Canis lupus'''''), i njohur edhe si '''ujku gri''' , është një [[Kanidët|kanid]] i madh amtar në [[Evrazia|Euroazi]] dhe [[Amerika Veriore|Amerikën Veriore]] . Mbi tridhjetë nënlloje të ''Canis lupus'' janë njohur, dhe ujqërit gri, siç kuptohet në mënyrë kolokuale, përbëjnë nënspecie jo-shtëpiake / të egër. Ujku është antari më i madh i gjallë i Kanidae , meshkujt mesatarisht 40 kg (88 lb) dhe femrat 37 kg (82 lb).Gjatësia e meshkujve ujqër 105–160 cm (41–63 in) në gjatësi dhe 80–85 cm (31–33 in) në lartësinë e shpatullave. Ujku dallohet edhe nga pjestarët e tjerë të gjinisë ''[[Canis]]'' nga veshët dhe fytyra më pak të theksuara, si dhe një gëzof më i shkurtër dhe një bisht i gjatë. Ujku është sidoqoftë i lidhur mjaft ngushtë me speciet e vogla të ''Canis'' , të tilla si kojotat dhe çakejntë e artë , për të prodhuar hibridë pjellore me to. Gëzofi i një ujku është lara-lara zakonisht i bardhë, kafe, gri, dhe e zezë, edhe pse nënspeciet në rajonin e Arktikut mund të jetë gati të gjithë të bardhë. Nga të gjithë anëtarët e gjinisë ''Canis'' , ujku është më i specializuar për gjuetinë bashkëpunuese siç dëshmohet nga përshtatjet fizike të tij në trajtimin e gjahut të madh, natyrën e tij më sociale dhe sjelljen e tij shprehëse shumë të përparuar . Udhëton në familje bërthamore që përbëhen nga një çift i shoqëruar nga pasardhësit e tyre. Pasardhësit mund të largohen për të formuar grupet e tyre në fillimin e pjekurisë seksuale dhe në përgjigje të konkurrencës për ushqim brenda këyij grupi. Ujqërit janë gjithashtu territorialë dhe luftimet për territorin janë një nga shkaqet kryesore të vdekshmërisë së ujqërve. Ujku është kryesisht mishngrënës dhe ushqehet me gjitarë të egër të mëdhenj si dhe kafshë më të vogla, bagëti, kërma dhe mbeturina. Ujku ose çiftet zakonisht kanë nivele më të larta suksesi në gjueti sesa grupet të mëdha. [[Patogjen|Patogjenët]] dhe [[Parazit|parazitët]], veçanërisht tërbimi , mund të infektojnë ujqërit. Popullsia globale e ujqërve të egër vlerësohej të ishte 300,000 në 2003 dhe konsiderohet të jetë me shqetësim më të vogël nga Bashkimi Ndërkombëtar për Ruajtjen e Natyrës ([[Bashkimi Ndërkombëtar për Ruajtjen e Natyrës|IUCN]]). Ujqërit kanë një histori të gjatë të bashkëveprimeve me [[Njeriu|njerëzit]], pasi ishin përçmuar dhe gjuajtur në shumicën e komuniteteve baritore për shkak të sulmeve të tyre mbi bagëtitë, ndërsa anasjelltas janë respektuar në disa shoqëri agrare dhe gjahtare-grumbulluese . Megjithëse frika nga ujqërit ekziston në shumë shoqëri njerëzore, shumica e sulmeve të regjistruara ndaj njerëzve u janë atribuar kafshëve që vuajnë nga tërbimi. Sulmet e ujkut te njerëzit janë të rrallë sepse ujqërit janë relativisht të paktë, jetojnë larg njerëzve dhe kanë krijuar një frikë nga njerëzit për shkak të përvojave të tyre me gjahtarët dhe barinjt. == Etimologjia == Fjala angleze "wolf"  rrjedh nga fjala e anglishtes së vjetër ''wulf''   , i cili mendohet se rrjedh nga fjala [[proto-gjermanike]] ''wulfaz'' * . Rrënjë [[Gjuha proto-indo-evropiane|Proto-Indo-evropiane]] * ''wĺ̥kʷos'' mund të jetë burimi i fjalës [[Gjuha latine|latine]] për kafshën ''lupus'' (* ''lúkʷos'' ).<ref>{{OEtymD|wolf}}</ref><ref name="Lehrman"/> Emri "ujku gri" i referohet ngjyrës gri të specieve.<ref name="Goldman"/> Që nga kohërat para-kristiane, popujt gjermanë si [[Anglo-Saksonët|anglo-saksonët]] morën ''wolf'' si parashtesë ose prapashtesë në emrat e tyre. Shembuj përfshijnë Wulfhere ("Wolf Army", ose "Ai, ushtria e të cilit është ujku"), Cynewulf ("Ujku Mbret"), Cēnwulf ("Ujku i guximshëm"), Wulfheard ("Ujku i vështirë"), Earnwulf ("Ujku Ujku") "), Wulfstān (" Ujku Ujku ") Æðelwulf (" Ujku Ulkonja "), Wolfhroc (" Ujku me fustan "), Wolfhetan (" Ujku i fshehur "), Isangrim (" Maska Gri "), Scrutolf (" Ujku i veshur ") , Wolfgang ("Ujku që ecën") dhe Wolfdregil ("Ujku Vrapues"). == Taksonomia == Në 1758, botanist suedez dhe zoologu Carl Linnaeus botuan ''Systema Naturae''.''Canis'' është fjala latine që do të thotë " [[Qeni|qen]] ",<ref>{{OEtymD|canine}}</ref> dhe nën këtë gjini ai renditi [[Karnivorët|mishngrënësit]] përfshirë [[Qeni|qenin shtëpiak]], ujqërit dhe [[Çakalli|çakejntë]] . Ai e klasifikoi qenin shtëpiak si ''Canis familiaris'' , dhe ujkun si ''Canis lupus'' . Linnaeus e konsideroi qen të jetë një specie të veçantë nga ujku për shkak të ''recurvata cauda'' -its e cila nuk gjendet tek asnjë kanid tjetër .<ref name="Clutton-Brock1995"/> === Nënspeciet === Në edicionin e tretë të ''Mammal Species of the World'' botuar në 2005, mamografist W. Christopher Wozencraft renditur 36 nënspecie të egra të ''C. lupus'' , dhe propozoi dy nënspecie shtesë: ''familiaris'' (Linnaeus, 1758) dhe [[dingo]] (Meyer, 1793). Wozencraft përfshiu ''hallstromi'' – [[Qeni këngëtar i Guineas së Re|qenin këngëtar i Guineas së Re]] është një sinonim taksonomik për dingon. Wozencraft iu referua një studimi të ADN-së mitokondriale të vitit 1999 , si një nga udhëzuesit në formimin e vendimit të tij, dhe renditi 38 nënspecie të ''C. lupus'' nën emrin e përbashkët biologjik të "ujkut",të emërojë nënllojet që janë [[ujku euroaziatik]] ( ''C. l. lupus'' ) bazuar në ekzemplarin e tipit që Linnaeus studioi në Suedi. Studimet që përdorin teknikat paleogenomik tregojnë se ujku modern dhe qeni janë taksa motër , si ujqërit modern nuk janë të lidhura ngushtë me popullsinë e ujqërve që ishte i pari i zbutur . Në vitin 2019, një punëtori e organizuar nga IUCN / Grupi i Specialistëve i Komisionit të Mbijetimit të Komisionit të Mbijetesës e konsideroi qenin këngëtar i Guinesë së Re,dingon dhe qentë e rrugëve si ''Canis familiaris'' , dhe për këtë arsye ata nuk janë të vlerësuhar në listën e kuqe të IUCN-s.<ref name="Alvares2019"/> === Evolucioni === [[File:Canisetr.JPG|thumb|alt=Një kafkë e Canis etruscus Toskan në Muzeun Paleontologjik Montevarchi|Një kafkë ''e'' ''Canis etruscus''   Toskan në Muzeun Paleontologjik Montevarchi]] Zbritja filogjenetike ekzistues e ujkut ''C. lupus'' nga ''C. etruscus'' nëpërmjet ''C. mosbachensis'' është pranuar gjerësisht. [[Fosilet]] e hershme të ''C. lupus'' u gjetën në atë që dikur ishte Beringia lindore në Old Crow, Yukon , Kanada, dhe në Cripple Creek Sump, Fairbanks , [[Alaska]]. Mosha nuk është rënë dakord, por mund të datojë një milion vjet më parë. Diversitet i konsiderueshëm morfologjik ekzistonte midis ujqërve nga Pleistoceni i Vonë . Ata kishin kafka dhe dhëmbë më të fortë se ujqërit modernë, me një zhvillim të theksuar të muskujve të përkohshëm dhe premolarë të fuqishëm . Propozohet që këto tipare të ishin përshtatje të specializuara për përpunimin e kufomave dhe kockave të lidhura me gjuetinë dhe pastrimin e kufomave të megafaunës Pleistocene . Në krahasim me ujqërit modernë, disa ujqër të Pleistocenit treguan një rritje të thyerjes së dhëmbëve që është e ngjashme me atë që shihet tek [[ujku i tmerrshëm]] të zhdukur . Kjo sugjeron që ata ose shpesh ushqeheshin me trupa të pajetë, ose se ata garonin me mishngrënës të tjerë dhe kishin nevojë të konsumonin shpejt prenë e tyre. Krahasuar me ato që gjenden në hienën moderne me njolla , shpeshtësia dhe vendndodhja e frakturave të dhëmbëve që gjenden tek ujqërit tregon se ata kishin krisje të kockave të zakonshme. Në qershor të vitit 2019, koka e ndarë ende e ruajtur e një [[Ujku i Pleistocenit|ujku Pleistoceni]] , e datuar rreth 40,000 vjet më parë, u gjet afër lumit Tirekhtyakh në Yakutia , [[Rusia|Rusi]] , pranë [[Rrethi Arktik|Rrethit Arktik]] . Koka ishte e gjatë rreth 16 në (41 cm), shumë më e madhe se koka e një ujku modern.<ref name="LiveScience 06-2019">{{cite news|last=Saplakoglu|first=Yasemin|title=Severed Head of a Giant 40,000-Year-Old Wolf Discovered in Russia|newspaper=[[Live Science]]|url=https://www.livescience.com/65677-severed-head-ancient-wolf-russia.html|date=2019-06-10|access-date=2020-05-16}}</ref><ref name="SiberianTimes 06-2019">{{cite news|newspaper=[[The Siberian Times]]|title=Still snarling after 40,000 years, a giant Pleistocene wolf discovered in Yakutia|url=https://siberiantimes.com/science/casestudy/news/still-snarling-after-40000-years-a-giant-pleistocene-wolf-discovered-in-yakutia/|date=2019-06-07|access-date=2020-05-16|archive-date=9 qershor 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190609192411/https://siberiantimes.com/science/casestudy/news/still-snarling-after-40000-years-a-giant-pleistocene-wolf-discovered-in-yakutia/|url-status=dead}}</ref><ref name="TheGuardian 06-2019">{{cite news|agency=[[Reuters]]|title=Frozen wolf's head found in Siberia is 40,000 years old|newspaper=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2019/jun/13/frozen-wolfs-head-found-in-siberia-is-40000-years-old|date=2019-06-13|access-date=2020-05-16}}</ref> Studimet gjenomike sugjerojnë që ujqërit dhe qentë modernë zbresin nga një popullsi e zakonshme e ujkut<ref name="Freedman2014"/><ref name="Skoglund2015"/><ref name="Fan2016"/> stërgjyshor që ekzistonte 20,000 vjet më parë. Studimet në 2017 dhe 2018 zbuluan se [[ujku i Himalajeve]] është pjesë e një prejardhje që është bazike për ujqërit e tjerë dhe u nda prej tyre 691,000-740,000 vjet më parë. Uqërit e tjerë duket se e kanë origjinën në Beringia në një zgjerim që u nxit nga ndryshimet e mëdha ekologjike që ndodhën gjatë mbylljes së [[Pleistoceni|Pleistocenit]] të Vonë. Një studim në vitin 2016 tregon se një ngushticë e popullsisë u pasua nga një rrezatimi i shpejtë nga një popullsi stërgjyshore në një kohë të gjatë, ose menjëherë pas, [[Epoka e akullnajave|epokës së fundit të akullnajave]] . Kjo nënkupton që popullsitë origjinale morfologjike të ndryshme të ujqve ishin jashtë konkurrencës dhe u zëvendësuan nga ujqërit më modernë.<ref name="Koblmuller2016"/> Një studim gjenomik i vitit 2016 sugjeron që ujqërit e [[Bota e Vjetër|Botës së Vjetër]] dhe [[Amerika (kontinent)|Botës së Re]] u ndanë rreth 12.500 vjet më parë, pasuar nga divergjenca e prejardhjes që çoi deri tek qeni nga ujqër të tjerë të Botës së Vjetër rreth 11,100-12,300 vjet më parë. Një ujk i zhdukur i Pleistocenit të Vonë mund të ketë qenë paraardhësi i qenit,<ref name="Freedman2017"/><ref name="Thalmann2018"/> me ngjashmërinë e qenit me ujkun e gjallë që ishte rezultat i përzierjes gjenetike midis të dyve. Dingo, Basenji , Mastiff Tibetan dhe racat indigjene kineze janë anëtarë themelorë të kadës shtëpiake të qenve. Koha e divergjencës për ujqërit në [[Evropa|Evropë]], [[Lindja e Mesme|Lindjen e Mesme]] dhe [[Azia|Azi]] vlerësohet të jetë e fundit në rreth 1.600 vjet më parë. Në mesin e ujqërve të Botës së Re, ujku meksikan ndryshoi rreth 5.400 vjet më parë.<ref name="Fan2016"/> === Përzierje me kanidët e tjerë === [[File:F1 wolf-dog hybrids from Wildlife Park Kadzidlowo, Poland.png|thumb|upright=1.5|alt=Photographs of two wolf-dog hybrids standing outdoors on snowy ground|Hibridë të qenve ujk në Parkun e Kafshëve të egra në Kadzidłowo , Poloni. E para është produkti i një ujku mashkull dhe një spaniel femër , i dyti nga një ujk femër dhe një Laika mashkull perëndimor .]] Në të e largët, ka pasur një rrjedhë gjenesh midis [[Ujku i artë afrikanë|ujqërve të artë afrikanë]] , [[Çakalli i artë|çakejve të artë]] dhe ujqërve gri. Ujku i artë afrikan është një pasardhës i një kanape të përzier gjenetikisht prej ujku 72% dhe prejardhja e ujkut 28%. Një ujk i artë afrikan nga Gadishulli Sinai egjiptian tregon përzierjen me ujqërit dhe qenët e Lindjes së Mesme. Ekzistojnë dëshmi të rrjedhës së gjeneve midis çakejve të artë dhe ujqërve të Lindjes së Mesme, aq më pak me ujqërit evropianë dhe aziatikë, dhe më pak me ujqërit e Amerikës së Veriut. Kjo tregon që prejardhja çakallit të artë i gjetur tek ujqërit e Amerikës së Veriut mund të ketë ndodhur para divergjencës së ujqërve euroaziatik dhe të Amerikës së Veriut.<ref name="Sinding2018"/> Paraardhësi i zakonshëm i kojotës dhe ujkut ka përzier me një popullatë fantazmë të një kanidi të panjohur të zhdukur. Ky kanid është gjenetikisht i afërt me dholen dhe evoluoj pas divergjencës së qenit të egër afrikan nga speciet e tjera të kanidëve. Pozicioni bazik i kojotës në krahasim me ujkun është propozuar të jetë për shkak të [[Kojota|kojotës]] që mban më shumë gjenomë mitokondriale të këtij kanidi të paidentifikuar. Në mënyrë të ngjashme, një ekzemplar në muze i një ujku nga [[Kina]] e Jugut e mbledhur në vitin 1963 tregoi një gjenom që ishte 12-14% i përzier nga kanidë të panjohur. Në Amerikën e Veriut, shumica e kojotave dhe ujqërve tregojnë shkallë të ndryshme të përzierjes gjenetike të së kaluarës. [[Ujku i kuq]] i Shteteve të Bashkuara juglindore është një kafshë hibride me 40%: 60% ujk ndaj prejardhjes së kojotës. Për më tepër, u konstatua se ishte 60%: 40% ujk ndaj gjenetikës së kojotës me ujqërit lindorë , dhe 75%: 25% në ujërat e rajonit të Madh .<ref name="Sinding2018"/> Në kohët e fundit, disa ujqër meshkuj italianë e kishin origjinën nga qentë, gjë që tregon se ujqërit femra bashkveprojnë me qenin mashkull në natyrë. Në Malet e Kaukazit , 10% e qenve, përfshirë qenët roje, janë hibridë të gjeneratës së parë. Megjithëse çiftëzimi midis çakejve të artë dhe ujqërve nuk është vërejtur kurrë, prova e hibridizimit të çakallit-ujkut u zbulua përmes analizës së ADN-së mitokondriale të çakejve që jetojnë në malet e [[Kaukazi (regjion)|Kaukazit]] dhe në [[Bullgaria|Bullgari]].<ref name="Moura2013"/> == Anatomia == [[File:Front view of a resting Canis lupus ssp.jpg|thumb|alt=Photograph of a reclining North American wolf looking directly at the photographer|Një ujk i Amerikës së Veriut]] Ujku është anëtari më i madh i familjes Kanidae , dhe dallohet më tej nga kojotat dhe çakejntë nga një kockë më e gjerë, veshë më të shkurtër, një torzë më e shkurtër dhe një bisht më i gjatë. Trupi është i hollë dhe i ndërtuar me forcë me një kafaz brinjësh të madhe, thellësisht zbritëse , një shpinë të pjerrët dhe një qafë të fortë muskulore. Këmbët e ujkut janë mesatarisht më të gjatë se ato të kanidëve të tjerë, gjë që i mundëson kafshës të lëvizë me shpejtësi, dhe të kapërcejë borën e thellë që mbulon pjesën më të madhe të shtrirjes së saj gjeografike në dimër. Veshët janë relativisht të vegjël dhe trekëndësh. Koka e ujkut është e madhe dhe e rëndë, me një ballë të gjerë, nofulla të forta dhe një surrat të gjatë dhe të hapur. Kafka është 230–280 mm (9–11 in) në gjatësi dhe 130–150 mm (5-6 in) në gjerësi. Dhëmbët janë të mprehta dhe të mëdhenj, duke i bërë ato më të përshtatshme për shtypjen e kockave sesa ato të kanidëve të tjera. Ata nuk janë aq të specializuar sa ato që gjenden tek hienat . Molarët e saj kanë një sipërfaqe të sheshtë të përtypur, por jo në të njëjtën masë si kojota, dieta e së cilës përmban më shumë lëndë bimore. Femrat kanë tendencë të kenë enigma dhe ballë më të ngushta, qafë më të hollë, këmbë pak më të shkurtër dhe shpatulla më pak masive se meshkujt. [[File:Lupusskeleton 2.JPG|thumb|left|alt=Photograph of a wolf skeleton |Një skelet i ujkut i vendosur në Muzeun e Ujkut, Parku Kombëtar Abruzzo , Itali]] Ujku i rritur mat 105–160 cm (41–63 in) në gjatësi dhe 80–85 cm (31–33 në) në lartësinë e shpatullave. Bishti mat 29–50 cm (11–20 in) në gjatësi, veshët 90–110 mm ( 3) 1 ⁄ 2 - 4 3 ⁄ 8  in) në lartësi, dhe këmbët e pasme janë 220–250 mm ( 8 5 ⁄ 8 - 9 7 ⁄ 8  in). Madhësia dhe pesha e ujkut modern rritet në përpjesëtim me gjerësinë në përputhje me rregullin e Bergmanit . Masa mesatare e trupit të ujkut është 40 kg (88 lb), ekzemplari më i vogël i regjistruar në 12 kg (26 lb) dhe më i madhi në 79.4 kg (175 lb). Mesatarisht, ujqërit evropianë peshojnë 38,5 kg (85 lb), ujqërit e Amerikës së Veriut 36 kg (79 lb), dhe ujqërit indianë dhe arabë 25 kg (55 lb). Femrat në çdo popullatë të caktuar të ujku zakonisht peshojnë 2,3–4,5 kg (5-10 lb) më pak se meshkujt. Ujku me peshë mbi 54 kg (119 lb) janë të rralla, megjithëse individë jashtëzakonisht të mëdhenj janë regjistruar në Alaska dhe [[Kanadaja|Kanada]].  Në Rusinë e mesme, meshkujt jashtëzakonisht të mëdhenj u jepet një peshë maksimale 69–79 kg (152–174 lb). === Gëzofi === [[File:Tibetan Wolf By Stanzin (Stakpa) cropped.jpg|alt=Picture of a wolf standing, turning its head at the camera|thumb|Ujku në Changtang , [[Tibet]]]] Ujku ka gëzof dimri shumë të dendur , me një shtresë të shkurtër flokësh të gjatë dhe të trashë . Shumica e qimeve të rojes bien në pranverë dhe rriten përsëri në vjeshtë. Flokët më të gjata ndodhen në anën e pasme, veçanërisht në pjesët e përparme dhe qafën. Veçanërisht qimet e gjata rriten mbi supet dhe pothuajse formojnë një kreshtë në pjesën e sipërme të qafës. Flokët në faqe janë të zgjatura dhe formojnë tufa. Veshët janë të mbuluara me qime të shkurtra dhe projektohen nga leshi. Flokët e shkurtër, elastikë dhe të ngushtë të ngjitur janë të pranishme në gjymtyrët nga bërrylat poshtë në tendonat kalcaneal . Gëzofi i dimrit është shumë rezistent ndaj të ftohtit. Ujqërit në klimat veriore mund të jenë të qetë në zona të hapura në −40 ° C (°40 ° F) duke vendosur misterat e tyre midis këmbëve të pasme dhe duke mbuluar fytyrat me bishtin e tyre. Gëzofi i ujkut siguron izolim më të mirë se gëzofi i qenve dhe nuk mbledh akull kur fryma e ngrohtë kondensohet kundër tij. [[File:Black and White Wolves.jpg|thumb|left|alt=Photograph showing one black and one white furred wolf standing alongside each other |Ujqër të robëruar, i zi dhe i bardhë të rrëmbyer në kopshtin zoologjik La Boissière-du-Doré , Francë]] Në klimat e ftohta, ujku mund të zvogëlojë rrjedhën e gjakut pranë lëkurës së tij për të ruajtur nxehtësinë e trupit. Nxehtësia e jastëkëve të këmbëve rregullohet në mënyrë të pavarur nga pjesa tjetër e trupit dhe ruhet në pikën vetëm mbi pikën e ngrirjes së indeve ku putrat vijnë në kontakt me akullin dhe borën. Në klimat e ngrohta, gëzofi është më i trashë dhe më i dobët se tek ujqërit veriorë. Ujku femër ka tendencë të ketë më shumë gëzof në gjymtyrë  sesa meshkujt dhe në përgjithësi zhvillojnë gëzof më të butë të përgjithshme, ndërsa piqen. Ujku i vjetër në përgjithësi ka më shumë qime të bardha në majë të bishtit, përgjatë hundës dhe në ballë. Gëzofi i dimrit mbahet më gjatë nga femrat , megjithëse me disa humbje të flokëve përreth tyre. Gjatësia e flokëve në mes të shpinës është 60–70 mm ( 2) <sup>3</sup> ⁄ <sub>8</sub> - 2 <sup>3</sup> ⁄ <sub>4</sub>  in), dhe qimet e rojes në shpatulla zakonisht nuk kalojnë 90 mm ( 3) <sup>1</sup> ⁄ <sub>2</sub>  në), por mund të arrijë 110-130 mm ( 4 <sup>3</sup> ⁄ <sub>8</sub> - 5 <sup>1</sup> ⁄ <sub>8</sub>  in). Ngjyra e gëzofit të ujkut përcaktohet nga qimet e rojes së tij. Ujqërit zakonisht kanë disa qime të bardha, kafe, gri dhe të zezë. Palltoja e ujkut euroaziatik është një përzierje ochreous (e verdhë në portokalli) dhe ngjyra e ndryshkur ochreous (portokalli / e kuqe / kafe) me gri të lehtë. Muzgu është gri i zbehtë ochreous, dhe zona e buzëve, faqeve, mjekrës dhe fytit është e bardhë. Pjesa e sipërme e kokës, ballit, nën dhe midis syve, dhe midis syve dhe veshëve është gri me një film të kuqërremtë. Qafa është ohreous. Gëzofi i gjata, i zezë , përgjatë shpinës, formojnë një shirit të gjerë, me pjesë të flokëve të zeza mbi supet, gjoksin e sipërm dhe pjesën e pasme të trupit. Anët e trupit, bishtit dhe gjymtyrët e jashtme janë një ngjyrë e zbehtë ochreous, ndërsa anët e brendshme të gjymtyrëve, barkut dhe ijëve janë të bardha. Përveç atyre ujqërve që janë të bardhë ose të zi të pastër, këto tone ndryshojnë pak në zonat gjeografike, megjithëse modelet e këtyre ngjyrave ndryshojnë midis individëve. Në Amerikën e Veriut, ngjyrat e gëzofit të ujqërve ndjekin sundimin e Gloger , ujqërit në Arktikun Kanadez janë të bardhë dhe ato në jug të Kanadasë, SHBA dhe Meksikë janë kryesisht gri. Në disa zona të Maleve Rocky të Alberta dhe Kolumbis Britanike, ngjyra e palltos është kryesisht e zezë, disa janë blu-gri dhe disa me argjend dhe e zezë. Dallimet në ngjyrën e palltos midis gjinive mungojnë në Euroazi; femrat kanë tendencë të kenë tone më të kuqe në Amerikën e Veriut. Ujku me ngjyrë të zezë në Amerikën e Veriut e fitojnë ngjyrën e tyre nga përzierja e qenve-ujqër pas ardhjes së qenve të parë që shoqëruan njerëzit nëpër ngushticën e Beringut 12,000 deri në 14,000 vjet më parë. Hulumtimi mbi trashëgiminë e ngjyrës së bardhë nga qenët në ujqër nuk është bërë ende.<ref name="Hedrick2009"/> == Ekologjia == === Gama dhe habitati === [[File:Lupo in Sassoferrato.jpg|thumb|alt=Photograph of a wolf standing on snowy ground|Një ujk italian në një habitat malor në Apeninet në Sassoferrato , Itali]] Ujku ndodhej fillimisht në të gjithë Eurozinë dhe Amerikën e Veriut. Përndjekja e qëllimshme njerëzore për shkak të vrasjev të bagëtive dhe frikës nga sulmet ndaj njerëzve ka zvogëluar gamën e ujqërve në rreth një të tretën e asaj që ishte dikur. Ujku tani është shfarosur (i zhdukur lokalisht) në pjesën më të madhe të [[Evropa Perëndimore|Evropës Perëndimore]], [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shtetet e Bashkuara]] dhe [[Meksika|Meksikë]], dhe në [[Japonia|Japoni]]. Në kohët moderne, ujku ndodhet kryesisht në shkretëtira dhe zona të thella. Ujku mund të gjendet midis nivelit të detit dhe 3.000 m (9,800 ft). Ujqërit jetojnë në pyje, ligatinat e brendshme , zona me shkurre , tokat me bar (duke përfshirë tundra arktike ), kullota , shkretëtira dhe maja shkëmbore në male. Përdorimi i habitatit nga ujqërit varet nga bollëku i preve, kushteve të borës, dendësia e [[Bagëtia|bagëtive]], dendësia e rrugëve, prania e njeriut dhe topografia . === Dieta === [[File:Wolf with Caribou Hindquarter.jpg|thumb|upright|left|alt=Photograph of a wolf carrying a caribou leg in its mouth|Një ujk që mbante në autostrad një kërmë, Parku Kombëtar Denali , Alaska]] Si të gjithë gjitarët në tokë që janë gjahtarë të grupeve , ujku ushqehet kryesisht me [[Gjitari|gjitarë]] të egër barngrënës të mëdhenj që mund të ndahen në madhësi të madhe 240–650 kg (530–1,430 lb) dhe madhësi të mesme 23–130 kg (51–287 lb), dhe kanë një masë trupore të ngjashme me atë të masës së kombinuar të anëtarëve të grupeve. Ujku specializohet në predikimin e personave të cenueshëm të preve të mëdha,  me një grup prej 15 të aftë për të rrëzuar një brilopat të rritur . Ndryshimi në dietë midis ujqërve që jetojnë në kontinente të ndryshme bazohet në varietetet e ndryshme të gjitarëve të mëdhenj dhe të preve më të vogla dhe shtëpiake që janë në dispozicion.<ref name="Newsome2016"/> Në Amerikën e Veriut, dieta e ujkut mbizotërohet nga gjitarë të mëdhenj dhe gjitarë të mesëm. Në Azi dhe Evropë, dieta e tyre mbizotërohet nga gjitarë të egër të mesëm dhe të llojeve shtëpiake. Ujku varet nga speciet e egra, dhe nëse këto nuk janë të disponueshme, si në Azi, ujku është më i varur nga speciet shtëpiake. Në të gjithë Euroazinë, ujqërit gjuajnë kryesisht brilopat, [[Dreri i rëndomtë|drer të kuq]] , [[Kaprolli|kaproj]] dhe [[Derri i egër|derra të egër]] . Në Amerikën e Veriut, preja më e rëndësishme e gjerë janë [[elku]] , [[Dreri brilopata|brilopata]], karibu , dreri bishtbardhë dhe dreri mushkë . Ujqërit mund ta tretin vaktin e tyre brenda disa orësh dhe mund të ushqehen disa herë brenda një dite, duke shfrytëzuar shpejt sasitë e mëdha të mishit. Një ujk i ushqyer mirë ruan yndyrën nën lëkurë, rreth zemrës, zorrëve, veshkave dhe palcës së eshtrave, veçanërisht gjatë vjeshtës dhe dimrit.<ref name="McAllister2007"/> Sidoqoftë, ujqërit nuk janë ngacmues të egër. Kafshët me madhësi më të vogla që mund të plotësojnë dietën e tyre, përfshijnë [[Brejtësit|brejtës]] , [[Lepuri|lepuj]] , [[insektivor]] dhe mishngrënës më të vegjël. Ata shpesh hanë [[Shpendët e ujit|shpendë uji]] dhe vezët e tyre. Kur ushqime të tilla janë të pamjaftueshme, ato gjuajnë [[Hardhuci|hardhuca]] , [[Gjarpri|gjarpërinj]] , [[bretkosa]] dhe [[Insekti|insekte]] të mëdha kur janë të disponueshme. Ujqërit në Minesotën veriore gjuajnë në majat veriore në rrjedhat e ujërave të ëmbla. Dieta e ujqërve bregdetarë në Alaska përfshin 20% [[Salmoni|salmon]] , ndërsa ato të ujqërve bregdetarë në [[Kolumbia Britanike|Kolumbinë Britanike]] përfshijnë 25% burime detare, dhe ato në ishujt e afërt 75%. Në Evropë, ujqërit hanë mollë, dardha, fiq , pjepër, manaferra dhe qershi . Në Amerikën e Veriut, ujqërit hanë boronica dhe mjedrat . Ujqërit gjithashtu hanë bar, i cili mund të sigurojë disa vitamina. Ata dihet se hanë [[Manaferra|manaferrat]] e hirit malor , [[Zambaku i luginës|zambakun e luginës]] , [[Boronica|boronicat]] , [[Luleshtrydhja|luleshtrydhet]] , [[Nusja e zezë evropiane|nusen e zezë evropiane]] , [[Gruri|grurin]] dhe [[Kungullesha|kungulleshat]] e kallamishteve. Në kohën e mungesës, ujqërit hanë me lehtësi [[kërma]] . Në zonat e euroazis me aktivitet të dendur njerëzor, shumë popullatë ujqërish detyrohen të mbijetojnë kryesisht me bagëti dhe mbeturina.  Preja në Amerikën e Veriut vazhdojnë të pushtojnë habitatet e përshtatshme me dendësi të ulët njerëzore, ujqërit që hanë bagëti dhe mbeturina vetëm në rrethana të rënda.  Kanibalizmi nuk është i pazakontë tek ujqërit gjatë dimrave të ashpër, kur grupet shpesh sulmojnë ujqër të dobët ose të dëmtuar dhe mund të hanë trupat e anëtarëve të grupeve të ngordhura. === Mardhëniet me mishngrënësit e tjerë === Ujqërit zakonisht mbizotërojnë ndaj specieve të tjera të kanidëve në zonat ku ndodhen të dy. Në Amerikën e Veriut, incidentet e ujqërve që vrasin [[kojota]] janë të zakonshme, veçanërisht në dimër, kur kojotat ushqehen me vrasjet e ujqërve. Ujqërit mund të sulmojnë vendet e kojotave, duke gërmuar jashtë dhe duke i vrarë këlyshët e tyre, megjithëse rrallë i hanë ato. Nuk ka të dhëna për kojota që vrasin ujqërit, megjithëse kojotët mund t'i ndjekin ujqërit nëse i tejkalojnë ata.  Sipas një njoftimi për shtyp nga Departamenti i Bujqësisë i SH.B.A. në 1921, ujku famëkeq Custer u mbështet në kojot për ta shoqëruar dhe paralajmëruar atë për rrezik. Megjithëse ata ushqeheshin nga vrasjet e tij, ai kurrë nuk i lejoi t'i afroheshin.  Ndërveprimet janë vërejtur në Euroazi midis ujqërve dhe [[Çakalli i artë|çakejve të artë]], numri i këtyre të fundit është relativisht i vogël në zonat me dendësi të madhe të ujkut. Ujqërit gjithashtu vrasin dhelpra të kuqe , arktike dhe korsake , zakonisht në mosmarrëveshje mbi kufomat, ndonjëherë duke i ngrënë ato. [[File:Wolves bear ravens.png|thumb|350px|alt= Photograph of wolves, a bear, and ravens competing over a kill in Yellowstone National Park in the winter|Një ujk, një ari, kojotat dhe korbat që garojnë për një vrasje në Parkun Kombëtar Yellowstone]] [[Ariu i murrmë|Arijntë e murrmë]] zakonisht mbizotërojnë ndaj grupeve të ujqërve në mosmarrëveshjet mbi kufomat, ndërsa grupet e ujqërve kryesisht mbizotërojnë ndaj arinjeve kur mbrojnë vendet e tyre të denës. Të dy speciet vrasin të rinjtë e njëri-tjetrit. Ujqërit ushqehen me arinjtë e murrmë që i vrasin, ndërsa arinjtë e murrmë duket se hanë vetëm ujqër të rinj. Ndërveprimet e ujkut me arinjtë e zi amerikan janë shumë më të rralla për shkak të dallimeve në preferencat e habitatit. Ujku është regjistruar në shumë raste duke kërkuar në mënyrë aktive arinjtë e zinj amerikanë në strofullat e tyre dhe duke i vrarë ata pa i ngrënë ato. Për dallim nga arinjtë e murrmë, [[Ariu i zi amerikan|arinjtë e zinj amerikanë]] shpesh humbasin kundër ujqërve në mosmarrëveshjet mbi vrasjet.  Ujku gjithashtu mbizotëron dhe ndonjëherë vret baldosa të veriut, dhe i ndjekin ata që përpiqen të shkëputen nga vrasjet e tyre. [[Baldosa e veriut|Baldosat e veriut]] shpëtojnë nga ujqërit në shpella ose lart pemë. Ujqërit mund të bashkëveprojnë dhe të konkurrojnë me [[Felidae|felidët]] , të tillë si [[Rrëqebulli evroaziatik|rrëqebulli euroaziatik]] , i cili mund të ushqehet me pre më të vogël, ku ujqërit janë të pranishëm dhe mund të shtypen nga një popullsi e madhe e ujqërve. Ujqërit hasen me [[Kugari|kugarët]] përgjatë pjesëve të Maleve Rocky dhe vargjet malore ngjitur. Ujku dhe pumat zakonisht shmangin takimin me njëri-tjetrin duke gjuajtur lartësi të ndryshme për pre të ndryshme ( ndarje të ngrohta ). Në dimër, kur akumulimi i borës detyron pretë e tyre në lugina, ndërveprimet midis dy specieve bëhen më të mundshme.Grupet e ujqërve zakonisht mbizotërojnë ndaj pumës dhe mund të vjedhin vrasjet e tyre ose madje t'i vrasin ata,  ndërsa takimet një-për-një priren të mbizotërojnë nga macja. Ekzistojnë disa raste të dokumentuara të kugarëve që vrasin ujqërit. Ujqërit ndikojnë më gjerësisht në dinamikën dhe shpërndarjen e populates së pumës duke dominuar territorin dhe mundësitë e preve dhe duke prishur sjelljen e maces. Ndërveprimet e [[Tigri Siberian|tigrave siberian]] dhe ujqërve janë të dokumentuara mirë në Lindjen e Largët Ruse , ku tigrat depresojnë dukshëm numrat e ujqërve, ndonjëherë deri në pikën e zhdukjes së lokalizuar . Vetëm zvogëlimi njerëzor i numrave të tigrave duket se mbron ujqërit nga përjashtimi konkurruesprej tyre. Me ndoshta vetëm katër rekorde të provuara të tigrave që vrasnin ujqër, këto raste janë të rralla; sulmet duket se janë më konkurruese sesa natyra grabitqare.<ref name="Miquelle2005"/>{{sfn|Mech|Boitani|2003|p=265}} Në [[Izraeli|Izrael]], ujqërit e Azisë Qendrore dhe Indis mund të ndeshen me [[Hiena me shirita|hienat me shirita]] , zakonisht në mosmarrëveshje për kufomat. Hienat me shirita ushqehen gjerësisht me trupat e vrarë nga ujku. Hienat një-për-një, mbizotërojnë ndaj ujkut, dhe mund të gjuhen prej tyre, por grupet e ujqërve mund të dëbojnë hienën e vetme ose të një numri më të madh. Ekziston të paktën një rast në Izrael i një hiene që bashkëpunon dhe bashkëjeton me një grup ujqërish. Propozohet që hiena të përfitojë nga aftësia superiore e ujqërve për të gjuajtur pre të mëdha, të shkathët. Ujku mund të përfitojë nga ndjenja e erës së hienës, të lokalizojnë dhe gërmojnë breshkat, të copëtojnë kocka të mëdha dhe të shqyejnë enë ushqimesh të hapura si kanaçe prej kallaji. == Sjella == === Sjellja sociale === [[File:Canis lupus pallipes Mysore Zoo 2.jpg|thumb|alt=Photograph of three wolves running and biting each other|Ujku indiane në kopshtin zoologjik Mysore]] Ujku është një kafshë shoqërore . Popullsitë e tij përbëhen nga grupe dhe ujqër të vetmuar, shumica e ujqërve të vetmuar janë përkohësisht vetëm ndërsa shpërndahen nga grupet për të formuar ose të bashkohen me një grup tjetër. Njësia themelore sociale e ujkut është familja bërthamore që përbëhet nga një çift i çiftëzuar i shoqëruar nga pasardhësit e tyre. Madhësia mesatare e grupeve në Amerikën e Veriut është tetë ujqër dhe në Evropë 5.5 ujqër. Grupet mesatare në të gjithë Euroazin përbëhet nga një familje me tetë ujqr (dy të rritur dhe të mitur ), ose nganjëherë dy ose tre familje të tilla, me shembuj të grupeve jashtëzakonisht të mëdha që përbëhen nga 42 ujqër që njihen. Nivelet e kortizolit tek ujqrit rriten ndjeshëm kur një anëtar i grupit vdes, duke treguar praninë e stresit. Gjatë kohërave të bollëkut të preve të shkaktuar nga pjellja ose migracioni, grupe të ndryshme ujqrish mund të bashkohen përkohësisht. Pasardhësit zakonisht qëndrojnë në grupe për 10-15 muaj para shpërndarjes. Nxitësit për shpërndarje përfshijnë fillimin e pjekurisë seksuale dhe konkurrencën brenda grupeve për ushqim. Distanca e përshkuar nga ujqërit ndryshon shumë; disa qëndrojnë në afërsi të grupit të prindërve, ndërsa individë të tjerë mund të udhëtojnë në distanca të mëdha me lartësi 206 km (128 mi), 390 km (240 mi) dhe 670 km (420 mi) nga grupet e tyre të lindjes. Një grup i ri zakonisht themelohet nga një mashkull dhe femër pa lidhje, duke shpërndarë duke udhëtuar së bashku në kërkim të një zone pa grupe të tjera armiqësore. Grupet e ujkut rrallëherë adoptojnë ujqër të tjerë dhe zakonisht i vrasin. Në rastet e rralla kur ujqërit e tjerë birësohen, birësuesi është pothuajse i pandryshueshëm një kafshë e papjekur e moshës nga një deri në tre vjeç, dhe nuk ka gjasa të konkurrojë për të drejtat e mbarështimit me çiftin e martuar. Kjo zakonisht ndodh ndërmjet muajve shkurt dhe maj. Meshkujt birësues mund të çiftëzohen me një grup femrash në dispozicion dhe më pas të formojnë grupet e tyre. Në disa raste, një ujk i vetmuar futet në një grup për të zëvendësuar një seleksionues të ndjerë. Ujku është territorial dhe në përgjithësi krijojnë territore shumë më të mëdha se sa kërkojnë për të mbijetuar duke siguruar një furnizim të qëndrueshëm të preve. Madhësia e territorit varet kryesisht nga sasia e preve e disponueshme dhe mosha e këlyshëve të grupeve. Ata kanë tendencë të rriten në madhësi në zonat me popullsi të ulët me pre, ose kur këlyshët mbushin moshën gjashtë muaj, kur kanë të njëjtat nevoja ushqyese si të rriturit. Grupet e ujqërve udhëtojnë vazhdimisht në kërkim të gjahut, duke mbuluar afërsisht 9% të territorit të tyre në ditë, mesatarisht 25 km / d (16 mi / d). Bërthama e territorit të tyre është mesatarisht 35 km <sup>2</sup> (14 km katror) ku ata kalojnë 50% të kohës së tyre. Dendësia e preve ka tendencë të jetë shumë më e lartë në periferi të territorit. Me përjashtim të dëshpërimit, ujqërit tentojnë të shmangin gjuetinë në kufijtë e gamës së tyre për të shmangur konfrontimet fatale me grupet fqinje. Territori më i vogël në rekord u mbajt nga një grup prej gjashtë ujqërish në Minesota verilindore, e cila zinte një vlerësim prej 33 km <sup>2</sup> (13 km mi), ndërsa më i madhi u mbajt nga një grup alaskan me dhjetë ujqër që përfshin 6,272 km <sup>2</sup> ( 2,422 mi katrore). Grupet e ujqërve vendosen në mënyrë tipike, dhe zakonisht, lënë vetëm vargjet e tyre të mësuar gjatë mungesave të rënda të ushqimit. [[File:Lobo marcando su territorio-2.jpg|thumb|alt=Photograph of a wolf lifting its leg a marking a tree in its territory with urine|Një ujk që shënon territorin e tij me urinë, Parku i Kafshëve të egra Kolmården, [[Suedia|Suedi]]]] Ujqërit reklamojnë territoret e tyre në grupe të tjera përmes shenjës së urinës dhe aromës . Markimi i aromave përfshin urinën, fecesin dhe aromat e gjëndrave anale. Kjo është më e efektshme në territoret elarta sesa ulëritës dhe shpesh përdoret në kombinim me shenjat e para. Ujqërit rritin nivelin e tyre të shënjimit të aromave kur hasin shenjat e ujqërve nga grupe e tjera. Ujku i vetmuar shënojë rrallë, por çiftet e reja shënojnë më shumë aromën. Këto marka lihen përgjithësisht çdo 240 m në të gjithë territorin në rrugëkalime të rregullta dhe kryqëzime. Shenja të tilla mund të zgjasin dy deri në tre javë, dhe zakonisht vendosen pranë shkëmbinjve, gurëve, pemëve ose skeleteve të kafshëve të mëdha. Luftimet territoriale janë ndër shkaqet kryesore të vdekshmërisë së ujqërve, një studim që konkludon se 14-65% e vdekjeve të ujqërve në Minesota dhe Parku Kombëtar Denali dhe Ruajtja ishin për shkak të ujqërve të tjerë.<ref name="Mech2003"/> Ujqërit komunikojnë për të parashikuar se çfarë mund të bëjnë bashkëshortët e tyre ose ujqërit e tjerë. Kjo përfshin përdorimin e vokalizimit, qëndrimit të trupit, aromës, prekjes dhe shijes. Fazat e hënës nuk kanë asnjë efekt në vokalizimin e ujkut, dhe megjithë besimin popullor, ujqërit nuk ulërijnë në Hënë të plotë. Ujqërit ulërasin të mbledhin grupet zakonisht para dhe pas gjuetive, të kalojnë në një alarm, veçanërisht në një vendndodhje, për të gjetur njëri-tjetrin gjatë një stuhie, ndërsa kalojnë territorin e panjohur dhe për të komunikuar në distanca të mëdha. Zhurmat e ujkut mund të dëgjohen në kushte të caktuara në sipërfaqe deri në 130 km <sup>2</sup> (50 km katrorë). Vokalizime të tjera përfshijnë growls, lehje dhe ulërim. Ujqërit nuk lehin me zë të lartë ose vazhdimisht siç bëjnë qentë në konfrontime, përkundrazi lehin disa herë dhe pastaj tërhiqen nga një rrezik i perceptuar. Ujku agresiv ose vetë-pretendues karakterizohet nga lëvizjet e tyre të ngadalta dhe të qëllimshme, sjellje të trupit të lartë dhe mashtrimet e ngritura , ndërsa ato nënshtruese mbajnë trupat e tyre të ulët, rrafshojnë leshin e tyre dhe ulin veshët dhe bishtin.  Urinimi i ngritur i këmbëve konsiderohet të jetë një nga format më të rëndësishme të komunikimit me aromë të ujkut, duke përbërë 60-80% të të gjitha shenjave të aromave të vëzhguara.<ref name="Peters1975"/> === Riprodhimi === Ujqërit janë çifte [[Monogamia|monogamë]] , të çiftëzuar, që zakonisht mbesin së bashku për tërë jetën. Nëse njëri nga çiftet vdes, një shok tjetër gjendet shpejt. Me ujqërit në natyrë, joriprodhues nuk ndodhen aty ku është e mundur shpërthimi. Ujku bëhet i pjekur në moshën dy vjeç dhe piqet seksualisht nga mosha tre vjeç. Mosha e mbarështimit të parë të ujkut varet kryesisht nga faktorët mjedisorë: kur ushqimi është i bollshëm, ose kur popullsia e ujqërve menaxhohet shumë, ujqërit mund të mbrojnë këlyshët në moshat e reja për të shfrytëzuar më mirë burimet e bollshme. Femrat janë të afta të prodhojnë këlyshë çdo vit, një pjellë në vit është mesatare. Oestrus dhe rut fillojnë në gjysmën e dytë të dimrit dhe zgjasin dy javë. [[File:Iberian Wolf 01.jpg|thumb|alt=Photograph of wolf pups stimulating their mother to regurgitate some food|Këlyshët e ujqërve iberik që stimulojnë nënën e tyre të rregullojnë disa ushqime]] Strofullat zakonisht ndërtohen për çunat gjatë periudhës së verës. Kur ndërtojnë strofulla, femrat përdorin strehimore natyrore si çarje në shkëmbinj, shkëmbinjtë që mbingarkojnë bregun e lumenjve dhe vrimat e mbuluara nga bimësia. Ndonjëherë, dreri është strofulla e përvetësuar e kafshëve më të vogla siç janë dhelprat, vjedullat ose marmotat. Një den e përvetësuar shpesh zgjerohet dhe pjesërisht riparohet. Në raste të rralla, ujqërit femra gërmojnë vetë strofulla, të cilat zakonisht janë të vegjël dhe të shkurtër me një deri në tre hapje. Sterna zakonisht ndërtohet jo më shumë se 500 m larg nga një burim uji. Zakonisht përballet drejt jugut, ku mund të ngrohet më mirë nga ekspozimi i diellit, dhe dëbora mund të shkrihet më shpejt. Vendet e pushimit, hapësirat e lojërave për këlyshët dhe mbetjet e ushqimit gjenden zakonisht rreth grumbujve të ujqërve,laraskave dhe korbave . Megjithëse ata kryesisht shmangin zonat brenda shikimit të njeriut, ujqërit dihet se jetojnë pranë banesave , rrugëve të asfaltuara dhe hekurudhave . Gjatë shtatëzënësisë, ujqërit femra mbeten në një banesë të vendosur larg zonës periferike të territoreve të tyre, ku takime të dhunshme me grupe të tjera kanë më pak të ngjarë të ndodhin. Periudha e shtatzanis zgjat 62–75 ditë, kur këlyshët zakonisht lindin në muajt e pranverës ose në fillim të verës në vende shumë të ftohta siç është në tundra. Femrat e reja lindin katër deri në pesë të rinj, dhe femra më të moshuara nga gjashtë në tetë të rinj dhe deri në 14. Shkalla e vdekshmërisë së tyre është 60-80%. Këlyshët e ujqve të porsalindur duken të ngjashëm me këlyshët të pastorin gjerman  . Ata kanë lindur të verbër dhe të shurdhër dhe janë të mbuluar me lesh të shkurtër të butë gri-kafe. Ata peshojnë 300–500 g në lindje dhe fillojnë të shohin pas nëntë deri në 12 ditë. Dhëmbët e qumështit shpërthejnë pas një muaji. Këlyshët së pari largohen nga banesa pas tre javësh. Në moshën një muaj e gjysmë, ata janë mjaft të shkathët për të ikur nga rreziku. Ujku nënë nuk e lënë gropën për javët e para, duke u mbështetur te këlyshët më të rritur për të siguruar ushqim për ta dhe të rinjtë e tyre. Këlyshët fillojnë të hanë ushqim të ngurtë në moshën tre deri në katër javësh. Ata kanë një normë të shpejtë të rritjes gjatë katër muajve të parë të jetës: gjatë kësaj periudhe, pesha e një qeni ku mund të rritet gati 30 herë. Këlyshët e ujkut fillojnë luftimin e lojërave në moshën tre javësh, megjithëse ndryshe nga kojotat dhe dhelprat e reja, kafshimet e tyre janë të buta dhe të kontrolluara. Luftimet aktuale për të vendosur hierarkinë zakonisht ndodhin në moshën pesë deri në tetë javë. Kjo është në kontrast me kojotat dhe dhelprat e reja, të cilat mund të fillojnë të luftojnë edhe para fillimit të sjelljes së lojës. Deri në vjeshtë, këlyshët janë mjaft të pjekur për të shoqëruar të rriturit në gjueti për pre të mëdha. === Gjuetia === Ujku ose çifte të çiftuar zakonisht kanë nivele më të larta suksesi në gjueti sesa grupe të mëdha; ujqërit beqarë janë vërejtur herë pas here për të vrarë pre të mëdhenj si brilopata , bizon dhe buaj myshqesh . Kjo bie ndesh me besimin e mbajtur zakonisht se grupet më të mëdha përfitojnë nga gjuetia bashkëpunuese për të rrëcuar një pre të madhe. Madhësia e një grupi gjuetie ujku është e lidhur me numrin e qenve që mbijetuan gjatë dimrit të mëparshëm, mbijetesën e të rriturve dhe shkallën e shpërndarjes së ujqërve që linin grupet. Madhësia optimale e grupit për gjuetin e elkut është katër ujqër, dhe për bizon një madhësi e madhe e grupeve është më e suksesshme.{{sfn|Mech|Smith|MacNulty|2015|p=4}} Si dhe përshtatjet e tyre fizike për gjuetinë e gjitarëve thundrak, ujqërit posedojnë disa përshtatje sjelljeje, njohëse dhe psikologjike për të ndihmuar në stilin e tyre të gjuetisë. Ujqërit janë nxënës të shkëlqyeshëm që përputhen ose i tejkalojnë qentë shtëpiak. Ata mund të përdorin vështrimin për të përqendruar vëmendjen se ku janë duke kërkuar ujqërit e tjerë. Kjo është e rëndësishme sepse ujqërit nuk përdorin vokalizim kur gjuajnë. Në testet laboratorike, ata shfaqin njohuri, largpamësi, mirëkuptim dhe aftësi për të planifikuar. Për të mbijetuar, ujqërit duhet të jenë në gjendje të zgjidhin dy probleme - gjetjen e një kafshe pre, pastaj përballjen me të. ==== Ndjekja ==== [[File:Indian Wolf Photo Dhaval Vargiya.jpg|thumb|right|alt=Photograph of a wolf trotting across an arid terrain|Një ujk indian duke shkelur në Parkun Kombëtar të Blackbuck]] Ujqërit lëvizin rreth territorit të tyre kur gjuajnë, duke përdorur të njëjtat shtigje për periudha të zgjatura. Pas reshjeve të dëborës, ujqërit gjejnë shtigjet e tyre të vjetra dhe vazhdojnë t'i përdorin ato. Këto ndjekin brigjet e lumenjve, vijat bregdetare të liqeneve, përmes lumenjve të mbingarkuar me shkurre, përmes plantacioneve, ose rrugëve dhe shtigjeve njerëzore. Ujqërit janë grabitqarë të natës. Gjatë dimrit, një grup fillon gjuetinë në muzgun e mbrëmjes së hershme dhe gjuajë tërë natën, duke udhëtuar dhjetëra kilometra. Ndonjëherë gjuetia e një preje e madhe ndodh gjatë ditës. Gjatë verës, ujqërit zakonisht kanë prirje të gjuajnë individualisht, duke i zënë pritë pretë e tyre dhe rrallë duke ndjekur. Ujku zakonisht udhëton me një ritëm loping, duke vendosur njërën prej putrave të tij direkt para tjetrit. Kjo ecje mund të mbahet për orë të tëra me një shpejtësi prej 8–9 km / orë (5.0–5,6 mph). Në shtigjet e zhveshura, një ujk mund të arrijë shpejt shpejtësinë 50-60 km / orë (31-37 mph). Ujku mund të vrapoj për 55–70 km / orë (34–43 km / orë), mund të kërcejë 5 m (16 ft) në mënyrë horizontale në një kufi të vetëm, dhe mund të mbajë ndjekje të shpejtë për të paktën 20 minuta. Këmba e një ujku është i madh dhe fleksibël, i cili i lejon asaj të shkelin në një larmi terreni. Këmbët e një ujku janë të gjata në krahasim me madhësinë e trupit të tyre duke i lejuar ata të udhëtojnë deri 76 km (47 mi) në 12 orë. Ky adaptim lejon që ujqërit të lokalizojnë gjahun brenda orëve, por mund të duhen ditë për të gjetur gjahun që mund të vritet pa ndonjë rrezik të madh. Moisi dhe dreri jetojnë beqarë gjatë verës. Karibut jeton në tufat e mijëra gjë që paraqet rreziqe për ujqërit. Elkët jetojnë në tufat e vogla dhe këto janë një objektiv më i sigurt.{{sfn|Mech|Smith|MacNulty|2015|pp=1–3}} Ujqërit mbajnë kokën në të njëjtin nivel me kurrizin, duke e ngritur atë vetëm kur janë në gatishmëri. Në një studim, ujqërit zbuluan brilopatat duke përdorur aromë 10 herë, vizion gjashtë herë, dhe një herë duke ndjekur gjurmët në dëborë. Vizioni i tyre është po aq i mirë sa ai i njerëzve, dhe ata mund të nuhasin pre së paku 2.4 km ( 1) <sup>1</sup> ⁄ <sub>2</sub>  mi) larg. Një ujk udhëtoi në një tufë 103 km larg (64 mi). Një njeri mund të zbulojë erën e një zjarri pyjor në të njëjtën distancë të largët. Ndjenja e erës së ujkut është të paktën e krahasueshme me atë të qenit shtëpiak. Të dy kanë një ndjenjë erë të paktën 10,000 herë më të ndjeshme se ajo e njerëzve. {{sfn|Mech|Smith|MacNulty|2015|pp=1–3}} ==== Ndjekja në grup ==== [[File:Canis lupus pack surrounding Bison.jpg|thumb|left|alt=Photograph of an American bison standing its ground surrounded by six wolves in winter|Një bizon amerikan në Parkun Kombëtar Yellowstone duke qëndruar në tokë. Bizoni, elk dhe brilopata zakonisht qëndrojnë në tokën e tyre kundër një grupi ujqërish.]] Kur gjuajnë një gjah të madh, ujqërit përpiqen të izolojnë një individ nga grupi i tij. Nëse është e suksesshme, një grup ujqërish mund të rrëzojë prenë që ushqejë me atë për ditë, por një gabim në gjykim mund të çojë në dëmtim serioz ose vdekje. Shumica e preve të mëdha kanë zhvilluar adaptime dhe sjellje mbrojtëse. Ujqërit janë vrarë ndërsa u përpoqën të rrëzonin bizon , elk, brilopat, buajit e myshqeve, dhe madje edhe nga një nga pretë e tyre më të vogla thundrakës, dreri bishtbardhë. Megjithëse njerëzit shpesh besojnë se ujqërit lehtë mund të kapërcejnë ndonjë nga pretë e tyre, shkalla e suksesit të tyre në gjuetinë e preve thundrak është zakonisht e ulët.{{sfn|Mech|Smith|MacNulty|2015|p=7}} Në përgjithësi, [[bizoni]], elku dhe brilopata qëndrojnë në tokën e tyre, atëherë ujqërit duhet të luftojnë me ta për t'i rrëzuar. Shpesh karibut dhe drerët ikin, por ndonjëherë dreri gjithashtu bën një qëndrim. Me pre më të vogël si kastor , patat dhe lepuj, nuk ka asnjë rrezik për ujkun. Nëse kafsha e shënjestruar qëndron në tokën e saj, ujqërit ose e injorojnë atë, ose përpiqen ta frikësojnë atë në ekzekutim. Uqërit, apo edhe një ujk më vete, përpiqet të frikësojë një tufë në panik dhe ti shpërndarjë. {{sfn|Heptner|Naumov|1998|pp=241–242}} Kur ujqërit hasin pre në ikje, ata i ndjekin. Shpejtësia e preve është e lidhur ngushtë me shpejtësinë e grabitqarëve të tyre kryesorë. Ujqërit mund të vrapojnë me 56–64 km / orë (35-40 mph) nëpër disa kilometra dhe shpesh ndjekin gjahun për të paktën 1 km ( <sup>1</sup> ⁄ <sub>2</sub>  mi). Një ujk ndoqi një karibu për 8 km (5 mi), një tjetër ndoqi dhe gjurmoi një dre për 20 km (12 mi), dhe një ujk 11-vjeçar ndoqi dhe kapi një lepur të Arktikut pas shtatë minutash. Shumica e preve të ujqërve përpiqen të vrapojnë drejt ujit, ku ata ose do të shpëtojnë ose do të vendosen më mirë në përpjekje për t'i shmangur ujqërit.{{sfn|Mech|Smith|MacNulty|2015|pp=1–3}} ==== Sakatimi ==== Ujku duhet të japë ndjekje dhe të fitojë ndaj preve në ikje, të ngadalësojë atë duke kafshuar nëpër flokë të trashë dhe të fshihet, dhe pastaj ta mbys për të filluar të ushqehet. Pas ndjekjes dhe përballjes me një kafshë të madhe , ujku përdor 6 cm të tij ( 2) dhe muskujt e tij të fuqishëm masazorë për të dhënë një forcë kafshimi prej 28 kg / cm <sup>2</sup> (400 lbf / në <sup>2</sup> ), e cila është e aftë të thyejë kafkat e shumë prej preve të tij. Një ujk u vu re duke u zvarritur për dhjetëra metra të ngjitur në këmbën e pasme të një murre; një tjetër u pa duke u zvarritur mbi një regjistër të rënë ndërsa ishte ngjitur. {{sfn|Mech|Smith|MacNulty|2015|p=4}} Pika më e zakonshme e sulmeve të ujqërve në mur janë këmbët e sipërme të pasme. Plagët e këmbëve të indit janë të shkaktuara nga pjesa e pasme, në mes të rrugës deri në hoke me dhëmbët e qenit. Këto lënë perforacione të boshllëkut të lëkurës mbi 4 cm ( 1) <sup>1</sup> ⁄ <sub>2</sub>  in) në diametër. Megjithëse mund të ndodhë humbja e gjakut, dëmtimi i muskujve dhe ekspozimi i tendinit ndodh . Sulmet ndodhin edhe në hundën me mish, në pjesën e pasme dhe në anët e qafës, në veshët dhe në perineum . Ujku mund të gjuaj pre të mëdha dhe pastaj të shtrihet rreth pushimit për orë të tëra përpara se ta vrasë kur është më i dobët për shkak të humbjes së gjakut, duke zvogëluar kështu rrezikun e dëmtimit të tyre. [[File:Wolves eating deer.jpeg|thumb|right|alt=Photograph of two wolves eating a deer carcass at night|Dy ujqër që ushqehen me një dre bishtbardhë]] Me pre të mesme, të tilla si drerët ose delet , ujqërit vrasin duke kafshuar fytin, duke ndërprerë gjurmët nervore dhe arteriet karotide , duke bërë kështu që kafsha të vdesë brenda disa sekondash në një minutë. Me pretë e vogla, ujqërit kërcejnë në një hark të lartë dhe e imobilizojnë atë me parakrahët e tyre. Kur preja është e ndjeshme dhe e bollshme, ujqërit herë pas here mund të mbysin tepricë . Raste të tilla janë të zakonshme me kafshët shtëpiake, por të rralla me pretë e egër. Në natyrë, vrasjet e tepërta ndodhin kryesisht gjatë fundit të dimrit ose pranverës, kur bora është jashtëzakonisht e thellë (duke penguar kështu lëvizjet e preve) ose gjatë periudhës së denjcimit, kur ujqërit e detyruar kërkojnë një furnizim të gatshëm të mishit. Preja e madhësisë mesatare është veçanërisht e ndjeshme ndaj vrasjeve të tepërta, pasi metoda e shpejtë e kafshimit të fytit lejon ujqërit të vrasin shpejt një kafshë dhe të kalojnë në një tjetër.<ref name="Zimen"/> ==== Ushqimi ==== Pasi të rrëzohet preja, ujqërit fillojnë të ushqehen, duke shqyer dhe tërhequr trupin e pajetë në të gjitha drejtimet dhe duke rrëzuar copëza të mëdha të tij. i shumimit zakonisht monopolizon ushqimin për të vazhduar prodhimin e qenve. Kur ushqimi është i pakët, kjo bëhet në kurriz të anëtarëve të tjerë të familjes, veçanërisht jo qenve.  i shumimit zakonisht ha së pari. Ata zakonisht punojnë më së shumti për të vrarë prenë, dhe mund të pushojnë pas një gjuetie të gjatë dhe të lejojnë që pjesa tjetër e familjes të hajë pa shqetësim. Pasi çifti i mbarështimit të ketë mbaruar së ngrëni, pjesa tjetër e familjes loton copa të kufomës dhe i transporton ato në zona të izoluara ku mund të hanë në paqe. Ujku zakonisht fillon të ushqyerit duke konsumuar organet më të mëdha të brendshme, si zemra ,mëlçia , mushkëritë dhe rreshtimi i stomakut .Veshkat dhe shpretka janë ngrënë një herë ata janë të ekspozuar, e ndjekur nga muskujt. Një ujk mund të hajë 15–19% të peshës së trupit të tij në një ushqim të vetëm. == Infeksionet == === Viruset dhe bakteret === [[File:Arctic-Lineage-Canine-Distemper-Virus-as-a-Cause-of-Death-in-Apennine-Wolves-(Canis-lupus)-in-Italy-pone.0082356.s001.ogv|thumb|alt=Footage of a wolf with advanced canine distemper|Pamjet e një ujku të marrë nga Parku Natyror Abruzzo që tregojnë shenja të avancuara të distemit qenit]] Semundjet virale kryhen nga ujqërve përfshijnë: [[tërbimi]] , [[sëmundja e qenit]] ,  [[parvovirusin i qenit]], [[infektive hepatitit i qenit]] , [[papillomatosis]] , dhe [[koronavirusi i qenit]] . Ujku është një mikpritës kryesor për tërbimin në [[Rusia|Rusi]], [[Irani|Iran]], [[Afganistani|Afganistan]] , [[Iraku|Irak]] dhe [[India|Indi]]. Tek ujqërit, periudha e inkubacionit është tetë deri në 21 ditë, dhe rezulton që hosti të acarohet, të braktisë grupin e tij dhe të udhëtojë deri në 80 km (50 mi) në ditë, duke rritur kështu rrezikun e infektimit të ujqërve të tjerë. Ujku i infektuar nuk shfaq frikë nga njerëzit, ndërsa sulmet më të dokumentuara të ujqërve ndaj njerëzve u atribuohen kafshëve të tërbuara. Edhe pse shpërndarësi i qenit është vdekjeprurës për qentë, ajo nuk është regjistruar për të vrarë ujqër, përveç në Kanada dhe Alaska. Parvovirusi i qenit, i cili shkakton vdekjen nga dehidratimi , çekuilibrimi i elektrolitit dhe shoku endotoksik ose sepsë, është kryesisht e mbijetueshme tek ujqërit, por mund të jetë vdekjeprurës për këlyshët. Ujqërit mund të kapin hepatitet infektiv qenit nga qenët, megjithëse nuk ka të dhëna për ujqërit që vdesin prej tij. Papillomatoza është regjistruar vetëm një herë në ujqër, dhe ka të ngjarë të mos shkaktojë sëmundje serioze ose vdekje, megjithëse mund të ndryshojë sjelljet e të ushqyerit. Koronavirusi i qenit është regjistruar tek ujqërit e Alaskan, infeksionet janë më të përhapura në muajt e dimrit. Sëmundjet bakteriale të bartura nga ujqërit përfshijnë: brucelozën , sëmundjen Lyme , leptospirozën , tulareminë , tuberkulozin e gjedhit , listeriozën dhe antraksin . Ujqërit mund të marrin ''Brucella suis'' nga renë e egër dhe shtëpiake. Ndërsa ujqërit e rritur kanë tendencë të mos shfaqin ndonjë shenjë klinike, mund të dobësojnë rëndë këlyshët e femrave të infektuara. Edhe pse sëmundja e lyme mund të degjenerojë ujqërit individualë, nuk duket se ka ndonjë efekt domethënës në popullsinë e ujqërve. Leptospiroza mund të kontraktohet përmes kontaktit me pretë e infektuar ose urinë, dhe mund të shkaktojë ethe ,anoreksia , të vjella, anemia , hematuria , ikteri dhe vdekja. Ujqërit që jetojnë pranë fermave janë më të prekshëm nga sëmundjet sesa ata që jetojnë në shkretëtirë, ndoshta për shkak të kontaktit të zgjatur me mbeturinat e kafshëve shtëpiake të infektuar. Ujqërit mund të kapin tulareminë nga preja e lagomorfit , megjithëse efekti i saj tek ujqërit nuk dihet. Megjithëse tuberkulozi i gjedhit nuk konsiderohet një kërcënim kryesor për ujqërit, është regjistruar të ketë vrarë dy ujqër në Kanada. === Parazitët === [[File:Wild Wolf Afflicted with Mange.jpg|thumb|alt=Photograph of a wolf afflicted with sarcoptuc mange eating at a kill|Një ujk në Parkun Kombëtar Yellowstone i prekur me pemë sarkoptike]] Ujqërit mbajnë ektoparazitë dhe endoparazitë ; ato në ish- Bashkimin Sovjetik janë regjistruar të mbajnë të paktën 50 lloje. Shumica e këtyre parazitëve infektojnë ujqërit pa efekte të kundërta, megjithëse efektet mund të bëhen më serioze në ekzemplarët e sëmurë ose të kequshqyer. Infeksioni parazit tek ujqërit është një shqetësim i veçantë për njerëzit. Ujqërit mund t'i përhapin ato te qenët, të cilët nga ana tjetër mund t'i bartin parazitët te njerëzit. Në zonat ku ujqërit banojnë në zona baritore, parazitët mund të përhapet tek bagëti. Ujqërit shpesh infektohen me një shumëllojshmëri të ekzoparazitëve të artropodit , duke përfshirë pleshtat , rriqrat , morrat dhe marimangat . Më të dëmshme për ujqërit, veçanërisht këlyshët, është zgjebe mite ( ''Sarcoptes scabiei'' ), edhe pse ata rrallë zhvillojnë zgjebe , ndryshe nga dhelprat. Morrat, siç është ''Trichodectes canis'' , mund të shkaktojnë sëmundje tek ujqërit, por rrallë vdekje. Llojet e gjinisë ''Ixodes'' mund të infektojnë ujqërit me sëmundjen Lyme dhe ethe me njolla në Rocky Mountain .  ''Dermacentor pictus'' infekton edhe ujqërit. Ektoparazitë e tjerë përfshijnë morra përtypëse , morra gjiri dhe pleshtat ''Pulex irritans'' dhe ''Ctenocephalides canis'' . Parazitë të njohur të ujqërve infektojnë përfshijnë: protozoa dhe helmintet ( flukes , krimbat shirit , krimbat e rumbullakët dhe krimbat e mprehtë në kokë ). Nga 30,000 specie protozoare, vetëm disa janë regjistruar për të infektuar ujqërit: ''Isospora'' , ''Toxoplasma'' , ''Sarcocystis'' , ''Babesia'' , dhe ''Giardia'' . Disa ujqër mbajnë Neospora ''caninum''  , e cila mund të përhapet tek bagëtit dhe është e ndërlidhur me dështime të gjedhit . Midis flukes, më e zakonshme në ujqërit e Amerikës së Veriut është ''Alaria'' , e cila infekton brejtës të vegjël dhe amfibë që hahen nga ujqërit. Pas arritjes së pjekurisë, ''Alaria'' migron në zorrën e ujkut, por bën pak dëm. ''Metorchis conjunctus'', e cila hyn tek ujqërit përmes ngrënies së peshkut, infekton mëlçinë e ujkut ose fshikëzën e tëmthit, duke shkaktuar sëmundje të mëlçisë , inflamacion të pankreasit dhe emaciation . Shumica e llojeve të tjera të flukës banojnë në zorrën e ujkut, megjithëse ''Paragonimus westermani'' jeton në mushkëri. Krimbat shirit zakonisht gjenden tek ujqërit, pasi e marrin kryesisht  nga thundrakët, gjitarët e vegjël dhe peshqit, me të cilët ushqehen ujqërit. Tormat në përgjithësi shkaktojnë pak dëm tek ujqërit, megjithëse kjo varet nga numri dhe madhësia e parazitëve dhe ndjeshmëria e nikoqirit. Simptomat shpesh përfshijnë kapsllëk , reaksione toksike dhe alergjike , acarim të mukozës së zorrëve dhe kequshqyerje . Infeksionet nga ''Echinococcus granulosus'' në popullsitë e grumbulluara kanë tendencë të rriten në zona me dendësi të lartë ujku, pasi ujqërit mund të derdhin vezë ''Echinoccocus'' në fecesin e tyre në zonat e kullotjes. Ujqërit mund të mbajnë mbi 30 lloje të krimbave të rrumbullakët, megjithëse shumica e infeksioneve të krimbave të rrumbullakët shfaqen beninje, në varësi të numrit të krimbave dhe moshës së nikoqirit. ''Ancylostoma caninum'' bashkohet në murin e zorrëve për tu ushqyer me gjakun e nikoqirit, dhe mund të shkaktojë anemi hiperkromike , emakim , diarre dhe ndoshta vdekje. ''Toxocara canis'' , një krimb që njihet për infektimin e qenve të ujqërve në mitër, mund të shkaktojë acarim të zorrëve, bloating, të vjella dhe diarre. Ujqërit mund të kapin ''Dioctophyma'' ''renale'' nga minks , e cila infekton veshkat, dhe mund të rritet në gjatësi 100 cm (40 in). ''D. renale'' shkakton shkatërrimin e plotë të indeve funksionale të veshkave dhe mund të jetë fatale nëse të dy veshkat janë të infektuara. Ujqërit mund të tolerojnë nivele të ulëta të ''Dirofilaria immitis'' për shumë vite pa treguar efekte të sëmundjes, megjithëse nivele të larta mund të vrasin ujqërit përmes zmadhimit kardiak dhe hepatopatisë kongestive . Ujqërit ndoshta infektohen me ''Trichinella spiralis'' duke ngrënë thundrak të infektuara. Edhe pse ''T. spiralis'' nuk dihet që prodhon shenja klinike në ujqër, mund të shkaktojë lëshim, pështymje dhe dhimbje të muskujve të gjymtuar në qen. Krimbat me kokë me gjemba rrallë infektojnë ujqërit, megjithëse tre ''ujëra'' janë identifikuar në ujqërit rusë: ''Nicolla skrjabini'' , ''Macrocantorhynchus catulinus'', dhe ''Moniliformis moniliformis'' . == Statusi dhe konservimi == Popullsia globale e ujqve të egër në 2003 u vlerësua në 300,000. Rënia e popullsisë së ujkut është që nga vitet '70. Kjo ka nxitur rikolonimin dhe riintezimin në pjesë të gamës së tij të mëparshme si rezultat i mbrojtjes ligjore, ndryshimeve në përdorimin e tokës dhe zhvendosjes së popullsisë njerëzore rurale në qytete. Konkurrenca me njerëzit për bagëtitë dhe speciet e lojërave, shqetësimet mbi rrezikun që u shfaqen ujqërve tek njerëzit dhe copëzimi i habitatit përbëjnë një kërcënim të vazhdueshëm për ujkun. Përkundër këtyre kërcënimeve, IUCN e klasifikon ujkun si shqetësimin më të vogël në Listën e Kuqe për shkak të gamës së tij relativisht të përhapur dhe popullsisë së qëndrueshme. Llojet renditen nga Konventa për Tregtinë Ndërkombëtare në Llojet e Rrezikuara të Faunës së egër dhe Florës në Shtojcën II , që tregon se nuk kërcënohet me zhdukje. Sidoqoftë, ato popullatë ujqish që jetojnë në [[Butani|Bhutan]] , [[India|Indi]], [[Nepali|Nepal]] dhe [[Pakistani|Pakistan]] janë renditur në Shtojcën I të tij , duke treguar që këto mund të zhduken pa kufizime në tregtinë e tyre.<ref name="Boitani2018"/> === Amerika veriore === [[File:Mexican Wolf 2 yfb-edit 1.jpg|thumb|right|alt=Photograph of a wolf running on a grassy plain with enclosing fence in background|Ujku meksikan në Refugjatët Kombëtare të Kafshëve të Sevilleta , New Mexico, si pjesë e rivendosjes]] Në Kanada, 50,000-60,000 ujqërit jetojnë në 80% të rangut të tyre historik, duke e bërë Kanadan një fortesë të rëndësishme për speciet.  Sipas ligjit kanadez, njerëzit e Kombeve të Para mund të gjuajnë ujqërit pa kufizime, por të tjerët duhet të marrin licenca për sezonet e gjuetisë dhe kurthin. Rreth 4,000 ujq mund të vriten në Kanada çdo vit. Ujku është një specie e mbrojtur në parqet kombëtare nën Aktin e Parqeve Kombëtare të Kanadasë . Në [[Alaska]], 7,000-11,000 ujqër gjenden në 85% të 1,517,733 km <sup>2</sup> të shtetit (586,000 mi katrorë). Ujqërit mund të gjuhen ose bllokohen me licencë; rreth 1.200 ujq janë vrarë çdo vit.<ref name="Alaska2019"/> Në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, rënia e ujkut u shkaktua nga zgjerimi i bujqësisë, zhdukjen e preve kryesore të ujkut si bizoni amerikan dhe fushatat shfarosëse.  Ujqërve iu dha mbrojtje sipas Aktit të Rrezikimit të Specieve (ESA) të vitit 1973, dhe që atëherë janë kthyer në pjesë të gamës së tyre të mëparshme falë recolonizimeve natyrore dhe rivendosjeve . Popullsia e ujkut në shtetet e Liqeneve të Mëdha të Minesota, Wisconsin dhe Michigan numëron mbi 4,000 që nga viti 2018. Ujqërit gjithashtu zënë pjesën më të madhe të rajonit verior Rocky Mountains, me të paktën 1,704 ujqër në [[Montana]], [[Idaho]] dhe [[Wyoming]] që nga viti 2015. Ata kanë krijuar gjithashtu popullsi në [[Uashington]] dhe [[Oregon]]. Në Meksikë dhe pjesë të jug-perëndimit të Shteteve të Bashkuara, qeveritë meksikane dhe amerikane bashkëpunuan nga viti 1977 deri në 1980 në kapjen e të gjithë ujqërve meksikanë të mbetur në të egër për të parandaluar zhdukjen e tyre dhe krijuan programe të mbarështimit të robërve për rivendosje. Që nga viti 2018, kishte 230 ujq meksikanë që jetonin në [[Meksika|Meksikë]], 64 në [[Arizona]], 67 në [[New Mexico]] dhe 240 në programe të mbarështimit të robërve në të dy vendet.<ref name="FWS2019"/> === Euroazi === [[File:Wolf - populations in Europe.png|thumb|right|alt=Map showing the wolf's range in Europe and surrounding areas|Gama e ujqërve në Evropë dhe zonat përreth, që nga viti 2015. Ngjyra e gjelbër e ndritshme tregon një popullsi më të ulët se 800, ndërsa ngjyra jeshile më e errët është mbi 800. Vini re se ngjyrat e popullsisë bazohen në popullata shumëkombëshe, jo në ato nacionale.]] Evropa, duke përjashtuar Rusinë, [[Bjellorusia|Bjellorusinë]] dhe [[Ukraina|Ukrainën]], ka 17,000 ujq në mbi 28 vende. Në [[Bashkimi Evropian|Bashkimin Evropian]] , ujku mbrohet rreptësisht në bazë të Konventës së Bernës të vitit 1979 për Ruajtjen e Jetes së egër dhe Habitatet Natyrore Evropiane (Shtojca II) dhe Direktivës së Këshillit të vitit 1992 92/43 / EEE për Ruajtjen e Habitateve Natyrore dhe të Faunës dhe Florës së egër (Shtojca II dhe IV). Ekziston një mbrojtje e gjërë ligjore në shumë vende evropiane, megjithëse ka përjashtime kombëtare dhe zbatimi është i ndryshueshëm dhe shpesh jo-ekzistent.<ref name="Boitani2018"/> Ujku është përndjekur në Evropë me shekuj, pasi ishin shfarosur në [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës së Veriut|Britaninë e Madhe]] nga viti 1684, në Irlandë nga 1770, në [[Evropa Qendrore|Evropën Qendrore]] nga 1899, në [[Franca|Francë]] nga vitet '30, dhe në pjesën më të madhe të [[Skandinavia|Skandinavisë]] nga fillimi i viteve '70. Ata vazhduan të mbijetojnë në pjesë të [[Finlanda|Finlandës]], [[Evropa Jugore|Evropës Jugore]] dhe [[Evropa lindore|Evropës Lindore]]. Që nga viti 1980, ujqërit evropianë janë rikthyer dhe janë zgjeruar në pjesë të gamës së tyre të mëparshme. Rënia e ekonomive tradicionale baritore dhe rurale duket se i dha fund nevojës për shfarosjen e ujkut në pjesë të Evropës. Që nga viti 2016, vlerësimet e numrave të ujqërve përfshijnë: 4,000 në [[Gadishulli Ballkanik|Ballkan]], 3.460-3.849 në Malet Karpate , 1.700-2,240 në shtetet e Balltikut, 1.100–2,400 në [[Gadishulli Apenin|gadishullin Italian]] , dhe rreth 2.500 në [[Gadishulli Iberik|gadishullin Iberik]] në veriperëndim që nga viti 2007.<ref name="EUcomm2019"/> Në ish[[Bashkimi Sovjetik|-Bashkimin Sovjetik]] , popullatat e ujqërve kanë ruajtur pjesën më të madhe të historisë së tyre pavarësisht fushatave të shfarosjes në shkallë të gjerë të epokës sovjetike. Numrat e tyre variojnë nga 1.500 në [[Gjeorgjia|Gjeorgji]], në 20,000 në [[Kazakistani|Kazakistan]] dhe deri në 45,000 në Rusi. Në Rusi, ujku vlerësohet si dëmtues për shkak të sulmeve të tij mbi bagëtitë, dhe menaxhimi i ujkut nënkupton kontrollimin e numrit të tyre duke i shkatërruar ato gjatë gjithë vitit. Historia ruse gjatë shekullit të kaluar tregon se gjuetia e zvogëluar çon në një bollëk ujqish. Qeveria Ruse ka vazhduar të paguajë dhurata për ujqërit dhe të korrat vjetore prej 20-30% nuk ​​duket se ndikojnë ndjeshëm në numrat e tyre.<ref name="Russia"/> [[File:Desert wolf 1.jpg|thumb|left|alt=Image of wolf in desert at night with glowing eyes|Një ujk në Izraelin jugor]] Gjatë shekullit të 19-të, ujqërit ishin të përhapur në shumë pjesë të Tokës së Shenjtë në lindje dhe perëndim të lumit Jordan , por u ulën në mënyrë të konsiderueshme midis 1964 dhe 1980, kryesisht për shkak të persekutimit nga fermerët. Në Lindjen e Mesme, vetëm Izraeli dhe [[Omani]] u japin ujqërve mbrojtje të qartë ligjore. Izraeli ka mbrojtur ujqërit e tij që nga viti 1954 dhe ka mbajtur një popullsi me madhësi mesatare prej 150 përmes zbatimit efektiv të politikave të ruajtjes. Këta ujqër janë zhvendosur në vendet fqinje. Përafërsisht 300–600 ujqër banojnë në Gadishullin Arabik . Ujku gjithashtu duket se është shumë i përhapur në Iran. [[Turqia]] ka një popullsi të vlerësuar prej rreth 7,000 ujqër. Jashtë Turqisë, popullsia e ujqërve në Lindjen e Mesme mund të arrijë në 1000-2000. Në Azinë Jugore, rajonet veriore të Afganistanit dhe Pakistani janë kështjella të rëndësishme për ujqërit. Ujku është i mbrojtur në Indi që nga viti 1972. Hindusët tradicionalisht e konsideronin gjuetinë e ujqërve, madje edhe ata të rrezikshëm, si tabu , nga frika se mos shkaktonin një korrje të keqe.Santals konsideruar ato lojë të ndershme, ashtu siç bënë çdo tjetër kafshë e pyjeve-banesa. Gjatë sundimit britanik në Indi , ujqërit nuk konsideroheshin specie loje dhe u vranë kryesisht si përgjigje ndaj tyre duke sulmuar kopetë e lojërave, bagëtitë dhe njerëzit.  Ujku indian është shpërndarë në të gjitha shtetet e Gujarat ,Rajasthan , Haryana , Uttar Pradesh , Madhya Pradesh , Maharashtra , Karnataka dhe Andhra Pradesh . Që nga viti 2019, vlerësohet se ka rreth 2,000-3,000 ujqër indiane në vend. Në Azinë Lindore, popullsia e [[Mongolia|Mongolisë]] numëron 10,000-20,000. Në [[Kina|Kinë]], Heilongjiang ka afërsisht 650 ujqër, Xinjiang ka 10,000 dhe Tibet ka 2,000. Provat e vitit 2017 sugjerojnë se ujqërit sillen në të gjithë territorin e Kinës. Ujqërit janë përndjekur historikisht në Kinë por janë mbrojtur me ligj që nga viti 1998.  Ujku i fundit japonez u kap dhe u vra në vitin 1905. == Mardhënietme njerzit == === Në kulturë === ==== Në folklore,fe dhe mitologji ==== [[File:Capitoline she-wolf Musei Capitolini MC1181.jpg|thumb|left|alt=Capitoline Wolf , skulpturë e mitike e ujkonjës duke ushqyer binjakët Romulus dhe Remus , nga legjendën e themelimit të Romës , Itali, të shekullit të 13 pas Krishtit (binjakët janë një shtesë e shekullit të 15-)|''Capitoline Wolf'' , skulpturë e mitike e ujkonjës duke ushqyer binjakët Romulus dhe Remus , nga legjendën e themelimit të [[Roma|Romës]] , Itali, të shekullit të 13 pas Krishtit (binjakët janë një shtesë e shekullit të 15-)]] Ujku është një motiv i zakonshëm në mitologjitë dhe kozmologjitë e popujve në të gjithë gamën e tij historike.Grekët e lashtë e lidhin ujkun me Apollonit , perëndisë së të lehta dhe të rendit.  Romakët e lashtë e lidhnin ujkun me perëndinë e tyre të luftës dhe të bujqësisë Marsin , dhe besohet që themeluesit e qytetit të tyre, Romulus dhe Remus , janë ushqyer me gji nga një ujkonjë . Mitologjia e Norvegjisë përfshin ujkun gjigant të frikësuar Fenrir , fëmijën më të madh të Loki dhe gjiganten Angrboda ,  dhe Geri dhe Freki , kafshët shtëpiake besnike të Odinit . Ujku u mbajt në vlerësim të lartë nga Dakët , të cilët e shikonin atë si zot të të gjitha kafshëve dhe si mbrojtësi i vetëm i efektshëm kundër së keqes. Në mitin e krijimit të Pawnee , ujku ishte kafsha e parë e sjellë në Tokë. Kur njerëzit e vranë atë, ata u ndëshkuan me vdekje, shkatërrim dhe humbje të pavdekësisë. Për Pawnee, Sirius është "ylli i ujkut" dhe zhdukja dhe rishfaqja e tij nënkuptonin ujku duke lëvizur drejt dhe nga bota shpirtërore. Të dy Pawnee dhe Blackfoot e quajnë Rrugën e Qumështit "gjurmët e ujkut". Ujku është gjithashtu një kafshë e rëndësishme totem për Tlingit dhe Tsimshian . Në astronominë kineze, ujku përfaqëson Siriusin si "bisha blu" dhe vetë ylli quhet "ujku qiellor".Në Kinë, ujku tradicionalisht shoqërohej me lakmi dhe mizori dhe epitetet e ujqërve u përdorën për të përshkruar sjellje negative si mizori ("zemra e ujkut"), mosbesimi ("pamja e ujkut") dhe lechery ("ujku-seksi") . [[File:Casco y collera de lobo tlingit (M. América, Madrid) 01.jpg|thumb|right|upright|Përkrenare dhe jakë Tlingit që përfaqësojnë një ujk]] Tengrizmi i kushton një rëndësi të madhe ujkut, pasi mendohet se, kur ulet, po i lutet Tengrit , duke e bërë kështu krijesën e vetme, përveç njeriut, që të adhurojë një hyjni. Në [[Hinduizmi|Hinduizëm]] dhe [[Budizmi|Budizëm]] , ujku është hipur nga perënditë e mbrojtjes. Hinduizëm në Vedic , ujku është një simbol i natës e të ditës trembem duhet të shpëtojnë nga nofullat e saj. Në mitologjinë hinduase , Krishna , për të bindur njerëzit e Vrajës të migrojnë në Vṛndāvana, krijon qindra ujqër nga flokët e tij, të cilat frikësojnë banorët e Vrajës për të bërë udhëtimin. Në budizmin Tantric , ujqërit përshkruhen si banorë të varrezave dhe shkatërruesit e kufomave. Në Zoroastrianism , ujku është demonizuar si krijim i Ahriman .<ref name="Murthy"/> Koncepti i njerëzve që kthehen në ujqër ka qenë i pranishëm në shumë kultura. Një mit grek tregon për Lycaon të Arcadia duke u shndërruar në ujk nga Zeusi si ndëshkim për veprat e tij të liga. Legjenda e ujkut ka qenë e përhapur në folklorin evropian dhe përfshin njerëz duke u kthyer me dëshirë në ujq për të sulmuar dhe vrarë të tjerët.  Navajo kanë besuar tradicionalisht se shtrigat do të kthehet në ujqër duke veshur lëkurat ujku dhe të vrasin njerëz dhe të bastisin varrezat.  The Dena'ina besuan ujqërit dikur si burra dhe i shikonin si vëllezër. Në mënyrë të ngjashme, në mitologjinë turke ujqërit besohej se ishin paraardhësit e popullit të tyre. ==== Në fabula dhe letërsi ==== [[File:Little Red Riding Hood (136547615).jpg|thumb|upright|left|alt=An illustration by Gustave Dore showing Red Riding Hood meeting old father wolf|[[Kësulëkuqja|Kësulkuqja]] (1883), Gustave Doré]] Aesop shfaqi ujqër në disa nga fabulat e tij , duke luajtur mbi shqetësimet e botës së vendosur, të mbjellë me dele të Greqisë antike. Më e famshmja e tij është fabula e " The Boy Who Cried Wolf ", e cila u drejtohet atyre që me vetëdije ngrejnë alarme false, dhe nga e cila rrjedh fraza idiomatike "për të qarë ujku ". Disa nga fabulat e tjera të tij përqendrohen në ruajtjen e besimit midis barinjve dhe qenve roje në vigjilencën e tyre kundër ujqërve, si dhe ankthet për marrëdhënien e ngushtë midis ujqërve dhe qenve. Megjithëse Aesop përdori ujqër për të paralajmëruar, kritikuar dhe moralizuar për sjelljen njerëzore, portretet e tij i shtuan imazhit të ujkut si një kafshë mashtruese dhe e rrezikshme. [[Bibla]] përmban 13 referenca për ujqërit, zakonisht si metafora për lakmi dhe destruktivitet. Në Testamentin e Ri , Jezui thuhet se ka përdorur ujqër si ilustrime të rreziqeve që do të përballeshin ndjekësit e tij, të cilët ai i përfaqëson si dele, nëse do ta ndiqnin. ( Mateu 7:15 , Mateu 10:16 dhe Veprat 20:29 ). Në përrallat e Jataka ujku portretizohet si mashtrim , duke përfshirë një histori në të cilën e bën një gjahtar të ndalojë të luajë i vdekur duke tërhequr klubin e tij. Në një histori tjetër, ujku mashtron dhe ha disa minj duke pretenduar se është i çalë, por është i shkulur nga mielli kryesor. Isengrim ujku, një personazh që shfaqet së pari në poezinë latine të ''XII Ysengrimus'' , është një personazh kryesor në Ciklin Reynard , ku ai qëndron për fisnikërinë e ulët, ndërsa kundërshtari i tij, dhelpra Reynard, përfaqëson heroin fshatar. Isengrim është përgjithmonë viktimë e mençurisë dhe mizorisë së Reynard, shpesh që vdes në fund të secilës histori. Përralla e " Red Hiding Red Riding ", e shkruar për herë të parë në 1697 nga Charles Perrault , konsiderohet se ka kontribuar më tej në reputacionin negativ të ujkut në botën perëndimore. Big Bad Wolf është portretizuar si një zuzar i aftë të imitojë fjalimin njerëzor dhe të maskojë veten me veshje njerëzore. Karakteri është interpretuar si një grabitqar seksual alegorik . Karakteret e ujkut të egër shfaqen gjithashtu në ''Tre Tre Derrat'' dhe " Ujku dhe Shtatë dhitë e reja ". Gjuetia e ujqërve dhe sulmet e tyre ndaj njerëzve dhe bagëtive, shfaqen dukshëm në letërsinë ruse , dhe përfshihen në veprat e Leo Tolstoy , Anton Chekhov , Nikolay Nekrasov , Ivan Bunin , Leonid Pavlovich Sabaneyev , etj. ''Lufta dhe Paqja'' dhe ''fshatarët'' e ''khehkovit të'' dy shfaqin skena në të cilat ujqërit gjuhen me krahë dhe Borzois . ''Piter'' muzikor ''dhe Ujku'' përfshin një ujk që kapet për të ngrënë një rosë në fermë, por kursehet dhe dërgohet në një kopsht zoologjik. Uqërit janë ndër personazhet qendrore të Rudyard Kipling 's ''Jungle Book The'' . Portretizimi i tij i ujqërve është vlerësuar pas vdekjes nga biologët e ujqërve për përshkrimin e tij të tyre: në vend se të qenit ziliqar ose glutton, siç ishte e zakonshme në portretet e ujqërve në kohën e botimit të librit, ata tregohen se jetojnë në grupe familjare miqësore dhe vizatojnë përvoja e anëtarëve të pakët të dobët, por me përvojë. Kujtimi kryesisht fiktiv i Farley Mowat 1963 ''Never Cry Wolf'' konsiderohet gjerësisht si libri më i njohur për ujqërit, pasi është përshtatur në një film në Hollywood dhe dha mësim në disa shkolla dekada pas botimit të saj. Megjithëse besohet se ka ndryshuar perceptimet popullore për ujqërit duke i portretizuar si të dashur, bashkëpunues dhe fisnikë, ajo është kritikuar për idealizimin e tij të ujqërve dhe pasaktësitë e tij faktike.  Romani gjysëm autobiografik i Lü Jiamin 2004, ''Wolf Totem'' përdor ujqërit si simbole të lirisë dhe pavarësisë. Ai i lidh nomadët mongolë me ujqërit dhe krahason kinezët Han të ditës së sotme me delet, duke pretenduar se ata pranojnë çdo udhëheqje. Si i tillë, romani ka shkaktuar polemika me [[Partia Komuniste Kineze|Partinë Komuniste Kineze]] . ==== Në heraldikë dhe emblema ==== Ujku është një akuzë e shpeshtë në heraldikën angleze . Ёshtë ilustruar si një mbështetës në mburojat e Lord Welby , Rendel dhe Viscount Wolseley , dhe mund të gjendet në stemën e Lovett dhe shumicës dërrmuese të Wilsons and Lows. Ujku është një kreshtë e zakonshme , që shfaqet në krahët dhe kreshtat e anëtarëve të shumë familjeve, përfshirë atë të Ujkut, kreshta e të cilit përshkruan një ujk demi që mban një kurorë në putrat e tij, në lidhje me ndihmën që familja i dha Charles II gjatë betejës së Worcester. Kokat e ujqërve janë të zakonshme në heraldikën skoceze , veçanërisht në palltot e Klan Robertson dhe Skene . Ujku është kafsha më e zakonshme në heraldikën Spanjolle dhe shpesh përshkruhet se mbante një qengj në gojën e tij, ose në të gjithë shpinën.<ref name="Heraldry"/> Ujku është paraqitur në flamujt e Fiseve të Konfederuara të Rezervimit të Colville , The Oneida Nation of Wisconsin and Pawnee.  Chechen wolf ka qenë simbol i kombin Çeçene . Në kohët moderne, ujku përdoret gjerësisht si një emblemë për grupet ushtarake dhe paramilitare. Ёshtë simboli jozyrtar i spetsnaz , dhe shërben si logoja e ujqërve Grey Grek . Gjatë Luftërave [[Jugosllavia|Jugosllave]] , disa njësi paraushtarake serbe adoptuan ujkun si simbolin e tyre, përfshirë Ujku i Bardhë dhe Ujku i Vučjak. === Konfliktet === Prania njerëzore duket se streson ujqërit, siç shihet nga niveli i rritur i kortizolit në raste të tilla si lëvizja e borës pranë territorit të tyre. ==== Gjuetia e ujkut tek bagëtit ==== [[File:The Allendale Wolf.jpg|thumb|left|alt=Black and white photograph of a dead wolf with "The Allendale Wolf" written on the bottom|Një kartolinë e vitit 1905 e ujkut Hexham , një ujk i robëruar i shpëtuar për vrasjen e bagëtive në Angli]] Depresimi i bagëtive ka qenë një nga arsyet kryesore për gjuetinë e ujqërve dhe mund të përbëjë një problem të rëndë për ruajtjen e ujkut. Si dhe shkaktimin e humbjeve ekonomike, kërcënimi i grabitqjes së ujkut shkakton stres të madh për prodhuesit e bagëtive, dhe asnjë zgjidhje pa mend për parandalimin e sulmeve të tilla të shkurtër të ujqve shfarosës nuk është gjetur. Disa kombe ndihmojnë në kompensimin e humbjeve ekonomike të ujqërve përmes programeve të kompensimit ose të sigurimeve shtetërore. Kafshët shtëpiake janë pre e lehtë për ujqërit, pasi ato janë edukuar nën mbrojtje të vazhdueshme njerëzore, dhe kështu nuk janë në gjendje të vetëmbrohen shumë mirë. Ujku zakonisht i drejtohet kafshëve sulmuese kur preja e egër është varfëruar. Në Euroazi, një pjesë e madhe e dietës së disa popullsive ujku përbëhet nga bagëti, ndërsa incidente të tilla janë të rralla në Amerikën e Veriut, ku popullsitë e shëndetshme me pre të egra janë restauruar kryesisht. Shumica e humbjeve ndodhin gjatë periudhës së kullotjes së verës, bagëtitë e papjekura në kullota të largëta janë më të prekshmit nga grabitqarët e ujqërve. Llojet e kafshëve më të shpeshta të shënjestruara janë [[Delja|delet]] (Evropa), [[Karibu|renët shtëpiak]] (skandinavia veriore), [[Dhia|dhitë]] (India), [[Kali|kuajt]] (Mongolia), [[Bagëtia|bagëtitë]] dhe [[Pula (shpend)|gjelat]] (Amerika e Veriut). Numri i kafshëve të vrarë në sulme të vetme ndryshon sipas specieve: shumica e sulmeve mbi bagëti dhe kuaj rezultojnë në një vdekje, ndërsa gjelat, delet dhe renët shtëpiak mund të vriten me tepricë. Ujqërit sulmojnë kryesisht bagëtitë kur kulloten kafshët, megjithëse herë pas here shpërthen në rrethime të rrethuara. ==== Konfliktet me qentë ==== Një përmbledhje e studimeve mbi efektet konkurruese të qenve me mishngrënësit simpatikë nuk përmendi ndonjë hulumtim mbi konkurrencën midis qenve dhe ujqërve. Konkurrenca do të favorizonte ujkun, i cili dihet se e vret qenin; megjithatë ujqërit zakonisht jetojnë në çifte ose në grupe të vogla në zona me persekutim të lartë njerëzor, duke u dhënë atyre një disavantazh përballë grupeve të mëdha të qenve.<ref name="Lescureaux2014" /><ref name="Boitani1983"/> Ujqërit vrasin qen me raste, dhe disa popullsi ujqërish mbështeten tek qentë si një burim i rëndësishëm ushqimi. Në Kroaci, ujqërit vrasin më shumë qen se dele, dhe ujqërit në Rusi duket se kufizojnë popullsinë e qenve endacak. Ujqërit mund të shfaqin sjellje jashtëzakonisht të guximshme kur sulmojnë qen të shoqëruar nga njerëz, ndonjëherë duke injoruar njerëzit aty pranë. Sulmet e ujkut ndaj qenve mund të ndodhin si në oborret e shtëpive ashtu edhe në pyjet. Sulmet e ujkut ndaj qenve të gjuetisë konsiderohen një problem i madh në Skandinavi dhe Wisconsin. Llojet e gjuetisë më të vrarë në Skandinavi janë Harriers , kafshët më të moshuara janë më të rrezikuara, me gjasë sepse janë më pak të ndrojtur se kafshët më të reja, dhe reagojnë në praninë e ujqërve ndryshe. Qentë e mëdhenj të gjuetisë si Suedezët Elkhoundska më shumë të ngjarë të mbijetojnë nga sulmet e ujqërve për shkak të aftësisë së tyre më të mirë për t'u mbrojtur. Edhe pse numri i qenve të vrarë çdo vit nga ujqërit është relativisht i ulët, kjo shkakton një frikë nga ujqërit që hyjnë në fshatra dhe kopshte për të gjuajtur qen. Në shumë kultura, ka lidhje të forta midis njerëzve dhe qenve të tyre që mund të shihen si anëtarë të familjes ose anëtar të ekipit punues. Humbja e një qeni mund të çojë në reagime të forta emocionale, me kërkesa për rregullore më liberale për gjuetinë e ujkut. Qentë që janë të punësuar për të ruajtur delet ndihmojnë për të lehtësuar konfliktet njerëzore-ujk, dhe shpesh propozohen si një nga mjetet jo-vdekjeprurëse në ruajtjen e ujqërve. Qentë e barinjve nuk janë veçanërisht agresivë, por ata mund të prishin predikimin e mundshëm të ujkut duke shfaqur atë që është sjellja e paqartë e ujkut, siç është lehja, përshëndetja sociale, ftesa për të luajtur ose agresioni. Përdorimi historik i qenve të barinjve në të gjithë Eurazinë ka qenë efektiv kundër predikimit të ujkut, veçanërisht kur kufizon delet në prani të disa qenve të kafshëve të kujdesshme. Qentë e barinjve vriten ndonjëherë nga ujqërit. ==== Sulmet e ujqërve në njerëz ==== [[File:Petits Paysans surpris par un loup.jpg|thumb|alt=Fëmijët e vendit të befasuar nga një ujk (1833) nga François Grenier de Saint-Martin|''Fëmijët e vendit të befasuar nga një ujk'' (1833) nga François Grenier de Saint-Martin]] Frika nga ujqërit ka qenë e përhapur në shumë shoqëri, megjithëse njerëzit nuk janë pjesë e preve të natyrshme të ujkut. Se si reagojnë ujqërit ndaj njerëzve varet kryesisht nga përvoja e tyre e mëparshme me njerëzit: ujqërit që nuk kanë ndonjë përvojë negative të njerëzve, ose të cilat janë të kushtëzuar nga ushqimi, mund të shfaqin pak frikë nga njerëzit. Edhe pse ujqërit mund të reagojnë në mënyrë agresive kur provokohen, sulme të tilla janë kryesisht të kufizuara në kafshime të shpejta në ekstremitete. Sulmeve grabitqare mund të paraprihen nga një periudhë e gjatë e habitimit , në të cilën ujqërit gradualisht humbasin frikën e tyre ndaj njerëzve. Viktimat kafshohen vazhdimisht në kokë dhe në fytyrë, dhe pastaj tërhiqen zvarrë dhe konsumohen përveç nëse ujqërit nuk largohen. Sulme të tilla zakonisht ndodhin vetëm lokalisht dhe nuk ndalen derisa ujqërit e përfshirë janë eleminuar. Sulmet grabitqare mund të ndodhin në çdo kohë të vitit, me një kulm në periudhën qershor-gusht, kur shanset e njerëzve të hyjnë në zona të pyllëzuara (për kullotje bagëtish ose marrje të manave dhe kërpudhave) rriten. Rastet e sulmeve të ujqërve jo të tërbuar në dimër janë regjistruar në Bjellorusi , Kirov dhe Irkutsk , Karelia dhe Ukraina . Gjithashtu, ujqërit me këlyshët përjetojnë strese më të mëdha ushqimore gjatë kësaj periudhe. Shumica e viktimave të sulmeve të ujqërve grabitqarë janë fëmijë nën moshën 18 vjeç, dhe në rastet e rralla kur vriten të rriturit, viktimat janë pothuajse gjithmonë gra. Ujku indian ka një histori të predikimit të fëmijëve, një fenomen i quajtur "ngritja e fëmijëve". Ato mund të merren kryesisht në periudhën e verës në orët e mbrëmjes, dhe shpesh brenda vendbanimeve njerëzore. Rastet e ujqërve të tërbuar janë të ulëta në krahasim me speciet e tjera, pasi ujqërit nuk shërbejnë si rezervuarë kryesorë të sëmundjes, por mund të infektohen nga kafshë të tilla si qentë, çakejntë dhe dhelprat. Incidentet e tërbimit tek ujqërit janë shumë të rralla në Amerikën e Veriut, megjithëse të shumta në Mesdheun lindor , Lindjen e Mesme dhe Azinë Qendrore . Ujku me sa duket zhvillojnë fazën "të tërbuar" të tërbimit në një shkallë shumë të lartë. Kjo, e shoqëruar me madhësinë dhe forcën e tyre, i bën ujqërit e tërbuar ndoshta më të rrezikshmit nga kafshët e tërbuara. Kafshimet nga ujqërit e tërbuar janë 15 herë më të rrezikshëm se ato të qenve të tërbuar. Ujku i tërbuar zakonisht vepron i vetëm, duke udhëtuar në distanca të mëdha dhe shpesh kafshon një numër të madh njerëzish dhe kafshësh shtëpiake. Shumica e sulmeve të ujqve të tërbuar ndodhin në periudhat e pranverës dhe vjeshtës. Për dallim nga sulmet grabitqare, viktimat e ujqërve të tërbuar nuk hahen, dhe sulmet në përgjithësi ndodhin vetëm në një ditë të vetme. Viktimat zgjidhen rastësisht, megjithëse shumica e rasteve përfshijnë burra të rritur. Gjatë 50 viteve në 2002, pati tetë sulme fatale në Evropë dhe Rusi, dhe më shumë se 200 në Azinë Jugore. ==== Gjuetia e njerëzve në ujqër ==== [[File:Provedenie meropriyatii po otstrelu vrednyh givotnyh na territorii Kamyshinskogo raiona Volgogradskoi oblasti.jpg|thumb|alt=Two men with guns pose behind nine carcasses of hunted wolves|Gjjuetar me ujqër të vrarë]] Theodore Roosevelt deklaroi se ujqërit janë të vështirë për tu gjuajtur për shkak të eluzivitetit, shqisave të mprehta, qëndrueshmërisë së lartë dhe aftësisë për të shpejt të paaftësuar dhe vrarë qentë e gjuetisë.  Metoda historike përfshirë vrasjen me litra në strofkat e tyre, gjah me qentë , helmimi me strikninë , dhe zënë . Një metodë popullore e gjuetisë së ujqërve në Rusi përfshin bllokimin e një grupi brenda një zone të vogël duke e rrethuar atë me shufra flakë që mbajnë një aromë njerëzore. Kjo metodë mbështetet shumë në frikën e ujkut nga aromat njerëzore, megjithëse mund të humbasë efektivitetin e saj kur ujqërit mësohen me erën. Disa gjuetarë mund të joshin ujqërit duke imituar thirrjet e tyre. Në Kazakistan dhe Mongoli , ujqërit tradhtohen tradicionalisht nga shqiponjat dhe falkojnt, megjithëse kjo praktikë është në rënie, pasi skifterët me përvojë po bëhen më pak në numër. Ujku i qitjes nga aeroplanët është shumë i efektshëm, për shkak të rritjes së dukshmërisë dhe linjave të drejtpërdrejta të zjarrit. Disa lloje të qenve, duke përfshirë Borzoi dhe Tajgan Kirgistan, janë edukuar posaçërisht për gjueti ujku. === Si kafshë shtëpiake dhe kafshë pune  === Ujku dhe [[Hibridi|hibridët]] e qenve-ujk ndonjëherë mbahen si [[Kafshët shtëpiake ekzotike|kafshë shtëpiake ekzotike]] . Megjithëse janë të lidhur ngushtë me qentë shtëpiak, ujqërit nuk tregojnë të njëjtën durueshmëri si qenët kur jetojnë së bashku me njerëzit, duke qenë përgjithësisht më pak të përgjegjshëm ndaj urdhrave njerëzorë dhe kanë më shumë gjasa të veprojnë në mënyrë agresive. Një person ka më shumë të ngjarë të sillet fatalisht nga një ujk i zbutur ose hibrid qen-ujku sesa nga një qen.<ref name="Tucker1998"/> == Referime == {{ref}} [[Kategoria:Gjitarë]] <references group="lower-alpha" /> === Shënim === ''Klasifikimi i dytë është klasifikimi që ka ujku në Shqipëri'' [[Kategoria:Gjitarë të Evropës]] [[Kategoria:Gjitarë të Azisë]] [[Kategoria:Gjitarë të Amerikë veriore]] [[Kategoria:Kafshë mishngrënëse]] [[Kategoria:Mishngrënës të Europës]] [[Kategoria:Mishngrënës të Azisë]] [[Kategoria:Mishngrënës të Amerikës veriore]] [[Kategoria:Kanidë]] [[Kategoria:Ujqër]] cyhjb8d4p43r50lowb465q6225nkir7 3059205 3059200 2026-10-24T05:58:57Z Altinsh 194718 /* */ 3059205 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = | image = File:Eurasian wolf.JPG | image_caption = Nënlloji që gjendet edhe në shqipëri | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref =<ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn|language=en|author=Boitani, L.|author2=Phillips, M.|author3=Jhala, Y.|date=2018|title=''Canis lupus''|volume=2018|page=e.T3746A163508960|doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T3746A163508960.en|access-date=19 nëntor 2021}}</ref> | genus = Canis | species = lupus | authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]<ref name="Linnaeus1758"/> | subdivision_ranks = Nënllojet | subdivision = Shiko [[Nënllojet e Canis Lupus|Nënllojet e ''Canis lupus'']] | range_map = Canis lupus distribution (IUCN).png | range_map_caption = Përhapja globale e ujkut, 2018<ref name="iucn status 19 November 2021" /> }} '''Ujku''' ('''''Canis lupus'''''), i njohur edhe si '''ujku gri''' , është një [[Kanidët|kanid]] i madh amtar në [[Evrazia|Euroazi]] dhe [[Amerika Veriore|Amerikën Veriore]] . Mbi tridhjetë nënlloje të ''Canis lupus'' janë njohur, dhe ujqërit gri, siç kuptohet në mënyrë kolokuale, përbëjnë nënspecie jo-shtëpiake / të egër. Ujku është antari më i madh i gjallë i Kanidae , meshkujt mesatarisht 40 kg (88 lb) dhe femrat 37 kg (82 lb).Gjatësia e meshkujve ujqër 105–160 cm (41–63 in) në gjatësi dhe 80–85 cm (31–33 in) në lartësinë e shpatullave. Ujku dallohet edhe nga pjestarët e tjerë të gjinisë ''[[Canis]]'' nga veshët dhe fytyra më pak të theksuara, si dhe një gëzof më i shkurtër dhe një bisht i gjatë. Ujku është sidoqoftë i lidhur mjaft ngushtë me speciet e vogla të ''Canis'' , të tilla si kojotat dhe çakejntë e artë , për të prodhuar hibridë pjellore me to. Gëzofi i një ujku është lara-lara zakonisht i bardhë, kafe, gri, dhe e zezë, edhe pse nënspeciet në rajonin e Arktikut mund të jetë gati të gjithë të bardhë. Nga të gjithë anëtarët e gjinisë ''Canis'' , ujku është më i specializuar për gjuetinë bashkëpunuese siç dëshmohet nga përshtatjet fizike të tij në trajtimin e gjahut të madh, natyrën e tij më sociale dhe sjelljen e tij shprehëse shumë të përparuar . Udhëton në familje bërthamore që përbëhen nga një çift i shoqëruar nga pasardhësit e tyre. Pasardhësit mund të largohen për të formuar grupet e tyre në fillimin e pjekurisë seksuale dhe në përgjigje të konkurrencës për ushqim brenda këyij grupi. Ujqërit janë gjithashtu territorialë dhe luftimet për territorin janë një nga shkaqet kryesore të vdekshmërisë së ujqërve. Ujku është kryesisht mishngrënës dhe ushqehet me gjitarë të egër të mëdhenj si dhe kafshë më të vogla, bagëti, kërma dhe mbeturina. Ujku ose çiftet zakonisht kanë nivele më të larta suksesi në gjueti sesa grupet të mëdha. [[Patogjen|Patogjenët]] dhe [[Parazit|parazitët]], veçanërisht tërbimi , mund të infektojnë ujqërit. Popullsia globale e ujqërve të egër vlerësohej të ishte 300,000 në 2003 dhe konsiderohet të jetë me shqetësim më të vogël nga Bashkimi Ndërkombëtar për Ruajtjen e Natyrës ([[Bashkimi Ndërkombëtar për Ruajtjen e Natyrës|IUCN]]). Ujqërit kanë një histori të gjatë të bashkëveprimeve me [[Njeriu|njerëzit]], pasi ishin përçmuar dhe gjuajtur në shumicën e komuniteteve baritore për shkak të sulmeve të tyre mbi bagëtitë, ndërsa anasjelltas janë respektuar në disa shoqëri agrare dhe gjahtare-grumbulluese . Megjithëse frika nga ujqërit ekziston në shumë shoqëri njerëzore, shumica e sulmeve të regjistruara ndaj njerëzve u janë atribuar kafshëve që vuajnë nga tërbimi. Sulmet e ujkut te njerëzit janë të rrallë sepse ujqërit janë relativisht të paktë, jetojnë larg njerëzve dhe kanë krijuar një frikë nga njerëzit për shkak të përvojave të tyre me gjahtarët dhe barinjt. == Etimologjia == Fjala angleze "wolf"  rrjedh nga fjala e anglishtes së vjetër ''wulf''   , i cili mendohet se rrjedh nga fjala [[proto-gjermanike]] ''wulfaz'' * . Rrënjë [[Gjuha proto-indo-evropiane|Proto-Indo-evropiane]] * ''wĺ̥kʷos'' mund të jetë burimi i fjalës [[Gjuha latine|latine]] për kafshën ''lupus'' (* ''lúkʷos'' ).<ref>{{OEtymD|wolf}}</ref><ref name="Lehrman"/> Emri "ujku gri" i referohet ngjyrës gri të specieve.<ref name="Goldman"/> Që nga kohërat para-kristiane, popujt gjermanë si [[Anglo-Saksonët|anglo-saksonët]] morën ''wolf'' si parashtesë ose prapashtesë në emrat e tyre. Shembuj përfshijnë Wulfhere ("Wolf Army", ose "Ai, ushtria e të cilit është ujku"), Cynewulf ("Ujku Mbret"), Cēnwulf ("Ujku i guximshëm"), Wulfheard ("Ujku i vështirë"), Earnwulf ("Ujku Ujku") "), Wulfstān (" Ujku Ujku ") Æðelwulf (" Ujku Ulkonja "), Wolfhroc (" Ujku me fustan "), Wolfhetan (" Ujku i fshehur "), Isangrim (" Maska Gri "), Scrutolf (" Ujku i veshur ") , Wolfgang ("Ujku që ecën") dhe Wolfdregil ("Ujku Vrapues"). == Taksonomia == Në 1758, botanist suedez dhe zoologu Carl Linnaeus botuan ''Systema Naturae''.''Canis'' është fjala latine që do të thotë " [[Qeni|qen]] ",<ref>{{OEtymD|canine}}</ref> dhe nën këtë gjini ai renditi [[Karnivorët|mishngrënësit]] përfshirë [[Qeni|qenin shtëpiak]], ujqërit dhe [[Çakalli|çakejntë]] . Ai e klasifikoi qenin shtëpiak si ''Canis familiaris'' , dhe ujkun si ''Canis lupus'' . Linnaeus e konsideroi qen të jetë një specie të veçantë nga ujku për shkak të ''recurvata cauda'' -its e cila nuk gjendet tek asnjë kanid tjetër .<ref name="Clutton-Brock1995"/> === Nënspeciet === Në edicionin e tretë të ''Mammal Species of the World'' botuar në 2005, mamografist W. Christopher Wozencraft renditur 36 nënspecie të egra të ''C. lupus'' , dhe propozoi dy nënspecie shtesë: ''familiaris'' (Linnaeus, 1758) dhe [[dingo]] (Meyer, 1793). Wozencraft përfshiu ''hallstromi'' – [[Qeni këngëtar i Guineas së Re|qenin këngëtar i Guineas së Re]] është një sinonim taksonomik për dingon. Wozencraft iu referua një studimi të ADN-së mitokondriale të vitit 1999 , si një nga udhëzuesit në formimin e vendimit të tij, dhe renditi 38 nënspecie të ''C. lupus'' nën emrin e përbashkët biologjik të "ujkut",të emërojë nënllojet që janë [[ujku euroaziatik]] ( ''C. l. lupus'' ) bazuar në ekzemplarin e tipit që Linnaeus studioi në Suedi. Studimet që përdorin teknikat paleogenomik tregojnë se ujku modern dhe qeni janë taksa motër , si ujqërit modern nuk janë të lidhura ngushtë me popullsinë e ujqërve që ishte i pari i zbutur . Në vitin 2019, një punëtori e organizuar nga IUCN / Grupi i Specialistëve i Komisionit të Mbijetimit të Komisionit të Mbijetesës e konsideroi qenin këngëtar i Guinesë së Re,dingon dhe qentë e rrugëve si ''Canis familiaris'' , dhe për këtë arsye ata nuk janë të vlerësuhar në listën e kuqe të IUCN-s.<ref name="Alvares2019"/> === Evolucioni === [[File:Canisetr.JPG|thumb|alt=Një kafkë e Canis etruscus Toskan në Muzeun Paleontologjik Montevarchi|Një kafkë ''e'' ''Canis etruscus''   Toskan në Muzeun Paleontologjik Montevarchi]] Zbritja filogjenetike ekzistues e ujkut ''C. lupus'' nga ''C. etruscus'' nëpërmjet ''C. mosbachensis'' është pranuar gjerësisht. [[Fosilet]] e hershme të ''C. lupus'' u gjetën në atë që dikur ishte Beringia lindore në Old Crow, Yukon , Kanada, dhe në Cripple Creek Sump, Fairbanks , [[Alaska]]. Mosha nuk është rënë dakord, por mund të datojë një milion vjet më parë. Diversitet i konsiderueshëm morfologjik ekzistonte midis ujqërve nga Pleistoceni i Vonë . Ata kishin kafka dhe dhëmbë më të fortë se ujqërit modernë, me një zhvillim të theksuar të muskujve të përkohshëm dhe premolarë të fuqishëm . Propozohet që këto tipare të ishin përshtatje të specializuara për përpunimin e kufomave dhe kockave të lidhura me gjuetinë dhe pastrimin e kufomave të megafaunës Pleistocene . Në krahasim me ujqërit modernë, disa ujqër të Pleistocenit treguan një rritje të thyerjes së dhëmbëve që është e ngjashme me atë që shihet tek [[ujku i tmerrshëm]] të zhdukur . Kjo sugjeron që ata ose shpesh ushqeheshin me trupa të pajetë, ose se ata garonin me mishngrënës të tjerë dhe kishin nevojë të konsumonin shpejt prenë e tyre. Krahasuar me ato që gjenden në hienën moderne me njolla , shpeshtësia dhe vendndodhja e frakturave të dhëmbëve që gjenden tek ujqërit tregon se ata kishin krisje të kockave të zakonshme. Në qershor të vitit 2019, koka e ndarë ende e ruajtur e një [[Ujku i Pleistocenit|ujku Pleistoceni]] , e datuar rreth 40,000 vjet më parë, u gjet afër lumit Tirekhtyakh në Yakutia , [[Rusia|Rusi]] , pranë [[Rrethi Arktik|Rrethit Arktik]] . Koka ishte e gjatë rreth 16 në (41 cm), shumë më e madhe se koka e një ujku modern.<ref name="LiveScience 06-2019">{{cite news|last=Saplakoglu|first=Yasemin|title=Severed Head of a Giant 40,000-Year-Old Wolf Discovered in Russia|newspaper=[[Live Science]]|url=https://www.livescience.com/65677-severed-head-ancient-wolf-russia.html|date=2019-06-10|access-date=2020-05-16}}</ref><ref name="SiberianTimes 06-2019">{{cite news|newspaper=[[The Siberian Times]]|title=Still snarling after 40,000 years, a giant Pleistocene wolf discovered in Yakutia|url=https://siberiantimes.com/science/casestudy/news/still-snarling-after-40000-years-a-giant-pleistocene-wolf-discovered-in-yakutia/|date=2019-06-07|access-date=2020-05-16|archive-date=9 qershor 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190609192411/https://siberiantimes.com/science/casestudy/news/still-snarling-after-40000-years-a-giant-pleistocene-wolf-discovered-in-yakutia/|url-status=dead}}</ref><ref name="TheGuardian 06-2019">{{cite news|agency=[[Reuters]]|title=Frozen wolf's head found in Siberia is 40,000 years old|newspaper=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2019/jun/13/frozen-wolfs-head-found-in-siberia-is-40000-years-old|date=2019-06-13|access-date=2020-05-16}}</ref> Studimet gjenomike sugjerojnë që ujqërit dhe qentë modernë zbresin nga një popullsi e zakonshme e ujkut<ref name="Freedman2014"/><ref name="Skoglund2015"/><ref name="Fan2016"/> stërgjyshor që ekzistonte 20,000 vjet më parë. Studimet në 2017 dhe 2018 zbuluan se [[ujku i Himalajeve]] është pjesë e një prejardhje që është bazike për ujqërit e tjerë dhe u nda prej tyre 691,000-740,000 vjet më parë. Uqërit e tjerë duket se e kanë origjinën në Beringia në një zgjerim që u nxit nga ndryshimet e mëdha ekologjike që ndodhën gjatë mbylljes së [[Pleistoceni|Pleistocenit]] të Vonë. Një studim në vitin 2016 tregon se një ngushticë e popullsisë u pasua nga një rrezatimi i shpejtë nga një popullsi stërgjyshore në një kohë të gjatë, ose menjëherë pas, [[Epoka e akullnajave|epokës së fundit të akullnajave]] . Kjo nënkupton që popullsitë origjinale morfologjike të ndryshme të ujqve ishin jashtë konkurrencës dhe u zëvendësuan nga ujqërit më modernë.<ref name="Koblmuller2016"/> Një studim gjenomik i vitit 2016 sugjeron që ujqërit e [[Bota e Vjetër|Botës së Vjetër]] dhe [[Amerika (kontinent)|Botës së Re]] u ndanë rreth 12.500 vjet më parë, pasuar nga divergjenca e prejardhjes që çoi deri tek qeni nga ujqër të tjerë të Botës së Vjetër rreth 11,100-12,300 vjet më parë. Një ujk i zhdukur i Pleistocenit të Vonë mund të ketë qenë paraardhësi i qenit,<ref name="Freedman2017"/><ref name="Thalmann2018"/> me ngjashmërinë e qenit me ujkun e gjallë që ishte rezultat i përzierjes gjenetike midis të dyve. Dingo, Basenji , Mastiff Tibetan dhe racat indigjene kineze janë anëtarë themelorë të kadës shtëpiake të qenve. Koha e divergjencës për ujqërit në [[Evropa|Evropë]], [[Lindja e Mesme|Lindjen e Mesme]] dhe [[Azia|Azi]] vlerësohet të jetë e fundit në rreth 1.600 vjet më parë. Në mesin e ujqërve të Botës së Re, ujku meksikan ndryshoi rreth 5.400 vjet më parë.<ref name="Fan2016"/> === Përzierje me kanidët e tjerë === [[File:F1 wolf-dog hybrids from Wildlife Park Kadzidlowo, Poland.png|thumb|upright=1.5|alt=Photographs of two wolf-dog hybrids standing outdoors on snowy ground|Hibridë të qenve ujk në Parkun e Kafshëve të egra në Kadzidłowo , Poloni. E para është produkti i një ujku mashkull dhe një spaniel femër , i dyti nga një ujk femër dhe një Laika mashkull perëndimor .]] Në të e largët, ka pasur një rrjedhë gjenesh midis [[Ujku i artë afrikanë|ujqërve të artë afrikanë]] , [[Çakalli i artë|çakejve të artë]] dhe ujqërve gri. Ujku i artë afrikan është një pasardhës i një kanape të përzier gjenetikisht prej ujku 72% dhe prejardhja e ujkut 28%. Një ujk i artë afrikan nga Gadishulli Sinai egjiptian tregon përzierjen me ujqërit dhe qenët e Lindjes së Mesme. Ekzistojnë dëshmi të rrjedhës së gjeneve midis çakejve të artë dhe ujqërve të Lindjes së Mesme, aq më pak me ujqërit evropianë dhe aziatikë, dhe më pak me ujqërit e Amerikës së Veriut. Kjo tregon që prejardhja çakallit të artë i gjetur tek ujqërit e Amerikës së Veriut mund të ketë ndodhur para divergjencës së ujqërve euroaziatik dhe të Amerikës së Veriut.<ref name="Sinding2018"/> Paraardhësi i zakonshëm i kojotës dhe ujkut ka përzier me një popullatë fantazmë të një kanidi të panjohur të zhdukur. Ky kanid është gjenetikisht i afërt me dholen dhe evoluoj pas divergjencës së qenit të egër afrikan nga speciet e tjera të kanidëve. Pozicioni bazik i kojotës në krahasim me ujkun është propozuar të jetë për shkak të [[Kojota|kojotës]] që mban më shumë gjenomë mitokondriale të këtij kanidi të paidentifikuar. Në mënyrë të ngjashme, një ekzemplar në muze i një ujku nga [[Kina]] e Jugut e mbledhur në vitin 1963 tregoi një gjenom që ishte 12-14% i përzier nga kanidë të panjohur. Në Amerikën e Veriut, shumica e kojotave dhe ujqërve tregojnë shkallë të ndryshme të përzierjes gjenetike të së kaluarës. [[Ujku i kuq]] i Shteteve të Bashkuara juglindore është një kafshë hibride me 40%: 60% ujk ndaj prejardhjes së kojotës. Për më tepër, u konstatua se ishte 60%: 40% ujk ndaj gjenetikës së kojotës me ujqërit lindorë , dhe 75%: 25% në ujërat e rajonit të Madh .<ref name="Sinding2018"/> Në kohët e fundit, disa ujqër meshkuj italianë e kishin origjinën nga qentë, gjë që tregon se ujqërit femra bashkveprojnë me qenin mashkull në natyrë. Në Malet e Kaukazit , 10% e qenve, përfshirë qenët roje, janë hibridë të gjeneratës së parë. Megjithëse çiftëzimi midis çakejve të artë dhe ujqërve nuk është vërejtur kurrë, prova e hibridizimit të çakallit-ujkut u zbulua përmes analizës së ADN-së mitokondriale të çakejve që jetojnë në malet e [[Kaukazi (regjion)|Kaukazit]] dhe në [[Bullgaria|Bullgari]].<ref name="Moura2013"/> == Anatomia == [[File:Front view of a resting Canis lupus ssp.jpg|thumb|alt=Photograph of a reclining North American wolf looking directly at the photographer|Një ujk i Amerikës së Veriut]] Ujku është anëtari më i madh i familjes Kanidae , dhe dallohet më tej nga kojotat dhe çakejntë nga një kockë më e gjerë, veshë më të shkurtër, një torzë më e shkurtër dhe një bisht më i gjatë. Trupi është i hollë dhe i ndërtuar me forcë me një kafaz brinjësh të madhe, thellësisht zbritëse , një shpinë të pjerrët dhe një qafë të fortë muskulore. Këmbët e ujkut janë mesatarisht më të gjatë se ato të kanidëve të tjerë, gjë që i mundëson kafshës të lëvizë me shpejtësi, dhe të kapërcejë borën e thellë që mbulon pjesën më të madhe të shtrirjes së saj gjeografike në dimër. Veshët janë relativisht të vegjël dhe trekëndësh. Koka e ujkut është e madhe dhe e rëndë, me një ballë të gjerë, nofulla të forta dhe një surrat të gjatë dhe të hapur. Kafka është 230–280 mm (9–11 in) në gjatësi dhe 130–150 mm (5-6 in) në gjerësi. Dhëmbët janë të mprehta dhe të mëdhenj, duke i bërë ato më të përshtatshme për shtypjen e kockave sesa ato të kanidëve të tjera. Ata nuk janë aq të specializuar sa ato që gjenden tek hienat . Molarët e saj kanë një sipërfaqe të sheshtë të përtypur, por jo në të njëjtën masë si kojota, dieta e së cilës përmban më shumë lëndë bimore. Femrat kanë tendencë të kenë enigma dhe ballë më të ngushta, qafë më të hollë, këmbë pak më të shkurtër dhe shpatulla më pak masive se meshkujt. [[File:Lupusskeleton 2.JPG|thumb|left|alt=Photograph of a wolf skeleton |Një skelet i ujkut i vendosur në Muzeun e Ujkut, Parku Kombëtar Abruzzo , Itali]] Ujku i rritur mat 105–160 cm (41–63 in) në gjatësi dhe 80–85 cm (31–33 në) në lartësinë e shpatullave. Bishti mat 29–50 cm (11–20 in) në gjatësi, veshët 90–110 mm ( 3) 1 ⁄ 2 - 4 3 ⁄ 8  in) në lartësi, dhe këmbët e pasme janë 220–250 mm ( 8 5 ⁄ 8 - 9 7 ⁄ 8  in). Madhësia dhe pesha e ujkut modern rritet në përpjesëtim me gjerësinë në përputhje me rregullin e Bergmanit . Masa mesatare e trupit të ujkut është 40 kg (88 lb), ekzemplari më i vogël i regjistruar në 12 kg (26 lb) dhe më i madhi në 79.4 kg (175 lb). Mesatarisht, ujqërit evropianë peshojnë 38,5 kg (85 lb), ujqërit e Amerikës së Veriut 36 kg (79 lb), dhe ujqërit indianë dhe arabë 25 kg (55 lb). Femrat në çdo popullatë të caktuar të ujku zakonisht peshojnë 2,3–4,5 kg (5-10 lb) më pak se meshkujt. Ujku me peshë mbi 54 kg (119 lb) janë të rralla, megjithëse individë jashtëzakonisht të mëdhenj janë regjistruar në Alaska dhe [[Kanadaja|Kanada]].  Në Rusinë e mesme, meshkujt jashtëzakonisht të mëdhenj u jepet një peshë maksimale 69–79 kg (152–174 lb). === Gëzofi === [[File:Tibetan Wolf By Stanzin (Stakpa) cropped.jpg|alt=Picture of a wolf standing, turning its head at the camera|thumb|Ujku në Changtang , [[Tibet]]]] Ujku ka gëzof dimri shumë të dendur , me një shtresë të shkurtër flokësh të gjatë dhe të trashë . Shumica e qimeve të rojes bien në pranverë dhe rriten përsëri në vjeshtë. Flokët më të gjata ndodhen në anën e pasme, veçanërisht në pjesët e përparme dhe qafën. Veçanërisht qimet e gjata rriten mbi supet dhe pothuajse formojnë një kreshtë në pjesën e sipërme të qafës. Flokët në faqe janë të zgjatura dhe formojnë tufa. Veshët janë të mbuluara me qime të shkurtra dhe projektohen nga leshi. Flokët e shkurtër, elastikë dhe të ngushtë të ngjitur janë të pranishme në gjymtyrët nga bërrylat poshtë në tendonat kalcaneal . Gëzofi i dimrit është shumë rezistent ndaj të ftohtit. Ujqërit në klimat veriore mund të jenë të qetë në zona të hapura në −40 ° C (°40 ° F) duke vendosur misterat e tyre midis këmbëve të pasme dhe duke mbuluar fytyrat me bishtin e tyre. Gëzofi i ujkut siguron izolim më të mirë se gëzofi i qenve dhe nuk mbledh akull kur fryma e ngrohtë kondensohet kundër tij. [[File:Black and White Wolves.jpg|thumb|left|alt=Photograph showing one black and one white furred wolf standing alongside each other |Ujqër të robëruar, i zi dhe i bardhë të rrëmbyer në kopshtin zoologjik La Boissière-du-Doré , Francë]] Në klimat e ftohta, ujku mund të zvogëlojë rrjedhën e gjakut pranë lëkurës së tij për të ruajtur nxehtësinë e trupit. Nxehtësia e jastëkëve të këmbëve rregullohet në mënyrë të pavarur nga pjesa tjetër e trupit dhe ruhet në pikën vetëm mbi pikën e ngrirjes së indeve ku putrat vijnë në kontakt me akullin dhe borën. Në klimat e ngrohta, gëzofi është më i trashë dhe më i dobët se tek ujqërit veriorë. Ujku femër ka tendencë të ketë më shumë gëzof në gjymtyrë  sesa meshkujt dhe në përgjithësi zhvillojnë gëzof më të butë të përgjithshme, ndërsa piqen. Ujku i vjetër në përgjithësi ka më shumë qime të bardha në majë të bishtit, përgjatë hundës dhe në ballë. Gëzofi i dimrit mbahet më gjatë nga femrat , megjithëse me disa humbje të flokëve përreth tyre. Gjatësia e flokëve në mes të shpinës është 60–70 mm ( 2) <sup>3</sup> ⁄ <sub>8</sub> - 2 <sup>3</sup> ⁄ <sub>4</sub>  in), dhe qimet e rojes në shpatulla zakonisht nuk kalojnë 90 mm ( 3) <sup>1</sup> ⁄ <sub>2</sub>  në), por mund të arrijë 110-130 mm ( 4 <sup>3</sup> ⁄ <sub>8</sub> - 5 <sup>1</sup> ⁄ <sub>8</sub>  in). Ngjyra e gëzofit të ujkut përcaktohet nga qimet e rojes së tij. Ujqërit zakonisht kanë disa qime të bardha, kafe, gri dhe të zezë. Palltoja e ujkut euroaziatik është një përzierje ochreous (e verdhë në portokalli) dhe ngjyra e ndryshkur ochreous (portokalli / e kuqe / kafe) me gri të lehtë. Muzgu është gri i zbehtë ochreous, dhe zona e buzëve, faqeve, mjekrës dhe fytit është e bardhë. Pjesa e sipërme e kokës, ballit, nën dhe midis syve, dhe midis syve dhe veshëve është gri me një film të kuqërremtë. Qafa është ohreous. Gëzofi i gjata, i zezë , përgjatë shpinës, formojnë një shirit të gjerë, me pjesë të flokëve të zeza mbi supet, gjoksin e sipërm dhe pjesën e pasme të trupit. Anët e trupit, bishtit dhe gjymtyrët e jashtme janë një ngjyrë e zbehtë ochreous, ndërsa anët e brendshme të gjymtyrëve, barkut dhe ijëve janë të bardha. Përveç atyre ujqërve që janë të bardhë ose të zi të pastër, këto tone ndryshojnë pak në zonat gjeografike, megjithëse modelet e këtyre ngjyrave ndryshojnë midis individëve. Në Amerikën e Veriut, ngjyrat e gëzofit të ujqërve ndjekin sundimin e Gloger , ujqërit në Arktikun Kanadez janë të bardhë dhe ato në jug të Kanadasë, SHBA dhe Meksikë janë kryesisht gri. Në disa zona të Maleve Rocky të Alberta dhe Kolumbis Britanike, ngjyra e palltos është kryesisht e zezë, disa janë blu-gri dhe disa me argjend dhe e zezë. Dallimet në ngjyrën e palltos midis gjinive mungojnë në Euroazi; femrat kanë tendencë të kenë tone më të kuqe në Amerikën e Veriut. Ujku me ngjyrë të zezë në Amerikën e Veriut e fitojnë ngjyrën e tyre nga përzierja e qenve-ujqër pas ardhjes së qenve të parë që shoqëruan njerëzit nëpër ngushticën e Beringut 12,000 deri në 14,000 vjet më parë. Hulumtimi mbi trashëgiminë e ngjyrës së bardhë nga qenët në ujqër nuk është bërë ende.<ref name="Hedrick2009"/> == Ekologjia == === Gama dhe habitati === [[File:Lupo in Sassoferrato.jpg|thumb|alt=Photograph of a wolf standing on snowy ground|Një ujk italian në një habitat malor në Apeninet në Sassoferrato , Itali]] Ujku ndodhej fillimisht në të gjithë Eurozinë dhe Amerikën e Veriut. Përndjekja e qëllimshme njerëzore për shkak të vrasjev të bagëtive dhe frikës nga sulmet ndaj njerëzve ka zvogëluar gamën e ujqërve në rreth një të tretën e asaj që ishte dikur. Ujku tani është shfarosur (i zhdukur lokalisht) në pjesën më të madhe të [[Evropa Perëndimore|Evropës Perëndimore]], [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shtetet e Bashkuara]] dhe [[Meksika|Meksikë]], dhe në [[Japonia|Japoni]]. Në kohët moderne, ujku ndodhet kryesisht në shkretëtira dhe zona të thella. Ujku mund të gjendet midis nivelit të detit dhe 3.000 m (9,800 ft). Ujqërit jetojnë në pyje, ligatinat e brendshme , zona me shkurre , tokat me bar (duke përfshirë tundra arktike ), kullota , shkretëtira dhe maja shkëmbore në male. Përdorimi i habitatit nga ujqërit varet nga bollëku i preve, kushteve të borës, dendësia e [[Bagëtia|bagëtive]], dendësia e rrugëve, prania e njeriut dhe topografia . === Dieta === [[File:Wolf with Caribou Hindquarter.jpg|thumb|upright|left|alt=Photograph of a wolf carrying a caribou leg in its mouth|Një ujk që mbante në autostrad një kërmë, Parku Kombëtar Denali , Alaska]] Si të gjithë gjitarët në tokë që janë gjahtarë të grupeve , ujku ushqehet kryesisht me [[Gjitari|gjitarë]] të egër barngrënës të mëdhenj që mund të ndahen në madhësi të madhe 240–650 kg (530–1,430 lb) dhe madhësi të mesme 23–130 kg (51–287 lb), dhe kanë një masë trupore të ngjashme me atë të masës së kombinuar të anëtarëve të grupeve. Ujku specializohet në predikimin e personave të cenueshëm të preve të mëdha,  me një grup prej 15 të aftë për të rrëzuar një brilopat të rritur . Ndryshimi në dietë midis ujqërve që jetojnë në kontinente të ndryshme bazohet në varietetet e ndryshme të gjitarëve të mëdhenj dhe të preve më të vogla dhe shtëpiake që janë në dispozicion.<ref name="Newsome2016"/> Në Amerikën e Veriut, dieta e ujkut mbizotërohet nga gjitarë të mëdhenj dhe gjitarë të mesëm. Në Azi dhe Evropë, dieta e tyre mbizotërohet nga gjitarë të egër të mesëm dhe të llojeve shtëpiake. Ujku varet nga speciet e egra, dhe nëse këto nuk janë të disponueshme, si në Azi, ujku është më i varur nga speciet shtëpiake. Në të gjithë Euroazinë, ujqërit gjuajnë kryesisht brilopat, [[Dreri i rëndomtë|drer të kuq]] , [[Kaprolli|kaproj]] dhe [[Derri i egër|derra të egër]] . Në Amerikën e Veriut, preja më e rëndësishme e gjerë janë [[elku]] , [[Dreri brilopata|brilopata]], karibu , dreri bishtbardhë dhe dreri mushkë . Ujqërit mund ta tretin vaktin e tyre brenda disa orësh dhe mund të ushqehen disa herë brenda një dite, duke shfrytëzuar shpejt sasitë e mëdha të mishit. Një ujk i ushqyer mirë ruan yndyrën nën lëkurë, rreth zemrës, zorrëve, veshkave dhe palcës së eshtrave, veçanërisht gjatë vjeshtës dhe dimrit.<ref name="McAllister2007"/> Sidoqoftë, ujqërit nuk janë ngacmues të egër. Kafshët me madhësi më të vogla që mund të plotësojnë dietën e tyre, përfshijnë [[Brejtësit|brejtës]] , [[Lepuri|lepuj]] , [[insektivor]] dhe mishngrënës më të vegjël. Ata shpesh hanë [[Shpendët e ujit|shpendë uji]] dhe vezët e tyre. Kur ushqime të tilla janë të pamjaftueshme, ato gjuajnë [[Hardhuci|hardhuca]] , [[Gjarpri|gjarpërinj]] , [[bretkosa]] dhe [[Insekti|insekte]] të mëdha kur janë të disponueshme. Ujqërit në Minesotën veriore gjuajnë në majat veriore në rrjedhat e ujërave të ëmbla. Dieta e ujqërve bregdetarë në Alaska përfshin 20% [[Salmoni|salmon]] , ndërsa ato të ujqërve bregdetarë në [[Kolumbia Britanike|Kolumbinë Britanike]] përfshijnë 25% burime detare, dhe ato në ishujt e afërt 75%. Në Evropë, ujqërit hanë mollë, dardha, fiq , pjepër, manaferra dhe qershi . Në Amerikën e Veriut, ujqërit hanë boronica dhe mjedrat . Ujqërit gjithashtu hanë bar, i cili mund të sigurojë disa vitamina. Ata dihet se hanë [[Manaferra|manaferrat]] e hirit malor , [[Zambaku i luginës|zambakun e luginës]] , [[Boronica|boronicat]] , [[Luleshtrydhja|luleshtrydhet]] , [[Nusja e zezë evropiane|nusen e zezë evropiane]] , [[Gruri|grurin]] dhe [[Kungullesha|kungulleshat]] e kallamishteve. Në kohën e mungesës, ujqërit hanë me lehtësi [[kërma]] . Në zonat e euroazis me aktivitet të dendur njerëzor, shumë popullatë ujqërish detyrohen të mbijetojnë kryesisht me bagëti dhe mbeturina.  Preja në Amerikën e Veriut vazhdojnë të pushtojnë habitatet e përshtatshme me dendësi të ulët njerëzore, ujqërit që hanë bagëti dhe mbeturina vetëm në rrethana të rënda.  Kanibalizmi nuk është i pazakontë tek ujqërit gjatë dimrave të ashpër, kur grupet shpesh sulmojnë ujqër të dobët ose të dëmtuar dhe mund të hanë trupat e anëtarëve të grupeve të ngordhura. === Mardhëniet me mishngrënësit e tjerë === Ujqërit zakonisht mbizotërojnë ndaj specieve të tjera të kanidëve në zonat ku ndodhen të dy. Në Amerikën e Veriut, incidentet e ujqërve që vrasin [[kojota]] janë të zakonshme, veçanërisht në dimër, kur kojotat ushqehen me vrasjet e ujqërve. Ujqërit mund të sulmojnë vendet e kojotave, duke gërmuar jashtë dhe duke i vrarë këlyshët e tyre, megjithëse rrallë i hanë ato. Nuk ka të dhëna për kojota që vrasin ujqërit, megjithëse kojotët mund t'i ndjekin ujqërit nëse i tejkalojnë ata.  Sipas një njoftimi për shtyp nga Departamenti i Bujqësisë i SH.B.A. në 1921, ujku famëkeq Custer u mbështet në kojot për ta shoqëruar dhe paralajmëruar atë për rrezik. Megjithëse ata ushqeheshin nga vrasjet e tij, ai kurrë nuk i lejoi t'i afroheshin.  Ndërveprimet janë vërejtur në Euroazi midis ujqërve dhe [[Çakalli i artë|çakejve të artë]], numri i këtyre të fundit është relativisht i vogël në zonat me dendësi të madhe të ujkut. Ujqërit gjithashtu vrasin dhelpra të kuqe , arktike dhe korsake , zakonisht në mosmarrëveshje mbi kufomat, ndonjëherë duke i ngrënë ato. [[File:Wolves bear ravens.png|thumb|350px|alt= Photograph of wolves, a bear, and ravens competing over a kill in Yellowstone National Park in the winter|Një ujk, një ari, kojotat dhe korbat që garojnë për një vrasje në Parkun Kombëtar Yellowstone]] [[Ariu i murrmë|Arijntë e murrmë]] zakonisht mbizotërojnë ndaj grupeve të ujqërve në mosmarrëveshjet mbi kufomat, ndërsa grupet e ujqërve kryesisht mbizotërojnë ndaj arinjeve kur mbrojnë vendet e tyre të denës. Të dy speciet vrasin të rinjtë e njëri-tjetrit. Ujqërit ushqehen me arinjtë e murrmë që i vrasin, ndërsa arinjtë e murrmë duket se hanë vetëm ujqër të rinj. Ndërveprimet e ujkut me arinjtë e zi amerikan janë shumë më të rralla për shkak të dallimeve në preferencat e habitatit. Ujku është regjistruar në shumë raste duke kërkuar në mënyrë aktive arinjtë e zinj amerikanë në strofullat e tyre dhe duke i vrarë ata pa i ngrënë ato. Për dallim nga arinjtë e murrmë, [[Ariu i zi amerikan|arinjtë e zinj amerikanë]] shpesh humbasin kundër ujqërve në mosmarrëveshjet mbi vrasjet.  Ujku gjithashtu mbizotëron dhe ndonjëherë vret baldosa të veriut, dhe i ndjekin ata që përpiqen të shkëputen nga vrasjet e tyre. [[Baldosa e veriut|Baldosat e veriut]] shpëtojnë nga ujqërit në shpella ose lart pemë. Ujqërit mund të bashkëveprojnë dhe të konkurrojnë me [[Felidae|felidët]] , të tillë si [[Rrëqebulli evroaziatik|rrëqebulli euroaziatik]] , i cili mund të ushqehet me pre më të vogël, ku ujqërit janë të pranishëm dhe mund të shtypen nga një popullsi e madhe e ujqërve. Ujqërit hasen me [[Kugari|kugarët]] përgjatë pjesëve të Maleve Rocky dhe vargjet malore ngjitur. Ujku dhe pumat zakonisht shmangin takimin me njëri-tjetrin duke gjuajtur lartësi të ndryshme për pre të ndryshme ( ndarje të ngrohta ). Në dimër, kur akumulimi i borës detyron pretë e tyre në lugina, ndërveprimet midis dy specieve bëhen më të mundshme.Grupet e ujqërve zakonisht mbizotërojnë ndaj pumës dhe mund të vjedhin vrasjet e tyre ose madje t'i vrasin ata,  ndërsa takimet një-për-një priren të mbizotërojnë nga macja. Ekzistojnë disa raste të dokumentuara të kugarëve që vrasin ujqërit. Ujqërit ndikojnë më gjerësisht në dinamikën dhe shpërndarjen e populates së pumës duke dominuar territorin dhe mundësitë e preve dhe duke prishur sjelljen e maces. Ndërveprimet e [[Tigri Siberian|tigrave siberian]] dhe ujqërve janë të dokumentuara mirë në Lindjen e Largët Ruse , ku tigrat depresojnë dukshëm numrat e ujqërve, ndonjëherë deri në pikën e zhdukjes së lokalizuar . Vetëm zvogëlimi njerëzor i numrave të tigrave duket se mbron ujqërit nga përjashtimi konkurruesprej tyre. Me ndoshta vetëm katër rekorde të provuara të tigrave që vrasnin ujqër, këto raste janë të rralla; sulmet duket se janë më konkurruese sesa natyra grabitqare.<ref name="Miquelle2005"/>{{sfn|Mech|Boitani|2003|p=265}} Në [[Izraeli|Izrael]], ujqërit e Azisë Qendrore dhe Indis mund të ndeshen me [[Hiena me shirita|hienat me shirita]] , zakonisht në mosmarrëveshje për kufomat. Hienat me shirita ushqehen gjerësisht me trupat e vrarë nga ujku. Hienat një-për-një, mbizotërojnë ndaj ujkut, dhe mund të gjuhen prej tyre, por grupet e ujqërve mund të dëbojnë hienën e vetme ose të një numri më të madh. Ekziston të paktën një rast në Izrael i një hiene që bashkëpunon dhe bashkëjeton me një grup ujqërish. Propozohet që hiena të përfitojë nga aftësia superiore e ujqërve për të gjuajtur pre të mëdha, të shkathët. Ujku mund të përfitojë nga ndjenja e erës së hienës, të lokalizojnë dhe gërmojnë breshkat, të copëtojnë kocka të mëdha dhe të shqyejnë enë ushqimesh të hapura si kanaçe prej kallaji. == Sjella == === Sjellja sociale === [[File:Canis lupus pallipes Mysore Zoo 2.jpg|thumb|alt=Photograph of three wolves running and biting each other|Ujku indiane në kopshtin zoologjik Mysore]] Ujku është një kafshë shoqërore . Popullsitë e tij përbëhen nga grupe dhe ujqër të vetmuar, shumica e ujqërve të vetmuar janë përkohësisht vetëm ndërsa shpërndahen nga grupet për të formuar ose të bashkohen me një grup tjetër. Njësia themelore sociale e ujkut është familja bërthamore që përbëhet nga një çift i çiftëzuar i shoqëruar nga pasardhësit e tyre. Madhësia mesatare e grupeve në Amerikën e Veriut është tetë ujqër dhe në Evropë 5.5 ujqër. Grupet mesatare në të gjithë Euroazin përbëhet nga një familje me tetë ujqr (dy të rritur dhe të mitur ), ose nganjëherë dy ose tre familje të tilla, me shembuj të grupeve jashtëzakonisht të mëdha që përbëhen nga 42 ujqër që njihen. Nivelet e kortizolit tek ujqrit rriten ndjeshëm kur një anëtar i grupit vdes, duke treguar praninë e stresit. Gjatë kohërave të bollëkut të preve të shkaktuar nga pjellja ose migracioni, grupe të ndryshme ujqrish mund të bashkohen përkohësisht. Pasardhësit zakonisht qëndrojnë në grupe për 10-15 muaj para shpërndarjes. Nxitësit për shpërndarje përfshijnë fillimin e pjekurisë seksuale dhe konkurrencën brenda grupeve për ushqim. Distanca e përshkuar nga ujqërit ndryshon shumë; disa qëndrojnë në afërsi të grupit të prindërve, ndërsa individë të tjerë mund të udhëtojnë në distanca të mëdha me lartësi 206 km (128 mi), 390 km (240 mi) dhe 670 km (420 mi) nga grupet e tyre të lindjes. Një grup i ri zakonisht themelohet nga një mashkull dhe femër pa lidhje, duke shpërndarë duke udhëtuar së bashku në kërkim të një zone pa grupe të tjera armiqësore. Grupet e ujkut rrallëherë adoptojnë ujqër të tjerë dhe zakonisht i vrasin. Në rastet e rralla kur ujqërit e tjerë birësohen, birësuesi është pothuajse i pandryshueshëm një kafshë e papjekur e moshës nga një deri në tre vjeç, dhe nuk ka gjasa të konkurrojë për të drejtat e mbarështimit me çiftin e martuar. Kjo zakonisht ndodh ndërmjet muajve shkurt dhe maj. Meshkujt birësues mund të çiftëzohen me një grup femrash në dispozicion dhe më pas të formojnë grupet e tyre. Në disa raste, një ujk i vetmuar futet në një grup për të zëvendësuar një seleksionues të ndjerë. Ujku është territorial dhe në përgjithësi krijojnë territore shumë më të mëdha se sa kërkojnë për të mbijetuar duke siguruar një furnizim të qëndrueshëm të preve. Madhësia e territorit varet kryesisht nga sasia e preve e disponueshme dhe mosha e këlyshëve të grupeve. Ata kanë tendencë të rriten në madhësi në zonat me popullsi të ulët me pre, ose kur këlyshët mbushin moshën gjashtë muaj, kur kanë të njëjtat nevoja ushqyese si të rriturit. Grupet e ujqërve udhëtojnë vazhdimisht në kërkim të gjahut, duke mbuluar afërsisht 9% të territorit të tyre në ditë, mesatarisht 25 km / d (16 mi / d). Bërthama e territorit të tyre është mesatarisht 35 km <sup>2</sup> (14 km katror) ku ata kalojnë 50% të kohës së tyre. Dendësia e preve ka tendencë të jetë shumë më e lartë në periferi të territorit. Me përjashtim të dëshpërimit, ujqërit tentojnë të shmangin gjuetinë në kufijtë e gamës së tyre për të shmangur konfrontimet fatale me grupet fqinje. Territori më i vogël në rekord u mbajt nga një grup prej gjashtë ujqërish në Minesota verilindore, e cila zinte një vlerësim prej 33 km <sup>2</sup> (13 km mi), ndërsa më i madhi u mbajt nga një grup alaskan me dhjetë ujqër që përfshin 6,272 km <sup>2</sup> ( 2,422 mi katrore). Grupet e ujqërve vendosen në mënyrë tipike, dhe zakonisht, lënë vetëm vargjet e tyre të mësuar gjatë mungesave të rënda të ushqimit. [[File:Lobo marcando su territorio-2.jpg|thumb|alt=Photograph of a wolf lifting its leg a marking a tree in its territory with urine|Një ujk që shënon territorin e tij me urinë, Parku i Kafshëve të egra Kolmården, [[Suedia|Suedi]]]] Ujqërit reklamojnë territoret e tyre në grupe të tjera përmes shenjës së urinës dhe aromës . Markimi i aromave përfshin urinën, fecesin dhe aromat e gjëndrave anale. Kjo është më e efektshme në territoret elarta sesa ulëritës dhe shpesh përdoret në kombinim me shenjat e para. Ujqërit rritin nivelin e tyre të shënjimit të aromave kur hasin shenjat e ujqërve nga grupe e tjera. Ujku i vetmuar shënojë rrallë, por çiftet e reja shënojnë më shumë aromën. Këto marka lihen përgjithësisht çdo 240 m në të gjithë territorin në rrugëkalime të rregullta dhe kryqëzime. Shenja të tilla mund të zgjasin dy deri në tre javë, dhe zakonisht vendosen pranë shkëmbinjve, gurëve, pemëve ose skeleteve të kafshëve të mëdha. Luftimet territoriale janë ndër shkaqet kryesore të vdekshmërisë së ujqërve, një studim që konkludon se 14-65% e vdekjeve të ujqërve në Minesota dhe Parku Kombëtar Denali dhe Ruajtja ishin për shkak të ujqërve të tjerë.<ref name="Mech2003"/> Ujqërit komunikojnë për të parashikuar se çfarë mund të bëjnë bashkëshortët e tyre ose ujqërit e tjerë. Kjo përfshin përdorimin e vokalizimit, qëndrimit të trupit, aromës, prekjes dhe shijes. Fazat e hënës nuk kanë asnjë efekt në vokalizimin e ujkut, dhe megjithë besimin popullor, ujqërit nuk ulërijnë në Hënë të plotë. Ujqërit ulërasin të mbledhin grupet zakonisht para dhe pas gjuetive, të kalojnë në një alarm, veçanërisht në një vendndodhje, për të gjetur njëri-tjetrin gjatë një stuhie, ndërsa kalojnë territorin e panjohur dhe për të komunikuar në distanca të mëdha. Zhurmat e ujkut mund të dëgjohen në kushte të caktuara në sipërfaqe deri në 130 km <sup>2</sup> (50 km katrorë). Vokalizime të tjera përfshijnë growls, lehje dhe ulërim. Ujqërit nuk lehin me zë të lartë ose vazhdimisht siç bëjnë qentë në konfrontime, përkundrazi lehin disa herë dhe pastaj tërhiqen nga një rrezik i perceptuar. Ujku agresiv ose vetë-pretendues karakterizohet nga lëvizjet e tyre të ngadalta dhe të qëllimshme, sjellje të trupit të lartë dhe mashtrimet e ngritura , ndërsa ato nënshtruese mbajnë trupat e tyre të ulët, rrafshojnë leshin e tyre dhe ulin veshët dhe bishtin.  Urinimi i ngritur i këmbëve konsiderohet të jetë një nga format më të rëndësishme të komunikimit me aromë të ujkut, duke përbërë 60-80% të të gjitha shenjave të aromave të vëzhguara.<ref name="Peters1975"/> === Riprodhimi === Ujqërit janë çifte [[Monogamia|monogamë]] , të çiftëzuar, që zakonisht mbesin së bashku për tërë jetën. Nëse njëri nga çiftet vdes, një shok tjetër gjendet shpejt. Me ujqërit në natyrë, joriprodhues nuk ndodhen aty ku është e mundur shpërthimi. Ujku bëhet i pjekur në moshën dy vjeç dhe piqet seksualisht nga mosha tre vjeç. Mosha e mbarështimit të parë të ujkut varet kryesisht nga faktorët mjedisorë: kur ushqimi është i bollshëm, ose kur popullsia e ujqërve menaxhohet shumë, ujqërit mund të mbrojnë këlyshët në moshat e reja për të shfrytëzuar më mirë burimet e bollshme. Femrat janë të afta të prodhojnë këlyshë çdo vit, një pjellë në vit është mesatare. Oestrus dhe rut fillojnë në gjysmën e dytë të dimrit dhe zgjasin dy javë. [[File:Iberian Wolf 01.jpg|thumb|alt=Photograph of wolf pups stimulating their mother to regurgitate some food|Këlyshët e ujqërve iberik që stimulojnë nënën e tyre të rregullojnë disa ushqime]] Strofullat zakonisht ndërtohen për çunat gjatë periudhës së verës. Kur ndërtojnë strofulla, femrat përdorin strehimore natyrore si çarje në shkëmbinj, shkëmbinjtë që mbingarkojnë bregun e lumenjve dhe vrimat e mbuluara nga bimësia. Ndonjëherë, dreri është strofulla e përvetësuar e kafshëve më të vogla siç janë dhelprat, vjedullat ose marmotat. Një den e përvetësuar shpesh zgjerohet dhe pjesërisht riparohet. Në raste të rralla, ujqërit femra gërmojnë vetë strofulla, të cilat zakonisht janë të vegjël dhe të shkurtër me një deri në tre hapje. Sterna zakonisht ndërtohet jo më shumë se 500 m larg nga një burim uji. Zakonisht përballet drejt jugut, ku mund të ngrohet më mirë nga ekspozimi i diellit, dhe dëbora mund të shkrihet më shpejt. Vendet e pushimit, hapësirat e lojërave për këlyshët dhe mbetjet e ushqimit gjenden zakonisht rreth grumbujve të ujqërve,laraskave dhe korbave . Megjithëse ata kryesisht shmangin zonat brenda shikimit të njeriut, ujqërit dihet se jetojnë pranë banesave , rrugëve të asfaltuara dhe hekurudhave . Gjatë shtatëzënësisë, ujqërit femra mbeten në një banesë të vendosur larg zonës periferike të territoreve të tyre, ku takime të dhunshme me grupe të tjera kanë më pak të ngjarë të ndodhin. Periudha e shtatzanis zgjat 62–75 ditë, kur këlyshët zakonisht lindin në muajt e pranverës ose në fillim të verës në vende shumë të ftohta siç është në tundra. Femrat e reja lindin katër deri në pesë të rinj, dhe femra më të moshuara nga gjashtë në tetë të rinj dhe deri në 14. Shkalla e vdekshmërisë së tyre është 60-80%. Këlyshët e ujqve të porsalindur duken të ngjashëm me këlyshët të pastorin gjerman  . Ata kanë lindur të verbër dhe të shurdhër dhe janë të mbuluar me lesh të shkurtër të butë gri-kafe. Ata peshojnë 300–500 g në lindje dhe fillojnë të shohin pas nëntë deri në 12 ditë. Dhëmbët e qumështit shpërthejnë pas një muaji. Këlyshët së pari largohen nga banesa pas tre javësh. Në moshën një muaj e gjysmë, ata janë mjaft të shkathët për të ikur nga rreziku. Ujku nënë nuk e lënë gropën për javët e para, duke u mbështetur te këlyshët më të rritur për të siguruar ushqim për ta dhe të rinjtë e tyre. Këlyshët fillojnë të hanë ushqim të ngurtë në moshën tre deri në katër javësh. Ata kanë një normë të shpejtë të rritjes gjatë katër muajve të parë të jetës: gjatë kësaj periudhe, pesha e një qeni ku mund të rritet gati 30 herë. Këlyshët e ujkut fillojnë luftimin e lojërave në moshën tre javësh, megjithëse ndryshe nga kojotat dhe dhelprat e reja, kafshimet e tyre janë të buta dhe të kontrolluara. Luftimet aktuale për të vendosur hierarkinë zakonisht ndodhin në moshën pesë deri në tetë javë. Kjo është në kontrast me kojotat dhe dhelprat e reja, të cilat mund të fillojnë të luftojnë edhe para fillimit të sjelljes së lojës. Deri në vjeshtë, këlyshët janë mjaft të pjekur për të shoqëruar të rriturit në gjueti për pre të mëdha. === Gjuetia === Ujku ose çifte të çiftuar zakonisht kanë nivele më të larta suksesi në gjueti sesa grupe të mëdha; ujqërit beqarë janë vërejtur herë pas here për të vrarë pre të mëdhenj si brilopata , bizon dhe buaj myshqesh . Kjo bie ndesh me besimin e mbajtur zakonisht se grupet më të mëdha përfitojnë nga gjuetia bashkëpunuese për të rrëcuar një pre të madhe. Madhësia e një grupi gjuetie ujku është e lidhur me numrin e qenve që mbijetuan gjatë dimrit të mëparshëm, mbijetesën e të rriturve dhe shkallën e shpërndarjes së ujqërve që linin grupet. Madhësia optimale e grupit për gjuetin e elkut është katër ujqër, dhe për bizon një madhësi e madhe e grupeve është më e suksesshme.{{sfn|Mech|Smith|MacNulty|2015|p=4}} Si dhe përshtatjet e tyre fizike për gjuetinë e gjitarëve thundrak, ujqërit posedojnë disa përshtatje sjelljeje, njohëse dhe psikologjike për të ndihmuar në stilin e tyre të gjuetisë. Ujqërit janë nxënës të shkëlqyeshëm që përputhen ose i tejkalojnë qentë shtëpiak. Ata mund të përdorin vështrimin për të përqendruar vëmendjen se ku janë duke kërkuar ujqërit e tjerë. Kjo është e rëndësishme sepse ujqërit nuk përdorin vokalizim kur gjuajnë. Në testet laboratorike, ata shfaqin njohuri, largpamësi, mirëkuptim dhe aftësi për të planifikuar. Për të mbijetuar, ujqërit duhet të jenë në gjendje të zgjidhin dy probleme - gjetjen e një kafshe pre, pastaj përballjen me të. ==== Ndjekja ==== [[File:Indian Wolf Photo Dhaval Vargiya.jpg|thumb|right|alt=Photograph of a wolf trotting across an arid terrain|Një ujk indian duke shkelur në Parkun Kombëtar të Blackbuck]] Ujqërit lëvizin rreth territorit të tyre kur gjuajnë, duke përdorur të njëjtat shtigje për periudha të zgjatura. Pas reshjeve të dëborës, ujqërit gjejnë shtigjet e tyre të vjetra dhe vazhdojnë t'i përdorin ato. Këto ndjekin brigjet e lumenjve, vijat bregdetare të liqeneve, përmes lumenjve të mbingarkuar me shkurre, përmes plantacioneve, ose rrugëve dhe shtigjeve njerëzore. Ujqërit janë grabitqarë të natës. Gjatë dimrit, një grup fillon gjuetinë në muzgun e mbrëmjes së hershme dhe gjuajë tërë natën, duke udhëtuar dhjetëra kilometra. Ndonjëherë gjuetia e një preje e madhe ndodh gjatë ditës. Gjatë verës, ujqërit zakonisht kanë prirje të gjuajnë individualisht, duke i zënë pritë pretë e tyre dhe rrallë duke ndjekur. Ujku zakonisht udhëton me një ritëm loping, duke vendosur njërën prej putrave të tij direkt para tjetrit. Kjo ecje mund të mbahet për orë të tëra me një shpejtësi prej 8–9 km / orë (5.0–5,6 mph). Në shtigjet e zhveshura, një ujk mund të arrijë shpejt shpejtësinë 50-60 km / orë (31-37 mph). Ujku mund të vrapoj për 55–70 km / orë (34–43 km / orë), mund të kërcejë 5 m (16 ft) në mënyrë horizontale në një kufi të vetëm, dhe mund të mbajë ndjekje të shpejtë për të paktën 20 minuta. Këmba e një ujku është i madh dhe fleksibël, i cili i lejon asaj të shkelin në një larmi terreni. Këmbët e një ujku janë të gjata në krahasim me madhësinë e trupit të tyre duke i lejuar ata të udhëtojnë deri 76 km (47 mi) në 12 orë. Ky adaptim lejon që ujqërit të lokalizojnë gjahun brenda orëve, por mund të duhen ditë për të gjetur gjahun që mund të vritet pa ndonjë rrezik të madh. Moisi dhe dreri jetojnë beqarë gjatë verës. Karibut jeton në tufat e mijëra gjë që paraqet rreziqe për ujqërit. Elkët jetojnë në tufat e vogla dhe këto janë një objektiv më i sigurt.{{sfn|Mech|Smith|MacNulty|2015|pp=1–3}} Ujqërit mbajnë kokën në të njëjtin nivel me kurrizin, duke e ngritur atë vetëm kur janë në gatishmëri. Në një studim, ujqërit zbuluan brilopatat duke përdorur aromë 10 herë, vizion gjashtë herë, dhe një herë duke ndjekur gjurmët në dëborë. Vizioni i tyre është po aq i mirë sa ai i njerëzve, dhe ata mund të nuhasin pre së paku 2.4 km ( 1) <sup>1</sup> ⁄ <sub>2</sub>  mi) larg. Një ujk udhëtoi në një tufë 103 km larg (64 mi). Një njeri mund të zbulojë erën e një zjarri pyjor në të njëjtën distancë të largët. Ndjenja e erës së ujkut është të paktën e krahasueshme me atë të qenit shtëpiak. Të dy kanë një ndjenjë erë të paktën 10,000 herë më të ndjeshme se ajo e njerëzve. {{sfn|Mech|Smith|MacNulty|2015|pp=1–3}} ==== Ndjekja në grup ==== [[File:Canis lupus pack surrounding Bison.jpg|thumb|left|alt=Photograph of an American bison standing its ground surrounded by six wolves in winter|Një bizon amerikan në Parkun Kombëtar Yellowstone duke qëndruar në tokë. Bizoni, elk dhe brilopata zakonisht qëndrojnë në tokën e tyre kundër një grupi ujqërish.]] Kur gjuajnë një gjah të madh, ujqërit përpiqen të izolojnë një individ nga grupi i tij. Nëse është e suksesshme, një grup ujqërish mund të rrëzojë prenë që ushqejë me atë për ditë, por një gabim në gjykim mund të çojë në dëmtim serioz ose vdekje. Shumica e preve të mëdha kanë zhvilluar adaptime dhe sjellje mbrojtëse. Ujqërit janë vrarë ndërsa u përpoqën të rrëzonin bizon , elk, brilopat, buajit e myshqeve, dhe madje edhe nga një nga pretë e tyre më të vogla thundrakës, dreri bishtbardhë. Megjithëse njerëzit shpesh besojnë se ujqërit lehtë mund të kapërcejnë ndonjë nga pretë e tyre, shkalla e suksesit të tyre në gjuetinë e preve thundrak është zakonisht e ulët.{{sfn|Mech|Smith|MacNulty|2015|p=7}} Në përgjithësi, [[bizoni]], elku dhe brilopata qëndrojnë në tokën e tyre, atëherë ujqërit duhet të luftojnë me ta për t'i rrëzuar. Shpesh karibut dhe drerët ikin, por ndonjëherë dreri gjithashtu bën një qëndrim. Me pre më të vogël si kastor , patat dhe lepuj, nuk ka asnjë rrezik për ujkun. Nëse kafsha e shënjestruar qëndron në tokën e saj, ujqërit ose e injorojnë atë, ose përpiqen ta frikësojnë atë në ekzekutim. Uqërit, apo edhe një ujk më vete, përpiqet të frikësojë një tufë në panik dhe ti shpërndarjë. {{sfn|Heptner|Naumov|1998|pp=241–242}} Kur ujqërit hasin pre në ikje, ata i ndjekin. Shpejtësia e preve është e lidhur ngushtë me shpejtësinë e grabitqarëve të tyre kryesorë. Ujqërit mund të vrapojnë me 56–64 km / orë (35-40 mph) nëpër disa kilometra dhe shpesh ndjekin gjahun për të paktën 1 km ( <sup>1</sup> ⁄ <sub>2</sub>  mi). Një ujk ndoqi një karibu për 8 km (5 mi), një tjetër ndoqi dhe gjurmoi një dre për 20 km (12 mi), dhe një ujk 11-vjeçar ndoqi dhe kapi një lepur të Arktikut pas shtatë minutash. Shumica e preve të ujqërve përpiqen të vrapojnë drejt ujit, ku ata ose do të shpëtojnë ose do të vendosen më mirë në përpjekje për t'i shmangur ujqërit.{{sfn|Mech|Smith|MacNulty|2015|pp=1–3}} ==== Sakatimi ==== Ujku duhet të japë ndjekje dhe të fitojë ndaj preve në ikje, të ngadalësojë atë duke kafshuar nëpër flokë të trashë dhe të fshihet, dhe pastaj ta mbys për të filluar të ushqehet. Pas ndjekjes dhe përballjes me një kafshë të madhe , ujku përdor 6 cm të tij ( 2) dhe muskujt e tij të fuqishëm masazorë për të dhënë një forcë kafshimi prej 28 kg / cm <sup>2</sup> (400 lbf / në <sup>2</sup> ), e cila është e aftë të thyejë kafkat e shumë prej preve të tij. Një ujk u vu re duke u zvarritur për dhjetëra metra të ngjitur në këmbën e pasme të një murre; një tjetër u pa duke u zvarritur mbi një regjistër të rënë ndërsa ishte ngjitur. {{sfn|Mech|Smith|MacNulty|2015|p=4}} Pika më e zakonshme e sulmeve të ujqërve në mur janë këmbët e sipërme të pasme. Plagët e këmbëve të indit janë të shkaktuara nga pjesa e pasme, në mes të rrugës deri në hoke me dhëmbët e qenit. Këto lënë perforacione të boshllëkut të lëkurës mbi 4 cm ( 1) <sup>1</sup> ⁄ <sub>2</sub>  in) në diametër. Megjithëse mund të ndodhë humbja e gjakut, dëmtimi i muskujve dhe ekspozimi i tendinit ndodh . Sulmet ndodhin edhe në hundën me mish, në pjesën e pasme dhe në anët e qafës, në veshët dhe në perineum . Ujku mund të gjuaj pre të mëdha dhe pastaj të shtrihet rreth pushimit për orë të tëra përpara se ta vrasë kur është më i dobët për shkak të humbjes së gjakut, duke zvogëluar kështu rrezikun e dëmtimit të tyre. [[File:Wolves eating deer.jpeg|thumb|right|alt=Photograph of two wolves eating a deer carcass at night|Dy ujqër që ushqehen me një dre bishtbardhë]] Me pre të mesme, të tilla si drerët ose delet , ujqërit vrasin duke kafshuar fytin, duke ndërprerë gjurmët nervore dhe arteriet karotide , duke bërë kështu që kafsha të vdesë brenda disa sekondash në një minutë. Me pretë e vogla, ujqërit kërcejnë në një hark të lartë dhe e imobilizojnë atë me parakrahët e tyre. Kur preja është e ndjeshme dhe e bollshme, ujqërit herë pas here mund të mbysin tepricë . Raste të tilla janë të zakonshme me kafshët shtëpiake, por të rralla me pretë e egër. Në natyrë, vrasjet e tepërta ndodhin kryesisht gjatë fundit të dimrit ose pranverës, kur bora është jashtëzakonisht e thellë (duke penguar kështu lëvizjet e preve) ose gjatë periudhës së denjcimit, kur ujqërit e detyruar kërkojnë një furnizim të gatshëm të mishit. Preja e madhësisë mesatare është veçanërisht e ndjeshme ndaj vrasjeve të tepërta, pasi metoda e shpejtë e kafshimit të fytit lejon ujqërit të vrasin shpejt një kafshë dhe të kalojnë në një tjetër.<ref name="Zimen"/> ==== Ushqimi ==== Pasi të rrëzohet preja, ujqërit fillojnë të ushqehen, duke shqyer dhe tërhequr trupin e pajetë në të gjitha drejtimet dhe duke rrëzuar copëza të mëdha të tij. i shumimit zakonisht monopolizon ushqimin për të vazhduar prodhimin e qenve. Kur ushqimi është i pakët, kjo bëhet në kurriz të anëtarëve të tjerë të familjes, veçanërisht jo qenve.  i shumimit zakonisht ha së pari. Ata zakonisht punojnë më së shumti për të vrarë prenë, dhe mund të pushojnë pas një gjuetie të gjatë dhe të lejojnë që pjesa tjetër e familjes të hajë pa shqetësim. Pasi çifti i mbarështimit të ketë mbaruar së ngrëni, pjesa tjetër e familjes loton copa të kufomës dhe i transporton ato në zona të izoluara ku mund të hanë në paqe. Ujku zakonisht fillon të ushqyerit duke konsumuar organet më të mëdha të brendshme, si zemra ,mëlçia , mushkëritë dhe rreshtimi i stomakut .Veshkat dhe shpretka janë ngrënë një herë ata janë të ekspozuar, e ndjekur nga muskujt. Një ujk mund të hajë 15–19% të peshës së trupit të tij në një ushqim të vetëm. == Infeksionet == === Viruset dhe bakteret === [[File:Arctic-Lineage-Canine-Distemper-Virus-as-a-Cause-of-Death-in-Apennine-Wolves-(Canis-lupus)-in-Italy-pone.0082356.s001.ogv|thumb|alt=Footage of a wolf with advanced canine distemper|Pamjet e një ujku të marrë nga Parku Natyror Abruzzo që tregojnë shenja të avancuara të distemit qenit]] Semundjet virale kryhen nga ujqërve përfshijnë: [[tërbimi]] , [[sëmundja e qenit]] ,  [[parvovirusin i qenit]], [[infektive hepatitit i qenit]] , [[papillomatosis]] , dhe [[koronavirusi i qenit]] . Ujku është një mikpritës kryesor për tërbimin në [[Rusia|Rusi]], [[Irani|Iran]], [[Afganistani|Afganistan]] , [[Iraku|Irak]] dhe [[India|Indi]]. Tek ujqërit, periudha e inkubacionit është tetë deri në 21 ditë, dhe rezulton që hosti të acarohet, të braktisë grupin e tij dhe të udhëtojë deri në 80 km (50 mi) në ditë, duke rritur kështu rrezikun e infektimit të ujqërve të tjerë. Ujku i infektuar nuk shfaq frikë nga njerëzit, ndërsa sulmet më të dokumentuara të ujqërve ndaj njerëzve u atribuohen kafshëve të tërbuara. Edhe pse shpërndarësi i qenit është vdekjeprurës për qentë, ajo nuk është regjistruar për të vrarë ujqër, përveç në Kanada dhe Alaska. Parvovirusi i qenit, i cili shkakton vdekjen nga dehidratimi , çekuilibrimi i elektrolitit dhe shoku endotoksik ose sepsë, është kryesisht e mbijetueshme tek ujqërit, por mund të jetë vdekjeprurës për këlyshët. Ujqërit mund të kapin hepatitet infektiv qenit nga qenët, megjithëse nuk ka të dhëna për ujqërit që vdesin prej tij. Papillomatoza është regjistruar vetëm një herë në ujqër, dhe ka të ngjarë të mos shkaktojë sëmundje serioze ose vdekje, megjithëse mund të ndryshojë sjelljet e të ushqyerit. Koronavirusi i qenit është regjistruar tek ujqërit e Alaskan, infeksionet janë më të përhapura në muajt e dimrit. Sëmundjet bakteriale të bartura nga ujqërit përfshijnë: brucelozën , sëmundjen Lyme , leptospirozën , tulareminë , tuberkulozin e gjedhit , listeriozën dhe antraksin . Ujqërit mund të marrin ''Brucella suis'' nga renë e egër dhe shtëpiake. Ndërsa ujqërit e rritur kanë tendencë të mos shfaqin ndonjë shenjë klinike, mund të dobësojnë rëndë këlyshët e femrave të infektuara. Edhe pse sëmundja e lyme mund të degjenerojë ujqërit individualë, nuk duket se ka ndonjë efekt domethënës në popullsinë e ujqërve. Leptospiroza mund të kontraktohet përmes kontaktit me pretë e infektuar ose urinë, dhe mund të shkaktojë ethe ,anoreksia , të vjella, anemia , hematuria , ikteri dhe vdekja. Ujqërit që jetojnë pranë fermave janë më të prekshëm nga sëmundjet sesa ata që jetojnë në shkretëtirë, ndoshta për shkak të kontaktit të zgjatur me mbeturinat e kafshëve shtëpiake të infektuar. Ujqërit mund të kapin tulareminë nga preja e lagomorfit , megjithëse efekti i saj tek ujqërit nuk dihet. Megjithëse tuberkulozi i gjedhit nuk konsiderohet një kërcënim kryesor për ujqërit, është regjistruar të ketë vrarë dy ujqër në Kanada. === Parazitët === [[File:Wild Wolf Afflicted with Mange.jpg|thumb|alt=Photograph of a wolf afflicted with sarcoptuc mange eating at a kill|Një ujk në Parkun Kombëtar Yellowstone i prekur me pemë sarkoptike]] Ujqërit mbajnë ektoparazitë dhe endoparazitë ; ato në ish- Bashkimin Sovjetik janë regjistruar të mbajnë të paktën 50 lloje. Shumica e këtyre parazitëve infektojnë ujqërit pa efekte të kundërta, megjithëse efektet mund të bëhen më serioze në ekzemplarët e sëmurë ose të kequshqyer. Infeksioni parazit tek ujqërit është një shqetësim i veçantë për njerëzit. Ujqërit mund t'i përhapin ato te qenët, të cilët nga ana tjetër mund t'i bartin parazitët te njerëzit. Në zonat ku ujqërit banojnë në zona baritore, parazitët mund të përhapet tek bagëti. Ujqërit shpesh infektohen me një shumëllojshmëri të ekzoparazitëve të artropodit , duke përfshirë pleshtat , rriqrat , morrat dhe marimangat . Më të dëmshme për ujqërit, veçanërisht këlyshët, është zgjebe mite ( ''Sarcoptes scabiei'' ), edhe pse ata rrallë zhvillojnë zgjebe , ndryshe nga dhelprat. Morrat, siç është ''Trichodectes canis'' , mund të shkaktojnë sëmundje tek ujqërit, por rrallë vdekje. Llojet e gjinisë ''Ixodes'' mund të infektojnë ujqërit me sëmundjen Lyme dhe ethe me njolla në Rocky Mountain .  ''Dermacentor pictus'' infekton edhe ujqërit. Ektoparazitë e tjerë përfshijnë morra përtypëse , morra gjiri dhe pleshtat ''Pulex irritans'' dhe ''Ctenocephalides canis'' . Parazitë të njohur të ujqërve infektojnë përfshijnë: protozoa dhe helmintet ( flukes , krimbat shirit , krimbat e rumbullakët dhe krimbat e mprehtë në kokë ). Nga 30,000 specie protozoare, vetëm disa janë regjistruar për të infektuar ujqërit: ''Isospora'' , ''Toxoplasma'' , ''Sarcocystis'' , ''Babesia'' , dhe ''Giardia'' . Disa ujqër mbajnë Neospora ''caninum''  , e cila mund të përhapet tek bagëtit dhe është e ndërlidhur me dështime të gjedhit . Midis flukes, më e zakonshme në ujqërit e Amerikës së Veriut është ''Alaria'' , e cila infekton brejtës të vegjël dhe amfibë që hahen nga ujqërit. Pas arritjes së pjekurisë, ''Alaria'' migron në zorrën e ujkut, por bën pak dëm. ''Metorchis conjunctus'', e cila hyn tek ujqërit përmes ngrënies së peshkut, infekton mëlçinë e ujkut ose fshikëzën e tëmthit, duke shkaktuar sëmundje të mëlçisë , inflamacion të pankreasit dhe emaciation . Shumica e llojeve të tjera të flukës banojnë në zorrën e ujkut, megjithëse ''Paragonimus westermani'' jeton në mushkëri. Krimbat shirit zakonisht gjenden tek ujqërit, pasi e marrin kryesisht  nga thundrakët, gjitarët e vegjël dhe peshqit, me të cilët ushqehen ujqërit. Tormat në përgjithësi shkaktojnë pak dëm tek ujqërit, megjithëse kjo varet nga numri dhe madhësia e parazitëve dhe ndjeshmëria e nikoqirit. Simptomat shpesh përfshijnë kapsllëk , reaksione toksike dhe alergjike , acarim të mukozës së zorrëve dhe kequshqyerje . Infeksionet nga ''Echinococcus granulosus'' në popullsitë e grumbulluara kanë tendencë të rriten në zona me dendësi të lartë ujku, pasi ujqërit mund të derdhin vezë ''Echinoccocus'' në fecesin e tyre në zonat e kullotjes. Ujqërit mund të mbajnë mbi 30 lloje të krimbave të rrumbullakët, megjithëse shumica e infeksioneve të krimbave të rrumbullakët shfaqen beninje, në varësi të numrit të krimbave dhe moshës së nikoqirit. ''Ancylostoma caninum'' bashkohet në murin e zorrëve për tu ushqyer me gjakun e nikoqirit, dhe mund të shkaktojë anemi hiperkromike , emakim , diarre dhe ndoshta vdekje. ''Toxocara canis'' , një krimb që njihet për infektimin e qenve të ujqërve në mitër, mund të shkaktojë acarim të zorrëve, bloating, të vjella dhe diarre. Ujqërit mund të kapin ''Dioctophyma'' ''renale'' nga minks , e cila infekton veshkat, dhe mund të rritet në gjatësi 100 cm (40 in). ''D. renale'' shkakton shkatërrimin e plotë të indeve funksionale të veshkave dhe mund të jetë fatale nëse të dy veshkat janë të infektuara. Ujqërit mund të tolerojnë nivele të ulëta të ''Dirofilaria immitis'' për shumë vite pa treguar efekte të sëmundjes, megjithëse nivele të larta mund të vrasin ujqërit përmes zmadhimit kardiak dhe hepatopatisë kongestive . Ujqërit ndoshta infektohen me ''Trichinella spiralis'' duke ngrënë thundrak të infektuara. Edhe pse ''T. spiralis'' nuk dihet që prodhon shenja klinike në ujqër, mund të shkaktojë lëshim, pështymje dhe dhimbje të muskujve të gjymtuar në qen. Krimbat me kokë me gjemba rrallë infektojnë ujqërit, megjithëse tre ''ujëra'' janë identifikuar në ujqërit rusë: ''Nicolla skrjabini'' , ''Macrocantorhynchus catulinus'', dhe ''Moniliformis moniliformis'' . == Statusi dhe konservimi == Popullsia globale e ujqve të egër në 2003 u vlerësua në 300,000. Rënia e popullsisë së ujkut është që nga vitet '70. Kjo ka nxitur rikolonimin dhe riintezimin në pjesë të gamës së tij të mëparshme si rezultat i mbrojtjes ligjore, ndryshimeve në përdorimin e tokës dhe zhvendosjes së popullsisë njerëzore rurale në qytete. Konkurrenca me njerëzit për bagëtitë dhe speciet e lojërave, shqetësimet mbi rrezikun që u shfaqen ujqërve tek njerëzit dhe copëzimi i habitatit përbëjnë një kërcënim të vazhdueshëm për ujkun. Përkundër këtyre kërcënimeve, IUCN e klasifikon ujkun si shqetësimin më të vogël në Listën e Kuqe për shkak të gamës së tij relativisht të përhapur dhe popullsisë së qëndrueshme. Llojet renditen nga Konventa për Tregtinë Ndërkombëtare në Llojet e Rrezikuara të Faunës së egër dhe Florës në Shtojcën II , që tregon se nuk kërcënohet me zhdukje. Sidoqoftë, ato popullatë ujqish që jetojnë në [[Butani|Bhutan]] , [[India|Indi]], [[Nepali|Nepal]] dhe [[Pakistani|Pakistan]] janë renditur në Shtojcën I të tij , duke treguar që këto mund të zhduken pa kufizime në tregtinë e tyre.<ref name="Boitani2018"/> === Amerika veriore === [[File:Mexican Wolf 2 yfb-edit 1.jpg|thumb|right|alt=Photograph of a wolf running on a grassy plain with enclosing fence in background|Ujku meksikan në Refugjatët Kombëtare të Kafshëve të Sevilleta , New Mexico, si pjesë e rivendosjes]] Në Kanada, 50,000-60,000 ujqërit jetojnë në 80% të rangut të tyre historik, duke e bërë Kanadan një fortesë të rëndësishme për speciet.  Sipas ligjit kanadez, njerëzit e Kombeve të Para mund të gjuajnë ujqërit pa kufizime, por të tjerët duhet të marrin licenca për sezonet e gjuetisë dhe kurthin. Rreth 4,000 ujq mund të vriten në Kanada çdo vit. Ujku është një specie e mbrojtur në parqet kombëtare nën Aktin e Parqeve Kombëtare të Kanadasë . Në [[Alaska]], 7,000-11,000 ujqër gjenden në 85% të 1,517,733 km <sup>2</sup> të shtetit (586,000 mi katrorë). Ujqërit mund të gjuhen ose bllokohen me licencë; rreth 1.200 ujq janë vrarë çdo vit.<ref name="Alaska2019"/> Në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, rënia e ujkut u shkaktua nga zgjerimi i bujqësisë, zhdukjen e preve kryesore të ujkut si bizoni amerikan dhe fushatat shfarosëse.  Ujqërve iu dha mbrojtje sipas Aktit të Rrezikimit të Specieve (ESA) të vitit 1973, dhe që atëherë janë kthyer në pjesë të gamës së tyre të mëparshme falë recolonizimeve natyrore dhe rivendosjeve . Popullsia e ujkut në shtetet e Liqeneve të Mëdha të Minesota, Wisconsin dhe Michigan numëron mbi 4,000 që nga viti 2018. Ujqërit gjithashtu zënë pjesën më të madhe të rajonit verior Rocky Mountains, me të paktën 1,704 ujqër në [[Montana]], [[Idaho]] dhe [[Wyoming]] që nga viti 2015. Ata kanë krijuar gjithashtu popullsi në [[Uashington]] dhe [[Oregon]]. Në Meksikë dhe pjesë të jug-perëndimit të Shteteve të Bashkuara, qeveritë meksikane dhe amerikane bashkëpunuan nga viti 1977 deri në 1980 në kapjen e të gjithë ujqërve meksikanë të mbetur në të egër për të parandaluar zhdukjen e tyre dhe krijuan programe të mbarështimit të robërve për rivendosje. Që nga viti 2018, kishte 230 ujq meksikanë që jetonin në [[Meksika|Meksikë]], 64 në [[Arizona]], 67 në [[New Mexico]] dhe 240 në programe të mbarështimit të robërve në të dy vendet.<ref name="FWS2019"/> === Euroazi === [[File:Wolf - populations in Europe.png|thumb|right|alt=Map showing the wolf's range in Europe and surrounding areas|Gama e ujqërve në Evropë dhe zonat përreth, që nga viti 2015. Ngjyra e gjelbër e ndritshme tregon një popullsi më të ulët se 800, ndërsa ngjyra jeshile më e errët është mbi 800. Vini re se ngjyrat e popullsisë bazohen në popullata shumëkombëshe, jo në ato nacionale.]] Evropa, duke përjashtuar Rusinë, [[Bjellorusia|Bjellorusinë]] dhe [[Ukraina|Ukrainën]], ka 17,000 ujq në mbi 28 vende. Në [[Bashkimi Evropian|Bashkimin Evropian]] , ujku mbrohet rreptësisht në bazë të Konventës së Bernës të vitit 1979 për Ruajtjen e Jetes së egër dhe Habitatet Natyrore Evropiane (Shtojca II) dhe Direktivës së Këshillit të vitit 1992 92/43 / EEE për Ruajtjen e Habitateve Natyrore dhe të Faunës dhe Florës së egër (Shtojca II dhe IV). Ekziston një mbrojtje e gjërë ligjore në shumë vende evropiane, megjithëse ka përjashtime kombëtare dhe zbatimi është i ndryshueshëm dhe shpesh jo-ekzistent.<ref name="Boitani2018"/> Ujku është përndjekur në Evropë me shekuj, pasi ishin shfarosur në [[Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës së Veriut|Britaninë e Madhe]] nga viti 1684, në Irlandë nga 1770, në [[Evropa Qendrore|Evropën Qendrore]] nga 1899, në [[Franca|Francë]] nga vitet '30, dhe në pjesën më të madhe të [[Skandinavia|Skandinavisë]] nga fillimi i viteve '70. Ata vazhduan të mbijetojnë në pjesë të [[Finlanda|Finlandës]], [[Evropa Jugore|Evropës Jugore]] dhe [[Evropa lindore|Evropës Lindore]]. Që nga viti 1980, ujqërit evropianë janë rikthyer dhe janë zgjeruar në pjesë të gamës së tyre të mëparshme. Rënia e ekonomive tradicionale baritore dhe rurale duket se i dha fund nevojës për shfarosjen e ujkut në pjesë të Evropës. Që nga viti 2016, vlerësimet e numrave të ujqërve përfshijnë: 4,000 në [[Gadishulli Ballkanik|Ballkan]], 3.460-3.849 në Malet Karpate , 1.700-2,240 në shtetet e Balltikut, 1.100–2,400 në [[Gadishulli Apenin|gadishullin Italian]] , dhe rreth 2.500 në [[Gadishulli Iberik|gadishullin Iberik]] në veriperëndim që nga viti 2007.<ref name="EUcomm2019"/> Në ish[[Bashkimi Sovjetik|-Bashkimin Sovjetik]] , popullatat e ujqërve kanë ruajtur pjesën më të madhe të historisë së tyre pavarësisht fushatave të shfarosjes në shkallë të gjerë të epokës sovjetike. Numrat e tyre variojnë nga 1.500 në [[Gjeorgjia|Gjeorgji]], në 20,000 në [[Kazakistani|Kazakistan]] dhe deri në 45,000 në Rusi. Në Rusi, ujku vlerësohet si dëmtues për shkak të sulmeve të tij mbi bagëtitë, dhe menaxhimi i ujkut nënkupton kontrollimin e numrit të tyre duke i shkatërruar ato gjatë gjithë vitit. Historia ruse gjatë shekullit të kaluar tregon se gjuetia e zvogëluar çon në një bollëk ujqish. Qeveria Ruse ka vazhduar të paguajë dhurata për ujqërit dhe të korrat vjetore prej 20-30% nuk ​​duket se ndikojnë ndjeshëm në numrat e tyre.<ref name="Russia"/> [[File:Desert wolf 1.jpg|thumb|left|alt=Image of wolf in desert at night with glowing eyes|Një ujk në Izraelin jugor]] Gjatë shekullit të 19-të, ujqërit ishin të përhapur në shumë pjesë të Tokës së Shenjtë në lindje dhe perëndim të lumit Jordan , por u ulën në mënyrë të konsiderueshme midis 1964 dhe 1980, kryesisht për shkak të persekutimit nga fermerët. Në Lindjen e Mesme, vetëm Izraeli dhe [[Omani]] u japin ujqërve mbrojtje të qartë ligjore. Izraeli ka mbrojtur ujqërit e tij që nga viti 1954 dhe ka mbajtur një popullsi me madhësi mesatare prej 150 përmes zbatimit efektiv të politikave të ruajtjes. Këta ujqër janë zhvendosur në vendet fqinje. Përafërsisht 300–600 ujqër banojnë në Gadishullin Arabik . Ujku gjithashtu duket se është shumë i përhapur në Iran. [[Turqia]] ka një popullsi të vlerësuar prej rreth 7,000 ujqër. Jashtë Turqisë, popullsia e ujqërve në Lindjen e Mesme mund të arrijë në 1000-2000. Në Azinë Jugore, rajonet veriore të Afganistanit dhe Pakistani janë kështjella të rëndësishme për ujqërit. Ujku është i mbrojtur në Indi që nga viti 1972. Hindusët tradicionalisht e konsideronin gjuetinë e ujqërve, madje edhe ata të rrezikshëm, si tabu , nga frika se mos shkaktonin një korrje të keqe.Santals konsideruar ato lojë të ndershme, ashtu siç bënë çdo tjetër kafshë e pyjeve-banesa. Gjatë sundimit britanik në Indi , ujqërit nuk konsideroheshin specie loje dhe u vranë kryesisht si përgjigje ndaj tyre duke sulmuar kopetë e lojërave, bagëtitë dhe njerëzit.  Ujku indian është shpërndarë në të gjitha shtetet e Gujarat ,Rajasthan , Haryana , Uttar Pradesh , Madhya Pradesh , Maharashtra , Karnataka dhe Andhra Pradesh . Që nga viti 2019, vlerësohet se ka rreth 2,000-3,000 ujqër indiane në vend. Në Azinë Lindore, popullsia e [[Mongolia|Mongolisë]] numëron 10,000-20,000. Në [[Kina|Kinë]], Heilongjiang ka afërsisht 650 ujqër, Xinjiang ka 10,000 dhe Tibet ka 2,000. Provat e vitit 2017 sugjerojnë se ujqërit sillen në të gjithë territorin e Kinës. Ujqërit janë përndjekur historikisht në Kinë por janë mbrojtur me ligj që nga viti 1998.  Ujku i fundit japonez u kap dhe u vra në vitin 1905. == Mardhënietme njerzit == === Në kulturë === ==== Në folklore,fe dhe mitologji ==== [[File:Capitoline she-wolf Musei Capitolini MC1181.jpg|thumb|left|alt=Capitoline Wolf , skulpturë e mitike e ujkonjës duke ushqyer binjakët Romulus dhe Remus , nga legjendën e themelimit të Romës , Itali, të shekullit të 13 pas Krishtit (binjakët janë një shtesë e shekullit të 15-)|''Capitoline Wolf'' , skulpturë e mitike e ujkonjës duke ushqyer binjakët Romulus dhe Remus , nga legjendën e themelimit të [[Roma|Romës]] , Itali, të shekullit të 13 pas Krishtit (binjakët janë një shtesë e shekullit të 15-)]] Ujku është një motiv i zakonshëm në mitologjitë dhe kozmologjitë e popujve në të gjithë gamën e tij historike.Grekët e lashtë e lidhin ujkun me Apollonit , perëndisë së të lehta dhe të rendit.  Romakët e lashtë e lidhnin ujkun me perëndinë e tyre të luftës dhe të bujqësisë Marsin , dhe besohet që themeluesit e qytetit të tyre, Romulus dhe Remus , janë ushqyer me gji nga një ujkonjë . Mitologjia e Norvegjisë përfshin ujkun gjigant të frikësuar Fenrir , fëmijën më të madh të Loki dhe gjiganten Angrboda ,  dhe Geri dhe Freki , kafshët shtëpiake besnike të Odinit . Ujku u mbajt në vlerësim të lartë nga Dakët , të cilët e shikonin atë si zot të të gjitha kafshëve dhe si mbrojtësi i vetëm i efektshëm kundër së keqes. Në mitin e krijimit të Pawnee , ujku ishte kafsha e parë e sjellë në Tokë. Kur njerëzit e vranë atë, ata u ndëshkuan me vdekje, shkatërrim dhe humbje të pavdekësisë. Për Pawnee, Sirius është "ylli i ujkut" dhe zhdukja dhe rishfaqja e tij nënkuptonin ujku duke lëvizur drejt dhe nga bota shpirtërore. Të dy Pawnee dhe Blackfoot e quajnë Rrugën e Qumështit "gjurmët e ujkut". Ujku është gjithashtu një kafshë e rëndësishme totem për Tlingit dhe Tsimshian . Në astronominë kineze, ujku përfaqëson Siriusin si "bisha blu" dhe vetë ylli quhet "ujku qiellor".Në Kinë, ujku tradicionalisht shoqërohej me lakmi dhe mizori dhe epitetet e ujqërve u përdorën për të përshkruar sjellje negative si mizori ("zemra e ujkut"), mosbesimi ("pamja e ujkut") dhe lechery ("ujku-seksi") . [[File:Casco y collera de lobo tlingit (M. América, Madrid) 01.jpg|thumb|right|upright|Përkrenare dhe jakë Tlingit që përfaqësojnë një ujk]] Tengrizmi i kushton një rëndësi të madhe ujkut, pasi mendohet se, kur ulet, po i lutet Tengrit , duke e bërë kështu krijesën e vetme, përveç njeriut, që të adhurojë një hyjni. Në [[Hinduizmi|Hinduizëm]] dhe [[Budizmi|Budizëm]] , ujku është hipur nga perënditë e mbrojtjes. Hinduizëm në Vedic , ujku është një simbol i natës e të ditës trembem duhet të shpëtojnë nga nofullat e saj. Në mitologjinë hinduase , Krishna , për të bindur njerëzit e Vrajës të migrojnë në Vṛndāvana, krijon qindra ujqër nga flokët e tij, të cilat frikësojnë banorët e Vrajës për të bërë udhëtimin. Në budizmin Tantric , ujqërit përshkruhen si banorë të varrezave dhe shkatërruesit e kufomave. Në Zoroastrianism , ujku është demonizuar si krijim i Ahriman .<ref name="Murthy"/> Koncepti i njerëzve që kthehen në ujqër ka qenë i pranishëm në shumë kultura. Një mit grek tregon për Lycaon të Arcadia duke u shndërruar në ujk nga Zeusi si ndëshkim për veprat e tij të liga. Legjenda e ujkut ka qenë e përhapur në folklorin evropian dhe përfshin njerëz duke u kthyer me dëshirë në ujq për të sulmuar dhe vrarë të tjerët.  Navajo kanë besuar tradicionalisht se shtrigat do të kthehet në ujqër duke veshur lëkurat ujku dhe të vrasin njerëz dhe të bastisin varrezat.  The Dena'ina besuan ujqërit dikur si burra dhe i shikonin si vëllezër. Në mënyrë të ngjashme, në mitologjinë turke ujqërit besohej se ishin paraardhësit e popullit të tyre. ==== Në fabula dhe letërsi ==== [[File:Little Red Riding Hood (136547615).jpg|thumb|upright|left|alt=An illustration by Gustave Dore showing Red Riding Hood meeting old father wolf|[[Kësulëkuqja|Kësulkuqja]] (1883), Gustave Doré]] Aesop shfaqi ujqër në disa nga fabulat e tij , duke luajtur mbi shqetësimet e botës së vendosur, të mbjellë me dele të Greqisë antike. Më e famshmja e tij është fabula e " The Boy Who Cried Wolf ", e cila u drejtohet atyre që me vetëdije ngrejnë alarme false, dhe nga e cila rrjedh fraza idiomatike "për të qarë ujku ". Disa nga fabulat e tjera të tij përqendrohen në ruajtjen e besimit midis barinjve dhe qenve roje në vigjilencën e tyre kundër ujqërve, si dhe ankthet për marrëdhënien e ngushtë midis ujqërve dhe qenve. Megjithëse Aesop përdori ujqër për të paralajmëruar, kritikuar dhe moralizuar për sjelljen njerëzore, portretet e tij i shtuan imazhit të ujkut si një kafshë mashtruese dhe e rrezikshme. [[Bibla]] përmban 13 referenca për ujqërit, zakonisht si metafora për lakmi dhe destruktivitet. Në Testamentin e Ri , Jezui thuhet se ka përdorur ujqër si ilustrime të rreziqeve që do të përballeshin ndjekësit e tij, të cilët ai i përfaqëson si dele, nëse do ta ndiqnin. ( Mateu 7:15 , Mateu 10:16 dhe Veprat 20:29 ). Në përrallat e Jataka ujku portretizohet si mashtrim , duke përfshirë një histori në të cilën e bën një gjahtar të ndalojë të luajë i vdekur duke tërhequr klubin e tij. Në një histori tjetër, ujku mashtron dhe ha disa minj duke pretenduar se është i çalë, por është i shkulur nga mielli kryesor. Isengrim ujku, një personazh që shfaqet së pari në poezinë latine të ''XII Ysengrimus'' , është një personazh kryesor në Ciklin Reynard , ku ai qëndron për fisnikërinë e ulët, ndërsa kundërshtari i tij, dhelpra Reynard, përfaqëson heroin fshatar. Isengrim është përgjithmonë viktimë e mençurisë dhe mizorisë së Reynard, shpesh që vdes në fund të secilës histori. Përralla e " Red Hiding Red Riding ", e shkruar për herë të parë në 1697 nga Charles Perrault , konsiderohet se ka kontribuar më tej në reputacionin negativ të ujkut në botën perëndimore. Big Bad Wolf është portretizuar si një zuzar i aftë të imitojë fjalimin njerëzor dhe të maskojë veten me veshje njerëzore. Karakteri është interpretuar si një grabitqar seksual alegorik . Karakteret e ujkut të egër shfaqen gjithashtu në ''Tre Tre Derrat'' dhe " Ujku dhe Shtatë dhitë e reja ". Gjuetia e ujqërve dhe sulmet e tyre ndaj njerëzve dhe bagëtive, shfaqen dukshëm në letërsinë ruse , dhe përfshihen në veprat e Leo Tolstoy , Anton Chekhov , Nikolay Nekrasov , Ivan Bunin , Leonid Pavlovich Sabaneyev , etj. ''Lufta dhe Paqja'' dhe ''fshatarët'' e ''khehkovit të'' dy shfaqin skena në të cilat ujqërit gjuhen me krahë dhe Borzois . ''Piter'' muzikor ''dhe Ujku'' përfshin një ujk që kapet për të ngrënë një rosë në fermë, por kursehet dhe dërgohet në një kopsht zoologjik. Uqërit janë ndër personazhet qendrore të Rudyard Kipling 's ''Jungle Book The'' . Portretizimi i tij i ujqërve është vlerësuar pas vdekjes nga biologët e ujqërve për përshkrimin e tij të tyre: në vend se të qenit ziliqar ose glutton, siç ishte e zakonshme në portretet e ujqërve në kohën e botimit të librit, ata tregohen se jetojnë në grupe familjare miqësore dhe vizatojnë përvoja e anëtarëve të pakët të dobët, por me përvojë. Kujtimi kryesisht fiktiv i Farley Mowat 1963 ''Never Cry Wolf'' konsiderohet gjerësisht si libri më i njohur për ujqërit, pasi është përshtatur në një film në Hollywood dhe dha mësim në disa shkolla dekada pas botimit të saj. Megjithëse besohet se ka ndryshuar perceptimet popullore për ujqërit duke i portretizuar si të dashur, bashkëpunues dhe fisnikë, ajo është kritikuar për idealizimin e tij të ujqërve dhe pasaktësitë e tij faktike.  Romani gjysëm autobiografik i Lü Jiamin 2004, ''Wolf Totem'' përdor ujqërit si simbole të lirisë dhe pavarësisë. Ai i lidh nomadët mongolë me ujqërit dhe krahason kinezët Han të ditës së sotme me delet, duke pretenduar se ata pranojnë çdo udhëheqje. Si i tillë, romani ka shkaktuar polemika me [[Partia Komuniste Kineze|Partinë Komuniste Kineze]] . ==== Në heraldikë dhe emblema ==== Ujku është një akuzë e shpeshtë në heraldikën angleze . Ёshtë ilustruar si një mbështetës në mburojat e Lord Welby , Rendel dhe Viscount Wolseley , dhe mund të gjendet në stemën e Lovett dhe shumicës dërrmuese të Wilsons and Lows. Ujku është një kreshtë e zakonshme , që shfaqet në krahët dhe kreshtat e anëtarëve të shumë familjeve, përfshirë atë të Ujkut, kreshta e të cilit përshkruan një ujk demi që mban një kurorë në putrat e tij, në lidhje me ndihmën që familja i dha Charles II gjatë betejës së Worcester. Kokat e ujqërve janë të zakonshme në heraldikën skoceze , veçanërisht në palltot e Klan Robertson dhe Skene . Ujku është kafsha më e zakonshme në heraldikën Spanjolle dhe shpesh përshkruhet se mbante një qengj në gojën e tij, ose në të gjithë shpinën.<ref name="Heraldry"/> Ujku është paraqitur në flamujt e Fiseve të Konfederuara të Rezervimit të Colville , The Oneida Nation of Wisconsin and Pawnee.  Chechen wolf ka qenë simbol i kombin Çeçene . Në kohët moderne, ujku përdoret gjerësisht si një emblemë për grupet ushtarake dhe paramilitare. Ёshtë simboli jozyrtar i spetsnaz , dhe shërben si logoja e ujqërve Grey Grek . Gjatë Luftërave [[Jugosllavia|Jugosllave]] , disa njësi paraushtarake serbe adoptuan ujkun si simbolin e tyre, përfshirë Ujku i Bardhë dhe Ujku i Vučjak. === Konfliktet === Prania njerëzore duket se streson ujqërit, siç shihet nga niveli i rritur i kortizolit në raste të tilla si lëvizja e borës pranë territorit të tyre. ==== Gjuetia e ujkut tek bagëtit ==== [[File:The Allendale Wolf.jpg|thumb|left|alt=Black and white photograph of a dead wolf with "The Allendale Wolf" written on the bottom|Një kartolinë e vitit 1905 e ujkut Hexham , një ujk i robëruar i shpëtuar për vrasjen e bagëtive në Angli]] Depresimi i bagëtive ka qenë një nga arsyet kryesore për gjuetinë e ujqërve dhe mund të përbëjë një problem të rëndë për ruajtjen e ujkut. Si dhe shkaktimin e humbjeve ekonomike, kërcënimi i grabitqjes së ujkut shkakton stres të madh për prodhuesit e bagëtive, dhe asnjë zgjidhje pa mend për parandalimin e sulmeve të tilla të shkurtër të ujqve shfarosës nuk është gjetur. Disa kombe ndihmojnë në kompensimin e humbjeve ekonomike të ujqërve përmes programeve të kompensimit ose të sigurimeve shtetërore. Kafshët shtëpiake janë pre e lehtë për ujqërit, pasi ato janë edukuar nën mbrojtje të vazhdueshme njerëzore, dhe kështu nuk janë në gjendje të vetëmbrohen shumë mirë. Ujku zakonisht i drejtohet kafshëve sulmuese kur preja e egër është varfëruar. Në Euroazi, një pjesë e madhe e dietës së disa popullsive ujku përbëhet nga bagëti, ndërsa incidente të tilla janë të rralla në Amerikën e Veriut, ku popullsitë e shëndetshme me pre të egra janë restauruar kryesisht. Shumica e humbjeve ndodhin gjatë periudhës së kullotjes së verës, bagëtitë e papjekura në kullota të largëta janë më të prekshmit nga grabitqarët e ujqërve. Llojet e kafshëve më të shpeshta të shënjestruara janë [[Delja|delet]] (Evropa), [[Karibu|renët shtëpiak]] (skandinavia veriore), [[Dhia|dhitë]] (India), [[Kali|kuajt]] (Mongolia), [[Bagëtia|bagëtitë]] dhe [[Pula (shpend)|gjelat]] (Amerika e Veriut). Numri i kafshëve të vrarë në sulme të vetme ndryshon sipas specieve: shumica e sulmeve mbi bagëti dhe kuaj rezultojnë në një vdekje, ndërsa gjelat, delet dhe renët shtëpiak mund të vriten me tepricë. Ujqërit sulmojnë kryesisht bagëtitë kur kulloten kafshët, megjithëse herë pas here shpërthen në rrethime të rrethuara. ==== Konfliktet me qentë ==== Një përmbledhje e studimeve mbi efektet konkurruese të qenve me mishngrënësit simpatikë nuk përmendi ndonjë hulumtim mbi konkurrencën midis qenve dhe ujqërve. Konkurrenca do të favorizonte ujkun, i cili dihet se e vret qenin; megjithatë ujqërit zakonisht jetojnë në çifte ose në grupe të vogla në zona me persekutim të lartë njerëzor, duke u dhënë atyre një disavantazh përballë grupeve të mëdha të qenve.<ref name="Lescureaux2014" /><ref name="Boitani1983"/> Ujqërit vrasin qen me raste, dhe disa popullsi ujqërish mbështeten tek qentë si një burim i rëndësishëm ushqimi. Në Kroaci, ujqërit vrasin më shumë qen se dele, dhe ujqërit në Rusi duket se kufizojnë popullsinë e qenve endacak. Ujqërit mund të shfaqin sjellje jashtëzakonisht të guximshme kur sulmojnë qen të shoqëruar nga njerëz, ndonjëherë duke injoruar njerëzit aty pranë. Sulmet e ujkut ndaj qenve mund të ndodhin si në oborret e shtëpive ashtu edhe në pyjet. Sulmet e ujkut ndaj qenve të gjuetisë konsiderohen një problem i madh në Skandinavi dhe Wisconsin. Llojet e gjuetisë më të vrarë në Skandinavi janë Harriers , kafshët më të moshuara janë më të rrezikuara, me gjasë sepse janë më pak të ndrojtur se kafshët më të reja, dhe reagojnë në praninë e ujqërve ndryshe. Qentë e mëdhenj të gjuetisë si Suedezët Elkhoundska më shumë të ngjarë të mbijetojnë nga sulmet e ujqërve për shkak të aftësisë së tyre më të mirë për t'u mbrojtur. Edhe pse numri i qenve të vrarë çdo vit nga ujqërit është relativisht i ulët, kjo shkakton një frikë nga ujqërit që hyjnë në fshatra dhe kopshte për të gjuajtur qen. Në shumë kultura, ka lidhje të forta midis njerëzve dhe qenve të tyre që mund të shihen si anëtarë të familjes ose anëtar të ekipit punues. Humbja e një qeni mund të çojë në reagime të forta emocionale, me kërkesa për rregullore më liberale për gjuetinë e ujkut. Qentë që janë të punësuar për të ruajtur delet ndihmojnë për të lehtësuar konfliktet njerëzore-ujk, dhe shpesh propozohen si një nga mjetet jo-vdekjeprurëse në ruajtjen e ujqërve. Qentë e barinjve nuk janë veçanërisht agresivë, por ata mund të prishin predikimin e mundshëm të ujkut duke shfaqur atë që është sjellja e paqartë e ujkut, siç është lehja, përshëndetja sociale, ftesa për të luajtur ose agresioni. Përdorimi historik i qenve të barinjve në të gjithë Eurazinë ka qenë efektiv kundër predikimit të ujkut, veçanërisht kur kufizon delet në prani të disa qenve të kafshëve të kujdesshme. Qentë e barinjve vriten ndonjëherë nga ujqërit. ==== Sulmet e ujqërve në njerëz ==== [[File:Petits Paysans surpris par un loup.jpg|thumb|alt=Fëmijët e vendit të befasuar nga një ujk (1833) nga François Grenier de Saint-Martin|''Fëmijët e vendit të befasuar nga një ujk'' (1833) nga François Grenier de Saint-Martin]] Frika nga ujqërit ka qenë e përhapur në shumë shoqëri, megjithëse njerëzit nuk janë pjesë e preve të natyrshme të ujkut. Se si reagojnë ujqërit ndaj njerëzve varet kryesisht nga përvoja e tyre e mëparshme me njerëzit: ujqërit që nuk kanë ndonjë përvojë negative të njerëzve, ose të cilat janë të kushtëzuar nga ushqimi, mund të shfaqin pak frikë nga njerëzit. Edhe pse ujqërit mund të reagojnë në mënyrë agresive kur provokohen, sulme të tilla janë kryesisht të kufizuara në kafshime të shpejta në ekstremitete. Sulmeve grabitqare mund të paraprihen nga një periudhë e gjatë e habitimit , në të cilën ujqërit gradualisht humbasin frikën e tyre ndaj njerëzve. Viktimat kafshohen vazhdimisht në kokë dhe në fytyrë, dhe pastaj tërhiqen zvarrë dhe konsumohen përveç nëse ujqërit nuk largohen. Sulme të tilla zakonisht ndodhin vetëm lokalisht dhe nuk ndalen derisa ujqërit e përfshirë janë eleminuar. Sulmet grabitqare mund të ndodhin në çdo kohë të vitit, me një kulm në periudhën qershor-gusht, kur shanset e njerëzve të hyjnë në zona të pyllëzuara (për kullotje bagëtish ose marrje të manave dhe kërpudhave) rriten. Rastet e sulmeve të ujqërve jo të tërbuar në dimër janë regjistruar në Bjellorusi , Kirov dhe Irkutsk , Karelia dhe Ukraina . Gjithashtu, ujqërit me këlyshët përjetojnë strese më të mëdha ushqimore gjatë kësaj periudhe. Shumica e viktimave të sulmeve të ujqërve grabitqarë janë fëmijë nën moshën 18 vjeç, dhe në rastet e rralla kur vriten të rriturit, viktimat janë pothuajse gjithmonë gra. Ujku indian ka një histori të predikimit të fëmijëve, një fenomen i quajtur "ngritja e fëmijëve". Ato mund të merren kryesisht në periudhën e verës në orët e mbrëmjes, dhe shpesh brenda vendbanimeve njerëzore. Rastet e ujqërve të tërbuar janë të ulëta në krahasim me speciet e tjera, pasi ujqërit nuk shërbejnë si rezervuarë kryesorë të sëmundjes, por mund të infektohen nga kafshë të tilla si qentë, çakejntë dhe dhelprat. Incidentet e tërbimit tek ujqërit janë shumë të rralla në Amerikën e Veriut, megjithëse të shumta në Mesdheun lindor , Lindjen e Mesme dhe Azinë Qendrore . Ujku me sa duket zhvillojnë fazën "të tërbuar" të tërbimit në një shkallë shumë të lartë. Kjo, e shoqëruar me madhësinë dhe forcën e tyre, i bën ujqërit e tërbuar ndoshta më të rrezikshmit nga kafshët e tërbuara. Kafshimet nga ujqërit e tërbuar janë 15 herë më të rrezikshëm se ato të qenve të tërbuar. Ujku i tërbuar zakonisht vepron i vetëm, duke udhëtuar në distanca të mëdha dhe shpesh kafshon një numër të madh njerëzish dhe kafshësh shtëpiake. Shumica e sulmeve të ujqve të tërbuar ndodhin në periudhat e pranverës dhe vjeshtës. Për dallim nga sulmet grabitqare, viktimat e ujqërve të tërbuar nuk hahen, dhe sulmet në përgjithësi ndodhin vetëm në një ditë të vetme. Viktimat zgjidhen rastësisht, megjithëse shumica e rasteve përfshijnë burra të rritur. Gjatë 50 viteve në 2002, pati tetë sulme fatale në Evropë dhe Rusi, dhe më shumë se 200 në Azinë Jugore. ==== Gjuetia e njerëzve në ujqër ==== [[File:Provedenie meropriyatii po otstrelu vrednyh givotnyh na territorii Kamyshinskogo raiona Volgogradskoi oblasti.jpg|thumb|alt=Two men with guns pose behind nine carcasses of hunted wolves|Gjjuetar me ujqër të vrarë]] Theodore Roosevelt deklaroi se ujqërit janë të vështirë për tu gjuajtur për shkak të eluzivitetit, shqisave të mprehta, qëndrueshmërisë së lartë dhe aftësisë për të shpejt të paaftësuar dhe vrarë qentë e gjuetisë.  Metoda historike përfshirë vrasjen me litra në strofkat e tyre, gjah me qentë , helmimi me strikninë , dhe zënë . Një metodë popullore e gjuetisë së ujqërve në Rusi përfshin bllokimin e një grupi brenda një zone të vogël duke e rrethuar atë me shufra flakë që mbajnë një aromë njerëzore. Kjo metodë mbështetet shumë në frikën e ujkut nga aromat njerëzore, megjithëse mund të humbasë efektivitetin e saj kur ujqërit mësohen me erën. Disa gjuetarë mund të joshin ujqërit duke imituar thirrjet e tyre. Në Kazakistan dhe Mongoli , ujqërit tradhtohen tradicionalisht nga shqiponjat dhe falkojnt, megjithëse kjo praktikë është në rënie, pasi skifterët me përvojë po bëhen më pak në numër. Ujku i qitjes nga aeroplanët është shumë i efektshëm, për shkak të rritjes së dukshmërisë dhe linjave të drejtpërdrejta të zjarrit. Disa lloje të qenve, duke përfshirë Borzoi dhe Tajgan Kirgistan, janë edukuar posaçërisht për gjueti ujku. === Si kafshë shtëpiake dhe kafshë pune  === Ujku dhe [[Hibridi|hibridët]] e qenve-ujk ndonjëherë mbahen si [[Kafshët shtëpiake ekzotike|kafshë shtëpiake ekzotike]] . Megjithëse janë të lidhur ngushtë me qentë shtëpiak, ujqërit nuk tregojnë të njëjtën durueshmëri si qenët kur jetojnë së bashku me njerëzit, duke qenë përgjithësisht më pak të përgjegjshëm ndaj urdhrave njerëzorë dhe kanë më shumë gjasa të veprojnë në mënyrë agresive. Një person ka më shumë të ngjarë të sillet fatalisht nga një ujk i zbutur ose hibrid qen-ujku sesa nga një qen.<ref name="Tucker1998"/> == Referime == {{ref}} [[Kategoria:Gjitarë]] <references group="lower-alpha" /> === Shënim === ''Klasifikimi i dytë është klasifikimi që ka ujku në Shqipëri'' [[Kategoria:Gjitarë të Evropës]] [[Kategoria:Gjitarë të Azisë]] [[Kategoria:Gjitarë të Amerikë veriore]] [[Kategoria:Kafshë mishngrënëse]] [[Kategoria:Mishngrënës të Europës]] [[Kategoria:Mishngrënës të Azisë]] [[Kategoria:Mishngrënës të Amerikës veriore]] [[Kategoria:Kanidë]] [[Kategoria:Ujqër]] lhfa6axt97bd3njl3tv1piktypgv3n8 0 72287 3059114 2881721 2026-10-23T17:28:59Z Arianit 106 Përkthyer nga anglishtja, sipas artikullit en:Periodic table, versioni i datës 22 tetor 2026 (revizioni 1381469771) 3059114 wikitext text/x-wiki {{Short description|Vendosja tabelare e elementeve kimike}} {{Ky artikull|tabelën që përdoret në kimi dhe fizikë|përdorime të tjera|Tabela periodike (kthjellim)}} {{Artikull i përkryer}} {{Për përmirësim|reason=Rikthimi i gjysmëmbrojtjes së pacaktuar pas përfundimit të mbrojtjes së plotë|small=yes}} {{Use dmy dates|date=September 2024}} [[Skeda:Colour 18-col PT with labels.png|thumb|Tabela periodike e elementeve kimike, që paraqet grupet e elementeve që emërtohen më shpesh (në tabelat periodike) dhe [[Vija ndarëse midis metaleve dhe jometaleve|vijën ndarëse tradicionale midis metaleve dhe jometaleve]]. [[Blloku (tabela periodike)#f-block|Blloku f]] vendoset në të vërtetë midis [[Metalet alkaline tokësore|grupeve 2]] dhe [[Grupi i skandiumit|3]]; zakonisht paraqitet në fund të tabelës për të kursyer hapësirë horizontale.|upright=1.4]] Tabela periodike, e njohur edhe si '''tabela periodike e elementeve''', është një renditje e [[Lista e elementeve kimikë|elementeve kimike]] në rreshta («[[Periudha (tabela periodike)|periudha]]») dhe shtylla («[[Grupet e sistemit periodik|grupe]]»). Elementet në të njëjtin grup priren të shfaqin veti kimike të ngjashme. Tabela ndahet gjithashtu në katër zona afërsisht drejtkëndore, të quajtura [[Blloku (tabela periodike)|blloqe]]. Tabela periodike është një [[Ikona kulturore|ikonë]] e [[Kimia|kimisë]], megjithëse përdoret gjerësisht edhe në [[Fizika|fizikë]] dhe në shkenca të tjera. Ajo paraqet [[Tendencat periodike|ligjin periodik]], sipas të cilit, kur elementet renditen sipas [[Numri atomik|numrave atomikë]], vërehet një [[Funksioni periodik|përsëritje e përafërt e vetive]] të tyre. Tendencat vertikale, horizontale dhe diagonale karakterizojnë tabelën periodike. Karakteri [[Metalet|metalik]] rritet duke zbritur në një grup dhe duke lëvizur nga e djathta në të majtë përgjatë një periudhe. Karakteri jometalik rritet nga këndi i poshtëm majtas i tabelës periodike drejt këndit të sipërm djathtas. Tabela e parë periodike që u pranua gjerësisht ishte ajo e kimistit rus [[Dmitri Mendelejev]] në vitin 1869; ai e formuloi ligjin periodik si varësi të vetive kimike nga [[masa atomike]]. Meqë në atë kohë nuk njiheshin të gjithë elementet, në tabelën periodike të Mendelejevit kishte boshllëqe dhe ai e përdori me sukses ligjin periodik për të [[Elementet e parashikuara nga Mendelejevi|parashikuar disa veti të disa elementeve që mungonin]]. Ligji periodik u njoh si një zbulim themelor në fund të shekullit XIX. Në fillim të shekullit XX, ai u shpjegua pas zbulimit të numrave atomikë dhe punës pioniere që lidhej me [[Mekanika kuantike|mekanikën kuantike]]; të dyja këto ide ndihmuan të ndriçohej struktura e brendshme e [[atomi]]t. Një formë e dallueshme moderne e tabelës u arrit në vitin 1945, me zbulimin nga [[Glenn Theodore Seaborg|Glenn T. Seaborg]] se [[aktinidet]] ishin në të vërtetë elemente të bllokut f dhe jo të bllokut d. Tabela periodike dhe ligji periodik janë bërë pjesë qendrore dhe e domosdoshme e kimisë moderne. Tabela periodike vazhdon të zhvillohet me përparimin e shkencës. Në natyrë ekzistojnë vetëm elementet deri te numri atomik 94;{{Efn|name=transuranium}} elementet përtej tij janë [[Elementet sintetike|elemente sintetike]], që mund të përftohen vetëm artificialisht. Deri në vitin 2010,<!--KATËR ELEMENTET E FUNDIT U EMËRTUAN NË VITIN 2016, POR TË GJITHA ISHIN SINTETIZUAR QË PARA VITIT 2010--> njiheshin 118 elementet e para, duke plotësuar kështu shtatë rreshtat e parë të tabelës;<ref>{{Cite web |title=Periodic Table of Elements |url=https://iupac.org/what-we-do/periodic-table-of-elements/ |access-date=2024-05-11 |website=IUPAC {{!}} International Union of Pure and Applied Chemistry |language=en}}</ref> megjithatë, për elementet më të rënda nevojitet ende karakterizim kimik për të konfirmuar se vetitë e tyre përputhen me pozicionet përkatëse. Zbulime të reja do ta shtrijnë tabelën [[Tabela periodike e zgjeruar|përtej këtyre shtatë rreshtave]], por ende nuk dihet sa elemente të tjera mund të ekzistojnë; për më tepër, llogaritjet teorike sugjerojnë se kjo zonë e panjohur nuk do të ndjekë modelet e pjesës së njohur të tabelës. Vazhdojnë gjithashtu diskutimet shkencore nëse disa elemente janë vendosur siç duhet në tabelë. Ekzistojnë shumë [[Tabela periodike alternative|paraqitje alternative të ligjit periodik]] dhe diskutohet nëse ekziston një formë optimale e tabelës periodike. == Struktura<span class="anchor" id="Detailed table"></span> == {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:0.5em auto; font-size:90%; line-height:1.2;" |+ Tabela periodike e elementeve kimike (forma me 18 kolona) ! style="text-align:right;" | Periodë \ Grupi ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! 16 ! 17 ! 18 |- ! 1 | style="background:#a0ffa0" | <small>1</small><br />'''H''' | colspan=16 | | style="background:#c0ffff" | <small>2</small><br />'''He''' |- ! 2 | style="background:#ff6666" | <small>3</small><br />'''Li''' | style="background:#ffdead" | <small>4</small><br />'''Be''' | colspan=10 | | style="background:#cccc99" | <small>5</small><br />'''B''' | style="background:#a0ffa0" | <small>6</small><br />'''C''' | style="background:#a0ffa0" | <small>7</small><br />'''N''' | style="background:#a0ffa0" | <small>8</small><br />'''O''' | style="background:#ffff99" | <small>9</small><br />'''F''' | style="background:#c0ffff" | <small>10</small><br />'''Ne''' |- ! 3 | style="background:#ff6666" | <small>11</small><br />'''Na''' | style="background:#ffdead" | <small>12</small><br />'''Mg''' | colspan=10 | | style="background:#cccccc" | <small>13</small><br />'''Al''' | style="background:#cccc99" | <small>14</small><br />'''Si''' | style="background:#a0ffa0" | <small>15</small><br />'''P''' | style="background:#a0ffa0" | <small>16</small><br />'''S''' | style="background:#ffff99" | <small>17</small><br />'''Cl''' | style="background:#c0ffff" | <small>18</small><br />'''Ar''' |- ! 4 | style="background:#ff6666" | <small>19</small><br />'''K''' | style="background:#ffdead" | <small>20</small><br />'''Ca''' | style="background:#ffc0c0" | <small>21</small><br />'''Sc''' | style="background:#ffc0c0" | <small>22</small><br />'''Ti''' | style="background:#ffc0c0" | <small>23</small><br />'''V''' | style="background:#ffc0c0" | <small>24</small><br />'''Cr''' | style="background:#ffc0c0" | <small>25</small><br />'''Mn''' | style="background:#ffc0c0" | <small>26</small><br />'''Fe''' | style="background:#ffc0c0" | <small>27</small><br />'''Co''' | style="background:#ffc0c0" | <small>28</small><br />'''Ni''' | style="background:#ffc0c0" | <small>29</small><br />'''Cu''' | style="background:#ffc0c0" | <small>30</small><br />'''Zn''' | style="background:#cccccc" | <small>31</small><br />'''Ga''' | style="background:#cccc99" | <small>32</small><br />'''Ge''' | style="background:#cccc99" | <small>33</small><br />'''As''' | style="background:#a0ffa0" | <small>34</small><br />'''Se''' | style="background:#ffff99" | <small>35</small><br />'''Br''' | style="background:#c0ffff" | <small>36</small><br />'''Kr''' |- ! 5 | style="background:#ff6666" | <small>37</small><br />'''Rb''' | style="background:#ffdead" | <small>38</small><br />'''Sr''' | style="background:#ffc0c0" | <small>39</small><br />'''Y''' | style="background:#ffc0c0" | <small>40</small><br />'''Zr''' | style="background:#ffc0c0" | <small>41</small><br />'''Nb''' | style="background:#ffc0c0" | <small>42</small><br />'''Mo''' | style="background:#ffc0c0" | <small>43</small><br />'''Tc''' | style="background:#ffc0c0" | <small>44</small><br />'''Ru''' | style="background:#ffc0c0" | <small>45</small><br />'''Rh''' | style="background:#ffc0c0" | <small>46</small><br />'''Pd''' | style="background:#ffc0c0" | <small>47</small><br />'''Ag''' | style="background:#ffc0c0" | <small>48</small><br />'''Cd''' | style="background:#cccccc" | <small>49</small><br />'''In''' | style="background:#cccccc" | <small>50</small><br />'''Sn''' | style="background:#cccc99" | <small>51</small><br />'''Sb''' | style="background:#cccc99" | <small>52</small><br />'''Te''' | style="background:#ffff99" | <small>53</small><br />'''I''' | style="background:#c0ffff" | <small>54</small><br />'''Xe''' |- ! 6 | style="background:#ff6666" | <small>55</small><br />'''Cs''' | style="background:#ffdead" | <small>56</small><br />'''Ba''' | style="background:#ffbfff" | <small>57–71</small> | style="background:#ffc0c0" | <small>72</small><br />'''Hf''' | style="background:#ffc0c0" | <small>73</small><br />'''Ta''' | style="background:#ffc0c0" | <small>74</small><br />'''W''' | style="background:#ffc0c0" | <small>75</small><br />'''Re''' | style="background:#ffc0c0" | <small>76</small><br />'''Os''' | style="background:#ffc0c0" | <small>77</small><br />'''Ir''' | style="background:#ffc0c0" | <small>78</small><br />'''Pt''' | style="background:#ffc0c0" | <small>79</small><br />'''Au''' | style="background:#ffc0c0" | <small>80</small><br />'''Hg''' | style="background:#cccccc" | <small>81</small><br />'''Tl''' | style="background:#cccccc" | <small>82</small><br />'''Pb''' | style="background:#cccccc" | <small>83</small><br />'''Bi''' | style="background:#cccccc" | <small>84</small><br />'''Po''' | style="background:#ffff99" | <small>85</small><br />'''At''' | style="background:#c0ffff" | <small>86</small><br />'''Rn''' |- ! 7 | style="background:#ff6666" | <small>87</small><br />'''Fr''' | style="background:#ffdead" | <small>88</small><br />'''Ra''' | style="background:#ff99cc" | <small>89–103</small> | style="background:#ffc0c0" | <small>104</small><br />'''Rf''' | style="background:#ffc0c0" | <small>105</small><br />'''Db''' | style="background:#ffc0c0" | <small>106</small><br />'''Sg''' | style="background:#ffc0c0" | <small>107</small><br />'''Bh''' | style="background:#ffc0c0" | <small>108</small><br />'''Hs''' | style="background:#e8e8e8" | <small>109</small><br />'''Mt''' | style="background:#e8e8e8" | <small>110</small><br />'''Ds''' | style="background:#e8e8e8" | <small>111</small><br />'''Rg''' | style="background:#e8e8e8" | <small>112</small><br />'''Cn''' | style="background:#e8e8e8" | <small>113</small><br />'''Nh''' | style="background:#e8e8e8" | <small>114</small><br />'''Fl''' | style="background:#e8e8e8" | <small>115</small><br />'''Mc''' | style="background:#e8e8e8" | <small>116</small><br />'''Lv''' | style="background:#e8e8e8" | <small>117</small><br />'''Ts''' | style="background:#e8e8e8" | <small>118</small><br />'''Og''' |- | colspan=19 style="height:0.4em; background:transparent; border:0;" | |- ! Lantanidet | colspan=2 | | style="background:#ffbfff" | <small>57</small><br />'''La''' | style="background:#ffbfff" | <small>58</small><br />'''Ce''' | style="background:#ffbfff" | <small>59</small><br />'''Pr''' | style="background:#ffbfff" | <small>60</small><br />'''Nd''' | style="background:#ffbfff" | <small>61</small><br />'''Pm''' | style="background:#ffbfff" | <small>62</small><br />'''Sm''' | style="background:#ffbfff" | <small>63</small><br />'''Eu''' | style="background:#ffbfff" | <small>64</small><br />'''Gd''' | style="background:#ffbfff" | <small>65</small><br />'''Tb''' | style="background:#ffbfff" | <small>66</small><br />'''Dy''' | style="background:#ffbfff" | <small>67</small><br />'''Ho''' | style="background:#ffbfff" | <small>68</small><br />'''Er''' | style="background:#ffbfff" | <small>69</small><br />'''Tm''' | style="background:#ffbfff" | <small>70</small><br />'''Yb''' | style="background:#ffbfff" | <small>71</small><br />'''Lu''' | |- ! Aktinidet | colspan=2 | | style="background:#ff99cc" | <small>89</small><br />'''Ac''' | style="background:#ff99cc" | <small>90</small><br />'''Th''' | style="background:#ff99cc" | <small>91</small><br />'''Pa''' | style="background:#ff99cc" | <small>92</small><br />'''U''' | style="background:#ff99cc" | <small>93</small><br />'''Np''' | style="background:#ff99cc" | <small>94</small><br />'''Pu''' | style="background:#ff99cc" | <small>95</small><br />'''Am''' | style="background:#ff99cc" | <small>96</small><br />'''Cm''' | style="background:#ff99cc" | <small>97</small><br />'''Bk''' | style="background:#ff99cc" | <small>98</small><br />'''Cf''' | style="background:#ff99cc" | <small>99</small><br />'''Es''' | style="background:#ff99cc" | <small>100</small><br />'''Fm''' | style="background:#ff99cc" | <small>101</small><br />'''Md''' | style="background:#ff99cc" | <small>102</small><br />'''No''' | style="background:#ff99cc" | <small>103</small><br />'''Lr''' | |- | colspan=19 style="text-align:left; font-size:90%;" | Metalet alkaline &nbsp; Metalet alkaline tokësore &nbsp; Lantanidet &nbsp; Aktinidet &nbsp; Metalet kalimtare &nbsp; Metalet e tjera &nbsp; Metaloidet &nbsp; Jometalet e tjera &nbsp; Halogjenet &nbsp; Gazet fisnike &nbsp; Veti kimike të panjohura |} [[Skeda:Atomic-orbital-clouds spdf m0.png|thumb|upright=1.5|Pamje 3D të disa orbitaleve atomike të ngjashme me ato të [[hidrogjeni]]t, që tregojnë dendësinë dhe fazën e probabilitetit (nuk paraqiten orbitalet g dhe ato më të larta)]] Çdo element kimik ka një numër atomik unik (''Z''— nga «Zahl», fjala gjermane për «numër»), i cili përfaqëson numrin e [[Protoni|protoneve]] në [[Bërthama e atomit|bërthamën e atomit]].<ref name="neutronium">Një [[neutronium|element zero]] (domethënë, një lëndë e përbërë vetëm nga neutrone) përfshihet në disa paraqitje alternative, si për shembull në [https://www.meta-synthesis.com/webbook/35_pt/pt_database.php?PT_id=22 Chemical Galaxy]. Shih {{cite journal |last=Labarca |first=M. |title=An element of atomic number zero? |journal=New Journal of Chemistry |year=2016 |volume=40|issue=11|pages=9002–9006 |doi=10.1039/C6NJ02076C|hdl=11336/46854 |hdl-access=free |language=en}}</ref> Çdo numër atomik i dallueshëm i përgjigjet, pra, një klase atomesh: këto klasa quhen [[Lista e elementeve kimikë|elemente kimike]].<ref>International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC), ''Compendium of Chemical Terminology'' (Gold Book), hyrja C01022.</ref> Elementet kimike janë ato që tabela periodike i klasifikon dhe i rendit. [[Hidrogjeni]] është elementi me numër atomik 1; [[heliumi]], me numër atomik 2; [[litiumi]], me numër atomik 3; e kështu me radhë. Secili prej këtyre emrave mund të shkurtohet më tej me një simbol kimik me një ose dy shkronja; simbolet e hidrogjenit, heliumit dhe litiumit janë përkatësisht H, He dhe Li.<ref name="IUPAC-redbook" /> Neutronet nuk ndikojnë në identitetin kimik të atomit, por ndikojnë në masën e tij. Atomet me të njëjtin numër protonesh, por me numra të ndryshëm neutronesh, quhen [[Izotopi|izotope]] të të njëjtit element kimik.<ref name="IUPAC-redbook" /> Elementet që gjenden në natyrë zakonisht janë përzierje izotopesh të ndryshme; meqë secili izotop zakonisht gjendet me një bollëk karakteristik, elementet natyrore kanë pesha atomike të përcaktuara qartë, të përkufizuara si masa mesatare e një atomi natyror të atij elementi.<ref name="ciaaw">{{cite web |title=Standard Atomic Weights |website=Commission on Isotopic Abundances and Atomic Weights |date=2019 |publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry |url=https://www.ciaaw.org/atomic-weights.htm |access-date=2021-02-07 |url-status=live |archive-date=2020-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808155924/https://www.ciaaw.org/atomic-weights.htm |language=en}}</ref> Të gjithë elementet kanë disa izotope, variante me të njëjtin numër protonesh, por me numra të ndryshëm [[Neutroni|neutronesh]]. Për shembull, [[karboni]] ka tre izotope që gjenden natyrshëm: të gjithë atomet e tij kanë gjashtë protone dhe shumica kanë gjithashtu gjashtë neutrone, por rreth një për qind kanë shtatë neutrone, ndërsa një pjesë shumë e vogël kanë tetë neutrone. Izotopet nuk paraqiten kurrë veçmas në tabelën periodike; ato grupohen gjithmonë nën një element të vetëm. Kur paraqitet masa atomike, ajo zakonisht është mesatarja e ponderuar e izotopeve që gjenden në natyrë; por nëse asnjë izotop nuk gjendet natyrshëm në sasi të konsiderueshme, zakonisht paraqitet masa e izotopit më të qëndrueshëm, shpesh brenda kllapave.<ref name="Greenwood">Greenwood & Earnshaw, fq. 24–27</ref> Në tabelën periodike standarde, elementet renditen sipas numrit atomik në rritje. Një rresht i ri ([[Perioda (tabela periodike)|''periodë'']]) fillon kur një [[shtresë elektronike]] e re merr elektronin e saj të parë. Kolonat ([[Grupet e sistemit periodik|''grupet'']]) përcaktohen nga [[konfigurimi elektronik]] i atomit; elementet me të njëjtin numër elektronesh në një nënnivel të caktuar zënë të njëjtat kolona (për shembull, [[oksigjeni]], [[sulfuri]] dhe [[seleni]] janë në të njëjtën kolonë, sepse të gjithë kanë katër elektrone në nënnivelin p të shtresës së jashtme). Elementet me veti kimike të ngjashme zakonisht bëjnë pjesë në të njëjtin grup të tabelës periodike, megjithëse në bllokun f dhe, në njëfarë mase, edhe në bllokun d, elementet e së njëjtës periodë priren të kenë veti të ngjashme. Prandaj, vetitë kimike të një elementi mund të parashikohen relativisht lehtë nëse njihen vetitë e elementeve përreth tij.<ref>Gray, fq. 6</ref> Sot njihen 118 elemente, 94 të parat prej të cilave dihet se gjenden natyrshëm në Tokë.<ref name=ThorntonBurdette />{{efn|Çështja se sa elemente natyrore ekzistojnë është mjaft e ndërlikuar dhe nuk është zgjidhur plotësisht. Elementi më i rëndë që gjendet në sasi të mëdha në Tokë është elementi 92, [[Urani (element kimik)|urani]]. Megjithatë, urani mund t'i nënshtrohet [[ndarje bërthamore spontane|ndarjes spontane bërthamore]] në natyrë dhe neutronet që çlirohen si pasojë mund të godasin atome të tjera të uraniumit. Nëse ndodh më pas [[kapja e neutronit]], elementet 93 dhe 94, [[Neptuni (element kimik)|neptuniumi]] dhe [[Plutoni (element kimik)|plutoniumi]], formohen përmes [[zbërthim beta|zbërthimit beta]];<ref name=ThorntonBurdette /> në fakt, ato janë më të zakonshme se disa prej elementeve më të rralla ndër 92 të parët, si [[prometiumi]], [[astati]] dhe [[franciumi]] (shih [[Bollëku i elementeve në koren e Tokës]]). Në teori, kapja e neutronit nga plutoniumi i krijuar mund të prodhonte elemente me numra atomikë edhe më të lartë, por sasitë do të ishin tepër të vogla për t'u vërejtur.<ref name=ThorntonBurdette /> Në Sistemin Diellor të hershëm, elementet jetëshkurtra ende nuk ishin zbërthyer dhe, për pasojë, kishte më shumë se 94 elemente natyrore. [[Curiumi]] (elementi 96) është elementi me jetëgjatësinë më të madhe pas 94 elementeve të para dhe ka të ngjarë të sillet ende në Tokë nga [[rrezet kozmike]], por nuk është zbuluar.<ref name=ThorntonBurdette>{{cite journal |last1=Thornton |first1=Brett F. |last2=Burdette |first2=Shawn C. |date=2019 |title=Neutron stardust and the elements of Earth |journal=Nature Chemistry |volume=11 |issue=1 |pages=4–10 |doi=10.1038/s41557-018-0190-9 |pmid=30552435 |bibcode=2019NatCh..11....4T |s2cid=54632815 |language=en}}</ref> Elemente deri te 99 ([[einsteiniumi]]) janë vëzhguar në yllin [[Ylli i Przybylski-t|Przybylski]].<ref name=gopka08>{{cite journal |last1=Gopka |first1=V.F. |last2=Yushchenko |first2=A.V. |last3=Yushchenko |first3=V.A. |last4=Panov |first4=I.V. |last5=Kim |first5=Ch. |date=2008-05-15 |title=Identification of absorption lines of short half-life actinides in the spectrum of Przybylski's star (HD 101065) |journal=Kinematics and Physics of Celestial Bodies |volume=24 |issue=2 |pages=89–98 |doi=10.3103/S0884591308020049 |bibcode = 2008KPCB...24...89G |s2cid=120526363 |language=en}}</ref> Elementet deri te 100 ([[fermiumi]]) ka të ngjarë të jenë krijuar në reaktorin natyror të ndarjes bërthamore në [[Miniera e Oklos|minierën e Oklo-s]], [[Gaboni|Gabon]], por prej kohësh janë zbërthyer.<ref name="emsley">{{cite book |last=Emsley |first=John |date=2011 |title=Nature's Building Blocks: An A-Z guide to the elements |edition=New |publisher=Oxford University Press |location=New York, NY |isbn=978-0-19-960563-7 |language=en}}</ref> Elemente edhe më të rënda mund të prodhohen përmes procesit r në [[supernova]] ose bashkime yjesh neutronikë, por kjo nuk është konfirmuar. Nuk dihet se deri ku do të shkonin përtej elementit 100 dhe sa gjatë do të qëndronin: llogaritjet sugjerojnë se bërthamat me numër mase rreth 280 deri në 290 formohen gjatë procesit r, por zbërthehen shpejt nëpërmjet zbërthimit beta në bërthama që pësojnë ndarje spontane, kështu që 99,9% e [[element super i rëndë|bërthamave super të rënda]] të prodhuara do të zbërtheheshin brenda një muaji.<ref>{{cite journal |last1=Panov |first1=I.V. |date=2017 |title=Formation of Superheavy Elements in Nature |journal=Physics of Atomic Nuclei |volume=81 |issue=1 |pages=57–65 |doi=10.1134/S1063778818010167 |s2cid=125149409 |language=en}}</ref> Nëse, përkundrazi, do të kishin jetëgjatësi të mjaftueshme, mund të silleshin në Tokë në mënyrë të ngjashme nga rrezet kozmike, por asnjë i tillë nuk është zbuluar.<ref name=ThorntonBurdette />|name=transuranium}} Të 24 elementet e mbetura, nga [[americi]] deri te [[oganesoni]] (95–118), gjenden vetëm kur sintetizohen në laboratorë. Nga 94 elementet që gjenden në natyrë, 83 janë primordiale dhe 11 gjenden vetëm në zinxhirët e zbërthimit të elementeve primordiale. Disa prej këtyre të fundit janë aq të rralla saqë u sintetizuan në laborator para se të përcaktohej se gjenden në natyrë: [[teknetiumi]] (elementi 43), [[prometiumi]] (elementi 61), [[astati]] (elementi 85), [[Neptuni (element kimik)|neptuni]] (elementi 93) dhe [[Plutoni (element kimik)|plutoni]] (elementi 94).<ref name="emsley" /> Asnjë element më i rëndë se [[einsteiniumi]] (elementi 99) nuk është vëzhguar ndonjëherë në sasi makroskopike në formën e tij të pastër; as astati nuk është vëzhguar në këtë formë. [[Franciumi]] (elementi 87) është fotografuar vetëm nëpërmjet [[Drita|dritës]] së emetuar nga sasi mikroskopike.<ref>{{Cite book| title = The Chemistry of the Actinide and Transactinide Elements| editor1-last = Morss| editor1-first=L. R.|editor2-first = N. M.|editor2-last = Edelstein| editor3-last = Fuger|editor3-first = J.| last = Silva|first = Robert J.| chapter = Fermium, Mendelevium, Nobelium and Lawrencium| publisher = Springer Science+Business Media| year = 2006| isbn = 978-1-4020-3555-5| location = Dordrecht| edition = 3rd| ref = CITEREFHaire2006|language=en}}</ref> Nga 94 elementet natyrore, tetëdhjetë kanë izotop të qëndrueshëm dhe një tjetër ([[bismuti]]) ka izotop pothuajse të qëndrueshëm (me [[Gjysmëjeta|gjysmëjetë]] 2,01×10<sup>19</sup>&nbsp;vjet, mbi një miliard herë më të gjatë se [[mosha e universit]]).<ref name=Bi209alpha2>{{Cite journal | last = Marcillac | first = Pierre de Marcillac |author2=Noël Coron |author3=Gérard Dambier |author4=Jacques Leblanc |author5=Jean-Pierre Moalic |date=April 2003 | title = Experimental detection of α-particles from the radioactive decay of natural bismuth | journal = Nature | volume = 422 | pages = 876–878 | doi = 10.1038/nature01541 | pmid = 12712201 | issue = 6934 | bibcode=2003Natur.422..876D| s2cid = 4415582 |language=en}}</ref>{{Efn|Disa izotope që sot konsiderohen të qëndrueshme, teorikisht pritet të jenë radioaktive dhe të kenë gjysmëjeta jashtëzakonisht të gjata: për shembull, të gjithë izotopet e qëndrueshme të elementit 62 ([[samariumi]]t), të elementit 63 ([[europi]]t) dhe të të gjitha elementeve nga 67 e tutje ([[holmiumi]]t) pritet t’i nënshtrohen [[Zbërthimi alfa|zbërthimit alfa]] ose [[Zbërthimi beta i dyfishtë|zbërthimit beta të dyfishtë]]. Megjithatë, gjysmëjetat e parashikuara janë jashtëzakonisht të gjata (për shembull, pritet që zbërthimi alfa i <sup>208</sup>Pb në gjendjen bazë të <sup>204</sup>Hg të ketë gjysmëjetë më të madhe se 10<sup>120</sup> vjet), dhe këto zbërthime nuk janë vëzhguar kurrë.<ref name="bellidecay">{{Cite journal |last1=Belli |first1=P. |last2=Bernabei |first2=R. |last3=Danevich |first3=F. A. |last4=Incicchitti |first4=A. |last5=Tretyak |first5=V. I. |display-authors=3 |title=Experimental searches for rare alpha and beta decays |journal=European Physical Journal A |date=2019 |volume=55 |issue=8 |pages=140–1–140–7 |doi=10.1140/epja/i2019-12823-2|arxiv=1908.11458|bibcode=2019EPJA...55..140B |s2cid=201664098 |language=en}}</ref><ref name="Tretyak2002">{{Cite journal |last1=Tretyak |first1=V.I. |last2=Zdesenko |first2=Yu.G. |year=2002 |title=Tables of Double Beta Decay Data — An Update |journal=At. Data Nucl. Data Tables |volume=80 |issue=1 |pages=83–116 |doi=10.1006/adnd.2001.0873 |bibcode=2002ADNDT..80...83T |language=en}}</ref>}} Dy të tjerë, [[toriumi]] dhe [[Urani (element kimik)|urani]], kanë izotope që i nënshtrohen [[Dezintegrimi radioaktiv|zbërthimit radioaktiv]] me gjysmëjetë të krahasueshme me [[mosha e Tokës|moshën e Tokës]]. Elementet e qëndrueshme, së bashku me bismutin, toriumin dhe uraniumin, përbëjnë 83 elementet [[Nuklidi primordial|primordiale]] që kanë mbijetuar që nga formimi i Tokës.{{Efn|Gjysmëjeta e izotopit më të qëndrueshëm të [[Plutoni (element kimik)|plutonit]] është mjaft e gjatë saqë ai duhet të jetë gjithashtu element primordial. Një studim i vitit 1971 pretendoi se kishte zbuluar pluton primordial,<ref name="PU244">{{Cite journal |first1=D. C. |last1=Hoffman |first2=F. O. |last2=Lawrence |first3=J. L. |last3=Mewherter |first4=F. M. |last4=Rourke |title=Detection of Plutonium-244 in Nature |journal=Nature |volume=234 |pages= 132–134 |year=1971 |doi=10.1038/234132a0|bibcode = 1971Natur.234..132H |issue=5325|s2cid=4283169 |language=en}}</ref> por një studim më i fundit, i vitit 2012, nuk arriti ta zbulonte atë.<ref name="PRC">{{Cite journal|last=Lachner|first=J.|display-authors=etal|date=2012|title=Attempt to detect primordial <sup>244</sup>Pu on Earth|journal=Physical Review C|volume=85|issue=1|article-number=015801| doi=10.1103/PhysRevC.85.015801|bibcode=2012PhRvC..85a5801L|language=en}}</ref> Bazuar në sasinë fillestare të mundshme të tij në Sistemin Diellor, eksperimentet e kryera deri në vitin 2022 ka të ngjarë të jenë ende rreth një rend madhësie larg zbulimit të <sup>244</sup>Pu primordial të pranishëm sot.<ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=Yang |last2=Dai |first2=Xiongxin |first3=Shan |last3=Xing |first4=Maoyi |last4=Luo |first5=Marcus |last5=Christl |first6=Hans-Arno |last6=Synal |first7=Shaochun |first7=Hou |date=2022 |title=Direct search for primordial <sup>244</sup>Pu in Bayan Obo bastnaesite |journal=Chinese Chemical Letters |volume=33 |issue=7 |pages=3522–3526 |doi=10.1016/j.cclet.2022.03.036 |s2cid=247443809 |language=en}}</ref>}} Njëmbëdhjetë elementet e tjera natyrore zbërthehen aq shpejt, saqë gjurmët e tyre vazhdojnë të gjenden kryesisht sepse rigjenerohen vazhdimisht si produkte ndërmjetëse të zbërthimit të toriumit dhe uraniumit.{{Efn|Gjurmë të vogla plutoni sillen vazhdimisht në Tokë edhe nga rrezet kozmike.<ref name="WallnerFaestermann2015">{{Cite journal |last1=Wallner |first1=A. |last2=Faestermann |first2=T. |last3=Feige |first3=J. |last4=Feldstein |first4=C. |last5=Knie |first5=K. |last6=Korschinek |first6=G. |last7=Kutschera |first7=W. |last8=Ofan |first8=A. |last9=Paul |first9=M. |last10=Quinto |first10=F. |last11=Rugel |first11=G. |last12=Steier |first12=P. |display-authors=6 |year=2015 |title=Abundance of live {{sup|244}}Pu in deep-sea reservoirs on Earth points to rarity of actinide nucleosynthesis |journal=Nature Communications |volume=6 |article-number=5956 |doi=10.1038/ncomms6956 |doi-access=free|pmid=25601158 |pmc=4309418 |arxiv=1509.08054|bibcode=2015NatCo...6.5956W|language=en}}</ref>}} Të 24 elementet artificiale të njohura janë radioaktive.<ref name="IUPAC-redbook" /> === Emrat dhe numrat e grupeve === Sipas një konvente ndërkombëtare të emërtimit, grupet numërohen nga 1 deri në 18, nga kolona më e majtë (metalet alkaline) deri te kolona më e djathtë (gazet fisnike). Grupet e bllokut f nuk përfshihen në këtë numërim.<ref name="IUPAC">{{Cite book|title=Nomenclature of Inorganic Chemistry: IUPAC Recommendations 2005|last1=Connelly|first1=N. G.|last2=Damhus|first2=T.|last3=Hartshorn|first3=R. M.|last4=Hutton|first4=A. T.|year=2005|publisher=RSC Publishing|isbn=978-0-85404-438-2|page=51|url=https://old.iupac.org/publications/books/rbook/Red_Book_2005.pdf|language=en|access-date=2018-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123034019/https://old.iupac.org/publications/books/rbook/Red_Book_2005.pdf|archive-date=2018-11-23|url-status=live}}</ref> Grupet mund të emërtohen edhe sipas elementit të tyre të parë, për shembull, grupi i skandiumit për grupin 3.<ref name="IUPAC" /> Më parë, grupet njiheshin me [[Numrat romakë|numra romakë]]. Në Shtetet e Bashkuara, numrat romakë ndiqeshin nga «A» (nëse grupi ishte në bllokun s ose p) ose «B» (nëse ishte në bllokun d). Numrat romakë përkonin me shifrën e fundit të sistemit të sotëm të emërtimit; për shembull, elementet e grupit 4 i përkisnin grupit IVB, ndërsa [[Grupi i katërmbëdhjetë i elementeve kimike|elementet e grupit 14]] grupit IVA. Në Evropë, «A» përdorej për grupet 1 deri në 7, ndërsa «B» për grupet 11 deri në 17. Për më tepër, grupet 8, 9 dhe 10 trajtoheshin si një grup i vetëm me përmasa trefishe, i njohur në të dy sistemet si grupi VIII. Më 1988 u vu në përdorim sistemi i ri i emërtimit të IUPAC-ut (1–18), ndërsa emërtimet e vjetra të grupeve (I–VIII) dolën nga përdorimi.<ref name="Fluck">{{Cite journal|last1=Fluck|first1=E.|year=1988|title=New Notations in the Periodic Table|journal=Pure Appl. Chem.|volume=60|pages=431–436|doi=10.1351/pac198860030431|url=https://www.iupac.org/publications/pac/1988/pdf/6003x0431.pdf|language=en|access-date=2012-03-24|issue=3|s2cid=96704008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120325152951/https://www.iupac.org/publications/pac/1988/pdf/6003x0431.pdf|archive-date=2012-03-25}}</ref> === Format e paraqitjes<span class="anchor" id="The long- or 32-column table"></span> === Për arsye hapësire,<ref name=Petrucci331 /><ref>{{Cite journal|last1=Pfeiffer|first1=Paul|date=1920|title=Die Befruchtung der Chemie durch die Röntgenstrahlenphysik|journal=Naturwissenschaften|language=de|volume=8|issue=50|pages=984–991|bibcode=1920NW......8..984P|doi=10.1007/BF02448807|s2cid=7071495}}</ref> tabela periodike zakonisht paraqitet me elementet e bllokut f të veçuara dhe të vendosura si pjesë më vete poshtë trupit kryesor.<ref name="cartoon" /><ref name="Petrucci331" /><ref name="Fluck" /> Kjo e zvogëlon numrin e kolonave të elementeve nga 32 në 18.<ref name=Petrucci331 /> Të dy format paraqesin të njëjtën tabelë periodike.<ref name="IUPAC-redbook" /> Forma ku blloku f përfshihet në trupin kryesor quhet ndonjëherë forma me 32 kolona<ref name="IUPAC-redbook" /> ose forma e gjatë;<ref name="Thyssen" /> ndërsa forma ku blloku f veçohet quhet forma me 18 kolona<ref name="IUPAC-redbook" /> ose forma mesatare e gjatë.<ref name="Thyssen" /> Forma me 32 kolona ka përparësinë se i paraqet të gjithë elementet në renditjen e tyre të saktë, por kërkon më shumë hapësirë.<ref>Scerri, f. 375</ref> Zgjedhja e formës është çështje redaktoriale dhe nuk nënkupton ndryshim të pretendimeve ose pohimeve shkencore. Për shembull, kur diskutohet përbërja e [[Grupi i tretë i elementeve kimike|grupit 3]], të dy format mund t’i paraqesin njësoj mundësitë, pa anuar nga asnjëra.<ref name="2015IUPAC">{{Cite web|url=https://iupac.org/projects/project-details/?project_nr=2015-039-2-200|title=The constitution of group 3 of the periodic table|publisher=IUPAC|language=en|access-date=2016-07-30|date=2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160705053631/https://iupac.org/projects/project-details/?project_nr=2015-039-2-200|archive-date=2016-07-05}}</ref> Tabelat periodike zakonisht paraqesin të paktën simbolet e elementeve; shumë prej tyre japin edhe informacione shtesë për elementet, me ngjyra ose si të dhëna brenda qelizave. Tabelat mund të përmbajnë informacione të tjera, si emrat dhe numrat atomikë të elementeve, blloqet e tyre, gjendjen e tyre natyrore, [[Pesha atomike standarde|peshat atomike standarde]], gjendjet e lëndës, pikat e shkrirjes dhe të vlimit, dendësitë, si dhe klasifikime të ndryshme të elementeve.{{Efn|Shih, për shembull, [https://www.sigmaaldrich.com/SG/en/product/aldrich/z543209 posterin e tabelës periodike të shitur nga Sigma-Aldrich.]}} === Konfigurimet elektronike === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Konfigurimi elektronik|en|Electron configuration}}}} Tabela periodike është paraqitje grafike e ligjit periodik,<ref name="Scerri17" /> i cili pohon se vetitë dhe strukturat atomike të elementeve kimike janë një [[Funksioni periodik|funksion periodik]] i numrit të tyre atomik.<ref>{{cite web |title=periodic law |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/periodic%20law |access-date=2021-03-29 |website=Merriam-Webster |language=en}}</ref> Elementet vendosen në tabelën periodike sipas [[Konfigurimi elektronik|konfigurimeve të tyre elektronike]],<ref name="Jensen2009" /> përsëritjet periodike të të cilave shpjegojnë [[Prirjet periodike|prirjet]] e vetive përgjatë tabelës periodike.<ref name="FIII19" /> Një elektron mund të përfytyrohet sikur zë një [[Orbitali atomik|orbital atomik]], i cili përshkruan probabilitetin që elektroni të gjendet në një rajon të caktuar rreth atomit. Energjitë e tyre janë të [[Kuantizimi (fizikë)|kuantizuara]], domethënë mund të marrin vetëm vlera diskrete. Për më tepër, elektronet u binden [[Parimi i përjashtimit i Paulit|parimit të përjashtimit të Paulit]]: elektronet e ndryshme duhet të jenë gjithmonë në gjendje të ndryshme. Kjo mundëson klasifikimin e gjendjeve të mundshme që mund të zërë një elektron në nivele të ndryshme energjie, të njohura si shtresa, të ndara në nën-shtresa, ku secila përmban një ose më shumë orbitale. Çdo orbital mund të përmbajë deri në dy elektrone: ato dallohen nga një madhësi e njohur si [[spini]], që zakonisht shënohet «lart» ose «poshtë».<ref>Petrucci et al., f. 323</ref>{{Efn|Më saktësisht, nuk mund të vizatohet një orbital ku elektroni të jetë i garantuar se ndodhet brenda tij, por mund të vizatohet, për shembull, në mënyrë që kjo të ketë probabilitet 90%.<ref>Petrucci et al., f. 306</ref>}} Në një atom të ftohtë (një atom në gjendjen e tij bazë), elektronet radhiten në mënyrë të tillë që energjia e tyre e përgjithshme të minimizohet duke zënë orbitalet e disponueshme me energjinë më të ulët.<ref>Petrucci et al., f. 322</ref> Vetëm elektronet më të jashtme ([[Elektroni valent|elektronet valencë]]) kanë energji të mjaftueshme për t’u shkëputur nga bërthama dhe për të marrë pjesë në reaksione kimike me atome të tjera. Elektronet e tjera quhen [[Elektroni i bërthamës|elektrone të brendshme]].<ref>{{cite book |last1=Ball |first1=David W. |last2=Key |first2=Jessie A. |date=2011 |title=Introductory Chemistry |edition=1st Canadian |place=Vancouver, British Columbia |publisher=BC Campus |isbn=978-1-77420-003-2 |url=https://opentextbc.ca/introductorychemistry/chapter/electronic-structure-and-the-periodic-table/ |access-date=2021-08-15 |archive-date=2021-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815072718/https://opentextbc.ca/introductorychemistry/chapter/electronic-structure-and-the-periodic-table/ |url-status=live |page= |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="float:right; margin:0.5em; text-align:center;" ! style="text-align:right;" |ℓ = ! 0 ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! rowspan=2 | Kapaciteti i shtresës (2''n''<sup>2</sup>)<ref>{{cite web |date=2020-05-06 |title=Electron Configurations |url=https://www.chem.fsu.edu/chemlab/chm1045/e_config.html |access-date=2022-04-17 |website=chem.fsu.edu |publisher=Florida State University |archive-date=2022-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506074340/https://www.chem.fsu.edu/chemlab/chm1045/e_config.html |url-status=live |language=en}}</ref> |- ! style="text-align:right;" | Orbitali ! s ! p ! d ! f ! g ! h ! i |- ! ''n'' = 1 | 1s | colspan=6 | | 2 |- ! ''n'' = 2 | 2s | 2p | colspan=5 | | 8 |- ! ''n'' = 3 | 3s | 3p | 3d | colspan=4 | | 18 |- ! ''n'' = 4 | 4s | 4p | 4d | 4f | colspan=3 | | 32 |- ! ''n'' = 5 | 5s | 5p | 5d | 5f | 5g | colspan=2 | | 50 |- ! ''n'' = 6 | 6s | 6p | 6d | 6f | 6g | 6h | | 72 |- ! ''n'' = 7 | 7s | 7p | 7d | 7f | 7g | 7h | 7i | 98 |- ! Kapaciteti i nën-shtresës (4ℓ+2) | 2 | 6 | 10 | 14 | 18 | 22 | 26 | |} Elementet njihen deri në shtatë shtresa të zëna. Shtresa e parë përmban vetëm një orbital, një orbital s sferik. Meqë ndodhet në shtresën e parë, ky quhet orbital 1s. Ai mund të mbajë deri në dy elektrone. Në mënyrë të ngjashme, shtresa e dytë përmban një orbital 2s, si dhe tre orbitale 2p në formë shtange, dhe kështu mund të mbushet me deri në tetë elektrone (2×1 + 2×3 = 8). Shtresa e tretë përmban një orbital 3s, tre orbitale 3p dhe pesë orbitale 3d, prandaj ka kapacitetin 2×1 + 2×3 + 2×5 = 18. Shtresa e katërt përmban një orbital 4s, tre orbitale 4p, pesë orbitale 4d dhe shtatë orbitale 4f, prandaj ka kapacitetin 2×1 + 2×3 + 2×5 + 2×7 = 32.<ref name="Petrucci331" /> Shtresat më të larta përmbajnë lloje të tjera orbitalesh që vazhdojnë këtë model, por këto lloje orbitalesh nuk mbushen në gjendjet bazë të elementeve të njohura.<ref name="Goudsmit" /> Llojet e nën-shtresave karakterizohen nga [[numrat kuantik]]ë. Katër numra e përshkruajnë plotësisht një orbital në atom: [[numri kuantik kryesor]] ''n'', [[numri kuantik azimutal]] ℓ (lloji i orbitalit), [[numri kuantik magnetik]] orbital ''m''<sub>ℓ</sub> dhe [[numri kuantik i spinit]] ''m<sub>s</sub>''.<ref name="FIII19" /> ==== Rendi i mbushjes së nënshtresave ==== [[Skeda:Aufbau Principle-en.svg|thumb|right|Rendi i idealizuar i mbushjes së nënshtresave sipas {{ill|Rregullit të Madelungut|en|Madelung rule}}]] Sekuenca sipas së cilës mbushen nënshtresat përcaktohet në shumicën e rasteve nga {{ill|Parimi i Aufbau-t|en|Aufbau principle}}, i njohur edhe si rregulli i Madelungut ose i Kleçkovskit (sipas {{ill|Ervin Madelungut|en|Erwin Madelung}} dhe {{ill|Vsevolod Kleçkovskit|en|Vsevolod Klechkovsky}}, përkatësisht). Ky rregull u vëzhgua fillimisht në mënyrë empirike nga Madelungu, ndërsa Kleçkovskiu dhe autorë të mëvonshëm i dhanë një justifikim teorik.<ref name=Jolly>{{cite book |last1=Jolly |first1=William L. |title=Modern Inorganic Chemistry |edition=1st |publisher=McGraw-Hill |date=1984 |pages=[https://archive.org/details/trent_0116300649799/page/10 10–12] |isbn=0-07-032760-2 |url=https://archive.org/details/trent_0116300649799/page/10 |language=en}}</ref><ref name=Ostrovsky /><ref name=Ostrovsky1981 /><ref name=Wong />{{efn|name=lowdin}} Shtresat kanë energji që mbivendosen, dhe rregulli i Madelungut përcakton sekuencën e mbushjes si më poshtë:<ref name="Ostrovsky">{{cite journal |last1=Ostrovsky |first1=V. N. |date=May 2001 |title=What and How Physics Contributes to Understanding the Periodic Law |journal=Foundations of Chemistry |volume=3 |issue=2 |pages=145–181 |doi=10.1023/A:1011476405933 |s2cid=15679915 |language=en}}</ref> :1s ≪ 2s < 2p ≪ 3s < 3p ≪ 4s < 3d < 4p ≪ 5s < 4d < 5p ≪ 6s < 4f < 5d < 6p ≪ 7s < 5f < 6d < 7p ≪ … <!--write in 8s and 5&nbsp;g when they get discovered--> Këtu, shenja ≪ do të thotë «shumë më i vogël se», në dallim nga <, që do të thotë vetëm «më i vogël se».<ref name="Ostrovsky" /> E thënë ndryshe, elektronet hyjnë në orbitalet sipas rendit rritës të ''n'' + ℓ; nëse ka dy orbitale të disponueshme me të njëjtën vlerë të ''n'' + ℓ, fillimisht zëhet ai me vlerë më të vogël të ''n''.<ref name="Goudsmit" /><ref name="Wong">{{cite journal |title=Theoretical justification of Madelung's rule |journal=Journal of Chemical Education |last=Wong |first=D. Pan |date=1979 |issue=11 |pages=714–718 |volume=56 |doi=10.1021/ed056p714 |bibcode = 1979JChEd..56..714W |language=en}}</ref> Në përgjithësi, orbitalet me të njëjtën vlerë të ''n'' + ℓ kanë energji të ngjashme, por në rastin e orbitaleve s (me ℓ = 0), efektet kuantike ua rrisin energjinë, duke e afruar me atë të grupit pasues të ''n'' + ℓ. Prandaj, tabela periodike zakonisht paraqitet në mënyrë që çdo rresht (i quajtur shpesh periodë), përveç të parit, të nisë me mbushjen e një orbitali të ri s, që përkon me fillimin e një shtrese të re.<ref name=Ostrovsky /><ref name=Ostrovsky1981>{{cite journal |last1=Ostrovsky |first1=V. N. |date=1981 |title=Dynamic symmetry of atomic potential |url= |journal=Journal of Physics B: Atomic and Molecular Physics |volume=14 |issue=23 |pages=4425–4439 |doi=10.1088/0022-3700/14/23/008 |bibcode=1981JPhB...14.4425O |language=en}}</ref><ref name="Petrucci331" /> Kështu, me përjashtim të rreshtit të parë, gjatësia e secilës periodë paraqitet dy herë:<ref name=Ostrovsky /> :2, 8, 8, 18, 18, 32, 32, … Mbivendosjet bëhen shumë të afërta në pikën ku hyjnë në lojë orbitalet d,<ref name="Petrucci328" /> dhe rendi mund të ndryshojë pak sipas numrit atomik<ref name=Cao /> dhe ngarkesës atomike.<ref name="Jorgensen" />{{efn| Pasi hiqen dy deri në katër elektrone, orbitalet d dhe f zakonisht kanë energji më të ulët se orbitalet s:<ref name="Jorgensen" /> :1s ≪ 2s < 2p ≪ 3s < 3p ≪ 3d < 4s < 4p ≪ 4d < 5s < 5p ≪ 4f < 5d < 6s < 6p ≪ 5f < 6d < 7s < 7p ≪ … ndërsa në kufirin e joneve me ngarkesë jashtëzakonisht të lartë, orbitalet mbushen thjesht sipas rendit rritës të ''n''. Ka një kalim gradual midis gjendjeve kufitare të joneve me ngarkesë të lartë (''n'' në rritje) dhe atomeve neutrale (rregulli i Madelungut).<ref name="Goudsmit" /> Për shembull, rendi i energjisë për elektronin e 55-të jashtë bërthamës së ksenonit ndjek këtë rend në serinë izoelektronike të ceziumit (55 elektrone):<ref name=elyashevich /> :Cs<sup>0</sup>: 6s < 6p < 5d < 7s < 4f :Ba<sup>+</sup>: 6s < 5d < 6p < 7s < 4f :La<sup>2+</sup>: 5d < 4f < 6s < 6p < 7s :Ce<sup>3+</sup>: 4f < 5d < 6s < 6p < 7s Ndërsa në serinë izoelektronike të holmiumit (67 elektrone), një atom Ho<sup>0</sup> është [Xe]4f<sup>11</sup>6s<sup>2</sup>, por Er<sup>+</sup> është [Xe]4f<sup>12</sup>6s<sup>1</sup>; Tm<sup>2+</sup> deri te W<sup>7+</sup> janë [Xe]4f<sup>13</sup>, kurse nga Re<sup>8+</sup> e tutje konfigurimi është [Cd]4f<sup>14</sup>5p<sup>5</sup>, sipas rendit hidrogjenik.<ref name=rareearths /><ref>{{cite web |url=https://physics.nist.gov/cgi-bin/ASD/ie.pl?spectra=Ho-like&submit=Retrieve+Data&units=1&format=0&order=0&at_num_out=on&sp_name_out=on&ion_charge_out=on&el_name_out=on&seq_out=on&shells_out=on&level_out=on&ion_conf_out=on&e_out=0&unc_out=on&biblio=on |title=NIST Atomic Spectra Database: Ionization Energies Data: All Ho-like |author=NIST |date=2023 |website=nist.gov |publisher=NIST |access-date=2024-01-05 |quote= |language=en}}</ref> : Gjithashtu, renditja e orbitaleve midis çdo shenje ≪ ndryshon disi gjatë një periode. Për shembull, renditja te argoni dhe kaliumi është 3p ≪ 4s < 4p ≪ 3d; te kalciumi bëhet 3p ≪ 4s < 3d < 4p; nga skandiumi deri te bakri është 3p ≪ 3d < 4s < 4p; ndërsa nga zinku deri te kriptoni është 3p < 3d ≪ 4s < 4p,<ref name=Cao>{{cite journal |last1=Cao |first1=Changsu |last2=Vernon |first2=René E. |first3=W. H. Eugen |last3=Schwarz |first4=Jun |last4=Li |date=2021-01-06 |title=Understanding Periodic and Non-periodic Chemistry in Periodic Tables |journal=Frontiers in Chemistry |volume=8 |issue=813 |page=813 |doi=10.3389/fchem.2020.00813 |pmid=33490030 |pmc=7818537 |bibcode=2021FrCh....8..813S |doi-access=free |language=en}}</ref> ndërsa orbitalet d kalojnë në bërthamë te galiumi.<ref>{{cite journal |last1=Tossell |first1=J.A. |date=1977-11-01 |title=Theoretical studies of valence orbital binding energies in solid zinc sulfide, zinc oxide, and zinc fluoride |journal=Inorganic Chemistry |volume=16 |issue=11 |pages=2944–2949 |doi=10.1021/ic50177a056 |language=en}}</ref><ref name=KW /> Prandaj, shtresat e brendshme të thella në atomet e rënda afrohen më shumë me rendin hidrogjenik: te osmiumi (''Z'' {{=}} 76), 4f bie nën 5p, ndërsa te bismuti (''Z'' {{=}} 83), 4f bie edhe nën 5s.<ref name=rareearths /> }} Duke u nisur nga atomi më i thjeshtë, mund ta ndërtojmë tabelën periodike, një element pas tjetrit sipas numrit atomik, duke shqyrtuar atomet e veçuara. Te [[Hidrogjeni]], ka vetëm një elektron, i cili duhet të zërë orbitalin me energjinë më të ulët, 1s. Ky {{ill|Konfigurimi elektronik|en|Electron configuration|lt=konfigurim elektronik}} shkruhet 1s<sup>1</sup>, ku numri sipër tregon numrin e elektroneve në nënnivel. [[Heliumi]] shton një elektron të dytë, i cili zë gjithashtu orbitalin 1s, duke mbushur plotësisht shtresën e parë dhe duke dhënë konfigurimin 1s<sup>2</sup>.<ref name="FIII19">{{cite book |last1=Feynman |first1=Richard |last2=Leighton |first2=Robert B. |last3=Sands |first3=Matthew |date=1970 |title=The Feynman Lectures on Physics |url=https://feynmanlectures.caltech.edu/III_19.html |publisher=Addison–Wesley |volume=3 |chapter=19. The Hydrogen Atom and The Periodic Table |isbn=0-201-02115-3 |access-date=15 August 2021 |archive-date=19 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019202245/https://feynmanlectures.caltech.edu/III_19.html |url-status=live |language=en }}</ref><ref name=jensenlaw>{{cite web|url=http://www.che.uc.edu/jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/081.%20Periodic%20Table.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20201110113324/http://www.che.uc.edu/jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/081.%20Periodic%20Table.pdf|archive-date=10 November 2020|last1=Jensen|first1=William B.|author-link=William B. Jensen|title=The Periodic Law and Table|date=2000|access-date=10 December 2022|language=en}}</ref>{{efn|Në të vërtetë, konfigurimet elektronike janë një përafrim i rendit të parë: atomi ekziston në një mbivendosje të disa konfigurimeve dhe elektronet e atomit janë të padallueshëm nga njëri-tjetri.<ref name=Scerri2009 /> Elementet e blloqeve d dhe f kanë disa konfigurime me energji të afërta dhe mund ta ndryshojnë konfigurimin në varësi të mjedisit kimik.<ref name=Jorgensen /> Në disa prej elementeve ende të pazbuluara të bllokut g, përzierja e konfigurimeve mund të bëhet aq e rëndësishme sa rezultati nuk mund të përshkruhet më mirë me një konfigurim të vetëm.<ref name=nefedov />}} Duke nisur nga elementi i tretë, [[Litiumi]], shtresa e parë është e plotë, prandaj elektroni i tij i tretë zë një orbital 2s, duke dhënë konfigurimin 1s<sup>2</sup> 2s<sup>1</sup>. Elektroni 2s është elektroni i vetëm valencor i litiumit, pasi nënniveli 1s është tashmë i lidhur aq fort me bërthamën sa nuk merr pjesë në lidhjet kimike me atome të tjera: një shtresë e tillë quhet «shtresë bërthamore». Nënniveli 1s është shtresë bërthamore për të gjithë elementet nga litiumi e tutje. Nënniveli 2s plotësohet nga elementi pasues, [[Beriliumi]] (1s<sup>2</sup> 2s<sup>2</sup>). Elementet pas tij nisin të mbushin nënnivelin 2p. [[Bori]] (1s<sup>2</sup> 2s<sup>2</sup> 2p<sup>1</sup>) e vendos elektronin e ri në një orbital 2p; [[Karboni]] (1s<sup>2</sup> 2s<sup>2</sup> 2p<sup>2</sup>) mbush një orbital të dytë 2p; dhe te [[Azoti]] (1s<sup>2</sup> 2s<sup>2</sup> 2p<sup>3</sup>) të tria orbitalet 2p zihen nga një elektron. Kjo përputhet me rregullin e Hundit, sipas të cilit atomet zakonisht parapëlqejnë të zënë veçmas secilin orbital të të njëjtit lloj përpara se ta mbushin me elektronin e dytë. [[Oksigjeni]] (1s<sup>2</sup> 2s<sup>2</sup> 2p<sup>4</sup>), [[Fluori]] (1s<sup>2</sup> 2s<sup>2</sup> 2p<sup>5</sup>) dhe [[Neoni]] (1s<sup>2</sup> 2s<sup>2</sup> 2p<sup>6</sup>) plotësojnë më pas orbitalet 2p, të cilat deri atëherë përmbanin nga një elektron; i fundit prej tyre e mbush plotësisht shtresën e dytë.<ref name="FIII19" /><ref name=jensenlaw /> Duke nisur nga elementi 11, [[Natriumi]], shtresa e dytë është e plotë, duke u bërë shtresë bërthamore për këtë element dhe për të gjithë elementet më të rëndë. Elektroni i njëmbëdhjetë nis mbushjen e shtresës së tretë duke zënë një orbital 3s, çka jep për natriumin konfigurimin 1s<sup>2</sup> 2s<sup>2</sup> 2p<sup>6</sup> 3s<sup>1</sup>. Ky konfigurim shkurtohet si [Ne] 3s<sup>1</sup>, ku [Ne] përfaqëson konfigurimin e neonit. [[Magneziumi]] ([Ne] 3s<sup>2</sup>) e plotëson këtë orbital 3s, ndërsa gjashtë elementet pasues — [[Alumini]], [[Silici]], [[Fosfori]], [[Sulfuri]], [[Klori]] dhe [[Argoni]] — mbushin tri orbitalet 3p ([Ne] 3s<sup>2</sup> 3p<sup>1</sup> deri te [Ne] 3s<sup>2</sup> 3p<sup>6</sup>).<ref name="FIII19" /><ref name=jensenlaw /> Kjo krijon një varg të ngjashëm, ku strukturat e shtresës së jashtme të natriumit deri te argoni u përgjigjen atyre të litiumit deri te neoni. Kjo është baza e periodicitetit të vetive kimike që paraqet tabela periodike:<ref name="FIII19" /> në intervale të rregullta, por të ndryshueshme të numrit atomik, vetitë e elementeve kimike përsëriten afërsisht.<ref name="Scerri17">Scerri, f. 17</ref> Kështu, 18 elementet e para mund të vendosen si fillimi i një tabele periodike. Elementet në të njëjtën kolonë kanë të njëjtin numër elektronesh valencore dhe konfigurime të ngjashme të elektroneve valencore: këto kolona quhen grupe. Përjashtimi i vetëm është heliumi, i cili ka dy elektrone valencore si beriliumi dhe magneziumi, por zakonisht vendoset në kolonën e neonit dhe argonit për të theksuar se shtresa e tij e jashtme është e plotë. (Disa autorë bashkëkohorë vënë në pikëpyetje edhe këtë përjashtim të vetëm; ata parapëlqejnë të ndjekin vazhdimisht konfigurimet valencore dhe ta vendosin heliumin mbi beriliumin.) Ky fragment i tabelës periodike ka tetë kolona, që përfaqësojnë deri në tetë elektrone në shtresën e jashtme. <ref name="cartoon">{{cite book |last1=Gonick |first1=First |last2=Criddle |first2=Craig |date=2005 |title=The Cartoon Guide to Chemistry |publisher=Collins |pages=17–65 |isbn=0-06-093677-0 |language=en}}</ref> Një periodë fillon kur nis mbushja e një shtrese të re.<ref name="Petrucci331" /> Ngjyrat dallojnë {{ill|Blloku në tabelën periodike|en|Block (periodic table)|lt=blloqet}}: te elementet e bllokut s, të ngjyrosura me të kuqe, mbushen orbitalet s, ndërsa te elementet e bllokut p, të ngjyrosura me të verdhë, mbushen orbitalet p.<ref name="Petrucci331" /> {| class="wikitable" style="margin:auto;" | bgcolor="red" | 1<br />[[Hidrogjeni|H]] | | | | | | | bgcolor="red" | 2<br />[[Heliumi|He]] | 2×1 = '''2''' elemente<br /><span style="display:inline-block;background:red;padding:0 0.3em;">1s</span> {{0|0p}} |- | bgcolor="red" | 3<br />[[Litiumi|Li]] | bgcolor="red" | 4<br />[[Beriliumi|Be]] | bgcolor="yellow" | 5<br />[[Bori|B]] | bgcolor="yellow" | 6<br />[[Karboni|C]] | bgcolor="yellow" | 7<br />[[Azoti|N]] | bgcolor="yellow" | 8<br />[[Oksigjeni|O]] | bgcolor="yellow" | 9<br />[[Fluori|F]] | bgcolor="yellow" | 10<br />[[Neoni|Ne]] | {{nowrap|2×(1+3) {{=}} '''8''' elemente}}<br /><span style="display:inline-block;background:red;padding:0 0.3em;">2s</span> <span style="display:inline-block;background:yellow;padding:0 0.3em;">2p</span> |- | bgcolor="red" | 11<br />[[Natriumi|Na]] | bgcolor="red" | 12<br />[[Magneziumi|Mg]] | bgcolor="yellow" | 13<br />[[Alumini|Al]] | bgcolor="yellow" | 14<br />[[Silici|Si]] | bgcolor="yellow" | 15<br />[[Fosfori|P]] | bgcolor="yellow" | 16<br />[[Sulfuri|S]] | bgcolor="yellow" | 17<br />[[Klori|Cl]] | bgcolor="yellow" | 18<br />[[Argoni|Ar]] | 2×(1+3) = '''8''' elemente<br /><span style="display:inline-block;background:red;padding:0 0.3em;">3s</span> <span style="display:inline-block;background:yellow;padding:0 0.3em;">3p</span> |} Në fillim të rreshtit tjetër, te [[kaliumi]] dhe [[kalciumi]], nënshtresa 4s ka energjinë më të ulët dhe për këtë arsye mbushet e para.<ref name="FIII19" /><ref name=jensenlaw /> Kaliumi shton një elektron në shtresën 4s ([Ar] 4s<sup>1</sup>), ndërsa kalciumi e plotëson atë ([Ar] 4s<sup>2</sup>). Megjithatë, duke filluar nga [[skandiumi]] ([Ar] 3d<sup>1</sup> 4s<sup>2</sup>), nënshtresa 3d bëhet e radhës për nga energjia. Nënshtresat 4s dhe 3d kanë energji afërsisht të njëjtë dhe konkurrojnë për mbushjen me elektrone; prandaj, orbitalet 3d nuk mbushen krejtësisht në mënyrë të njëtrajtshme, një nga një. Renditja e saktë energjetike e 3d-së dhe 4s-së ndryshon përgjatë rreshtit dhe varet gjithashtu nga numri i elektroneve që hiqen nga atomi. Për shembull, për shkak të zmbrapsjes midis elektroneve 3d dhe atyre 4s, te [[kromi]] niveli energjetik 4s bëhet pak më i lartë se ai 3d; prandaj, për një atom kromi është më e favorshme konfigurimi [Ar] 3d<sup>5</sup> 4s<sup>1</sup> sesa [Ar] 3d<sup>4</sup> 4s<sup>2</sup>. Një anomali e ngjashme shfaqet te [[bakri]], atomi i të cilit ka konfigurimin [Ar] 3d<sup>10</sup> 4s<sup>1</sup>, në vend të konfigurimit të pritur [Ar] 3d<sup>9</sup> 4s<sup>2</sup>.<ref name="FIII19" /> Këto janë shkelje të rregullit të Madelungut. Megjithatë, anomali të tilla nuk kanë rëndësi kimike:<ref name="Jorgensen" /> pjesa më e madhe e kimisë nuk ka të bëjë me atome të izoluara në gjendje të gaztë,<ref>Wulfsberg, p. 27</ref> dhe konfigurimet e ndryshme kanë energji aq të përafërta<ref name="Petrucci328">Petrucci et al., p. 328</ref> saqë prania e një atomi pranë mund ta ndryshojë ekuilibrin.<ref name="FIII19" /> Prandaj, tabela periodike i shpërfill ato dhe merr parasysh vetëm konfigurimet e idealizuara.<ref name="Jensen2009">{{cite journal|author1-link=William B. Jensen |last1=Jensen |first1=William B. |date=2009 |title=Misapplying the Periodic Law |journal=Journal of Chemical Education |volume=86 |issue=10 |page=1186 |doi=10.1021/ed086p1186 |bibcode=2009JChEd..86.1186J |doi-access=free |language=en}}</ref> Te [[zinku]] ([Ar] 3d<sup>10</sup> 4s<sup>2</sup>), orbitalet 3d janë plotësisht të mbushura me gjithsej dhjetë elektrone.<ref name="FIII19" /><ref name=jensenlaw /> Më pas vijnë orbitalet 4p, të cilat plotësojnë rreshtin dhe mbushen gradualisht nga [[galiumi]] ([Ar] 3d<sup>10</sup> 4s<sup>2</sup> 4p<sup>1</sup>) deri te [[kriptoni]] ([Ar] 3d<sup>10</sup> 4s<sup>2</sup> 4p<sup>6</sup>), në mënyrë të ngjashme me elementet e mëparshme të bllokut p.<ref name="FIII19" /><ref name=jensenlaw /> Duke filluar nga galiumi, orbitalet 3d bëhen pjesë e bërthamës elektronike dhe nuk marrin më pjesë në kimi. <ref name=KW /> Elementet e blloqeve s dhe p, të cilat mbushin shtresat e tyre të jashtme, quhen {{ill|Elementet e grupit kryesor|en|Main-group element}}; elementet e bllokut d (të ngjyrosura me blu më poshtë), të cilat mbushin një shtresë të brendshme, quhen elemente të tranzicionit (ose metale të tranzicionit, pasi të gjitha janë metale).<ref name="Petrucci326">Petrucci et al., fq. 326–7</ref> 18 elementet pasuese mbushin orbitalet 5s ([[Rubidiumi]] dhe [[Stronciumi]]), pastaj 4d ([[Itriumi]] deri te [[Kadmiumi]], sërish me disa anomali gjatë rrugës), dhe më pas 5p ([[Indiumi]] deri te [[Ksenoni]]).<ref name=Petrucci331 /><ref name=jensenlaw /> Përsëri, duke filluar nga indiumi, orbitalet 4d ndodhen në bërthamë.<ref name=jensenlaw /><ref>{{cite journal |last1=Farberovich |first1=O. V. |last2=Kurganskii |first2=S. I. |last3=Domashevskaya |first3=E. P. |date=1980 |title=Problems of the OPW Method. II. Calculation of the Band Structure of ZnS and CdS |url= |journal=Physica Status Solidi B |volume=97 |issue=2 |pages=631–640 |doi=10.1002/pssb.2220970230 |bibcode=1980PSSBR..97..631F |language=en }}</ref> Prandaj, rreshti i pestë ka të njëjtën strukturë si i katërti.<ref name="Petrucci331" /> {| class="wikitable" style="margin:auto;" | 1<br />[[Hidrogjeni|H]] | | | | | | | | | | | | | | | | | 2<br />[[Heliumi|He]] | 2×1 = '''2''' elemente<br />1s {{0|0d}} {{0|0p}} |- | 3<br />[[Litiumi|Li]] | 4<br />[[Beriliumi|Be]] | | | | | | | | | | | 5<br />[[Bori|B]] | 6<br />[[Karboni|C]] | 7<br />[[Azoti|N]] | 8<br />[[Oksigjeni|O]] | 9<br />[[Fluori|F]] | 10<br />[[Neoni|Ne]] | 2×(1+3) = '''8''' elemente<br />2s {{0|0d}} 2p |- | 11<br />[[Natriumi|Na]] | 12<br />[[Magneziumi|Mg]] | | | | | | | | | | | 13<br />[[Alumini|Al]] | 14<br />[[Silici|Si]] | 15<br />[[Fosfori|P]] | 16<br />[[Sulfuri|S]] | 17<br />[[Klori|Cl]] | 18<br />[[Argoni|Ar]] | 2×(1+3) = '''8''' elemente<br />3s {{0|0d}} 3p |- | 19<br />[[Kaliumi|K]] | 20<br />[[Kalciumi|Ca]] | 21<br />[[Skandiumi|Sc]] | 22<br />[[Titani|Ti]] | 23<br />[[Vanadiumi|V]] | 24<br />[[Kromi|Cr]] | 25<br />[[Mangani|Mn]] | 26<br />[[Hekuri|Fe]] | 27<br />[[Kobalti|Co]] | 28<br />[[Nikeli|Ni]] | 29<br />[[Bakri|Cu]] | 30<br />[[Zinku|Zn]] | 31<br />[[Galiumi|Ga]] | 32<br />[[Germaniumi|Ge]] | 33<br />[[Arseniku|As]] | 34<br />[[Seleni|Se]] | 35<br />[[Bromi|Br]] | 36<br />[[Kriptoni|Kr]] | {{nowrap|2×(1+3+5) {{=}} '''18''' elemente}}<br />4s 3d 4p |- | 37<br />[[Rubidiumi|Rb]] | 38<br />[[Stronciumi|Sr]] | 39<br />[[Itriumi|Y]] | 40<br />[[Zirkoniumi|Zr]] | 41<br />[[Niobiumi|Nb]] | 42<br />[[Molibdeni|Mo]] | 43<br />[[Teknetiumi|Tc]] | 44<br />[[Rutheniumi|Ru]] | 45<br />[[Rodiumi|Rh]] | 46<br />[[Paladiumi|Pd]] | 47<br />[[Argjendi|Ag]] | 48<br />[[Kadmiumi|Cd]] | 49<br />[[Indiumi|In]] | 50<br />[[Kallaj|Sn]] | 51<br />[[Antimoni|Sb]] | 52<br />[[Teluri|Te]] | 53<br />[[Jodi|I]] | 54<br />[[Ksenoni|Xe]] | 2×(1+3+5) = '''18''' elemente<br />5s 4d 5p |} Rreshti i gjashtë i tabelës nis po ashtu me dy elemente të bllokut s: [[Ceziumi]] dhe [[Bariumi]].<ref name=jensenlaw /> Më pas fillojnë të shfaqen elementet e para të bllokut f (të ngjyrosura me të gjelbër më poshtë), duke nisur me [[Lantani]]. Këto quhen ndonjëherë elemente të brendshme të tranzicionit.<ref name="Petrucci326" /> Meqë tani ka jo vetëm nënnivele 4f, por edhe 5d dhe 6s me energji të ngjashme, konkurrenca shfaqet sërish, duke sjellë shumë konfigurime të parregullta;<ref name="Petrucci328" /> kjo shkaktoi disa mosmarrëveshje për vendin e saktë ku duhet të fillojë blloku f, por shumica e studiuesve të kësaj çështjeje pajtohen se ai fillon te lantani, në përputhje me parimin Aufbau.<ref name="Jensen-2015" /> Edhe pse atomi i lantanit, i marrë më vete, nuk e mbush nënnivelin 4f për shkak të shtytjes ndërmjet elektroneve,<ref name="Jorgensen">{{cite journal |last1=Jørgensen |first1=Christian |date=1973 |title=The Loose Connection between Electron Configuration and the Chemical Behavior of the Heavy Elements (Transuranics) |journal=Angewandte Chemie International Edition |volume=12 |issue=1 |pages=12–19 |doi=10.1002/anie.197300121 |language=en}}</ref> orbitalet e tij 4f kanë energji mjaft të ulët për të marrë pjesë në kimi.<ref name="Hamilton">{{cite journal |last1=Hamilton |first1=David C. |date=1965 |title=Position of Lanthanum in the Periodic Table |journal=American Journal of Physics |volume=33 |issue=8 |pages=637–640 |doi=10.1119/1.1972042 |bibcode=1965AmJPh..33..637H |language=en}}</ref><ref name=elyashevich>{{cite book |last=El'yashevich |first=M. A. |date=1953 |title=Spectra of the Rare Earths |url= |location=Moscow |publisher=State Publishing House of Technical-Theoretical Literature |pages=382, 397 |isbn= |language=en}}</ref><ref name=Cp3Ln>{{cite journal |last1=Krinsky |first1=Jamin L. |last2=Minasian |first2=Stefan G. |last3=Arnold |first3=John |title=Covalent Lanthanide Chemistry Near the Limit of Weak Bonding: Observation of (CpSiMe<sub>3</sub>)<sub>3</sub>Ce−ECp* and a Comprehensive Density Functional Theory Analysis of Cp<sub>3</sub>Ln−ECp (E = Al, Ga) |journal=Inorganic Chemistry |publisher=American Chemical Society (ACS) |volume=50 |issue=1 |date=2010-12-08 |doi=10.1021/ic102028d |pages=345–357 |pmid=21141834 |language=en}}</ref> Te [[Yterbiumi]], shtatë orbitalet 4f janë mbushur plotësisht me katërmbëdhjetë elektrone; më pas vjen një varg prej dhjetë elementesh të tranzicionit ([[Lutetiumi]] deri te [[Zhiva]]),<ref name=jensenlaw /><ref name="JensenLr">{{cite web|url=https://www.che.uc.edu/jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/251.%20Lawrencium.pdf |title=Some Comments on the Position of Lawrencium in the Periodic Table |last1=Jensen |first1=W. B. |date=2015 |access-date=2015-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151223091325/https://www.che.uc.edu/jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/251.%20Lawrencium.pdf |archive-date=2015-12-23 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Fan |last2=Le-Min |first2=Li |date=2002 |title=镧系元素 4f 轨道在成键中的作用的理论研究 |trans-title=Theoretical Study on the Role of Lanthanide 4f Orbitals in Bonding |language=zh |journal=Acta Chimica Sinica |volume=62 |issue=8 |pages=1379–84}}</ref><ref name="LaF3">{{cite journal |last1=Xu |first1=Wei |last2=Ji |first2=Wen-Xin |first3=Yi-Xiang |last3=Qiu |first4=W. H. Eugen |last4=Schwarz |first5=Shu-Guang |last5=Wang |date=2013 |title=On structure and bonding of lanthanoid trifluorides LnF<sub>3</sub> (Ln = La to Lu) |journal=Physical Chemistry Chemical Physics |volume=2013 |issue=15 |pages=7839–47 |doi=10.1039/C3CP50717C |pmid=23598823 |bibcode=2013PCCP...15.7839X |language=en}}</ref> dhe në fund gjashtë elemente të grupit kryesor ([[Taliumi]] deri te [[Radoni]]) plotësojnë periodën.<ref name=jensenlaw /><ref name="Pyykko">{{cite journal | title = Octacarbonyl Ion Complexes of Actinides [An(CO)8]+/− (An=Th, U) and the Role of f Orbitals in Metal–Ligand Bonding | first1= Chaoxian |last1=Chi |first2=Sudip |last2=Pan | first3= Jiaye |last3=Jin |first4=Luyan |last4=Meng | first5= Mingbiao |last5=Luo |first6=Lili |last6=Zhao |first7=Mingfei |last7=Zhou |first8=Gernot |last8=Frenking | journal = Chem. Eur. J. | year = 2019 | volume = 25 | issue = 50 | pages = 11772–11784 | doi = 10.1002/chem.201902625 | pmid= 31276242 | pmc= 6772027 | bibcode= 2019ChEuJ..2511772C |doi-access=free |language=en }}</ref> Duke filluar nga lutetiumi, orbitalet 4f bëjnë pjesë në bërthamë,<ref name=jensenlaw /><ref name=Cp3Ln /> ndërsa duke filluar nga taliumi, të tilla janë edhe orbitalet 5d.<ref name=jensenlaw /><ref name=KW /><ref>{{cite journal |last1=Singh |first1=Prabhakar P. |date=1994 |title=Relativistic effects in mercury: Atom, clusters, and bulk |url= |journal=Physical Review B |volume=49 |issue=7 |pages=4954–4958 |doi=10.1103/PhysRevB.49.4954 |pmid=10011429 |bibcode=1994PhRvB..49.4954S |language=en}}</ref> Rreshti i shtatë është analog me të gjashtin: plotësohet 7s ([[Franciumi]] dhe [[Radiumi]]), pastaj 5f (nga [[Aktiniumi]] deri te [[Nobeliumi]]), më pas 6d (nga [[Lawrenciumi]] deri te [[Coperniciumi]]) dhe, në fund, 7p (nga [[Nihoniumi]] deri te [[Oganesoni]]).<ref name=jensenlaw /> Duke filluar nga lawrenciumi, orbitalet 5f janë në bërthamë,<ref name=jensenlaw /> dhe ka të ngjarë që orbitalet 6d t’i bashkohen bërthamës duke filluar nga nihoniumi.<ref name=jensenlaw /><ref name=VI>{{cite journal |last1=Hu |first1=Shu-Xian |last2=Zou |first2=Wenli |date=23 September 2021 |title=Stable copernicium hexafluoride (CnF<sub>6</sub>) with an oxidation state of VI+ |journal=Physical Chemistry Chemical Physics |volume=2022 |issue=24 |pages=321–325 |doi=10.1039/D1CP04360A|pmid=34889909 |bibcode=2021PCCP...24..321H |language=en}}</ref>{{Efn|Përbërjet që do të përdornin orbitalet 6d të nihoniumit si orbitale valence janë studiuar teorikisht, por pritet që të gjitha të jenë tepër të paqëndrueshme për t’u vëzhguar.<ref name="Seth">{{cite journal |last1=Seth |first1=Michael |last2=Schwerdtfeger |first2=Peter |first3=Knut |last3=Fægri |date=1999 |title=The chemistry of superheavy elements. III. Theoretical studies on element 113 compounds |journal=Journal of Chemical Physics |volume=111 |issue=14 |pages=6422–6433 |doi=10.1063/1.480168 |bibcode=1999JChPh.111.6422S|s2cid=41854842 |doi-access=free |hdl=2292/5178 |hdl-access=free |language=en}}</ref>}} Përsëri, gjatë rrugës ka disa anomali:<ref name="Petrucci331">Petrucci et al., p. 331</ref> për shembull, si atome të vetme, as aktiniumi dhe as [[Toriumi]] nuk e plotësojnë në të vërtetë nënnështresën 5f, ndërsa lawrenciumi nuk e plotëson nënnështresën 6d; megjithatë, të gjitha këto nënnështresa mund të plotësohen në mjedise kimike.<ref>{{cite journal |last1=Kelley |first1=Morgan P. |last2=Deblonde |first2=Gauthier J.-P. |first3=Jing |last3=Su |first4=Corwin H. |last4=Booth |first5=Rebecca J. |last5=Abergel |first6=Enrique R. |last6=Batista |first7=Ping |last7=Yang |date=2018 |title=Bond Covalency and Oxidation State of Actinide Ions Complexed with Therapeutic Chelating Agent 3,4,3-LI(1,2-HOPO) |url= https://escholarship.org/uc/item/4tc1b0xz|journal=Inorganic Chemistry |volume=57 |issue=9 |pages=5352–5363 |doi=10.1021/acs.inorgchem.8b00345 |pmid=29624372 |osti=1458511 |language=en}}</ref><ref name="Johansson">{{cite journal|last1=Johansson |first1=B. |last2=Abuja |first2=R. |last3=Eriksson |first3=O. |last4=Wills |first4=J. M. |display-authors=3 |year=1995 |title=Anomalous fcc crystal structure of thorium metal. |journal=Physical Review Letters |volume=75 |issue=2 |pages=280–283 |doi=10.1103/PhysRevLett.75.280|pmid=10059654 |bibcode=1995PhRvL.75..280J|url=https://zenodo.org/record/1233903 |language=en}}</ref><ref name=XuPyykko>{{cite journal |last1=Xu |first1=Wen-Hua |last2=Pyykkö |first2=Pekka |date=8 June 2016 |url=http://pubs.rsc.org/-/content/articlehtml/2016/cp/c6cp02706g |title=Is the chemistry of lawrencium peculiar |journal=Phys. Chem. Chem. Phys. |volume=2016 |issue=18 |pages=17351–5 |doi=10.1039/c6cp02706g |pmid=27314425 |access-date=24 April 2017|bibcode=2016PCCP...1817351X |hdl=10138/224395 |s2cid=31224634 |hdl-access=free |language=en }}</ref> Për një kohë shumë të gjatë, rreshti i shtatë ishte i paplotë, pasi shumica e elementeve të tij nuk gjenden në natyrë. Elementet përtej uraniumit filluan të sintetizoheshin në laborator më 1940, kur u prodhua neptuniumi.<ref name="Scerri354" /> (Megjithatë, elementi i parë i zbuluar përmes sintezës dhe jo në natyrë ishte tekneciumi, më 1937.) Rreshti u plotësua me sintezën e [[Tenesini]]t më 2009.<ref name="117s">{{cite journal |last1=Oganessian |first1=Yu.Ts. |author-link1=Yuri Oganessian |last2=Abdullin |first2=F.Sh. |last3=Bailey |first3=P.D. |last4=Benker |first4=D.E. |last5=Bennett |first5=M.E. |last6=Dmitriev |first6=S.N. |last7=Ezold |first7=J.G. |last8=Hamilton |first8=J.H. |last9=Henderson |first9=R.A. |first10=M.G. |last10=Itkis |first11=Yuri V. |last11=Lobanov |first12=A.N. |last12=Mezentsev |first13=K. J. |last13=Moody |first14=S.L. |last14=Nelson |first15=A.N. |last15=Polyakov |first16=C.E. |last16=Porter |first17=A.V. |last17=Ramayya |first18=F.D. |last18=Riley |first19=J.B. |last19=Roberto |first20=M. A. |last20=Ryabinin |first21=K.P. |last21=Rykaczewski |first22=R.N. |last22=Sagaidak |first23=D.A. |last23=Shaughnessy |first24=I.V. |last24=Shirokovsky |first25=M.A. |last25=Stoyer |first26=V.G. |last26=Subbotin |first27=R. |last27=Sudowe |first28=A.M. |last28=Sukhov |first29=Yu.S. |last29=Tsyganov |first30=Vladimir K. |last30=Utyonkov |first31=A.A. |last31=Voinov |first32=G.K. |last32=Vostokin |first33=P.A. |last33=Wilk |display-authors=6 |title=Synthesis of a new element with atomic number {{Nowrap|''Z'' {{=}} 117}} |year=2010 |journal=Physical Review Letters |volume=104 |issue=14 |article-number=142502 |doi=10.1103/PhysRevLett.104.142502 |pmid=20481935 |bibcode=2010PhRvL.104n2502O |s2cid=3263480 |doi-access=free |language=en}}</ref> (elementi i fundit, oganesoni, ishte prodhuar tashmë në vitin 2002),<ref name="pp2002">{{cite journal|author=Oganessian, Yu. T.|display-authors=etal|title=Results from the first <sup>249</sup>Cf+<sup>48</sup>Ca experiment|url=https://www.jinr.ru/publish/Preprints/2002/287(D7-2002-287)e.pdf|journal=JINR Communication|date=2002|access-date=13 June 2009|archive-date=13 December 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20041213100709/https://www.jinr.ru/publish/Preprints/2002/287%28D7-2002-287%29e.pdf|language=en}}</ref> dhe elementeve të fundit të rreshtit të shtatë iu dhanë emra në vitin 2016.<ref name="IUPAC-20161130">{{cite news |author=<!--Not stated--> |title=IUPAC Announces the Names of the Elements 113, 115, 117, and 118 |url=https://iupac.org/iupac-announces-the-names-of-the-elements-113-115-117-and-118/ |date=30 November 2016 |work=IUPAC |access-date=1 December 2016 |archive-date=30 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130111959/https://iupac.org/iupac-announces-the-names-of-the-elements-113-115-117-and-118/ |url-status=live |language=en}}</ref> <div style="overflow-x:auto"> {| class="wikitable" style="margin:auto;" | 1<br />[[Hidrogjeni|H]] | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | 2<br />[[Heliumi|He]] | 2×1 = '''2''' elemente<br />1s 0f 0d 0p |- | 3<br />[[Litiumi|Li]] | 4<br />[[Beriliumi|Be]] | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | 5<br />[[Bori|B]] | 6<br />[[Karboni|C]] | 7<br />[[Azoti|N]] | 8<br />[[Oksigjeni|O]] | 9<br />[[Fluori|F]] | 10<br />[[Neoni|Ne]] | 2×(1+3) = '''8''' elemente<br />2s 0f 0d 2p |- | 11<br />[[Natriumi|Na]] | 12<br />[[Magneziumi|Mg]] | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | 13<br />[[Alumini|Al]] | 14<br />[[Silici|Si]] | 15<br />[[Fosfori|P]] | 16<br />[[Sulfuri|S]] | 17<br />[[Klori|Cl]] | 18<br />[[Argoni|Ar]] | 2×(1+3) = '''8''' elemente<br />3s 0f 0d 3p |- | 19<br />[[Kaliumi|K]] | 20<br />[[Kalciumi|Ca]] | | | | | | | | | | | | | | | 21<br />[[Skandiumi|Sc]] | 22<br />[[Titani|Ti]] | 23<br />[[Vanadiumi|V]] | 24<br />[[Kromi|Cr]] | 25<br />[[Mangani|Mn]] | 26<br />[[Hekuri|Fe]] | 27<br />[[Kobalti|Co]] | 28<br />[[Nikeli|Ni]] | 29<br />[[Bakri|Cu]] | 30<br />[[Zinku|Zn]] | 31<br />[[Galiumi|Ga]] | 32<br />[[Germaniumi|Ge]] | 33<br />[[Arseniku|As]] | 34<br />[[Seleni|Se]] | 35<br />[[Bromi|Br]] | 36<br />[[Kriptoni|Kr]] | 2×(1+3+5) = '''18''' elemente<br />4s 0f 3d 4p |- | 37<br />[[Rubidiumi|Rb]] | 38<br />[[Stronciumi|Sr]] | | | | | | | | | | | | | | | 39<br />[[Itriumi|Y]] | 40<br />[[Zirkoniumi|Zr]] | 41<br />[[Niobiumi|Nb]] | 42<br />[[Molibdeni|Mo]] | 43<br />[[Teknetiumi|Tc]] | 44<br />[[Rutheniumi|Ru]] | 45<br />[[Rodiumi|Rh]] | 46<br />[[Paladiumi|Pd]] | 47<br />[[Argjendi|Ag]] | 48<br />[[Kadmiumi|Cd]] | 49<br />[[Indiumi|In]] | 50<br />[[Kallaj|Sn]] | 51<br />[[Antimoni|Sb]] | 52<br />[[Teluri|Te]] | 53<br />[[Jodi|I]] | 54<br />[[Ksenoni|Xe]] | 2×(1+3+5) = '''18''' elemente<br />5s 0f 4d 5p |- | 55<br />[[Ceziumi|Cs]] | 56<br />[[Bariumi|Ba]] | 57<br />[[Lantani|La]] | 58<br />[[Keriumi|Ce]] | 59<br />[[Praseodimi|Pr]] | 60<br />[[Neodimi|Nd]] | 61<br />[[Prometiumi|Pm]] | 62<br />[[Samariumi|Sm]] | 63<br />[[Europi|Eu]] | 64<br />[[Gadolini|Gd]] | 65<br />[[Terbiumi|Tb]] | 66<br />[[Disprosiumi|Dy]] | 67<br />[[Holmiumi|Ho]] | 68<br />[[Erbiumi|Er]] | 69<br />[[Tuliumi|Tm]] | 70<br />[[Yterbiumi|Yb]] | 71<br />[[Lutetiumi|Lu]] | 72<br />[[Hafniumi|Hf]] | 73<br />[[Tantali|Ta]] | 74<br />[[Tungsteni|W]] | 75<br />[[Reniumi|Re]] | 76<br />[[Osmiumi|Os]] | 77<br />[[Iridiumi|Ir]] | 78<br />[[Platina|Pt]] | 79<br />[[Ari|Au]] | 80<br />[[Zhiva|Hg]] | 81<br />[[Taliumi|Tl]] | 82<br />[[Plumbi (element kimik)|Pb]] | 83<br />[[Bismuti|Bi]] | 84<br />[[Poloniumi|Po]] | 85<br />[[Astati|At]] | 86<br />[[Radoni|Rn]] | 2×(1+3+5+7) = '''32''' elemente<br />6s 4f 5d 6p |- | 87<br />[[Franciumi|Fr]] | 88<br />[[Radiumi|Ra]] | 89<br />[[Aktiniumi|Ac]] | 90<br />[[Toriumi|Th]] | 91<br />[[Protaktini|Pa]] | 92<br />[[Urani (element kimik)|U]] | 93<br />[[Neptuni (element kimik)|Np]] | 94<br />[[Plutoni (element kimik)|Pu]] | 95<br />[[Americi|Am]] | 96<br />[[Curiumi|Cm]] | 97<br />[[Berkeliumi|Bk]] | 98<br />[[Kaliforniumi|Cf]] | 99<br />[[Einsteiniumi|Es]] | 100<br />[[Fermiumi|Fm]] | 101<br />[[Mendeleviumi|Md]] | 102<br />[[Nobeliumi|No]] | 103<br />[[Lawrenciumi|Lr]] | 104<br />[[Rutherfordiumi|Rf]] | 105<br />[[Dubniumi|Db]] | 106<br />[[Seaborgiumi|Sg]] | 107<br />[[Bohriumi|Bh]] | 108<br />[[Hassiumi|Hs]] | 109<br />[[Meitneriumi|Mt]] | 110<br />[[Darmstadtiumi|Ds]] | 111<br />[[Roentgeniumi|Rg]] | 112<br />[[Coperniciumi|Cn]] | 113<br />[[Nihoniumi|Nh]] | 114<br />[[Fleroviumi|Fl]] | 115<br />[[Moskoviumi|Mc]] | 116<br />[[Livermoriumi|Lv]] | 117<br />[[Tenesini|Ts]] | 118<br />[[Oganesoni|Og]] | 2×(1+3+5+7) = '''32''' elemente<br />7s 5f 6d 7p |} </div> Kështu plotësohet tabela periodike moderne, me të shtatë rreshtat e mbushur plotësisht.<ref name="IUPAC-20161130" /><!--kur të zbulohen elementet e rreshtit të tetë, zëvendësojini këtu dhe shkruani: "Rreshti i tetë përfundon para kohe, pasi shterojnë elementet e zbuluara."--> === Tabela e konfigurimeve elektronike === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Tabela periodike (konfigurimet elektronike)|en|Periodic table (electron configurations)}}}} Tabela e mëposhtme tregon konfigurimin elektronik të një atomi neutral të secilit element në fazën e gaztë. Konfigurime të ndryshme mund të jenë të parapëlqyera në mjedise të ndryshme kimike.<ref name="Jorgensen" /> Elementet e grupit kryesor kanë konfigurime elektronike plotësisht të rregullta; elementet e tranzicionit dhe të tranzicionit të brendshëm shfaqin njëzet parregullsi, për shkak të konkurrencës së përmendur më sipër midis nënniveleve me energji të afërt. Për dhjetë elementet e fundit (109–118), mungojnë të dhënat eksperimentale<ref>{{cite journal |url=https://www.nist.gov/pml/periodic-table-elements |title=Periodic Table of the Elements |author=National Institute of Standards and Technology (NIST) |date=August 2019 |journal=NIST |access-date=2021-02-07 |archive-date=2021-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208182536/https://www.nist.gov/pml/periodic-table-elements |url-status=live |language=en }}</ref> dhe, për këtë arsye, janë paraqitur konfigurimet e llogaritura.<ref>{{cite journal |last1=Fricke |first1=B. |editor-last=Dunitz |editor-first=J. D. |year=1975 |journal=Structure and Bonding |volume=21 |pages=89–144 |title=Superheavy elements a prediction of their chemical and physical properties |publisher=Springer-Verlag |location=Berlin |doi=10.1007/BFb0116496 |isbn=978-3-540-07109-9 |language=en }}</ref> Nënnivelet e mbushura plotësisht janë ngjyrosur në gri. == Ndryshimet == === Periudha 1 === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Elementi i periudhës së parë|en|Period 1 element}}}} Megjithëse sot tabela periodike moderne është standarde, vendosja e elementeve të periudhës 1, hidrogjenit dhe heliumit, mbetet çështje e hapur dhe e diskutuar, ndaj mund të gjenden edhe variante të ndryshme.<ref name=KW /><ref name="Lemonick">{{Cite web |url=https://cen.acs.org/physical-chemistry/periodic-table/periodic-table-icon-chemists-still/97/i1 |title=The periodic table is an icon. But chemists still can't agree on how to arrange it |last=Lemonick |first=Sam |date=2019 |website=C&EN News |access-date=2020-12-16 |archive-date=2021-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128031450/https://cen.acs.org/physical-chemistry/periodic-table/periodic-table-icon-chemists-still/97/i1 |url-status=live |language=en}}</ref> Duke ndjekur përkatësisht konfigurimet elektronike s<sup>1</sup> dhe s<sup>2</sup>, hidrogjeni do të vendosej në grupin 1, ndërsa heliumi në grupin 2.<ref name="KW" /> Vendosja e hidrogjenit në grupin 1 është e zakonshme, por heliumi vendoset pothuajse gjithmonë në grupin 18, bashkë me gazrat fisnikë.<ref name="IUPAC-redbook" /> Debati lidhet me pikëpamjet e ndryshme rreth masës në të cilën vendosjen në tabelën periodike duhet ta përcaktojnë vetitë kimike ose ato elektronike.<ref name=Lemonick /> Ashtu si metalet e grupit 1, hidrogjeni ka një elektron në shtresën e tij më të jashtme<ref name="Gray12">Gray, f. 12</ref> dhe në reaksionet kimike zakonisht e humbet këtë elektron të vetëm.<ref name="Vlasov" /> Hidrogjeni ka disa veti kimike të ngjashme me metalet, pasi mund të zhvendosë disa metale nga [[kripërat]] e tyre.<ref name="Vlasov">{{Cite book |last1=Vlasov |first1=L. |last2=Trifonov |first2=D. |translator-last1=Sobolev |translator-first1=D. |date=1970 |title=107 Stories About Chemistry |publisher=Mir Publishers |pages=23–27 |isbn=978-0-8285-5067-3 |language=en}}</ref> Por në kushte standarde ai formon një gaz dyatomik jometalik, ndryshe nga metalet alkaline, të cilat janë metale të ngurta reaktive. Kjo, si edhe formimi i [[Hidruri|hidrideve]] nga hidrogjeni, në të cilat ai fiton një elektron, e afron atë me vetitë e [[Grupi i shtatëmbëdhjetë i elementeve kimike|halogjeneve]], të cilat bëjnë të njëjtën gjë<ref name=Vlasov /> (ndonëse hidrogjeni formon më rrallë H<sup>−</sup> sesa H<sup>+</sup>).<ref name="raynercanham">{{Cite book |last=Rayner-Canham |first=Geoffrey |date=2020 |title=The Periodic Table: Past, Present, Future |publisher=World Scientific |pages=53–70, 85–102 |isbn=978-981-12-1850-7 |language=en}}</ref> Për më tepër, dy halogjenet më të lehta, [[fluori]] dhe [[klori]], janë në gjendje të gaztë në kushte standarde, ashtu si hidrogjeni.<ref name="Vlasov" /> Disa veti të hidrogjenit nuk përputhen mirë me asnjërin grup: ai nuk është as oksidues i fuqishëm, as reduktues i fuqishëm dhe nuk reagon me ujin.<ref name=raynercanham /> Prandaj, hidrogjeni ka veti që përkojnë si me ato të metaleve alkaline, ashtu edhe me ato të halogjeneve, por nuk përputhet plotësisht me asnjërin grup; për këtë arsye, është e vështirë të vendoset në bazë të kimisë së tij.<ref name="Vlasov" /> Kështu, megjithëse vendosja e hidrogjenit në grupin 1 sipas strukturës elektronike është mbizotëruese, në disa renditje më të rralla hidrogjeni paraqitet në grupin 17,<ref>{{Cite book |last1=Clayden |first1=Jonathan |last2=Greeves |first2=Nick |last3=Warren |first3=Stuart |last4=Wothers |first4=Peter |year=2001 |title=Organic Chemistry |edition=1st |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-850346-0 |language=en}}</ref> në të dy grupet 1 dhe 17,<ref>{{Cite journal |last=Seaborg |first=G. |title=The chemical and radioactive properties of the heavy elements |journal=Chemical & Engineering News |year=1945 |volume=23 |issue=23 |pages=2190–93 |doi=10.1021/cen-v023n023.p2190 |language=en}}</ref><ref name="Kaesz" /> ose veçmas, jashtë të gjitha grupeve.<ref name="Kaesz">{{Cite journal |last1=Kaesz |first1=Herb |last2=Atkins |first2=Peter |date=2009 |title=A Central Position for Hydrogen in the Periodic Table |journal=Chemistry International |volume=25 |issue=6 |page=14 |doi=10.1515/ci.2003.25.6.14 |doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="GE">Greenwood & Earnshaw, throughout the book</ref><ref name="KW" /> Megjithatë, këtë mundësi të fundit e ka kritikuar kimisti dhe filozofi i shkencës {{ill|Eric Scerri|en|Eric Scerri}}, me argumentin se ajo duket sikur nënkupton që hidrogjeni qëndron krejtësisht jashtë ligjit periodik, ndryshe nga të gjithë elementet e tjerë.<ref>{{Cite journal |last1=Scerri |first1=Eric |date=2004 |title=The Placement of Hydrogen in the Periodic Table |journal=Chemistry International |volume=26 |issue=3 |pages=21–22 |doi=10.1515/ci.2004.26.3.21 |language=en}}</ref> Heliumi është elementi i vetëm që zakonisht zë në tabelën periodike një pozicion që nuk përputhet me strukturën e tij elektronike. Ai ka dy elektrone në shtresën e jashtme, ndërsa gazrat e tjerë fisnikë kanë tetë; gjithashtu, është element i bllokut s, ndërsa të gjithë gazrat e tjerë fisnikë janë elemente të bllokut p. Megjithatë, në kushte standarde ai është joreaktiv dhe ka shtresën e jashtme të plotë: këto veti përputhen me gazrat fisnikë të grupit 18, por jo aspak me metalet alkaline të tokave të grupit 2, të cilat janë reaktive. Për këto arsye, heliumi vendoset pothuajse gjithmonë në grupin 18,<ref name="IUPAC-redbook" /> me të cilin përputhen më së miri vetitë e tij;<ref name="KW" /> një propozim për ta zhvendosur heliumin në grupin 2 u hodh poshtë nga IUPAC në vitin 1988 për këto arsye.<ref name=Fluck /> Megjithatë, edhe sot heliumi vendoset herë pas here në grupin 2,<ref name=shattered>{{Cite book |last1=Thyssen |first1=Pieter |last2=Ceulemans |first2=Arnout |date=2017 |title=Shattered Symmetry: Group Theory from the Eightfold Way to the Periodic Table |publisher=Oxford University Press |pages=336, 360–381 |isbn=978-0-19-061139-2 |language=en}}</ref> dhe disa nga vetitë e tij fizike e kimike janë më afër atyre të elementeve të grupit 2, çka mbështet vendosjen e tij sipas strukturës elektronike.<ref name="Gray12" /><ref name="KW">{{Cite book |last1=Keeler |first1=James |last2=Wothers |first2=Peter |date=2014 |title=Chemical Structure and Reactivity |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |pages=257–260 |isbn=978-0-19-960413-5 |language=en}}</ref> Heliumi i ngurtë kristalizohet në një strukturë gjashtëkëndore të paketimit të ngjeshur, e ngjashme me atë të beriliumit dhe magnezit të grupit 2, por jo me atë të gazrave të tjerë fisnikë të grupit 18.<ref name=Kurushkin>{{Cite journal |last1=Kurushkin |first1=Mikhail |date=2020 |title=Helium's placement in the Periodic Table from a crystal structure viewpoint |url=https://www.researchgate.net/publication/342152661 |journal=IUCrJ |volume=7 |issue=4 |pages=577–578 |doi=10.1107/S2052252520007769 |pmid=32695406 |pmc=7340260 |access-date=2020-06-19 |doi-access=free |bibcode=2020IUCrJ...7..577K |archive-date=2021-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019202250/https://www.researchgate.net/publication/342152661_Helium%27s_placement_in_the_Periodic_Table_from_a_crystal_structure_viewpoint |url-status=live |language=en}}</ref> Zhvillimet e fundit teorike në kiminë e gazrave fisnikë, sipas të cilave heliumi pritet të jetë pak më pak inert se neoni dhe të formojë (HeO)(LiF)<sub>2</sub>, me strukturë të ngjashme me përbërjen përkatëse të beriliumit (por pa një analog të pritshëm të neonit), kanë bërë që më shumë kimistë të mbështesin vendosjen e heliumit në grupin 2. Kjo lidhet me argumentin elektronik: neonin e bën më inert shtresa p e mbushur, nga e cila heliumi nuk ka efekt të ngjashëm. Megjithatë, në praktikë ka pak gjasa që molekulat që përmbajnë helium të jenë të qëndrueshme jashtë kushteve me temperatura skajshmërisht të ulëta (rreth 10&nbsp;[[Kelvini|K]]).<ref name="PTSS" /><ref name=grochala>{{Cite journal |last1=Grochala |first1=Wojciech |date=2017-11-01 |title=On the position of helium and neon in the Periodic Table of Elements |journal=Foundations of Chemistry |volume=20 |pages=191–207 |issue=2018 |doi=10.1007/s10698-017-9302-7 |doi-access=free |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bent Weberg |first1=Libby |date=2019-01-18 |title="The" periodic table |url=https://cen.acs.org/articles/97/i3/Reactions.html |journal=Chemical & Engineering News |volume=97 |issue=3 |access-date=2020-03-27 |archive-date=2020-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201200009/https://cen.acs.org/articles/97/i3/Reactions.html |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Grandinetti |first1=Felice |date=2013-04-23 |title=Neon behind the signs |journal=Nature Chemistry |volume=5 |issue=2013 |page=438 |doi=10.1038/nchem.1631 |pmid=23609097 |bibcode=2013NatCh...5..438G |doi-access=free |language=en}}</ref> Për të mbështetur zhvendosjen e heliumit në grupin 2 është përmendur edhe anomalia e rreshtit të parë në tabelën periodike.<ref name="PTSS" /> Ajo shfaqet sepse orbitalja e parë e çdo lloji është jashtëzakonisht e vogël: ndryshe nga orbitalet analoge të rreshtave më të lartë, ajo nuk përjeton shtytje ndërmjet elektroneve nga një orbitale më e vogël e të njëjtit lloj. Për këtë arsye, atomet e elementeve të rreshtit të parë në secilin bllok janë jashtëzakonisht të vegjël, dhe elemente të tillë priren të shfaqin lloje karakteristike anomalish për grupin e tyre. Disa kimistë që mbështesin rivendosjen e heliumit kanë vënë në dukje se heliumi shfaq anomali të ngjashme kur vendoset në grupin 2, por jo kur vendoset në grupin 18; nga ana tjetër, neoni, i cili do të ishte elementi i parë i grupit 18 nëse heliumi hiqej prej aty, shfaq anomali të ngjashme.<ref name="PTSS" /> Më pas argumentohet se marrëdhënia mes heliumit dhe beriliumit i ngjan asaj mes hidrogjenit dhe litiumit, një vendosje që pranohet shumë më gjerësisht.<ref name=grochala /> Për shembull, për shkak të këtij prirjeje në përmasat e orbitaleve, në grupet 1 dhe 13–17 vërehet një ndryshim i madh në rrezet atomike mes dy elementeve të para të secilit grup: ai gjendet mes neonit dhe argonit, si edhe mes heliumit dhe beriliumit, por jo mes heliumit dhe neonit. Kjo ndikon në mënyrë të ngjashme edhe në pikat e vlimit dhe tretshmërinë në ujë të gazrave fisnikë: heliumi është shumë afër neonit dhe ndryshimi i madh karakteristik mes dy elementeve të para të një grupi shfaqet vetëm mes neonit dhe argonit. Zhvendosja e heliumit në grupin 2 e bën këtë prirje të qëndrueshme edhe në grupet 2 dhe 18, duke e bërë heliumin elementin e parë të grupit 2 dhe neonin elementin e parë të grupit 18; të dy shfaqin vetitë karakteristike të elementit të parë kainosimetrik të një grupi.<ref name=SB23 /><ref>Siekierski and Burgess, f. 128</ref> Megjithatë, heliumi mbetet pothuajse gjithmonë në grupin 18 për shkak të inertësisë së tij të skajshme.<ref>{{Cite book |title=Modeling Marvels: Computational Anticipation of Novel Molecules |url=https://books.google.com/books?id=IoFzgBSSCwEC |publisher=Springer Science & Business Media |date=2008-12-05 |isbn=978-1-4020-6973-4 |first=Errol G. |last=Lewars |pages=69–71 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160519021952/https://books.google.com/books?id=IoFzgBSSCwEC |archive-date=2016-05-19 |language=en}}</ref> Gjithashtu, rrallë mund të hasen tabela ku hidrogjeni dhe heliumi vendosen të dy veçmas, jashtë të gjitha grupeve.<ref name=GE /><ref name=KW /><ref name=jensenlaw /> === Grupi 3 === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Elementi i grupit 3|en|Group 3 element#Composition}}}} [[Skeda:Yes check.svg|15px|Kontroll i saktë]] '''Grupi 3: Sc, Y, Lu, Lr''' — paraqitje e saktë e grupit 3 [[Skeda:X mark.svg|15px|Shenjë e pasaktë]] '''Grupi 3: Sc, Y, La, Ac''' — paraqitje e pasaktë e grupit 3 Në shumë tabela periodike, blloku f zhvendoset një element djathtas, kështu që lantani dhe aktini bëhen elemente të bllokut d në grupin 3, ndërsa Ce–Lu dhe Th–Lr formojnë bllokun f. Kështu, blloku d ndahet në dy pjesë shumë të pabarabarta. Kjo është mbetje e matjeve të hershme të pasakta të konfigurimeve elektronike; matjet moderne përputhen më shumë me formën ku luteciumi dhe laurenci vendosen në grupin 3, ndërsa La–Yb dhe Ac–No përbëjnë bllokun f.<ref name="Jensen1982" /><ref name="wulfsberg53" /> Shtresa 4f mbushet plotësisht te iterbiumi, dhe për këtë arsye {{ill|Lev Landau|en|Lev Landau}} dhe {{ill|Evgeny Lifshitz|en|Evgeny Lifshitz}} e konsideruan të pasaktë klasifikimin e luteciumit si element të bllokut f në vitin 1948.<ref name="Landau" /> Ata nuk ndërmorën ende hapin për ta hequr edhe lantanin nga blloku d, por {{ill|Jun Kondō|en|Jun Kondō}} kuptoi më 1963 se [[superpërcjellshmëria]] e lantanit në temperatura të ulëta nënkuptonte veprimtarinë e shtresës së tij 4f.<ref name="Kondo" /> Më 1965, David C. Hamilton e lidhi këtë vëzhgim me vendin e lantanit në tabelën periodike dhe argumentoi se blloku f duhej të përbëhej nga elementet La–Yb dhe Ac–No.<ref name="Hamilton" /> Që atëherë, dëshmi fizike, kimike dhe elektronike e kanë mbështetur këtë caktim.<ref name="Jensen1982" /><ref name="Fluck" /><ref name="wulfsberg53" /> Çështja u vu gjerësisht në vëmendje nga {{ill|William B. Jensen|en|William B. Jensen}} më 1982,<ref name="Jensen1982" /> dhe ricaktimi i luteciumit e laurencit në grupin 3 u mbështet nga raportet e IUPAC-ut të viteve 1988 (kur u rekomandua numërtimi i grupeve 1–18)<ref name="Fluck" /> dhe 2021.<ref name="2021IUPAC" /> Megjithatë, ky dallim vazhdon të ekzistojë, sepse shumica e autorëve të teksteve shkollore nuk janë në dijeni të çështjes.<ref name="Jensen1982" /> Ndonjëherë haset edhe një formë e tretë, në të cilën hapësirat poshtë itriumit në grupin 3 lihen bosh, si në tabelën e paraqitur në faqen e internetit të IUPAC-ut,<ref name="IUPAC-redbook" /> por kjo krijon mospërputhje me mekanikën kuantike, duke e bërë bllokun f të gjerë 15 elemente (La–Lu dhe Ac–Lr), ndonëse në një nënshtresë f mund të vendosen vetëm 14 elektrone.<ref name="2021IUPAC" /> Për më tepër, në literaturë ka njëfarë paqartësie se cilët elemente nënkuptohen në grupin 3.<ref name="2021IUPAC" /><ref name="Thyssen" /><ref name="JWP">{{cite journal |author=Barber, Robert C. |author2=Karol, Paul J |author3=Nakahara, Hiromichi |author4=Vardaci, Emanuele |author5=Vogt, Erich W. |title=Discovery of the elements with atomic numbers greater than or equal to 113 (IUPAC Technical Report) |doi=10.1351/PAC-REP-10-05-01 |journal=Pure Appl. Chem. |date=2011 |volume=83 |issue=7 |page=1485 |doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="Karol">{{cite journal |last1=Karol |first1=Paul J. |last2=Barber |first2=Robert C. |last3=Sherrill |first3=Bradley M. |last4=Vardaci |first4=Emanuele |last5=Yamazaki |first5=Toshimitsu |date=22 December 2015 |title=Discovery of the elements with atomic numbers Z = 113, 115 and 117 (IUPAC Technical Report) |journal=Pure Appl. Chem. |volume=88 |issue=1–2 |pages=139–153 |doi=10.1515/pac-2015-0502 |doi-access=free |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Pyykkö |first1=Pekka |date=2019 |title=An essay on periodic tables |url=http://www.chem.helsinki.fi/~pyykko/pekka/No330b.pdf |journal=Pure and Applied Chemistry |volume=91 |issue=12 |pages=1959–1967 |doi=10.1515/pac-2019-0801 |s2cid=203944816 |access-date=2022-11-27 |language=en}}</ref> Raporti i IUPAC-ut i vitit 2021 vuri në dukje se blloqet f me 15 elemente mbështeten nga disa studiues të një dege të specializuar të {{ill|Mekanika kuantike relativiste|en|relativistic quantum mechanics}}, e cila përqendrohet te vetitë e {{ill|Elementet super të rënda|en|superheavy element|lt=elementeve super të rënda}}; megjithatë, sipas mendimit të projektit, shqetësime të tilla të varura nga fusha e interesit nuk duhej të ndikonin në mënyrën e paraqitjes së tabelës periodike për “komunitetin e përgjithshëm kimik dhe shkencor”.<ref name="2021IUPAC" /> Autorë të tjerë që merren me elementet super të rënda sqaruan më pas se “hyrja e 15-të e bllokut f përfaqëson vendin e parë të bllokut d, i cili lihet bosh për të treguar vendin e ndërfutjeve të bllokut f”; kjo do të nënkuptonte se edhe në këtë formë luteciumi dhe laurenci (hyrjet e 15-ta në fjalë) mbeten elemente të bllokut d në grupin 3.<ref name="smits" /> Në të vërtetë, kur botimet e IUPAC-ut e zgjerojnë tabelën në 32 kolona, kjo bëhet e qartë dhe luteciumi e laurenci vendosen poshtë itriumit në grupin 3.<ref>{{cite journal |last1=Leigh |first1=G. Jeffrey |date=2009 |title=Periodic Tables and IUPAC |url=https://publications.iupac.org/ci/2009/3101/1_leigh.html |journal=Chemistry International |volume=31 |issue=1 |pages=4–6 |doi=10.1515/ci.2009.31.1.4 |access-date=2024-01-08 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |editor-last=Leigh |editor-first=G. Jeffrey |date=1990 |title=Nomenclature of inorganic chemistry: recommendations 1990 |url=https://archive.org/details/nomenclatureofin0000unse/page/282/mode/2up |publisher=Blackwell Scientific Publications |page=283 |isbn=0-632-02319-8 |language=en}}</ref> Në literaturë mund të gjenden disa argumente në favor të Sc–Y–La–Ac,<ref>{{cite journal |last1=Vernon |first1=R |date=2021 |title=The location and composition of Group 3 of the periodic table |journal=Foundations of Chemistry |volume=23 |issue=2 |pages=155–197 |doi=10.1007/s10698-020-09384-2 |s2cid=254501533 |doi-access=free |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cotton |first1=SA |last2=Raithby |first2=BR |last3=Shield |first3=A |date=2022 |title=A comparison of the structural chemistry of scandium, yttrium, lanthanum and lutetium: A contribution to the group 3 debate |journal=Coordination Chemistry Reviews |volume=455 |article-number=214366 |doi=10.1016/j.ccr.2021.214366 |s2cid=245712597 |url=https://purehost.bath.ac.uk/ws/files/227604162/CCR_SC_Y_Ln_Manuscript_accepted_131221.pdf |language=en}}</ref> por këto argumente janë kundërshtuar si logjikisht të paqëndrueshme.<ref name="Jensen-2015" /><ref name="Scerri2009" /><ref name="Chemey" /> Për shembull, është argumentuar se lantani dhe aktini nuk mund të jenë elemente të bllokut f, sepse si atome të veçuara në fazën e gaztë, ata nuk kanë nisur t’i mbushin nën&shy;shtresat f.<ref name="Lavelle">{{cite journal |last1=Lavelle |first1=Laurence |date=2008 |title=Lanthanum (La) and Actinium (Ac) Should Remain in the d-block |journal=Journal of Chemical Education |volume=85 |issue=11 |pages=1482–1483 |doi=10.1021/ed085p1482 |bibcode=2008JChEd..85.1482L |doi-access=free |language=en}}</ref> Por e njëjta gjë vlen për toriumin, i cili nuk vihet kurrë në dyshim si element i bllokut f,<ref name="2021IUPAC" /><ref name="Jensen1982" /> dhe ky argument lë pas dore problemin në skajin tjetër: shtresat f përfundojnë së mbushuri te iterbiumi dhe nobeliumi, çka përputhet me formën Sc–Y–Lu–Lr, dhe jo te luteciumi e laurenci, siç do të ndodhte në formën Sc–Y–La–Ac.<ref name="johnson">{{cite book |last=Johnson |first=David |date=1984 |title=The Periodic Law |url=https://www.rsc.org/images/23_The_Periodic_Law_tcm18-30005.pdf |publisher=The Royal Society of Chemistry |isbn=0-85186-428-7 |language=en}}</ref> Jo vetëm që konfigurime të tilla të jashtëzakonshme janë pakicë,<ref name="johnson" /> por ato gjithsesi nuk janë konsideruar kurrë të rëndësishme për vendosjen e elementeve të tjera në tabelën periodike: në atomet e gazta, shtresat d e përfundojnë mbushjen te bakri, paladiumi dhe ari, por kimistët e pranojnë gjerësisht se këto konfigurime janë të jashtëzakonshme dhe se blloku d, sipas rregullit të Madelungut, përfundon në të vërtetë te zinku, kadmiumi dhe zhiva.<ref name="Thyssen" /> Fakti i rëndësishëm për vendosjen<ref name="Jensen2009" /><ref name="JensenLr" /> është se lantani dhe aktini (si toriumi) kanë orbitale f valencore që mund të zihen në mjedise kimike, ndërsa luteciumi dhe laurenci nuk i kanë:<ref name="jensenlaw" /><ref name="Wittig">{{cite book |last=Wittig |first=Jörg |editor=H. J. Queisser |date=1973 |title=Festkörper Probleme: Plenary Lectures of the Divisions Semiconductor Physics, Surface Physics, Low Temperature Physics, High Polymers, Thermodynamics and Statistical Mechanics, of the German Physical Society, Münster, March 19–24, 1973 |chapter=The pressure variable in solid state physics: What about 4f-band superconductors? |series=Advances in Solid State Physics |volume=13 |location=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer |pages=375–396 |isbn=978-3-528-08019-8 |doi=10.1007/BFb0108579 |language=en}}</ref><ref name="XuPyykko" /> shtresat e tyre f ndodhen në bërthamë dhe nuk mund të përdoren në reaksione kimike.<ref name="Cp3Ln" /><ref name="wulfsberg26" /> Kështu, marrëdhënia mes itriumit dhe lantanit është vetëm një marrëdhënie dytësore mes elementeve me të njëjtin numër elektronesh valencore, por me lloje të ndryshme orbitalesh valencore, si ajo mes kromit dhe uraniumit; ndërsa marrëdhënia mes itriumit dhe luteciumit është parësore, pasi këto ndajnë si numrin e elektroneve valencore, ashtu edhe llojin e orbitales valencore.<ref name="jensenlaw" /> == Trendet periodike == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Trendet periodike|en|Periodic trends}}}} Meqë reaksionet kimike përfshijnë elektronet e valencës,<ref name="cartoon" /> elementet me konfigurime elektronike të ngjashme në shtresën e jashtme mund të pritet të reagojnë në mënyrë të ngjashme dhe të formojnë përbërje me përpjesëtime të ngjashme elementesh.<ref name="Greenwood27" /> Elementet e tilla vendosen në të njëjtin grup, ndaj, kur zbritet përgjatë një grupi, priren të vërehen ngjashmëri dhe prirje të qarta në sjelljen kimike.<ref>{{cite book |last=Messler|first=R. W.|title=The essence of materials for engineers|year=2010|publisher=Jones & Bartlett Publishers|location=Sudbury, MA|isbn=978-0-7637-7833-0|page=32|language=en}}</ref> Meqë konfigurime analoge përsëriten në intervale të rregullta, vetitë e elementeve shfaqin përsëritje periodike; prej këtej vijnë emri i tabelës periodike dhe ligji periodik. Këto përsëritje periodike u vunë re shumë kohë përpara se të zhvillohej teoria themelore që i shpjegon.<ref name="Myers">{{cite book |last=Myers|first=R.|title=The basics of chemistry|url=https://archive.org/details/basicschemistry00myer_641|url-access=limited|year=2003|pages=[https://archive.org/details/basicschemistry00myer_641/page/n74 61]–67|publisher=Greenwood Publishing Group|location=Westport, CT|isbn=978-0-313-31664-7|language=en}}</ref><ref name="chang2">{{cite book|last=Chang|first=R.|title=Chemistry|url=https://archive.org/details/riimchemistry00chan/page/289|url-access=registration|year=2002|publisher=McGraw-Hill|location=New York|edition=7|isbn=978-0-07-112072-2|pages=[https://archive.org/details/riimchemistry00chan/page/289 289–310, 340–42]|language=en}}</ref> === Rrezja atomike === Historikisht, madhësia fizike e atomeve nuk njihej deri në fillim të shekullit XX. Vlerësimi i parë i llogaritur i rrezes atomike të hidrogjenit u botua nga fizikani [[Arthur Erich Haas]] në vitin 1910 dhe ishte brenda një rendi madhësie (me faktor 10) nga vlera e pranuar, ajo e {{ill|Rrezja e Bohrit|en|Bohr radius}} (~0,529 Å). Në modelin e tij, Haas përdori një konfigurim me një elektron, të bazuar në modelin atomik klasik të propozuar nga [[Joseph John Thomson]] në vitin 1904, i njohur shpesh si modeli i pudingut me kumbulla.<ref>Haas, Arthur Erich (1884–1941), “Über die elektrodynamische Bedeutung des Planckschen Strahlungsgesetzes und über eine neue Bestimmung des elektrischen Elementarquantums und der Dimension des Wasserstoffatoms”, ''Sitzungsberichte der kaiserlichen Akademie der Wissenschaften in Wien'', 2a, vëll. 119, f. 119–144 (1910). Haas AE, ''Die Entwicklungsgeschichte des Satzes von der Erhaltung der Kraft'', tezë habilitimi, Vjenë, 1909. Hermann, A., ''Arthur Erich Haas, Der erste Quantenansatz für das Atom'', Shtutgart, 1965 [përmban një ribotim]. (Në gjermanisht.)</ref> [[Rrezja atomike|Rrezet atomike]] (madhësia e atomeve) varen nga madhësia e orbitaleve të tyre më të jashtme.<ref name="SB23">Siekierski and Burgess, f. 23–26</ref> Në përgjithësi, ato zvogëlohen nga e majta në të djathtë përgjatë elementeve të grupit kryesor, sepse ngarkesa bërthamore rritet, ndërsa elektronet e jashtme mbeten në të njëjtën shtresë. Kurse duke zbritur poshtë në një kolonë, rrezet zakonisht rriten, pasi elektronet më të jashtme ndodhen në shtresa më të larta dhe, për rrjedhojë, më larg bërthamës.<ref name="cartoon" /><ref name="chemguidear">{{cite web |url=https://www.chemguide.co.uk/atoms/properties/atradius.html |title=Atomic and Ionic Radius |last=Clark |first=Jim |date=2012 |website=Chemguide |access-date=2021-03-30 |archive-date=2020-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114002613/https://www.chemguide.co.uk/atoms/properties/atradius.html |url-status=live |language=en}}</ref> Rreshti i parë i secilit bllok është jashtëzakonisht i vogël për shkak të një efekti të quajtur {{ill|Kainosimetria|en|Kainosymmetry}} ose zmbrapsja primogjenike:<ref>{{cite journal |last1=Cao |first1=Chang-Su |last2=Hu |first2=Han-Shi |last3=Li |first3=Jun |last4=Schwarz |first4=W. H. Eugen |date=2019 |title=Physical origin of chemical periodicities in the system of elements |journal=Pure and Applied Chemistry |volume=91 |issue=12 |pages=1969–1999 |doi=10.1515/pac-2019-0901 |s2cid=208868546 |doi-access=free |language=en}}</ref> nënshtresat 1s, 2p, 3d dhe 4f nuk kanë analoge të brendshme. Për shembull, orbitalet 2p nuk përjetojnë zmbrapsje të fortë nga orbitalet 1s dhe 2s, të cilat kanë shpërndarje këndore të ngarkesës mjaft të ndryshme, prandaj nuk bëhen shumë të mëdha; ndërsa orbitalet 3p përjetojnë zmbrapsje të fortë nga orbitalet 2p, që kanë shpërndarje këndore të ngjashme të ngarkesës. Si rrjedhojë, nënshtresat më të larta s, p, d dhe f përjetojnë zmbrapsje të fortë nga analoget e tyre të brendshme, të cilat kanë afërsisht të njëjtën shpërndarje këndore të ngarkesës, dhe duhet të zgjerohen për ta shmangur atë. Kjo sjell dallime të rëndësishme midis elementeve të vogla 2p, që priren të formojnë [[lidhje të shumëfishta]], dhe elementeve më të mëdha 3p dhe atyre p më të larta, që nuk priren ta bëjnë këtë.<ref name="SB23" /> Anomali të ngjashme shfaqen te elementet 1s, 2p, 3d, 4f dhe te elementet hipotetike 5&nbsp;g:<ref name="Kaupp">{{cite journal |last=Kaupp |first=Martin |date=2006-12-01 |title=The role of radial nodes of atomic orbitals for chemical bonding and the periodic table |journal=Journal of Computational Chemistry |volume=28 |issue=1 |pages=320–25 |doi=10.1002/jcc.20522 |pmid=17143872 |s2cid=12677737 |doi-access=free |language=en}}</ref> shkalla e kësaj anomalie të rreshtit të parë është më e lartë në bllokun s, e moderuar në bllokun p dhe më pak e theksuar në blloqet d dhe f.<ref name="PTSS2" /> Te elementet e tranzicionit, një shtresë e brendshme është duke u mbushur, por madhësia e atomit përcaktohet ende nga elektronet e jashtme. Rritja e ngarkesës bërthamore përgjatë serisë dhe rritja e numrit të elektroneve të brendshme që bëjnë ekranimin e kompensojnë pjesërisht njëra-tjetrën, prandaj zvogëlimi i rrezes është më i vogël.<ref name="chemguidear" /> Atomet 4p dhe 5d, që vijnë menjëherë pas futjes për herë të parë të llojeve të reja të serive të tranzicionit, janë më të vogla nga sa do të pritej,<ref name="Greenwood29">Greenwood and Earnshaw, f. 29</ref> sepse nënshtresat e shtuara 3d dhe 4f të bërthamës sigurojnë vetëm ekranim jo të plotë të ngarkesës bërthamore për elektronet e jashtme. Për shembull, atomet e galiumit janë pak më të vogla se ato të aluminit.<ref name="SB23" /> Së bashku me kainosimetrinë, kjo krijon një dallim çift-tek midis periodave (përveç bllokut s){{efn|Vetitë e elementeve të bllokut p ndikojnë gjithsesi te elementet e bllokut s që vijnë më pas. Shtresa 3s e natriumit ndodhet mbi një bërthamë 2p kainosimetrike, ndërsa shtresa 4s e kaliumit ndodhet mbi bërthamën 3p shumë më të madhe. Prandaj, megjithëse pritej që atomet e kaliumit të ishin më të mëdha se ato të natriumit, dallimi në madhësi është më i madh se zakonisht.<ref name=SB23 />}} që njihet nganjëherë si periodicitet dytësor: elementet në periodat çift kanë rreze atomike më të vogla dhe priren të humbasin më pak elektrone, ndërsa elementet në periodat tek (përveç të parës) shfaqin prirjen e kundërt. Kështu, për shembull, shumë veti në bllokun p shfaqin një prirje zigzag, në vend të një ndryshimi të njëtrajtshëm përgjatë grupit. Për shembull, fosfori dhe antimoni, në perioda tek të grupit 15, arrijnë lehtësisht gjendjen e oksidimit +5, ndërsa azoti, arseniku dhe bismuti, në perioda çift, priren të qëndrojnë në +3.<ref name="PTSS2" /><ref>{{cite journal |last1=Imyanitov |first1=Naum S. |date=2018 |title=Is the periodic table appears doubled? Two variants of division of elements into two subsets. Internal and secondary periodicity |journal=Foundations of Chemistry |volume=21 |issue= |pages=255–284 |doi=10.1007/s10698-018-9321-z |s2cid=254514910 |language=en}}</ref> Një situatë e ngjashme vërehet te blloku d: atomet nga luteciumi deri te volframi janë pak më të vogla se, përkatësisht, atomet nga itriumi deri te molibdeni.<ref>{{cite journal |last1=Chistyakov |first1=V. M. |date=1968 |title=Biron's Secondary Periodicity of the Side d-subgroups of Mendeleev's Short Table |url=https://archive.org/details/sim_russian-journal-of-general-chemistry_1968-02_38_2/page/212/mode/2up |journal=Journal of General Chemistry of the USSR |volume=38 |issue=2 |pages=213–214 |access-date=2024-01-06 |language=en}}</ref><ref name="Calc1">{{cite journal|author1=P. Pyykkö|author2=M. Atsumi|year=2009|title=Molecular Single-Bond Covalent Radii for Elements 1-118|journal=Chemistry: A European Journal|volume=15|issue=1|pages=186–197|doi=10.1002/chem.200800987|pmid=19058281 |bibcode=2009ChEuJ..15..186P |language=en}}</ref> [[Skeda:Pouring liquid mercury bionerd.jpg|thumb|right|Zhivë e lëngshme. Gjendja e saj e lëngshme në kushte standarde vjen si pasojë e efekteve relativiste.<ref name=PekkaPyykko />]] Atomet e taliumit dhe të plumbit kanë afërsisht të njëjtën madhësi si atomet e indiumit dhe kallajit, përkatësisht, por nga bismuti deri te radoni, atomet 6p janë më të mëdha se atomet përkatëse 5p. Kjo ndodh sepse, kur bërthamat atomike ngarkohen shumë, teoria speciale e relativitetit bëhet e nevojshme për të vlerësuar efektin e bërthamës mbi renë elektronike. Këto {{ill|Kimia kuantike relativiste|en|Relativistic quantum chemistry|lt=efekte relativiste}} bëjnë që elementet e rënda të kenë gjithnjë e më shumë veti të ndryshme nga homologët e tyre më të lehtë në tabelën periodike. {{ill|Ndërveprimi spin–orbit|en|Spin–orbit interaction}} ndan nënnivelin p: një orbital p stabilizohet dhe tkurret në mënyrë relativiste (ai mbushet te taliumi dhe plumbi), ndërsa dy orbitalet e tjera (që mbushen nga bismuti deri te radoni) destabilizohen dhe zgjerohen në mënyrë relativiste.<ref name=SB23 /> Efektet relativiste shpjegojnë gjithashtu pse [[ari]] ka ngjyrë të artë dhe pse [[Zhiva]] është e lëngshme në temperaturë dhome.<ref name="PekkaPyykko">{{cite journal |doi=10.1021/ar50140a002 |title=Relativity and the periodic system of elements |year=1979 |last1=Pyykkö |first1=Pekka |last2=Desclaux |first2=Jean Paul |journal=Accounts of Chemical Research |volume=12 |issue=8 |page=276 |bibcode=1979AcChR..12..276P |language=en}}</ref><ref name="Norrby">{{cite journal |doi=10.1021/ed068p110 |title=Why is mercury liquid? Or, why do relativistic effects not get into chemistry textbooks? |year=1991 |last1=Norrby |first1=Lars J. |journal=Journal of Chemical Education |volume=68 |issue=2 |page=110 |bibcode=1991JChEd..68..110N |language=en}}</ref> Mendohet se këto efekte do të bëhen shumë të forta në periudhën e shtatë të vonë, duke çuar potencialisht në shembjen e periodicitetit.<ref name=actrev /> Konfigurimet elektronike njihen qartë vetëm deri te elementi 108 ([[Hassiumi]]), ndërsa kimia eksperimentale përtej elementit 108 është studiuar vetëm për elementet 112 ([[Coperniciumi]]) deri te 115 ([[Moskoviumi]]); prandaj karakterizimi kimik i elementeve më të rënda mbetet temë e kërkimeve të tanishme.<ref name="Schändel 2003 277">{{cite book|title=The Chemistry of Superheavy Elements|last=Schädel|first=M.|year=2003|publisher=Kluwer Academic Publishers|location=Dordrecht|isbn=978-1-4020-1250-1|page=277|language=en}}</ref><ref name=moscovium>{{cite journal |last1=Yakushev |last2=Khuyagbaatar |first3=Ch. E. |last3=Düllmann |first4=M. |last4=Block |first5=R. A. |last5=Cantemir |first6=D. M. |last6=Cox |first7=D. |last7=Dietzel |first8=F. |last8=Giacoppo |first9=Y. |last9=Hrabar |first10=M. |last10=Iliaš |first11=E. |last11=Jäger |first12=J. |last12=Krier |first13=D. |last13=Krupp |first14=N. |last14=Kurz |first15=L. |last15=Lens |first16=S. |last16=Löchner |first17=Ch. |last17=Mokry |first18=P. |last18=Mošať |first19=V. |last19=Pershina |first20=S. |first20=Raeder |first21=D. |last21=Rudolph |first22=J. |last22=Runke |first23=L. G. |last23=Sarmiento |first24=B. |last24=Schausten |first25=U. |last25=Scherer |first26=P. |last26=Thörle-Pospiesch |first27=M. |last27=Trautmann |first28=M. |last28=Wegrzecki |first29=P. |last29=Wieczorek |date=2024-09-23 |title=Manifestation of relativistic effects in the chemical properties of nihonium and moscovium revealed by gas chromatography studies |journal=Frontiers in Chemistry |volume=12 |article-number=1474820 |doi=10.3389/fchem.2024.1474820 |doi-access=free |pmid=39391836 |pmc=11464923 |bibcode=2024FrCh...1274820Y |language=en}}</ref> Tendenca e rrezeve atomike për t’u zvogëluar nga e majta në të djathtë vërehet edhe te {{ill|Rrezja jonike|en|Ionic radius|lt=rrezet jonike}}, ndonëse është më e vështirë të shqyrtohet, sepse jonet më të zakonshme të elementeve të njëpasnjëshme zakonisht kanë ngarkesa të ndryshme. Jonet me të njëjtin konfigurim elektronik zvogëlohen në madhësi kur rritet numri i tyre atomik, për shkak të tërheqjes më të madhe nga bërthama me ngarkesë më pozitive: për shembull, rrezet jonike zvogëlohen në serinë Se<sup>2−</sup>, Br<sup>−</sup>, Rb<sup>+</sup>, Sr<sup>2+</sup>, Y<sup>3+</sup>, Zr<sup>4+</sup>, Nb<sup>5+</sup>, Mo<sup>6+</sup>, Tc<sup>7+</sup>. Jonet e të njëjtit element zvogëlohen kur hiqen më shumë elektrone, sepse tërheqja nga bërthama fillon të mbizotërojë mbi shtytjen ndërmjet elektroneve, e cila bën që retë elektronike të zgjerohen: për shembull, rrezet jonike zvogëlohen në serinë V<sup>2+</sup>, V<sup>3+</sup>, V<sup>4+</sup>, V<sup>5+</sup>.<ref>Wulfsberg, pp. 33–34</ref> === Energjia e jonizimit === [[Skeda:First Ionization Energy blocks.svg|thumb|right|upright=1.5|Grafiku i energjive të para të jonizimit të elementeve në elektronvolt (për elementet 109–118 përdoren parashikime)]] Energjia e parë e jonizimit të një atomi është energjia e nevojshme për t’i hequr një elektron. Ajo ndryshon sipas rrezes atomike: energjia e jonizimit rritet nga e majta në të djathtë dhe nga poshtë lart, sepse elektronet që janë më pranë bërthamës mbahen më fort dhe është më e vështirë të hiqen. Prandaj, energjia e jonizimit është më e ulët te elementi i parë i çdo periode — hidrogjeni dhe [[metalet alkaline]] — dhe më pas përgjithësisht rritet derisa arrin te [[Grupi i tetëmbëdhjetë i elementeve kimike|gazi fisnik]] në skajin e djathtë të periodës.<ref name="cartoon" /> Ka disa përjashtime nga kjo prirje, si oksigjeni, ku elektroni që hiqet është i çiftuar dhe shtytja ndërmjet elektroneve e bën më të lehtë heqjen e tij nga sa pritet.<ref name="Greenwood294">Greenwood and Earnshaw, pp. 24–5</ref> Në seritë e tranzicionit, elektronet e jashtme humben me përparësi, ndonëse orbitalet e brendshme janë duke u mbushur. Për shembull, në serinë 3d, elektronet 4s humben të parat, ndonëse orbitalet 3d janë duke u mbushur. Efekti mbrojtës i shtimit të një elektroni 3d kompenson afërsisht rritjen e ngarkesës bërthamore, prandaj energjitë e jonizimit mbeten kryesisht konstante, megjithëse ka një rritje të vogël, veçanërisht në fund të çdo serie tranzicioni.<ref name="chemguideIE">{{cite web |url=https://www.chemguide.co.uk/atoms/properties/ies.html |title=Ionisation Energy |last=Clark |first=Jim |date=2016 |website=Chemguide |access-date=30 March 2021 |archive-date=22 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422032340/https://www.chemguide.co.uk/atoms/properties/ies.html |url-status=live |language=en }}</ref> Meqë atomet e metaleve priren të humbin elektrone në reaksionet kimike, energjia e jonizimit përgjithësisht lidhet me reaktivitetin kimik, ndonëse përfshihen edhe faktorë të tjerë.<ref name="chemguideIE" /> === Afiniteti elektronik === [[Skeda:Electron affinity of the elements.svg|thumb|upright=1.4|right|Prirja e afiniteteve elektronike]] Vetia e kundërt me energjinë e jonizimit është [[afiniteti elektronik]], që është energjia e çliruar kur atomit i shtohet një elektron.<ref name="chemguideea" /> Një elektron që kalon pranë një atomi tërhiqet më lehtë prej tij nëse ndien më fort tërheqjen e bërthamës, dhe veçanërisht nëse ka një orbital të jashtëm pjesërisht të mbushur, ku mund të vendoset. Prandaj, afiniteti elektronik priret të rritet nga poshtë lart dhe nga e majta në të djathtë. Përjashtim bën kolona e fundit, ajo e gazeve fisnike, të cilat kanë një shtresë të plotë dhe nuk kanë vend për një elektron tjetër. Për këtë arsye, [[Grupi i shtatëmbëdhjetë i elementeve kimike|halogjenet]] në kolonën parafundit kanë afinitetet elektronike më të larta.<ref name="cartoon" /> Disa atome, si gazet fisnike, nuk kanë afinitet elektronik: ato nuk mund të formojnë anione të qëndrueshme në fazën e gaztë.<ref>{{cite journal |last1=Cárdenas |first1=Carlos |last2=Ayers |first2=Paul |first3=Frank |last3=De Proft |first4=David J. |last4=Tozer |first5=Paul |last5=Geerlings |date=2010 |title=Should negative electron affinities be used for evaluating the chemical hardness? |journal=Physical Chemistry Chemical Physics |volume=13 |issue=6 |pages=2285–2293 |doi=10.1039/C0CP01785J|pmid=21113528 |url=http://americanae.aecid.es/americanae/es/registros/registro.do?tipoRegistro=MTD&idBib=3332434 |hdl=10533/132245 |hdl-access=free |language=en }}</ref> (Nëse elektroni që hyn vjen me energji kinetike të mjaftueshme, ato mund të formojnë [[Rezonanca (fizikë)|rezonanca metastabile]], por këto përfundimisht dhe shpejt [[Autojonizimi|shkëputin elektronin vetvetiu]]: për shembull, jetëgjatësia e nivelit më jetëgjatë të anionit He<sup>−</sup> është rreth 359&nbsp;mikrosekonda.)<ref>{{cite journal |last1=Schmidt |first1=H. T. |last2=Reinhed |first2=P. |first3=A. |last3=Orbán |first4=S. |last4=Rosén |first5=R. D. |last5=Thomas |first6=H. A. B. |last6=Johansson |first7=J. |last7=Werner |first8=D. |last8=Misra |first9=M. |last9=Björkhage |first10=L. |first10=Brännholm |first11=P. |last11=Löfgren |first12=L. |last12=Liljeby |first13=H. |last13=Cederquist |date=2012 |title=The lifetime of the helium anion |journal=Journal of Physics: Conference Series |volume=388 |issue= 1|article-number=012006 |doi=10.1088/1742-6596/388/1/012006 |doi-access=free |bibcode=2012JPhCS.388a2006S |language=en }}</ref> Gazet fisnike, me energji të lartë jonizimi dhe pa afinitet elektronik, kanë pak prirje të fitojnë ose të humbin elektrone dhe përgjithësisht janë joreaktive.<ref name="cartoon" /> Ka disa përjashtime nga këto prirje: oksigjeni dhe fluori kanë afinitete elektronike më të ulëta se homologët e tyre më të rëndë, squfuri dhe klori, sepse janë atome të vogla dhe, si pasojë, elektroni i shtuar rishtazi përjeton shtytje të konsiderueshme nga elektronet që janë tashmë të pranishëm. Te elementet jometalike, afiniteti elektronik po ashtu lidhet deri diku me reaktivitetin, por jo plotësisht, pasi përfshihen edhe faktorë të tjerë. Për shembull, fluori ka afinitet elektronik më të ulët se klori (për shkak të shtytjes së fortë ndërmjet elektroneve në atomin shumë të vogël të fluorit), por është më reaktiv.<ref name="chemguideea">{{cite web |url=https://www.chemguide.co.uk/atoms/properties/eas.html |title=Electron Affinity |last=Clark |first=Jim |date=2012 |website=Chemguide |access-date=30 March 2021 |archive-date=23 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423195854/https://www.chemguide.co.uk/atoms/properties/eas.html |url-status=live |language=en }}</ref> === Valenca dhe numrat e oksidimit === {{Multiple image|total_width = 256 <!-- Parametrat e paraqitjes --> | align = right | direction = horizontal | width = <!-- Figura 1 --> | image1 = Oxid olovnatý.JPG | width1 = | alt1 = | link1 = | thumbtime1 = | caption1 = <!-- Figura 2 --> | image2 = Lead dioxide.jpg | width2 = <!-- gjerësia e shfaqur; mbishkruhet nga parametri "width" më sipër --> | alt2 = | link2 = | thumbtime2 = | caption2 = <!-- dhe kështu me radhë, deri në 10 figura (image10) --> <!-- Fundfaqja --> | footer_background = <!-- ngjyra e sfondit si tripletë heksadecimale me # përpara, p.sh. #33CC00 --> | footer_align = <!-- left (parazgjedhja), center, right --> | footer = [[Oksidi i plumbit(II)]] (PbO, majtas) dhe oksidi i plumbit(IV) (PbO<sub>2</sub>, djathtas), dy oksidet e qëndrueshme të [[Plumbi (element kimik)|plumbit]] }} [[Valenca]] e një elementi mund të përkufizohet ose si numri i atomeve të hidrogjenit që mund të bashkohen me të për të formuar një hidrid të thjeshtë binar, ose si dyfishi i numrit të atomeve të oksigjenit që mund të bashkohen me të për të formuar një oksid të thjeshtë binar (pra, jo një peroksid ose superoksid).<ref name=johnson /> Valencat e elementeve të grupeve kryesore lidhen drejtpërdrejt me numrin e grupit: hidridet në grupet kryesore 1–2 dhe 13–17 ndjekin formulat MH, MH<sub>2</sub>, MH<sub>3</sub>, MH<sub>4</sub>, MH<sub>3</sub>, MH<sub>2</sub> dhe, së fundi, MH. Ndërsa oksidet me valencën më të lartë rriten sipas valencës dhe ndjekin formulat M<sub>2</sub>O, MO, M<sub>2</sub>O<sub>3</sub>, MO<sub>2</sub>, M<sub>2</sub>O<sub>5</sub>, MO<sub>3</sub>, M<sub>2</sub>O<sub>7</sub>.{{Efn|Ka edhe shumë okside me valencë më të ulët: për shembull, [[fosfori]] në grupin 15 formon dy okside, P<sub>2</sub>O<sub>3</sub> dhe P<sub>2</sub>O<sub>5</sub>.<ref name="Greenwood27">Greenwood and Earnshaw, pp. 27–9</ref>}} Sot, nocioni i valencës është zgjeruar me atë të [[Numri i oksidimit|numrit të oksidimit]], që është ngarkesa formale që i mbetet një elementi kur të gjithë elementet e tjerë në një përbërje hiqen në formën e joneve të tyre.<ref name="Greenwood27" /> Konfigurimi elektronik sugjeron një shpjegim të drejtpërdrejtë, bazuar në numrin e elektroneve të disponueshme për lidhje kimike;<ref name="Greenwood27" /> në të vërtetë, numri i elektroneve valencore fillon me 1 në grupin 1 dhe më pas rritet drejt anës së djathtë të tabelës periodike, duke u rivendosur në 3 sa herë që fillon një bllok i ri. Kështu, në periodën 6, Cs–Ba kanë 1–2 elektrone valencore; La–Yb kanë 3–16; Lu–Hg kanë 3–12; dhe Tl–Rn kanë 3–8.<ref name=wulfsberg26>Wulfsberg, p. 26</ref> Megjithatë, në drejtim të anës së djathtë të blloqeve d dhe f, maksimumi teorik që do të përftohej duke përdorur të gjitha elektronet valencore nuk mund të arrihet;<ref>Wulfsberg, p. 28</ref> e njëjta gjë vlen për oksigjenin, fluorin dhe gazrat fisnikë të lehtë, deri te kriptoni.<ref>Wulfsberg, p. 274</ref> {| class="wikitable mw-collapsible" style="margin:auto;text-align:center;" |+ Numri i elektroneve valencore ! ! [[Metalet alkaline|1]] ! [[Grupi i dytë i elementeve kimike|2]] ! colspan=14 | ! [[Grupi i tretë i elementeve kimike|3]] ! [[Grupi i katërt i elementeve kimike|4]] ! [[Grupi i pestë i elementeve kimike|5]] ! [[Grupi i gjashtë i elementeve kimike|6]] ! [[Grupi i shatatë i elementeve kimike|7]] ! [[Grupi i tetë i elementeve kimike|8]] ! [[Grupi i nëntë i elementeve kimike|9]] ! [[Grupi i dhjetë i elementeve kimike|10]] ! [[Grupi i njëmbëdhjetë i elementeve kimike|11]] ! [[Grupi i dymbëdhjetë i elementeve kimike|12]] ! [[Grupi i trembëdhjetë i elementeve kimike|13]] ! [[Grupi i katërmbëdhjetë i elementeve kimike|14]] ! [[Grupi i pesëmbëdhjetë i elementeve kimike|15]] ! [[Grupi i gjashtëmbëdhjetë i elementeve kimike|16]] ! [[Grupi i shtatëmbëdhjetë i elementeve kimike|17]] ! [[Grupi i tetëmbëdhjetë i elementeve kimike|18]] |- ! {{ill|Elementi i periudhës së parë|en|Period 1 element}} | H<br />1 | colspan=30 style="border-width:0" | | He<br />2 |- ! {{ill|Elementi i periudhës së dytë|en|Period 2 element}} | Li<br />1 | Be<br />2 | colspan=24 style="border-width:0" | | B<br />3 | C<br />4 | N<br />5 | O<br />6 | F<br />7 | Ne<br />8 |- ! {{ill|Elementi i periudhës së tretë|en|Period 3 element}} | Na<br />1 | Mg<br />2 | colspan=24 style="border-width:0" | | Al<br />3 | Si<br />4 | P<br />5 | S<br />6 | Cl<br />7 | Ar<br />8 |- ! {{ill|Elementi i periudhës së katërt|en|Period 4 element}} | K<br />1 | Ca<br />2 | colspan=14 style="border-width:0" | | Sc<br />3 | Ti<br />4 | V<br />5 | Cr<br />6 | Mn<br />7 | Fe<br />8 | Co<br />9 | Ni<br />10 | Cu<br />11 | Zn<br />12 | Ga<br />3 | Ge<br />4 | As<br />5 | Se<br />6 | Br<br />7 | Kr<br />8 |- ! {{ill|Elementi i periudhës së pestë|en|Period 5 element}} | Rb<br />1 | Sr<br />2 | colspan=14 style="border-width:0" | | Y<br />3 | Zr<br />4 | Nb<br />5 | Mo<br />6 | Tc<br />7 | Ru<br />8 | Rh<br />9 | Pd<br />10 | Ag<br />11 | Cd<br />12 | In<br />3 | Sn<br />4 | Sb<br />5 | Te<br />6 | I<br />7 | Xe<br />8 |- ! {{ill|Elementi i periudhës së gjashtë|en|Period 6 element}} | Cs<br />1 | Ba<br />2 | La<br />3 | Ce<br />4 | Pr<br />5 | Nd<br />6 | Pm<br />7 | Sm<br />8 | Eu<br />9 | Gd<br />10 | Tb<br />11 | Dy<br />12 | Ho<br />13 | Er<br />14 | Tm<br />15 | Yb<br />16 | Lu<br />3 | Hf<br />4 | Ta<br />5 | W<br />6 | Re<br />7 | Os<br />8 | Ir<br />9 | Pt<br />10 | Au<br />11 | Hg<br />12 | Tl<br />3 | Pb<br />4 | Bi<br />5 | Po<br />6 | At<br />7 | Rn<br />8 |- ! {{ill|Elementi i periudhës së shtatë|en|Period 7 element}} | Fr<br />1 | Ra<br />2 | Ac<br />3 | Th<br />4 | Pa<br />5 | U<br />6 | Np<br />7 | Pu<br />8 | Am<br />9 | Cm<br />10 | Bk<br />11 | Cf<br />12 | Es<br />13 | Fm<br />14 | Md<br />15 | No<br />16 | Lr<br />3 | Rf<br />4 | Db<br />5 | Sg<br />6 | Bh<br />7 | Hs<br />8 | Mt<br />9 | Ds<br />10 | Rg<br />11 | Cn<br />12 | Nh<br />3 | Fl<br />4 | Mc<br />5 | Lv<br />6 | Ts<br />7 | Og<br />8 |} Një shpjegim i plotë kërkon të merret parasysh energjia që çlirohet kur formohen përbërje me valenca të ndryshme, dhe jo vetëm konfigurimet elektronike.<ref name="Greenwood113">Greenwood dhe Earnshaw, f. 113</ref> Për shembull, kur tretet në ujë, magnezi formon katione Mg<sup>2+</sup> dhe jo Mg<sup>+</sup>, sepse këto të fundit do të [[Disproporcionimi|disproporcionoheshin]] vetvetiu në katione Mg<sup>0</sup> dhe Mg<sup>2+</sup>. Kjo ndodh sepse [[entalpia]] e hidratimit (rrethimi i kationit me molekula uji) rritet në madhësi bashkë me ngarkesën dhe rrezen e jonit. Te Mg<sup>+</sup>, orbitalja më e jashtme (që përcakton rrezen jonike) është ende 3s, ndaj entalpia e hidratimit është e vogël dhe nuk mjafton për të kompensuar energjinë e nevojshme për largimin e elektronit; por jonizimi i mëtejshëm në Mg<sup>2+</sup> zbulon nënshtresën e brendshme 2p, duke e bërë entalpinë e hidratimit mjaftueshëm të madhe që të formohen përbërje të magnezit(II). Për arsye të ngjashme, gjendjet e zakonshme të oksidimit të elementeve më të rëndë të bllokut p (ku elektronet ns kanë energji më të ulët se elektronet np) priren të ndryshojnë me hapa prej 2, sepse kjo nevojitet për të zbuluar një nënshtresë të brendshme dhe për të zvogëluar rrezen jonike (p.sh. Tl<sup>+</sup> zbulon 6s, ndërsa Tl<sup>3+</sup> zbulon 5d; prandaj, pasi taliumi humbet dy elektrone, priret të humbasë edhe të tretin). Për elementet më pak elektronegative të bllokut p mund të përdoren argumente të ngjashme, të bazuara në hibridizimin e orbitaleve.<ref name="sb45">Siekierski dhe Burgess, f. 45–54</ref>{{Efn|Gjendjet e ndërmjetme të oksidimit, që normalisht konsiderohen «të ndaluara», mund të stabilizohen duke formuar [[Dimeri|dimere]], si te [Cl<sub>3</sub>Ga–GaCl<sub>3</sub>]<sup>2−</sup> (galiumi në gjendjen e oksidimit +2) ose te [[Dekafluoruri i disqufurit|S<sub>2</sub>F<sub>10</sub>]] (squfuri në gjendjen e oksidimit +5). Disa përbërje që duken sikur janë në gjendje të tilla të ndërmjetme oksidimi, në të vërtetë janë përbërje me valencë të përzier, si [[Tetroksidi i antimonit|Sb<sub>2</sub>O<sub>4</sub>]], i cili përmban si Sb(III), ashtu edhe Sb(V).<ref name="Amador">{{cite journal | last1 = Amador | first1 = J. | last2 = Puebla | first2 = E. Gutierrez | last3 = Monge | first3 = M. A. | last4 = Rasines | first4 = I. | last5 = Valero | first5 = C. Ruiz | year = 1988 | title = Diantimony Tetraoxides Revisited | journal = Inorganic Chemistry | volume = 27 | issue = 8 | pages = 1367–1370 | doi = 10.1021/ic00281a011 |language=en }}</ref>}} [[Skeda:Transition metal oxidation states.svg|frame|center|Gjendjet e oksidimit të metaleve kalimtare. Pikat e plota tregojnë gjendjet e zakonshme të oksidimit, ndërsa pikat e zbrazëta tregojnë gjendje të mundshme, por të pamundura.]] Te metalet kalimtare, gjendjet e zakonshme të oksidimit janë pothuajse gjithmonë të paktën +2, për arsye të ngjashme (zbulimi i nënshtresës tjetër); kjo vlen edhe për metalet me konfigurime anormale d<sup>x+1</sup>s<sup>1</sup> ose d<sup>x+2</sup>s<sup>0</sup> (me përjashtim të [[argjendi]]t), sepse shtytja ndërmjet elektroneve d bën që kalimi i elektronit të dytë nga nënshtresa s në atë d të mos e ndryshojë ndjeshëm energjinë e jonizimit.<ref name="sb134">Siekierski dhe Burgess, f. 134–137</ref> Meqë jonizimi i mëtejshëm i metaleve kalimtare nuk zbulon nënshtresa të reja të brendshme, gjendjet e tyre të oksidimit priren të ndryshojnë me hapa prej 1.<ref name="sb45" /> Lantanoidet dhe aktinoidet e vona përgjithësisht kanë gjendje të qëndrueshme oksidimi +3: ato humbasin elektronet e jashtme s dhe më pas, zakonisht, një elektron nga orbitalet (n−2)f&nbsp;, të cilat kanë energji të ngjashme me ns.<ref name="sb178" /> Gjendjet e zakonshme dhe maksimale të oksidimit të elementeve të blloqeve d dhe f priren të varen nga energjitë e jonizimit. Teksa rritet diferenca energjetike ndërmjet orbitaleve (n−1)d dhe ns përgjatë secilës seri kalimtare, jonizimi i elektroneve të tjera bëhet gjithnjë e më pak i favorshëm nga ana energjetike. Prandaj, grupet e hershme të metaleve kalimtare priren të parapëlqejnë gjendje më të larta oksidimi, ndërsa gjendja e oksidimit +2 bëhet më e qëndrueshme në grupet e vona. Kështu, gjendja më e lartë formale e oksidimit rritet nga +3 në fillim të çdo rreshti të bllokut d, deri në +7 ose +8 në mes (p.sh. [[Tetroksidi i osmiumit|OsO<sub>4</sub>]]), pastaj ulet në +2 në fund.<ref name="sb134" /> Lantanoidet dhe aktinoidet e vona zakonisht kanë energji të larta të jonizimit të katërt dhe, për këtë arsye, rrallë e tejkalojnë gjendjen e oksidimit +3; aktinoidet e hershme, përkundrazi, kanë energji të ulëta të jonizimit të katërt, ndaj, për shembull, neptuni dhe plutoni mund të arrijnë +7.<ref name="johnson" /><ref name="sb134" /><ref name="sb178">Siekierski dhe Burgess, f. 178–180</ref> Aktinoidet e fundit shfaqin gjendje të ulëta oksidimi më lehtë se lantanoidet: mendeleviumi reduktohet në gjendjen +2 më lehtë se tuli, madje edhe më lehtë se europiumi (lantanoidi me gjendjen +2 më të qëndrueshme, për shkak të nënshtresës f gjysmë të mbushur), ndërsa nobeli parapëlqen qartazi +2 ndaj +3, ndryshe nga iterbi.<ref name="rareearths" /> Meqë elementet e të njëjtit grup kanë konfigurime të njëjta të valencës, zakonisht shfaqin sjellje kimike të ngjashme. Për shembull, të gjitha [[metalet alkaline]] të grupit të parë kanë nga një elektron valence dhe formojnë një klasë elementesh shumë homogjene: të gjitha janë metale të buta dhe reaktive. Megjithatë, ndikojnë shumë faktorë dhe grupet shpesh mund të jenë mjaft heterogjene. Për shembull, hidrogjeni ka gjithashtu një elektron valence dhe bën pjesë në të njëjtin grup me metalet alkaline, por sjellja e tij kimike është krejt e ndryshme. Elementet e qëndrueshme të [[Grupi i katërmbëdhjetë i elementeve kimike|grupit 14]] përfshijnë një jometal ([[karboni]]n), dy gjysmëpërçues ([[silici]]n dhe [[germaniumi]]n) dhe dy metale ([[kallaji]]n dhe [[Plumbi (element kimik)|plumbin]]); megjithatë, ato bashkohen nga fakti se kanë katër elektrone valence.<ref name="Scerri14">Scerri, f. 14–15</ref> Kjo shpesh sjell ngjashmëri në gjendjet maksimale dhe minimale të oksidimit (p.sh. [[Sulfuri|squfuri]] dhe [[seleni]] në [[Grupi i gjashtëmbëdhjetë i elementeve kimike|grupin 16]] kanë të dy gjendjen maksimale të oksidimit +6, si te [[Trioksidi i squfurit|SO<sub>3</sub>]] dhe [[Trioksidi i selenit|SeO<sub>3</sub>]], dhe gjendjen minimale −2, si te [[Sulfidi|sulfidet]] dhe [[Selenidi|selenidet]]); por jo gjithmonë (p.sh. [[oksigjeni]] nuk njihet të formojë gjendje oksidimi +6, ndonëse bën pjesë në të njëjtin grup me squfurin dhe selenin).<ref name="jensenlaw" /> === Elektronegativiteti === [[Skeda:Electrostatic Potential.jpg|thumb|alt=Një molekulë uji paraqitet brenda një forme vezake të tejdukshme, e ngjyrosur sipas potencialit elektrostatik. Ngjyra e kuqe përqendrohet pranë pjesës së sipërme të formës, ku ndodhet atomi i oksigjenit, dhe kalon gradualisht në të verdhë, të gjelbër e më pas në blu pranë cepave të poshtëm djathtas dhe majtas, ku ndodhen atomet e hidrogjenit.|upright=1.5|right=Harta e potencialit elektrostatik të një molekule uji, ku atomi i oksigjenit ka ngarkesë më negative (e kuqe) se atomet pozitive të hidrogjenit (blu)]] Një veti tjetër e rëndësishme e elementeve është [[elektronegativiteti]]. Atomet mund të formojnë [[Lidhja kovalente|lidhje kovalente]] mes tyre duke ndarë elektrone në çifte, çka krijon mbivendosje të orbitaleve valencore. Shkalla në të cilën çdo atom tërheq çiftin e përbashkët të elektroneve varet nga elektronegativiteti i atomit<ref name="Greenwood25" /> – prirja e një atomi për të marrë ose humbur elektrone.<ref name="cartoon" /> Atomi më elektronegativ priret ta tërheqë më fort çiftin e elektroneve, ndërsa atomi më pak elektronegativ (ose më elektropozitiv) e tërheq më dobët. Në raste ekstreme, mund të mendohet sikur elektroni është kaluar plotësisht nga atomi më elektropozitiv te ai më elektronegativ, ndonëse ky është një thjeshtim. Lidhja bashkon atëherë dy jone, një pozitiv (që e ka dhënë elektronin) dhe një negativ (që e ka marrë atë), dhe quhet lidhje jonike.<ref name="cartoon" /> Elektronegativiteti varet nga forca me të cilën bërthama mund të tërheqë një çift elektronesh, ndaj ndryshon në mënyrë të ngjashme me vetitë e tjera të trajtuara më sipër: elektronegativiteti priret të ulet nga lart poshtë dhe të rritet nga e majta në të djathtë. Metalet alkaline dhe metalet e tokave alkaline janë ndër elementet më elektropozitive, ndërsa kalkogjenet, halogjenet dhe gazrat fisnikë janë ndër më elektronegativet.<ref name="Greenwood25" /> Elektronegativiteti matet përgjithësisht sipas shkallës së Paulingut, në të cilën atomit reaktiv më elektronegativ ([[fluori]]t) i caktohet elektronegativiteti 4,0, ndërsa atomit më pak elektronegativ ([[ceziumi]]t) i caktohet vlera 0,79.<ref name="cartoon" /> Në të vërtetë, [[neoni]] është elementi më elektronegativ, por shkalla e Paulingut nuk mund ta masë elektronegativitetin e tij, sepse ai nuk formon lidhje kovalente me shumicën e elementeve.<ref>{{cite journal |doi=10.1021/ja00207a003 |title=Electronegativity is the average one-electron energy of the valence-shell electrons in ground-state free atoms|year=1989|author=Allen, Leland C.|journal=Journal of the American Chemical Society |volume=111|pages=9003–9014 |issue=25|bibcode=1989JAChS.111.9003A |language=en}}</ref> Elektronegativiteti i një elementi ndryshon në varësi të identitetit dhe numrit të atomeve me të cilat është lidhur, si edhe të numrit të elektroneve që ka humbur tashmë: një atom bëhet më elektronegativ kur ka humbur më shumë elektrone.<ref name="Greenwood25">Greenwood dhe Earnshaw, f. 25–6</ref> Kjo ndonjëherë sjell një ndryshim të madh: plumbi në gjendjen e oksidimit +2 ka elektronegativitet 1,87 në shkallën e Paulingut, ndërsa plumbi në gjendjen e oksidimit +4 ka elektronegativitet 2,33.<ref>{{cite book |last1=Dieter |first1=R. K. |last2=Watson |first2=R. T. |chapter=Transmetalation reactions producing organocopper compounds |pages=443–526 |editor-last1=Rappoport |editor-first1=Z. |editor-last2=Marek |editor-first2=I. |title=The Chemistry of Organocopper Compounds |volume=1 |year=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-77296-6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=263AXB0Q6tAC |access-date=6 April 2022 |archive-date=17 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017193845/https://books.google.com/books?id=263AXB0Q6tAC |url-status=live |language=en }}<!--specifically page 509--></ref> === Metaliciteti === [[Skeda:Diamond cubic animation.gif|thumb|right|Struktura kubike e diamantit, një strukturë gjigante kovalente e përvetësuar nga karboni (si diamanti), si edhe nga silici, germaniumi dhe kallaji (gri), të gjithë në grupin 14.<br />(Te kallaji gri, hendeku i brezit zhduket dhe ndodh metalizimi.<ref>{{cite journal |last1=Carrasco |first1=Rigo A. |last2=Zamarripa |first2=Cesy M. |first3=Stefan |last3=Zollner |first4=José |last4=Menéndez |first5=Stephanie A. |last5=Chastang |first6=Jinsong |last6=Duan |first7=Gordon J. |last7=Grzybowski |first8=Bruce B. |last8=Claflin |first9=Arnold M. |last9=Kiefer |date=2018 |title=The direct bandgap of gray α-tin investigated by infrared ellipsometry |journal=Applied Physics Letters |volume=113 |issue=23 |page=232104 |doi=10.1063/1.5053884 |bibcode=2018ApPhL.113w2104C |s2cid=125130534 |language=en}}</ref> Kallaji ka një alotrop tjetër, kallajin e bardhë, struktura e të cilit është edhe më metalike.)]] Një substancë e thjeshtë është një substancë e formuar nga atome të një elementi kimik. Substancat e thjeshta të atomeve më elektronegative priren t’i ndajnë elektronet me njëra-tjetrën (duke formuar lidhje kovalente). Ato formojnë ose molekula të vogla (si hidrogjeni ose oksigjeni), ose struktura gjigante që shtrihen pa kufi (si karboni ose silici). Gazrat fisnikë mbeten si atome të vetme, pasi tashmë kanë një shtresë të plotë elektronike.<ref name="cartoon" /> Substancat e përbëra nga molekula të veçuara ose atome të vetme mbahen së bashku nga forca tërheqëse më të dobëta ndërmolekulare, si [[forca e dispersionit të Londonit]]: ndërsa elektronet lëvizin brenda molekulave, ato krijojnë çrregullime të përkohshme të ngarkesës elektrike, të cilat shkaktojnë çrregullime të ngjashme te molekulat fqinje dhe krijojnë lëvizje të sinkronizuara të elektroneve në shumë molekula fqinje.<ref>{{cite web|url=https://www.chemguide.co.uk/atoms/bonding/vdw.html|title=Intermolecular bonding – van der Waals forces|access-date=17 November 2021|archive-date=22 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122154740/https://www.chemguide.co.uk/atoms/bonding/vdw.html|url-status=live|language=en}}</ref> [[Skeda:Graphite-and-diamond-with-scale.jpg|thumb|right|Grafiti dhe diamanti, dy alotrope të karbonit]] Atomet më elektropozitive priren në vend të kësaj t’i humbin elektronet, duke krijuar një «det» elektronësh që mbështjell kationet.<ref name="cartoon" /> Orbitalet e jashtme të një atomi mbivendosen për të ndarë elektronet me të gjithë fqinjët e tij, duke krijuar një strukturë gjigante orbitalesh molekulare që shtrihet mbi të gjithë atomet.<ref name="chemguidemetal">{{cite web |url=https://www.chemguide.co.uk/atoms/bonding/metallic.html |title=Metallic Bonding |last=Clark |first=Jim |date=2019 |website=Chemguide |access-date=30 March 2021 |archive-date=21 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421105423/https://www.chemguide.co.uk/atoms/bonding/metallic.html |url-status=live |language=en}}</ref> Ky «det» me ngarkesë negative tërheq të gjitha jonet dhe i mban së bashku në një [[Lidhja metalike|lidhje metalike]]. Elementet që formojnë lidhje të tilla shpesh quhen [[Metalet|metale]]; ato që nuk i formojnë quhen shpesh jometale.<ref name="cartoon" /> Disa elemente mund të formojnë disa substanca të thjeshta me struktura të ndryshme: ato quhen [[Alotropia|alotrope]]. Për shembull, [[diamanti]] dhe [[grafiti]] janë dy alotrope të karbonit.<ref name="Scerri14" />{{efn|Kufiri midis forcave të dispersionit dhe lidhjes metalike është gradual, si ai midis lidhjes jonike dhe kovalente. Vetitë karakteristike metalike nuk shfaqen në grupime të vogla të merkurit, por shfaqen në ato të mëdha.<ref>{{cite journal |last1=Pastor |first1=G. M. |last2=Stampfli |first2=P. |last3=Bennemann |first3=K. |date=1988 |title=On the transition from Van der Waals- to metallic bonding in Hg-clusters as a function of cluster size |url= |journal=Physica Scripta |volume=38 |issue=4 |pages=623–626 |doi=10.1088/0031-8949/38/4/022 |bibcode=1988PhyS...38..623P |s2cid=250842014 |language=en}}</ref>}} Metaliciteti i një elementi mund të parashikohet nga vetitë elektronike. Kur orbitalet atomike mbivendosen gjatë lidhjes metalike ose kovalente, ato krijojnë orbitale molekulare lidhëse dhe kundërlidhëse me kapacitet të barabartë, ku orbitalet kundërlidhëse kanë energji më të lartë. Karakteri neto lidhës shfaqet kur ka më shumë elektrone në orbitalet lidhëse sesa në ato kundërlidhëse. Kështu, lidhja metalike është e mundur kur numri i elektroneve të delokalizuara nga secili atom është më i vogël se dyfishi i numrit të orbitaleve që kontribuojnë në mbivendosje. Kjo vlen për elementet e grupeve 1 deri në 13; ato kanë gjithashtu shumë pak elektrone valence për të formuar struktura gjigante kovalente ku të gjithë atomet zënë pozicione të barasvlershme, ndaj pothuajse të gjitha bëhen metale. Përjashtime janë hidrogjeni dhe bori, të cilët kanë energji jonizimi tepër të lartë. Prandaj hidrogjeni formon molekulën kovalente H<sub>2</sub>, ndërsa bori formon një strukturë gjigante kovalente të bazuar në grupime ikozaedrike B<sub>12</sub>. Në një metal, energjitë e orbitaleve lidhëse dhe kundërlidhëse mbivendosen, duke krijuar një brez të vetëm nëpër të cilin elektronet mund të lëvizin lirshëm, gjë që mundëson përçimin elektrik.<ref name=Siekierski>Siekierski and Burgess, pp. 60–66</ref> [[Skeda:Solid state electronic band structure.svg|thumb|upright=1.6|Grafik i atomeve të karbonit që afrohen për të formuar një kristal diamanti, duke treguar krijimin e strukturës së brezave elektronikë dhe të hendekut të brezit. Grafiku në të djathtë tregon nivelet e energjisë si funksion i largësisë midis atomeve. Kur janë larg njëri-tjetrit (ana e djathtë e grafikut), të gjitha atomet kanë orbitale valence të veçuara ''p'' dhe ''s'' me energji të njëjta. Megjithatë, kur atomet afrohen (ana e majtë), orbitalet e tyre elektronike fillojnë të mbivendosen hapësinorisht. Orbitalet hibridizohen në ''N'' orbitale molekulare, secila me energji të ndryshme, ku ''N'' është numri i atomeve në kristal. Meqë ''N'' është shumë i madh, orbitalet fqinje kanë energji jashtëzakonisht të afërta, ndaj orbitalet mund të konsiderohen si një brez i vazhdueshëm energjie. Në madhësinë reale të qelizës kristalore të diamantit (e shënuar me ''a''), formohen dy breza, të quajtur brezi i valencës dhe brezi i përçimit, të ndarë nga një hendek brezi prej 5,5&nbsp;[[Elektronvolti|eV]]. (Këtu janë paraqitur vetëm elektronet 2s dhe 2p të valencës; orbitalet 1s nuk mbivendosen në mënyrë domethënëse, prandaj brezat e formuar prej tyre janë shumë më të ngushtë.)]] Në grupin 14, bëhen të mundshme si lidhja metalike, ashtu edhe ajo kovalente. Në një kristal diamanti, lidhjet kovalente midis atomeve të karbonit janë të forta, sepse ato kanë rreze atomike të vogël dhe, rrjedhimisht, bërthama ushtron tërheqje më të madhe mbi elektronet. Prandaj, orbitalet lidhëse që krijohen kanë energji shumë më të ulët se orbitalet kundërlidhëse dhe nuk mbivendosen, kështu që përçimi elektrik bëhet i pamundur: karboni është jometal. Megjithatë, lidhja kovalente dobësohet te atomet më të mëdha dhe hendeku i energjisë midis orbitaleve lidhëse dhe kundërlidhëse zvogëlohet. Prandaj, silici dhe germaniumi kanë [[Hendeku i brezit|hendekë më të vegjël brezi]] dhe janë [[Gjysmëpërçuesi|gjysmëpërçues]] në kushte normale: elektronet mund ta kapërcejnë hendekun kur ngacmohen termikisht. (Bori është gjithashtu gjysmëpërçues në kushte normale.) Hendeku i brezit zhduket te kallaji, kështu që kallaji dhe plumbi bëhen metale. <ref name=Siekierski /> Me rritjen e temperaturës, të gjitha jometalet zhvillojnë veti gjysmëpërçuese, në shkallë të ndryshme në varësi të madhësisë së hapësirës së brezit. Prandaj, metalet dhe jometalet mund të dallohen nga varësia e përçueshmërisë së tyre elektrike prej temperaturës: përçueshmëria e një metali ulet me rritjen e temperaturës (sepse lëvizja termike ua vështirëson elektroneve rrjedhjen e lirë), ndërsa ajo e një jometali rritet (pasi më shumë elektrone mund të ngacmohen për të kapërcyer hapësirën).<ref name=steudel /> Elementet e grupeve 15 deri në 17 kanë shumë elektrone për të formuar molekula gjigante kovalente që shtrihen në të tri përmasat. Te elementet më të lehta, lidhjet në molekulat e vogla dyiatomike janë aq të forta sa që një fazë e kondensuar nuk favorizohet: kështu, azoti (N<sub>2</sub>), oksigjeni (O<sub>2</sub>), fosfori i bardhë dhe arseniku i verdhë (P<sub>4</sub> dhe As<sub>4</sub>), squfuri dhe seleni i kuq (S<sub>8</sub> dhe Se<sub>8</sub>), si dhe halogjenet e qëndrueshme (F<sub>2</sub>, Cl<sub>2</sub>, Br<sub>2</sub> dhe I<sub>2</sub>) formojnë lehtësisht molekula kovalente me pak atome. Elementet më të rënda priren të formojnë zinxhirë të gjatë (p.sh. fosfori i kuq, seleni gri, teluri) ose struktura shtresore (p.sh. karboni si [[Grafiti|grafit]], fosfori i zi, arseniku gri, antimoni, bismuti), që shtrihen vetëm në një ose dy përmasa, e jo në të tria. Të dy llojet e strukturave gjenden si alotrope të fosforit, arsenikut dhe selenit, ndonëse alotropet me zinxhirë të gjatë janë më të qëndrueshme në të tria rastet. Meqë këto struktura nuk i përdorin të gjitha orbitalet e tyre për lidhje, ato përfundojnë me breza lidhës, job lidhës dhe ant lidhës, sipas rendit të rritjes së energjisë. Ashtu si te grupi 14, hapësirat e brezit zvogëlohen te elementet më të rënda dhe bëhet i mundur lëvizja e lirë e elektroneve ndërmjet zinxhirëve ose shtresave. Kështu, për shembull, fosfori i zi, arseniku i zi, seleni gri, teluri dhe jodi janë gjysmëpërçues; arseniku gri, antimoni dhe bismuti janë [[Metaloidi|gjysmëmetale]] (shfaqin përçueshmëri pothuajse metalike, me një mbivendosje shumë të vogël të brezave); kurse poloniumi dhe, me gjasë, astati janë metale të mirëfillta.<ref name=Siekierski /> Së fundi, elementet natyrore të grupit 18 mbeten të gjitha si atome të veçuara.<ref name=Siekierski />{{Efn|E gjithë kjo përshkruan gjendjen në trysni standarde. Në trysni mjaftueshëm të lartë, hapësirat e brezit të çdo trupi të ngurtë zvogëlohen në zero dhe ndodh metalizimi. Kështu, për shembull, në rreth 170&nbsp;[[Bari (njësi)|kbar]] jodi bëhet metal,<ref name=Siekierski /> ndërsa {{ill|Hidrogjeni metalik|en|Metallic hydrogen}} duhet të formohet në trysni prej rreth katër milionë atmosferash.<ref>{{Cite journal |last1=McMinis |first1=J. |last2=Clay |first2=R.C. |last3=Lee |first3=D. |last4=Morales |first4=M.A. |year=2015 |title=Molecular to Atomic Phase Transition in Hydrogen under High Pressure |journal=Physical Review Letters |volume=114 |issue=10 |article-number=105305 |doi=10.1103/PhysRevLett.114.105305 |pmid=25815944 |bibcode=2015PhRvL.114j5305M|doi-access=free |language=en}}</ref> Shihni {{ill|Trysnia e metalizimit|en|Metallization pressure}} për vlerat e të gjitha jometaleve.}} Vija ndarëse ndërmjet metaleve dhe jometaleve është afërsisht diagonale, nga lart majtas drejt poshtë djathtas, ndërsa seria kalimtare shfaqet në të majtë të kësaj diagonaleje (pasi ka shumë orbitale të disponueshme për mbivendosje). Kjo pritet, sepse karakteri metalik priret të lidhet me elektropozitivitetin dhe prirjen për të humbur elektrone, të cilat rriten nga e djathta në të majtë dhe nga lart poshtë. Prandaj, metalet janë shumë më të shumta se jometalet. Elementet pranë vijës kufitare janë të vështira për t'u klasifikuar: priren të kenë veti të ndërmjetme ndërmjet metaleve dhe jometaleve dhe mund të shfaqin disa veti karakteristike të të dyja grupeve. Shpesh quhen gjysmëmetale ose [[Metaloidi|metaloide]].<ref name="cartoon" /> Termi «gjysmëmetal», i përdorur në këtë kuptim, nuk duhet ngatërruar me kuptimin e tij të mirëfilltë fizik, që lidhet me strukturën e brezave: bismuti është fizikisht gjysmëmetal, por nga kimistët përgjithësisht konsiderohet metal.<ref name="hawkes">{{Cite journal |last1=Hawkes |first1=Stephen J. |date=2001 |title=Semimetallicity? |journal=Journal of Chemical Education |volume=78 |issue=12 |page=1686 |doi=10.1021/ed078p1686|bibcode=2001JChEd..78.1686H |language=en}}</ref> Tabela e mëposhtme paraqet alotropet më të qëndrueshme në kushte standarde. Elementet me ngjyrë të verdhë formojnë substanca të thjeshta, të karakterizuara mirë nga lidhja metalike. Elementet me ngjyrë blu të çelët formojnë struktura kovalente gjigante rrjetore, ndërsa ato me ngjyrë blu të errët formojnë molekula të vogla të lidhura kovalentisht, të cilat mbahen së bashku nga forca më të dobëta të [[Forca e Van der Waals|Van der Waalsit]]. Gazrat fisnikë janë me ngjyrë vjollcë: molekulat e tyre përbëhen nga atome të vetme dhe nuk ndodh lidhje kovalente. Qelizat e ngjyrosura gri u përkasin elementeve që nuk janë përgatitur në sasi të mjaftueshme për t'u karakterizuar në këtë mënyrë alotropet e tyre më të qëndrueshme. Shqyrtimet teorike dhe dëshmitë eksperimentale aktuale sugjerojnë se të gjitha këto elemente do të metalizoheshin po të mund të formonin faza të kondensuara,<ref name=Siekierski /> përveç ndoshta oganesonit.<ref name="semiconductor">{{Cite journal |last1=Mewes |first1=Jan-Michael |last2=Smits |first2=Odile Rosette |first3=Paul |last3=Jerabek |first4=Peter |last4=Schwerdtfeger |date=25 July 2019 |title=Oganesson is a Semiconductor: On the Relativistic Band-Gap Narrowing in the Heaviest Noble-Gas Solids |journal=Angewandte Chemie |volume=58 |issue=40 |pages=14260–14264|doi=10.1002/anie.201908327|pmid=31343819|pmc=6790653 |language=en}}</ref>{{Efn|Përshkrime të strukturave që formojnë elementet gjenden në të gjithë veprën e Greenwood dhe Earnshaw. Ka dy raste kufitare. Forma më e qëndrueshme e arsenikut e përcjell elektricitetin si një metal, por lidhja është dukshëm më e përqendruar te fqinjët më të afërt sesa në strukturat e ngjashme të antimonit dhe bismutit,<ref>{{Cite book |last=Smith |first=J. D. |date=1973 |title=The Chemistry of Arsenic, Antimony and Bismuth |publisher=Pergamon Press |page=556 |isbn= |language=en}}</ref> dhe, ndryshe nga metalet e zakonshme, ai nuk ka një interval të gjatë në gjendje të lëngët, por sublimon. Prandaj, struktura e tij trajtohet më mirë si kovalente rrjetore.<ref>{{Cite book |last1=Rayner-Canham |first1=Geoff |last2=Overton |first2=Tina |date=2008 |title=Descriptive Inorganic Chemistry |edition=5th |url= |location=New York |publisher=W. H. Freeman and Company |page=194 |isbn=978-1-4292-2434-5 |language=en}}</ref> Karboni në formën e [[grafiti]]t shfaq përçueshmëri metalike paralelisht me shtresat e tij, por është gjysmëpërçues pingul me to. Disa përllogaritje parashikojnë se koperniku dhe fleroviumi nuk janë metale,<ref name=CRNL /><ref name=Florez /> por eksperimentet më të fundit me këto elemente sugjerojnë se ato janë metale.<ref name=superheavy /><ref name=Ingo /><ref name=Yakushev /> Llogaritet se astati metalizohet në kushte standarde,<ref name="Hermann">{{Cite journal |doi=10.1103/PhysRevLett.111.116404|title=Condensed Astatine: Monatomic and Metallic|year=2013|last1=Hermann|first1=A.|last2=Hoffmann|first2=R.|last3=Ashcroft|first3=N. W.|journal=Physical Review Letters|volume=111|issue=11|pages=116404-1–116404-5|bibcode=2013PhRvL.111k6404H|pmid=24074111|language=en}}</ref> ndaj ka të ngjarë që edhe tennessina të bëjë po ashtu.<ref>{{Cite news |last=Ball |first=Philip ||date=13 September 2013 |title=Metallic properties predicted for astatine |url=https://www.chemistryworld.com/news/metallic-properties-predicted-for-astatine/6582.article |work=Chemistry World |location= |access-date=7 April 2023 |language=en}}</ref>}} <gallery mode="packed"> Skeda:Iron electrolytic and 1cm3 cube.jpg|Hekur, një metal Sulfur - El Desierto mine, San Pablo de Napa, Daniel Campos Province, Potosí, Bolivia.jpg|Squfur, një jometal Arsen 1a.jpg|Arsen, një element që shpesh quhet gjysmëmetal ose metaloid </gallery> Në përgjithësi, metalet janë me shkëlqim dhe të dendura.<ref name="cartoon" /> Zakonisht kanë pika të larta shkrirjeje dhe vlimi për shkak të forcës së lidhjes metalike dhe shpesh janë të farkëtueshme e duktile (mund të tërhiqen dhe të marrin forma të ndryshme), sepse atomet mund të lëvizin në raport me njëri-tjetrin pa e këputur lidhjen metalike.<ref name="chemguidem">{{cite web |url=https://www.chemguide.co.uk/atoms/structures/metals.html |title=Metallic Structures |last=Clark |first=Jim |date=2012 |website=Chemguide |access-date=2021-03-30 |archive-date=2021-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424070514/https://www.chemguide.co.uk/atoms/structures/metals.html |url-status=live |language=en}}</ref> Ato e përçojnë elektricitetin, sepse elektronet e tyre mund të lëvizin lirshëm në të tria përmasat. Po kështu, ato e përçojnë nxehtësinë, e cila përcillet nga elektronet si energji kinetike shtesë: elektronet lëvizin më shpejt. Këto veti ruhen edhe në gjendjen e lëngët, sepse, megjithëse struktura kristalore shkatërrohet gjatë shkrirjes, atomet ende preken me njëri-tjetrin dhe lidhja metalike vazhdon, ndonëse dobësohet.<ref name="chemguidem" /> Metalet priren të reagojnë me jometalet.<ref name="cartoon" /> Ka disa përjashtime nga këto përgjithësime: për shembull, beriliumi, kromi,<ref name=raynercanham /> mangani,<ref name="Holl">{{cite book|publisher=Walter de Gruyter|date=1985|edition=91–100 |pages=1110–1117|isbn=978-3-11-007511-3|title=Lehrbuch der Anorganischen Chemie|first=Arnold F.|last=Holleman|author2=Wiberg, Egon|author3=Wiberg, Nils|language=de|chapter=Mangan}}</ref> antimoni,<ref name="wiberg_holleman">{{cite book|title=Inorganic chemistry|author=Wiberg, Egon|author2=Wiberg, Nils|author3=Holleman, Arnold Frederick|name-list-style=amp|publisher=Academic Press|date=2001|isbn=978-0-12-352651-9|page=758|language=en}}</ref> bismuti<ref name="CRC">{{cite book| first = C. R.| last = Hammond| pages = [https://archive.org/details/crchandbookofche81lide/page/4 4–1<!-- not a range -->]| title = The Elements, in Handbook of Chemistry and Physics| edition = 81st| location = Boca Raton (FL, US)| publisher = CRC press| isbn = 978-0-8493-0485-9| date = 2004| url-access = registration| url = https://archive.org/details/crchandbookofche81lide/page/4|language=en}}</ref> dhe uraniumi janë të brishtë (lista nuk është shteruese);<ref name=raynercanham /> kromi është jashtëzakonisht i fortë;<ref name=r1>{{cite book|editor=G.V. Samsonov|chapter=Mechanical Properties of the Elements|doi=10.1007/978-1-4684-6066-7_7|isbn=978-1-4684-6066-7|url=https://ihtik.lib.ru/2011.08_ihtik_nauka-tehnika/2011.08_ihtik_nauka-tehnika_3560.rar|publisher=IFI-Plenum|place=New York, USA|year=1968|pages=387–446|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402123344/https://ihtik.lib.ru/2011.08_ihtik_nauka-tehnika/2011.08_ihtik_nauka-tehnika_3560.rar|archive-date=2015-04-02 |title=Handbook of the Physicochemical Properties of the Elements |language=en}}</ref> galiumi, rubidiumi, ceziumi dhe mërkuri janë të lëngët në temperaturën e dhomës ose afër saj;{{efn|Shih {{ill|Pikat e shkrirjes së elementeve|en|Melting points of the elements (data page)|lt=pikat e shkrirjes së elementeve}}. E njëjta gjë ka gjasa të vlejë për franciumin, por për shkak të paqëndrueshmërisë së tij ekstreme, kjo nuk është konfirmuar kurrë eksperimentalisht. Coperniciumi dhe fleroviumi pritet të jenë të lëngët,<ref name="CRNL">{{cite journal |last1=Mewes |first1=J.-M. |last2=Smits |first2=O. R. |last3=Kresse |first3=G. |last4=Schwerdtfeger |first4=P. |title=Copernicium is a Relativistic Noble Liquid |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=2019 |volume=58|issue=50|pages=17964–17968|doi=10.1002/anie.201906966 |pmid=31596013 |pmc=6916354 |bibcode=2019ACIE...5817964M |url=|language=en}}</ref><ref name=Florez>{{cite journal |last1=Florez |first1=Edison |last2=Smits |first2=Odile R. |last3=Mewes |first3=Jan-Michael |last4=Jerabek |first4=Paul |last5=Schwerdtfeger |first5=Peter |date=2022 |title=From the gas phase to the solid state: The chemical bonding in the superheavy element flerovium |journal=The Journal of Chemical Physics |volume=157 |issue=6 |page=064304 |doi=10.1063/5.0097642|pmid=35963734 |bibcode=2022JChPh.157f4304F |s2cid=250539378 |language=en}}</ref> njësoj si merkuri, dhe provat eksperimentale sugjerojnë se janë metale.<ref name="superheavy">{{Cite web |last1=Gäggeler |first1=H. W. |year=2007 |title=Gas Phase Chemistry of Superheavy Elements |url=https://lch.web.psi.ch/files/lectures/TexasA&M/TexasA&M.pdf |pages=26–28 |publisher=Paul Scherrer Institute |archive-url=https://web.archive.org/web/20120220090755/https://lch.web.psi.ch/files/lectures/TexasA%26M/TexasA%26M.pdf |archive-date=2012-02-20 |language=en }}</ref><ref name=Ingo>{{cite news |last=Ingo |first=Peter |date=2022-09-15 |title=Study shows flerovium is the most volatile metal in the periodic table |url=https://phys.org/news/2022-09-flerovium-volatile-metal-periodic-table.html |work=phys.org<!--but provided by GSI Helmholtz--> |location= |access-date=2022-11-22|language=en}}</ref><ref name=Yakushev>{{cite journal |last1=Yakushev |first1=A. |last2=Lens |first2=L. |first3=Ch. E. |last3=Düllmann |first4=J. |last4=Khuyagbaatar |first5=E. |last5=Jäger |first6=J. |last6=Krier |first7=J. |last7=Runke |first8=H. M. |last8=Albers |first9=M. |first9=A. |last9=Asai |first10=M. |last10=Block |first11=J. |last11=Despotopulos |first12=A. |last12=Di Nitto |first13=K. |last13=Eberhardt |first14=U. |last14=Forsberg |first15=P. |last15=Golubev |first16=M. |last16=Götz |first17=S. |last17=Götz |first18=H. |last18=Haba |first19=L. |last19=Harkness-Brennan |first20=R.-D. |last20=Herzberg |first21=F. P. |last21=Heßberger |first22=D. |last22=Hinde |first23=A. |last23=Hübner |first24=D. |last24=Judson |first25=B. |last25=Kindler |first26=Y. |last26=Komori |first27=J. V. |last27=Kratz |first28=N. |last28=Kurz |first29=M. |last29=Laatiaoui |first30=S. |last30=Lahiri |first31=B. |last31=Lommel |first32=B. |last32=Maiti |first33=A. K. |last33=Mistry |first34=Ch. |last34=Mokry |first35=K. J. |last35=Moody |first36=Y. |first36=Nagame |first37=J. P. |last37=Omtvedt |first38=P. |last38=Papadakis |first39=V. |last39=Pershina |first40=D. |last40=Rudolph |first41=L. G. |last41=Samiento |first42=T. |last42=Sato |first43=M. |last43=Schädel |first44=P. |last44=Scharrer |first45=D. A. |last45=Shaughnessy |first46=J. |last46=Steiner |first47=P. |last47=Thörle-Pospiech |first48=A. |last48=Toyoshima |first49=N. |last49=Trautmann |first50=K. |last50=Tsukada |first51=J. |last51=Uusitalo |first52=K.-O. |last52=Voss |first53=A. |last53=Ward |first54=A. |last54=Wegrzecki |first55=N. |last55=Wiehl |first56=E. |last56=Williams |first57=V. |last57=Yakusheva |display-authors=3 |date=2022-08-25 |title=On the adsorption and reactivity of element 114, flerovium |journal=Frontiers in Chemistry |volume=10 |article-number=976635 |doi=10.3389/fchem.2022.976635 |pmid=36092655 |pmc=9453156 |bibcode=2022FrCh...10.6635Y |doi-access=free |language=en}}</ref>}} dhe [[metalet fisnike]], si ari, janë kimikisht shumë inerte.<ref>{{Cite journal |doi=10.1038/376238a0 |title=Why gold is the noblest of all the metals |date=1995 |last1=Hammer |first1=B. |last2=Norskov |first2=J. K. |journal=Nature |volume=376 |issue=6537 |pages=238–240 |bibcode=1995Natur.376..238H |s2cid=4334587 |language=en }}</ref><ref>{{Cite journal |doi=10.1103/PhysRevB.6.4370 |title=Optical Constants of the Noble Metals |date=1972 |last1=Johnson |first1=P. B. |last2=Christy |first2=R. W. |journal=Physical Review B |volume=6 |issue=12 |pages=4370–4379 |bibcode=1972PhRvB...6.4370J |language=en }}</ref> Jometalet shfaqin veti të ndryshme. Ato që formojnë kristale gjigante kovalente kanë pika të larta shkrirjeje dhe vlimi, pasi nevojitet shumë energji për të kapërcyer lidhjet e forta kovalente. Molekulat e veçuara të jometaleve mbahen së bashku kryesisht nga forcat e dispersionit, të cilat kapërcehen më lehtë; prandaj, ato priren të kenë pika më të ulëta shkrirjeje dhe vlimi,<ref>{{Cite web |url=https://www.chemguide.co.uk/inorganic/period3/elementsphys.html |title=Atomic and Physical Properties of the Period 3 Elements |last=Clark |first=Jim |date=2018 |website=Chemguide |access-date=2021-03-30 |archive-date=2021-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422142013/https://www.chemguide.co.uk/inorganic/period3/elementsphys.html |url-status=live |language=en }}</ref> dhe shumë prej tyre janë të lëngëta ose të gazta në temperaturën e dhomës.<ref name="cartoon" /> Jometalet shpesh kanë pamje të matë. Ato priren të reagojnë me metalet, me përjashtim të gazeve fisnike, të cilat janë inerte ndaj shumicës së substancave.<ref name="cartoon" /> Në gjendje të ngurtë janë të brishta, sepse atomet e tyre mbahen fort në vend. Kanë dendësi më të ulët dhe e përçojnë dobët elektricitetin,<ref name="cartoon" /> sepse nuk kanë elektrone të lëvizshme.<ref name="group4">{{Cite web |url=https://www.chemguide.co.uk/inorganic/group4/properties.html |title=The Trend From Non-Metal to Metal In the Group 4 Elements |last=Clark |first=Jim |date=2015 |website=Chemguide |access-date=2021-03-30 |archive-date=2021-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210427234147/https://www.chemguide.co.uk/inorganic/group4/properties.html |url-status=live |language=en }}</ref> Pranë kufirit, hendekët energjetikë janë të vegjël, ndaj shumë elemente në atë rajon janë gjysmëpërçues, si silici, germaniumi<ref name="group4" /> dhe teluri.<ref name=Siekierski /> Seleni ka një alotrop gri gjysmëpërçues dhe një alotrop të kuq izolues; arseniku ka një alotrop gri metalik, një alotrop të zi gjysmëpërçues dhe një alotrop të verdhë izolues (megjithëse ky i fundit është i paqëndrueshëm në kushte mjedisore).<ref name=steudel /> Përsëri, ka përjashtime; për shembull, diamanti ka përçueshmërinë termike më të lartë ndër të gjitha materialet e njohura, më të lartë se ajo e çdo metali.<ref name=PNU>{{Cite journal |doi=10.1103/PhysRevLett.70.3764 |title=Thermal conductivity of isotopically modified single crystal diamond |year=1993 |last1=Wei |first1=Lanhua |last2=Kuo |first2=P. K. |last3=Thomas |first3=R. L. |last4=Anthony |first4=T. R. |last5=Banholzer |first5=W. F. |journal=Physical Review Letters |volume=70 |issue=24 |pages=3764–3767 |pmid=10053956 |bibcode=1993PhRvL..70.3764W |language=en }}</ref> Zakonisht përcaktohet një klasë metaloidesh që shtrihet përgjatë kufirit midis metaleve dhe jometaleve, pasi elementet e këtij rajoni kanë veti fizike dhe kimike të ndërmjetme.<ref name="cartoon" /> Megjithatë, në literaturë nuk ka konsensus se cilat elemente duhet të klasifikohen saktësisht kështu. Kur përdoret kjo kategori, silici, germaniumi, arseniku dhe teluri përfshihen pothuajse gjithmonë, ndërsa bori dhe antimoni zakonisht përfshihen; por shumica e burimeve përfshijnë edhe elemente të tjera, pa u pajtuar se cilat duhet të shtohen, dhe disa burime të tjera heqin elemente nga kjo listë.{{Efn|Shih, për shembull, listat e metaloideve. Një tabelë periodike e përdorur nga Shoqata Kimike Amerikane e përfshin poloniumin si metaloid,<ref name="ACS" /> por një e përdorur nga [[Royal Society of Chemistry]] nuk e bën këtë,<ref>{{Cite web |url=https://www.rsc.org/periodic-table |title=Periodic Table |date=2021 |website=www.rsc.org |publisher=Royal Society of Chemistry |access-date=2021-03-27 |archive-date=2021-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210321033913/https://www.rsc.org/periodic-table |url-status=live |language=en }}</ref> ndërsa ajo që përfshihet në ''[[Encyclopædia Britannica]]'' nuk përmend fare metaloidet ose gjysmëmetalet.<ref name="EB" /> Klasifikimi mund të ndryshojë edhe brenda një vepre të vetme. Për shembull, vepra ''Chemistry of the Non-Metallic Elements'' (1966) e Sherwin dhe Weston ka në faqen 7 një tabelë periodike që e klasifikon antimonin si jometal, por në faqen 115 e quan metal.<ref>{{Cite book |last1=Sherwin |first1=E. |last2=Weston |first2=G. J. |editor=Spice, J. E. |date=1966 |title=Chemistry of the Non-Metallic Elements |publisher=Pergamon Press |isbn=978-1-4831-3905-0 |language=en }}</ref>|name=metalloids}} Për shembull, ndryshe nga të gjitha elementet e tjera që përgjithësisht konsiderohen metaloide ose jometale, forma e vetme e qëndrueshme e antimonit ka përçueshmëri metalike. Për më tepër, në sjelljen e tij fizike dhe kimike, elementi i ngjan bismutit dhe, në përgjithësi, metaleve të tjera të bllokut p. Mbi këtë bazë, disa autorë kanë argumentuar se është më e përshtatshme të klasifikohet si metal sesa si metaloid.<ref name=raynercanham /><ref name="hawkes" /><ref name=steudel>{{Cite book |last1=Steudel |first1=Ralf |first2=David |last2=Scheschkewitz |date=2020 |title=Chemistry of the Non-Metals |url= |location= |publisher=Walter de Gruyter |pages=154–155, 425, 436 |isbn=978-3-11-057805-8 |quote=In Group 15 of the Periodic Table, as in both neighboring groups, the metallic character increases when going down. More specifically, there is a transition from a purely non-metallic element (N) via elements with nonmetallic and metallic modifications to purely metallic elements (Sb, Bi). This chapter addresses the two elements besides nitrogen, which are clearly nonmetallic under standard conditions: phosphorus and arsenic. The chemistry of arsenic, however, is only briefly described as many of the arsenic compounds resemble the corresponding phosphorus species. |language=en }}</ref> Nga ana tjetër, seleni ka disa veti gjysmëpërçuese në formën e tij më të qëndrueshme (megjithëse ka edhe alotrope izoluese), dhe është argumentuar se duhet konsideruar metaloid<ref name="hawkes" /> – megjithëse e njëjta gjë vlen edhe për fosforin,<ref name=steudel /> i cili përfshihet shumë më rrallë ndër metaloidet.{{Efn|name=metalloids}} === Shfaqje të tjera të periodicitetit === Në të gjithë tabelën periodike ka edhe marrëdhënie të tjera midis elementeve që nuk bëjnë pjesë në të njëjtin grup, siç janë {{ill|Marrëdhënia diagonale|en|diagonal relationship|lt=marrëdhëniet diagonale}} midis elementeve ngjitur diagonalisht (p.sh. litiumit dhe magnezit).<ref name="PTSS2">Scerri, f. 407–420</ref> Ngjashmëri mund të gjenden edhe midis grupeve kryesore dhe grupeve të metaleve kalimtare, ose midis aktinideve të hershme dhe metaleve kalimtare të hershme, kur elementet kanë të njëjtin numër elektronesh valencore. Kështu, uraniumi ngjan deri diku me kromin dhe volframin e grupit 6,<ref name="PTSS2" /> pasi të tre kanë nga gjashtë elektrone valencore.<ref name="Jensen" /> Marrëdhëniet midis elementeve me të njëjtin numër elektronesh valencore, por me lloje të ndryshme orbitalesh valencore, quhen marrëdhënie dytësore ose izodonore: ato zakonisht kanë të njëjtat gjendje maksimale të oksidimit, por jo të njëjtat gjendje minimale të oksidimit. Për shembull, klori dhe mangani kanë të dy gjendje maksimale oksidimi +7 (p.sh. [[Heptoksidi i diklorit|Cl<sub>2</sub>O<sub>7</sub>]] dhe [[Heptoksidi i manganit|Mn<sub>2</sub>O<sub>7</sub>]]), por gjendjet e tyre përkatëse minimale të oksidimit janë −1 (p.sh. [[Acidi klorhidrik|HCl]]) dhe −3 (K<sub>3</sub>[Mn(CO)<sub>4</sub>]). Elementet me të njëjtin numër vendesh valencore të lira, por me numër të ndryshëm elektronesh valencore, lidhen nga një marrëdhënie terciare ose izoakseptore: ato zakonisht kanë gjendje të ngjashme minimale, por jo maksimale, të oksidimit. Për shembull, hidrogjeni dhe klori kanë të dy gjendje minimale oksidimi −1 (te {{ill|Hidridi|en|hydride|lt=hidridet}} dhe {{ill|Kloruri|en|chloride|lt=kloruret}}), por gjendja maksimale e oksidimit të hidrogjenit është +1 (p.sh. [[Uji|H<sub>2</sub>O]]), ndërsa ajo e klorit është +7.<ref name=jensenlaw /> Shumë veti të tjera fizike të elementeve ndryshojnë periodikisht në përputhje me ligjin periodik, si [[Pika e shkrirjes|pikat e shkrirjes]], [[Pika e vlimit|pikat e vlimit]], nxehtësitë e shkrirjes, nxehtësitë e avullimit, energjia e atomizimit e të tjera. Ndryshime të ngjashme periodike shfaqen edhe te përbërjet e elementeve; ato mund të vërehen duke krahasuar hidridet, oksidet, sulfuret, halogjenuret e të tjera.<ref name="Greenwood25" /> Vetitë kimike janë më të vështira për t’u përshkruar në mënyrë sasiore, por edhe ato shfaqin periodicitetet e tyre. Shembuj përfshijnë ndryshimin e vetive [[Acidi|acide]] dhe [[Bazat|bazike]] të elementeve dhe të përbërjeve të tyre, qëndrueshmërinë e përbërjeve dhe metodat e izolimit të elementeve.<ref name="Greenwood27" /> Periodiciteti është përdorur gjerësisht dhe vazhdon të përdoret për të parashikuar vetitë e elementeve dhe përbërjeve të reja e të panjohura, si dhe është thelbësor për kiminë moderne.<ref name="Greenwood29bis">Greenwood dhe Earnshaw, f. 29–31</ref> == Klasifikimi i elementeve == [[Skeda:Simple Periodic Table Chart-en.svg|upright=1.5|thumb|right|Një tabelë periodike me ngjyra që dallojnë disa grupe elementesh me veti të ngjashme, të përdorura zakonisht. Kategoritë dhe kufijtë e tyre ndryshojnë disi nga një burim te tjetri.<ref name="ACS">{{cite web |url=https://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/periodictable.html |title=Periodic Table of Chemical Elements |date=2021 |website=www.acs.org |publisher=American Chemical Society |access-date=2021-03-27 |archive-date=2021-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203123434/https://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/periodictable.html |url-status=live |language=en }}</ref> Lutetiumi dhe lawrenciumi në grupin 3 janë gjithashtu metale kalimtare.<ref name=jensenlaw />{{col-begin}}{{col-break}}{{Legend inline|ff9d9d}} Metalet alkaline<br />{{Legend inline|ffdead}} Metalet e tokave alkaline<br />{{Legend inline|ffbfff}} Lantanidet<br />{{Legend inline|ff99cc}} Aktinidet<br />{{Legend inline|ffc0c0}} Metalet kalimtare{{col-break}}{{Legend inline|cccccc}} Metalet e tjera<br />{{Legend inline|cccc99}} Metaloidet<br />{{Legend inline|a0ffa0}} Jometalet e tjera<br />{{Legend inline|ffff99}} Halogjenet<br />{{Legend inline|c0ffff}} Gazet fisnike{{col-end}}]] Në literaturë janë përdorur shumë terma për të përshkruar grupe elementesh që sillen në mënyrë të ngjashme. IUPAC njeh emrat e grupeve ''metal alkalin'', ''metal i tokave alkaline'', ''triel'', ''tetrel'', ''pniktogjen'', ''kalkogjen'', ''halogjen'' dhe ''gaz fisnik''; grupet e tjera mund të përcaktohen me numrin e tyre ose me elementin e parë të grupit (p.sh., grupi 6 është grupi i kromit).<ref name="IUPAC" /><ref>{{cite journal |last1=Fernelius |first1=W. C. |last2=Loening |first2=Kurt |last3=Adams |first3=Roy M. |date=1971 |title=Names of groups and elements |url= |journal=Journal of Chemical Education |volume=48 |issue=11 |pages=730–731 |doi=10.1021/ed048p730 |bibcode=1971JChEd..48..730F |language=en }}</ref> Disa i ndajnë elementet e bllokut p nga grupet 13 deri në 16 sipas karakterit metalik,<ref name="EB" /><ref name="ACS" /> megjithëse IUPAC nuk ka dhënë përkufizim dhe nuk ka konsensus të saktë se cilët elemente duhen konsideruar metale, jometale ose gjysmëmetale (të quajtura ndonjëherë metaloide).<ref name="EB" /><ref name="ACS" /><ref name="IUPAC" /> Nuk ka as konsensus se si duhen quajtur metalet që vijnë pas metaleve kalimtare; ndër emërtimet e përdorura janë ''metalet pas-kalimtare'' dhe ''metalet e varfra''. Disa monografi të avancuara i përjashtojnë elementet e grupit 12 nga metalet kalimtare për shkak të vetive të tyre kimike ndonjëherë mjaft të ndryshme, por kjo nuk është praktikë universale<ref>{{cite journal|last1=Jensen |first1=William B. |year=2003 |title=The Place of Zinc, Cadmium, and Mercury in the Periodic Table |journal=Journal of Chemical Education |volume=80 |issue=8 |pages=952–961 |doi=10.1021/ed080p952 |bibcode=2003JChEd..80..952J |url=https://www.che.uc.edu/jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/091.%20Zn-Cd-Hg.pdf |access-date=2012-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100611152417/https://www.che.uc.edu/jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/091.%20Zn-Cd-Hg.pdf |archive-date=2010-06-11 |language=en }}</ref>, dhe IUPAC nuk e përmend aktualisht si të lejueshëm në ''Principles of Chemical Nomenclature'' të saj.<ref>{{cite book |editor-last=Leigh |editor-first=G. J. |date=2011 |title=Principles of Chemical Nomenclature |url=https://iupac.org/wp-content/uploads/2021/12/Principles_Leigh2011-compressed.pdf |location= |publisher=The Royal Society of Chemistry |page=9 |isbn=978-1-84973-007-5 |language=en}}</ref> Lantanidet konsiderohen elementet La–Lu, të cilat janë shumë të ngjashme me njëri-tjetrin: historikisht përfshinin vetëm Ce–Lu, por lantani u përfshi me përdorimin e zakonshëm.<ref name=IUPAC /> Elementet e rralla të tokës (ose metalet e rralla të tokës) përfshijnë edhe skandiumin dhe itriumin krahas lantanideve.<ref name="IUPAC" /> Aktinidet konsiderohen elementet Ac–Lr (historikisht Th–Lr),<ref name="IUPAC" /> megjithëse ndryshimi i vetive brenda këtij grupi është shumë më i madh se ai ndërmjet lantanideve.<ref name="Jorgensen" /> IUPAC-u rekomandon emrat ''lanthanoide'' dhe ''actinoide'' për të shmangur paqartësinë, pasi prapashtesa -id zakonisht tregon një jon negativ; megjithatë, ''lantanidet'' dhe ''aktinidet'' mbeten të përdorura gjerësisht.<ref name="IUPAC" /> Me njohjen gjithnjë e më të madhe të lutetiumit dhe lawrenciumit si elemente të bllokut d, disa autorë nisën t’i përkufizojnë lantanidet si La–Yb dhe aktinidet si Ac–No, në përputhje me bllokun f.<ref name=KW /><ref name=Jensen1982 /><ref>{{cite web |url=https://www.webelements.com/ |title=WebElements |last=Winter |first=Mark |date=1993–2022 |website= |publisher=The University of Sheffield and WebElements Ltd, UK |access-date=2022-12-05 |language=en |quote=}}</ref><ref>{{cite book |last=Cowan |first=Robert D. |date=1981 |title=The Theory of Atomic Structure and Spectra |url= |location= |publisher=University of California Press |page=598 |isbn=978-0-520-90615-0 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Villar |first1=G. E. |date=1966 |title=A suggested modification to the periodic chart |url= |journal=Journal of Inorganic and Nuclear Chemistry |volume=28 |issue=1 |pages=25–29 |doi=10.1016/0022-1902(66)80224-5 |language=en }}</ref><ref name=sacotton>{{cite journal |last1=Cotton |first1=S. A. |date=1996 |title=After the actinides, then what? |url= |journal=Chemical Society Reviews |volume=25 |issue=3 |pages=219–227 |doi=10.1039/CS9962500219 |language=en }}</ref> ''Transaktinidet'' ose {{ill|Elementet super të rënda|en|superheavy element}} janë elementet jetëshkurtra përtej aktinideve, duke filluar nga laurenci ose rutherfordiumi (në varësi të vendit ku konsiderohet se përfundojnë aktinidet).<ref name=sacotton /><ref name=Neve>{{Cite journal |last1=Neve |first1=Francesco |date=2022 |title=Chemistry of superheavy transition metals |journal=Journal of Coordination Chemistry |volume=75 |issue=17–18 |pages=2287–2307 |doi=10.1080/00958972.2022.2084394 |s2cid=254097024 |doi-access=free |language=en}}</ref><ref name=Mingos>{{Cite book |last=Mingos |first=Michael |author-link=Michael Mingos |date=1998 |title=Essential Trends in Inorganic Chemistry |publisher=Oxford University Press |page=387 |isbn=978-0-19-850109-1 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://science.osti.gov/-/media/np/nsac/pdf/202310/October-4-LRP-Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005134013/https://science.osti.gov/-/media/np/nsac/pdf/202310/October-4-LRP-Report.pdf |archive-date=5 October 2023 |title=A New Era of Discovery: the 2023 Long Range Plan for Nuclear Science |publisher=U.S. Department of Energy |date=October 2023 |via=OSTI |access-date=20 October 2023 |quote=Superheavy elements (''Z'' > 102) are teetering at the limits of mass and charge. |language=en}}</ref><ref>{{Cite arXiv |last=Kragh |first=Helge |date=2017 |title=The search for superheavy elements: Historical and philosophical perspectives |eprint=1708.04064 |class=physics.hist-ph |language=en}}</ref> Ekzistojnë shumë kategorizime të tjera, të cilat përdoren sipas disiplinave të caktuara. Në astrofizikë, metal quhet çdo element me numër atomik më të madh se 2, domethënë çdo element përveç hidrogjenit dhe heliumit.<ref>{{Cite web |url=https://icc.dur.ac.uk/~tt/Lectures/Galaxies/TeX/lec/node27.html |title=Metallicity of stars |last=Theuns |first=Tom |website=icc.dur.ac.uk |publisher=Durham University |access-date=27 March 2021 |archive-date=27 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927160927/https://icc.dur.ac.uk/~tt/Lectures/Galaxies/TeX/lec/node27.html |url-status=live |language=en}}</ref> Termi «gjysmëmetal» ka kuptim të ndryshëm në fizikë dhe në kimi: sipas përkufizimeve fizike, bismuti është gjysmëmetal, por kimistët përgjithësisht e konsiderojnë metal.<ref>{{Cite book |first=Gerald |last=Burns |title=Solid State Physics |date=1985 |publisher=Academic Press, Inc. |isbn=978-0-12-146070-9 |pages=339–40 |language=en}}</ref> Disa terma përdoren gjerësisht, por nuk kanë përkufizim shumë formal; për shembull, «[[Metalet e rënda|metal i rëndë]]», të cilit i janë dhënë aq shumë përkufizime të ndryshme saqë është kritikuar si «praktikisht i pakuptimtë».<ref>{{Cite journal |last1=Duffus |first1=John H. |date=2002 |title="Heavy Metals"–A Meaningless Term? |url=https://publications.iupac.org/pac/2002/pdf/7405x0793.pdf |journal=Pure and Applied Chemistry |volume=74 |issue=5 |pages=793–807 |doi=10.1351/pac200274050793 |s2cid=46602106 |access-date=27 March 2021 |archive-date=11 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411012337/https://publications.iupac.org/pac/2002/pdf/7405x0793.pdf |url-status=live |language=en}}</ref> Fusha ku zbatohen termat ndryshon ndjeshëm nga një autor te tjetri. Për shembull, sipas IUPAC-ut, gazrat fisnikë përfshijnë të gjithë grupin, përfshirë oganesonin, elementin super të rëndë shumë radioaktiv.<ref>{{Cite journal|last=Koppenol|first=W.|date=2016|title=How to name new chemical elements|journal=Pure and Applied Chemistry|publisher=DeGruyter|doi=10.1515/pac-2015-0802 |hdl=10045/55935|s2cid=102245448|url=https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/55935/1/2016_Koppenol_etal_PureApplChem.pdf|hdl-access=free|access-date=15 August 2021|archive-date=11 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200511193435/https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/55935/1/2016_Koppenol_etal_PureApplChem.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Megjithatë, specialistët e elementeve super të rënda zakonisht nuk e bëjnë këtë: në këtë rast, «gaz fisnik» zakonisht nënkupton sjelljen joreaktive të elementeve më të lehta të grupit. Meqë llogaritjet përgjithësisht parashikojnë se oganesoni nuk duhet të jetë veçanërisht inert për shkak të efekteve relativiste dhe se, nëse do të prodhohej në sasi të mëdha, mund të mos ishte as gaz në temperaturë dhome, në këtë kontekst statusi i tij si gaz fisnik shpesh vihet në pikëpyetje.<ref>{{Cite journal |last1=Roth |first1=Klaus |date=3 April 2018 |title=Is Element 118 a Noble Gas? |url=https://www.chemistryviews.org/details/ezine/10907570/New_Kids_on_the_Table_Is_Element_118_a_Noble_Gas__Part_1.html |journal=Chemie in unserer Zeit |doi=10.1002/chemv.201800029 |access-date=27 March 2021 |archive-date=2 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302084128/https://web.archive.org/web/20210302084128/https://www.chemistryviews.org/details/ezine/10907570/New_Kids_on_the_Table_Is_Element_118_a_Noble_Gas__Part_1.html |url-status=live |url-access=subscription |language=en}}</ref> Gjithashtu, hasen herë pas here ndryshime kombëtare: në Japoni, metalet alkaline të tokës shpesh nuk përfshijnë beriliumin dhe magnezin, sepse sjellja e tyre ndryshon nga ajo e metaleve më të rënda të grupit 2.<ref>{{Cite web |url=https://www.chemistry.or.jp/news/information/1-2.html |title=【お知らせ】高等学校化学で用いる用語に関する提案（1）への反応 |author=The Chemical Society of Japan |date=25 January 2018 |website=www.chemistry.or.jp |publisher=The Chemical Society of Japan |access-date=3 April 2021 |quote=「12．アルカリ土類金属」の範囲についても，△を含めれば，すべての教科書で提案が考慮されている。歴史的には第4 周期のカルシウム以下を指していた用語だったが，「周期表の2 族に対応する用語とする」というIUPAC の勧告1）に従うのは現在では自然な流れだろう。 |archive-date=16 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516062728/https://www.chemistry.or.jp/news/information/1-2.html |url-status=live |language=ja}}</ref> == Historia == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Historia e tabelës periodike|en|History of the periodic table}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Kronologjia e zbulimeve të elementeve kimike|en|Timeline of chemical element discoveries}}}} === Historia e hershme === Në vitin 1817, fizikani gjerman [[Johann Wolfgang Döbereiner]] nisi një nga përpjekjet e para për klasifikimin e elementeve.<ref>{{Cite journal|last1=Wurzer|first1=Ferdinand|title=Auszug eines Briefes vom Hofrath Wurzer, Prof. der Chemie zu Marburg|journal=Annalen der Physik|date=1817|volume=56|issue=7|pages=331–334|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=chi.096071138;view=1up;seq=351|trans-title=Fragment nga një letër e këshilltarit të oborrit Wurzer, profesor i kimisë në Marburg|language=de|doi=10.1002/andp.18170560709|bibcode=1817AnP....56..331.|access-date=2021-08-15|archive-date=2021-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008024621/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=chi.096071138;view=1up;seq=351|url-status=live|url-access=subscription}} Döbereiner vuri re se vetitë e stronciumit ishin të ndërmjetme mes atyre të kalciumit dhe bariumit.</ref> Në vitin 1829, ai zbuloi se mund t’i grup&shy;onte disa elemente në treshe, anëtarët e të cilave kishin veti të ngjashme. Këto grupe i quajti {{ill|Triadat e Döbereinerit|en|Döbereiner's triads|lt=triadat}}.<ref>{{Cite journal|last1=Döbereiner|first1=J. W.|title=Versuch zu einer Gruppirung der elementaren Stoffe nach ihrer Analogie|journal=Annalen der Physik und Chemie|date=1829|volume=15|issue=2|pages=301–307|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015065410634;view=1up;seq=315|series=2nd series|trans-title=Përpjekje për grupimin e substancave elementare sipas analogjive të tyre|language=de|bibcode=1829AnP....91..301D|doi=10.1002/andp.18290910217|access-date=2021-08-15|archive-date=2021-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008024625/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015065410634;view=1up;seq=315|url-status=live}} Për një përkthim në anglisht të këtij artikulli, shihni: [https://web.lemoyne.edu/~giunta/dobereiner.html Johann Wolfgang Döbereiner: “An Attempt to Group Elementary Substances according to Their Analogies” (Kolegji Le Moyne, Sirakuzë, Nju-Jork, SHBA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190309161429/https://web.lemoyne.edu/~GIUNTA/dobereiner.html |date=2019-03-09 }}</ref><ref>{{Cite book|last=Horvitz|first=L.|title=Eureka!: Scientific Breakthroughs That Changed The World|year=2002|publisher=John Wiley|location=New York|isbn=978-0-471-23341-1|oclc=50766822|page=43|bibcode=2001esbt.book.....H|language=en}}</ref> Klori, bromi dhe jodi formonin një triadë; po ashtu edhe kalciumi, stronciumi dhe bariumi; litiumi, natriumi dhe kaliumi; si dhe squfuri, seleni dhe teluri.<ref>Scerri, f. 47</ref> Kimistë të ndryshëm e vazhduan punën e tij dhe arritën të zbulonin gjithnjë e më shumë marrëdhënie mes grupeve të vogla të elementeve. Megjithatë, nuk mundën të ndërtonin një skemë të vetme që t’i përfshinte të gjitha.<ref>{{Cite book|last=Ball|first=P.|author-link=Philip Ball|title=The Ingredients: A Guided Tour of the Elements|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|year=2002|isbn=978-0-19-284100-1|page=100|language=en}}</ref> [[Skeda:Newlands periodiska system 1866.png|thumb|right|upright=1.5|Tabela e elementeve e Newlandsit, e vitit 1866.|alt=Tabela e elementeve e Newlandsit.]] [[John Newlands (chemist)|John Newlands]] botoi një letër në ''Chemical News'' në shkurt të vitit 1863, mbi periodicitetin e elementeve kimike.<ref name=EB1911>{{Cite EB1911|wstitle=Newlands, John Alexander Reina|volume=19|page=515|language=en}}</ref> Në vitin 1864, Newlands botoi një artikull në ''Chemical News'', ku tregonte se, kur elementet renditen sipas peshave atomike, ato me numra njëri pas tjetrit shpesh bëjnë pjesë në të njëjtin grup ose zënë pozita të ngjashme në grupe të ndryshme. Ai vuri në dukje se çdo element i tetë, duke nisur nga një element i caktuar, në këtë renditje përsërit në njëfarë mënyre të parin, si nota e tetë e një oktave në muzikë (Ligji i Oktavave).<ref name=EB1911 /> Megjithatë, formulimi i Newlandsit funksiononte mirë vetëm për elementet e grupeve kryesore dhe ndeshi vështirësi serioze me elementet e tjera.<ref name=jensenlaw /> Kimisti gjerman [[Lothar Meyer]] vuri re se vargjet e vetive të ngjashme kimike dhe fizike përsëriteshin në intervale periodike. Sipas tij, nëse peshat atomike paraqiteshin si ordinata (pra, vertikalisht), ndërsa vëllimet atomike si abshisa (pra, horizontalisht), kurba e përftuar kishte një varg maksimumesh dhe minimumesh; elementet më [[elektropozitivë]] do të shfaqeshin në kulmet e kurbës, sipas rendit të peshave të tyre atomike. Në vitin 1864 u botua një libër i tij, i cili përmbante një version të hershëm të tabelës periodike me 28 elemente dhe i klasifikonte elementet në gjashtë familje sipas [[Valenca|valencës]] së tyre — për herë të parë, elementet ishin grupuar sipas valencës. Deri atëherë, përpjekjet për t’i organizuar elementet sipas peshës atomike ishin penguar nga matjet e pasakta të peshave atomike.<ref name="Meyer table">Meyer, Julius Lothar; ''Die modernen Theorien der Chemie'' (1864); [https://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/goToPage/bsb10073411.html?pageNo=147 tabela në faqen 137] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102050414/https://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/goToPage/bsb10073411.html?pageNo=147 |date=2019-01-02 }}</ref> Në vitin 1868, ai e rishikoi tabelën, por ky version u botua si draft vetëm pas vdekjes së tij.<ref>Scerri, f. 106–108</ref> === Mendelejevi === {{Multiple image | total_width = 400 | align = right | image1 = 1869-periodic-table.jpg | caption1 = Tabela periodike e vitit 1869 e [[Dmitri Mendelejev|Mendelejevit]] | image2 = Mendelejevs periodiska system 1871.png | caption2 = Tabela periodike e vitit 1871 e [[Dmitri Mendelejev|Mendelejevit]] }} Zbulimi vendimtar u bë nga kimisti rus [[Dmitri Mendelejev]] (Dmitri Mendeleev). Megjithëse kimistë të tjerë (përfshirë Julius Lothar Meyer) kishin gjetur variante të tjera të sistemit periodik afërsisht në të njëjtën kohë, Mendelejevi ishte më i përkushtuar në zhvillimin dhe mbrojtjen e sistemit të tij, dhe pikërisht sistemi i tij ndikoi më shumë te bashkësia shkencore.<ref>Scerri, p. 113</ref> Më 17 shkurt 1869 (1 mars 1869 sipas kalendarit gregorian), Mendelejevi nisi t’i rendiste elementet dhe t’i krahasonte sipas masave atomike. Filloi me disa elemente dhe, gjatë asaj dite, sistemi i tij u zgjerua derisa përfshiu shumicën e elementeve të njohura. Pasi gjeti një renditje të qëndrueshme, tabela e tij e shtypur u botua në maj 1869 në revistën e Shoqatës Kimike Ruse.<ref name="Scerri117">Scerri, pp. 117–123</ref> Kur elementet nuk dukej se përshtateshin me sistemin, ai parashikonte me guxim se ose valencat a masat atomike ishin matur gabim, ose kishte një element të pazbuluar.<ref name=jensenlaw /> Më 1871, Mendelejevi botoi një artikull të gjatë, ku përfshiu një variant të përditësuar të tabelës së tij dhe i bëri të qarta parashikimet për elementet e panjohura. Ai parashikoi hollësisht vetitë e tre prej këtyre elementeve të panjohura: homologëve më të rëndë, që mungonin atëherë, të borit, aluminit dhe silicit; i quajti eka-bor, eka-alumin dhe eka-silic («eka» është sanskritisht për «një»).<ref name="Scerri117" /><ref name="mendeleev1871">{{Cite journal |last1=Mendeleev |first1=D. |title=The natural system of elements and its application to the indication of the properties of undiscovered elements |journal=Journal of the Russian Chemical Society |date=1871 |volume=3 |pages=25–56 |url=https://www.knigafund.ru/books/56718/read#page31 |access-date=2020-04-19 |language=ru |archive-date=2017-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170813142644/https://www.knigafund.ru/books/56718/read#page31 }}</ref>{{Rp|45}} Më 1875, kimisti francez [[Paul Emile Lecoq de Boisbaudran]], pa e ditur parashikimin e Mendelejevit, zbuloi një element të ri në një kampion të mineralit {{ill|Sfaleriti|en|Sphalerite|lt=sfaleritit}} dhe e quajti galium. Ai e veçoi elementin dhe nisi të përcaktonte vetitë e tij. Pasi lexoi botimin e de Boisbaudranit, Mendelejevi i dërgoi një letër ku pretendonte se galiumi ishte eka-alumini që kishte parashikuar. Lecoq de Boisbaudrani fillimisht ishte skeptik dhe dyshonte se Mendelejevi po përpiqej të përvetësonte meritat për zbulimin e tij, por më vonë pranoi se Mendelejevi kishte pasur të drejtë.<ref>Scerri, p. 149</ref> Më 1879, kimisti suedez {{ill|Lars Fredrik Nilson|en|Lars Fredrik Nilson}} zbuloi një element të ri, të cilin e quajti skandium; ky doli të ishte eka-bori. Eka-silici u zbulua më 1886 nga kimisti gjerman [[Clemens Winkler]], i cili e quajti germanium. Vetitë e galiumit, skandiumit dhe germaniumit përputheshin me parashikimet e Mendelejevit.<ref>Scerri, p. 151–2</ref> Më 1889, në ligjëratën Faraday në Institutin Mbretëror në Londër, Mendelejevi tha se nuk kishte pritur të jetonte aq gjatë sa «t’ia përmendte Shoqatës Kimike të Britanisë së Madhe zbulimin e tyre si konfirmim të saktësisë dhe përgjithësisë së ligjit periodik».<ref>{{Cite web|last=Rouvray|first=R.|url=https://www.newscientist.com/people/dmitri-mendeleev/|title=Dmitri Mendeleev|website=New Scientist|access-date=2020-04-19|archive-date=2021-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815074119/https://www.newscientist.com/people/dmitri-mendeleev/|url-status=live|language=en}}</ref> Madje edhe zbulimi i gazeve fisnike në fund të shekullit XIX, të cilin Mendelejevi nuk e kishte parashikuar, u përshtat mirë në skemën e tij si grupi i tetë kryesor.<ref name="Scerri164">Scerri, pp. 164–169</ref> Megjithatë, Mendelejevi pati vështirësi t’i përfshinte lantanoidet e njohura në skemën e tij, sepse ato nuk shfaqnin ndryshimin periodik të valencave që shfaqnin elementet e tjera. Pas shumë kërkimesh, kimisti çek {{ill|Bohuslav Brauner|en|Bohuslav Brauner}} sugjeroi më 1902 që lantanoidet të vendoseshin të gjitha së bashku në një grup të vetëm të tabelës periodike. Ai e quajti këtë «hipoteza e asteroideve», duke bërë një analogji astronomike: ashtu siç ka një [[Brezi asteroidal|brez asteroidal]] në vend të një planeti të vetëm midis Marsit dhe Jupiterit, mendohej se vendin poshtë itrit e zinin të gjitha lantanoidet dhe jo vetëm një element.<ref name=Thyssen /> === Numri atomik === [[Skeda:Extended periodic table van den Broek.jpg|thumb|right|upright=1.6|Tabela periodike e {{ill|Antonius van den Broek|en}}]] Pasi u hetua struktura e brendshme e atomit, fizikani amator holandez {{ill|Antonius van den Broek|en}} propozoi më 1913 se ngarkesa bërthamore përcaktonte vendosjen e elementeve në tabelën periodike.<ref name="moseley2010">{{cite magazine |last1=Marshall |first1=J.L. |last2=Marshall |first2=V.R. |date=2010 |title=Rediscovery of the Elements: Moseley and Atomic Numbers |pages=42–47 |magazine=The Hexagon |volume=101 |issue=3 |publisher=Alpha Chi Sigma |s2cid=94398490 |url=https://pdfs.semanticscholar.org/afe4/8822cd0871e65dc5401166e7df68dc0ecb7f.pdf |access-date=2021-08-15 |archive-date=2019-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716215907/https://pdfs.semanticscholar.org/afe4/8822cd0871e65dc5401166e7df68dc0ecb7f.pdf |language=en}}</ref><ref name="broek">{{cite journal |author=van den Broek, A. |journal=Physikalische Zeitschrift |volume=14 |year=1913 |pages=32–41 |title=Die Radioelemente, das periodische System und die Konstitution der Atom |language=de}}</ref> Fizikani i Zelandës së Re [[Ernest Rutherford]] krijoi termin «numër atomik» për këtë ngarkesë bërthamore.<ref>Scerri, p. 185</ref> Në artikullin e botuar, van den Broek paraqiti tabelën e parë periodike elektronike, ku elementet ishin renditur sipas numrit të elektroneve të tyre.<ref name="broek" /> Në punimin e tij të vitit 1914, Rutherford konfirmoi se Bohr e kishte pranuar pikëpamjen e van den Broek.<ref>{{cite journal |author=Rutherford, E. |journal=Phil. Mag. |volume=27 |pages=488–499 |year=1914 |quote=This has led to an interesting suggestion by van Broek that the number of units of charge on the nucleus, and consequently the number of external electrons, may be equal to the number of the elements when arranged in order of increasing atomic weight. On this view, the nucleus charges of hydrogen, helium, and carbon are 1, 2, 6 respectively, and so on for the other elements, provided there is no gap due to a missing element. This view has been taken by Bohr in his theory of the constitution of simple atoms and molecules. |url=https://atomfizika.elte.hu/akos/orak/archive/atfsz/atom/rutherford_atom13.pdf |doi=10.1080/14786440308635117 |title=LVII. The structure of the atom |language=en}}</ref> Po atë vit, fizikani anglez {{ill|Henry Moseley|en}}, duke përdorur [[Spektroskopia me rreze X|spektroskopinë me rreze X]], e konfirmoi eksperimentalisht propozimin e van den Broek. Moseley përcaktoi vlerën e ngarkesës bërthamore të çdo elementi nga [[alumini]] deri te [[ari]], dhe tregoi se renditja e Mendelejevit i vendos elementet sipas radhës së njëpasnjëshme të ngarkesës bërthamore.<ref>{{cite book |title=The Periodic Kingdom |author=Atkins, P. W. |author-link=P. W. Atkins |publisher=HarperCollins Publishers, Inc. |year=1995 |page=[https://archive.org/details/periodickingdomj00atki/page/87 87] |isbn=978-0-465-07265-1 |url=https://archive.org/details/periodickingdomj00atki/page/87 |language=en}}</ref> Ngarkesa bërthamore është e barabartë me numrin e [[Protoni|protoneve]] dhe përcakton vlerën e numrit atomik (''Z'') të secilit element. Përdorimi i numrit atomik jep një renditje përfundimtare të elementeve, të bazuar në numra të plotë. Hulumtimi i Moseleyt i zgjidhi menjëherë mospërputhjet midis peshës atomike dhe vetive kimike; këto përfshinin raste si teluri dhe jodi, ku numri atomik rritet, por pesha atomike zvogëlohet.<ref name="moseley2010" /> Edhe pse Moseley u vra shpejt gjatë Luftës së Parë Botërore, fizikani suedez {{ill|Manne Siegbahn|en}} e vazhdoi punën e tij deri te [[Urani (element kimik)|urani]] dhe përcaktoi se ai ishte elementi me numrin atomik më të lartë të njohur deri atëherë (92).<ref>{{cite journal |last1=Egdell |first1=Russell G. |last2=Bruton |first2=Elizabeth |date=2020 |title=Henry Moseley, X-ray spectroscopy and the periodic table |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |volume=378 |issue=2180 |doi=10.1002/chem.202004775 |pmid=32811359 |doi-access=free |language=en}}</ref> Në bazë të hulumtimeve të Moseleyt dhe Siegbahnit, dihej edhe se cilët numra atomikë u përkisnin elementeve ende të pazbuluara: 43, 61, 72, 75, 85 dhe 87.<ref name="moseley2010" /> (Elementi 75 ishte zbuluar në të vërtetë që më 1908 nga kimisti japonez {{ill|Masataka Ogawa|en}}, i cili e quajti «nipponium», por gabimisht e caktoi si elementin 43 në vend të 75, prandaj zbulimi i tij nuk u njoh gjerësisht deri më vonë. Zbulimi i pranuar sot i elementit 75 ndodhi më 1925, kur {{ill|Walter Noddack|en}}, {{ill|Ida Tacke|en}} dhe {{ill|Otto Berg|en|Otto Berg (scientist)}} e rizbuluan në mënyrë të pavarur dhe i dhanë emrin e sotëm, [[Reniumi|renium]].)<ref name="nipponium2022">{{cite journal |last1=Hisamatsu |first1=Yoji |last2=Egashira |first2=Kazuhiro |first3=Yoshiteru |last3=Maeno |date=2022 |title=Ogawa's nipponium and its re-assignment to rhenium |journal=Foundations of Chemistry |volume=24 |pages=15–57 |doi=10.1007/s10698-021-09410-x |doi-access=free |language=en}}</ref> Lindja e fizikës atomike sqaroi edhe gjendjen e [[Izotopi|izotopeve]]. Në [[Zinxhiri i zbërthimit|zinxhirët e zbërthimit]] të elementeve radioaktive primordiale të toriumit dhe uraniumit, shpejt u bë e qartë se kishte shumë elemente të reja në dukje, të cilat kishin pesha atomike të ndryshme, por veti kimike krejt të njëjta. Më 1913, [[Frederick Soddy]] krijoi termin «izotop» për ta përshkruar këtë dukuri dhe i konsideroi izotopet thjesht forma të ndryshme të të njëjtit element kimik. Kjo sqaroi më tej mospërputhje si ajo mes telurit dhe jodit: përbërja izotopike natyrore e telurit anon nga izotopet më të rënda se ajo e jodit, por teluri ka numër atomik më të ulët.<ref name="7elements">{{cite book |last=Scerri |first=Eric |date=2013 |title=A Tale of Seven Elements |publisher=Oxford University Press |pages=47–53, 115 |isbn=978-0-19-539131-2 |language=en}}</ref> === Shtresat elektronike === Fizikani danez [[Niels Bohr]] zbatoi idenë e [[Max Planck]]ut për kuantizimin te atomi. Ai arriti në përfundimin se nivelet e energjisë së elektroneve ishin të kuantizuara: lejoheshin vetëm disa gjendje të qëndrueshme të energjisë, të ndara nga njëra-tjetra. Më pas Bohr u përpoq ta kuptonte periodicitetin përmes konfigurimeve elektronike dhe, më 1913, hodhi si hipotezë se elektronet e jashtme duhej të ishin përgjegjëse për vetitë kimike të elementit.<ref>Shihni tabelën e Bohr-it nga punimi i vitit 1913 më poshtë.</ref><ref>{{cite journal|url=https://web.archive.org/web/20151230173734/http://www.scs.illinois.edu/~mainzv/HIST/bulletin_open_access/v37-1/v37-1%20p42-49.pdf|author1=Kragh, Helge|title=Lars Vegard, Atomic Structure, and the Periodic System|journal= Bull. Hist. Chem.|volume= 37|issue=1 |year=2012|page=43|language=en}}</ref> Më 1913, ai hartoi tabelën e parë periodike elektronike, bazuar në një atom kuantik.<ref name="Scerri208">Scerri, fq. 208–218</ref> Më 1913, Bohr i quajti shtresat elektronike «unaza»: orbitalet atomike brenda shtresave nuk njiheshin ende në kohën e modelit të tij planetar. Në pjesën e tretë të punimit të tij të njohur të vitit 1913, Bohr shpjegon se numri maksimal i elektroneve në një shtresë është tetë dhe shkruan: «Shohim, më tej, se një unazë me {{Var|n}} elektrone nuk mund të rrotullohet si një unazë e vetme rreth një bërthame me ngarkesë ne, përveç rastit kur {{Var|n}} < 8». Te atomet më të vegjël, shtresat elektronike do të mbusheshin kështu: «unazat e elektroneve do të bashkohen vetëm nëse përmbajnë numër të barabartë elektronesh; prandaj, numri i elektroneve në unazat e brendshme do të jetë vetëm 2, 4, 8». Ndërkaq, te atomet më të mëdha, shtresa më e brendshme do të përmbante tetë elektrone: «nga ana tjetër, sistemi periodik i elementeve sugjeron fuqimisht se tashmë te neoni {{Var|N}} = 10 do të ketë një unazë të brendshme me tetë elektrone». Konfigurimet elektronike të atomeve që propozoi (të paraqitura djathtas) kryesisht nuk përputhen me ato që njihen sot.<ref>{{cite journal|url=https://www.nba-old.nbi.dk/pdffiles/trilogypart3.pdf|author=Bohr, Niels |title=On the Constitution of Atoms and Molecules, Part III, Systems containing several nuclei|journal= Philosophical Magazine|volume= 26|pages=857–875 |year=1913|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Kragh|first=Helge|date=1 January 1979|title=Niels Bohr's Second Atomic Theory|journal=Historical Studies in the Physical Sciences|volume=10|pages=123–186|doi=10.2307/27757389|jstor=27757389 |language=en}}</ref> Ato u përmirësuan më tej pas punës së [[Arnold Sommerfeld]]it dhe [[Edmund Stoner]]it, të cilët zbuluan më shumë numra kuantikë.<ref name=7elements /> {| class="wikitable" style="float:right; font-size:95%; margin:0.5em;" |+ Konfigurimet elektronike të Bohr-it për elementet e lehta |- ! Elementi !! Elektrone për shtresë |- | 4 || 2,2 |- | 6 || 2,4 |- | 7 || 4,3 |- | 8 || 4,2,2 |- | 9 || 4,4,1 |- | 10 || 8,2 |- | 11 || 8,2,1 |- | 16 || 8,4,2,2 |- | 18 || 8,8,2 |} I pari që i zgjeroi dhe i korrigjoi sistematikisht potencialet kimike të teorisë atomike të Bohr-it ishte [[Walter Kossel]], më 1914 dhe 1916. Kossel shpjegoi se në tabelën periodike do të krijoheshin elemente të reja kur elektroneve t’u shtoheshin shtresës së jashtme. Në punimin e Kosselit shkruhet: <blockquote>Kjo çon në përfundimin se elektronet që shtohen më pas duhet të vendosen në unaza ose shtresa bashkëqendrore, në secilën prej të cilave … duhet të vendoset vetëm një numër i caktuar elektronesh — në rastin tonë, tetë. Sapo përfundohet një unazë ose shtresë, duhet të fillojë një e re për elementin pasues; numri i elektroneve që janë më lehtësisht të arritshme dhe ndodhen në periferinë më të jashtme rritet sërish nga njëri element te tjetri dhe, për këtë arsye, me formimin e çdo shtrese të re përsëritet periodiciteti kimik.<ref>{{cite journal|author=Kossel, W. |title=Über Molekülbildung als Folge des Atombaues|journal= Ann. Phys.|year= 1916|volume= 49|pages= 229–362 (237)|language=de}} Përkthyer në {{cite journal|url=https://web.archive.org/web/20151230173734/http://www.scs.illinois.edu/~mainzv/HIST/bulletin_open_access/v37-1/v37-1%20p42-49.pdf|author1=Kragh, Helge|title=Lars Vegard, Atomic Structure, and the Periodic System|journal= Bull. Hist. Chem.|volume= 37|issue=1 |year=2012|page=43|language=en}}</ref></blockquote> Në një punim të vitit 1919, [[Irving Langmuir]] hodhi si hipotezë ekzistencën e «qelizave», që sot i quajmë orbitale. Secila prej tyre mund të përmbante vetëm tetë elektrone dhe ato ishin renditur në «shtresa në largësi të barabartë», që sot i quajmë shtresa elektronike. Ai bëri përjashtim për shtresën e parë, e cila mund të përmbante vetëm dy elektrone.<ref>{{Cite journal |last=Langmuir |first=Irving |author-link=Irving Langmuir |date=June 1919 |title=The Arrangement of Electrons in Atoms and Molecules |journal=[[Journal of the American Chemical Society]] |volume=41 |issue=6 |pages=868–934 |doi=10.1021/ja02227a002 |bibcode=1919JAChS..41..868L |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126003324/https://zenodo.org/record/1429026 |url=https://zenodo.org/record/1429026|archive-date=26 January 2021|language=en}}</ref> Kimisti [[Charles Rugeley Bury]] sugjeroi më 1921 se tetë dhe tetëmbëdhjetë elektrone në një shtresë formojnë konfigurime të qëndrueshme. Bury propozoi se konfigurimet elektronike në elementet kalimtare vareshin nga elektronet e valencës në shtresën e jashtme të tyre.<ref name="Bury">{{Cite journal |last=Bury |first=Charles R. |author-link=Charles Rugeley Bury |date=July 1921 |title=Langmuir's Theory of the Arrangement of Electrons in Atoms and Molecules |journal=[[Journal of the American Chemical Society]]|volume=43 |issue=7 |pages=1602–1609 |doi=10.1021/ja01440a023 |bibcode=1921JAChS..43.1602B |url=https://zenodo.org/record/1428812 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030145903/https://zenodo.org/record/1428812 |archive-date=30 October 2021|language=en}}</ref> Ai përdori fjalën ''kalim'' për të përshkruar elementet që sot njihen si {{ill|Metalet kalimtare|en|transition metal}} ose elemente kalimtare.<ref name="Jensen2003">{{cite journal|last=Jensen|first=William B.|year=2003|title=The Place of Zinc, Cadmium, and Mercury in the Periodic Table|url=https://www.uv.es/~borrasj/ingenieria_web/temas/tema_1/lecturas_comp/p952.pdf|journal=Journal of Chemical Education|volume=80|issue=8|pages=952–961|bibcode=2003JChEd..80..952J|doi=10.1021/ed080p952|quote=Termi “kalim” në kuptimin e tij modern elektronik duket se u përdor për herë të parë nga kimisti britanik C. R. Bury, i cili e përdori në punimin e tij të vitit 1921 mbi strukturën elektronike të atomeve dhe tabelën periodike|language=en|access-date=2021-09-18|archive-date=2012-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20120419082806/https://www.uv.es/~borrasj/ingenieria_web/temas/tema_1/lecturas_comp/p952.pdf|url-status=live}}</ref> Teoria e Bohrit u vërtetua nga zbulimi i elementit 72: [[Georges Urbain]] pretendoi se e kishte zbuluar atë si element të rrallë të tokave, ''celtium'', por Bury dhe Bohr kishin parashikuar se elementi 72 nuk mund të ishte element i rrallë i tokave dhe duhej të ishte homolog i [[zirkoniumi]]t. {{ill|Dirk Coster|en|Dirk Coster}} dhe {{ill|Georg von Hevesy|en|Georg von Hevesy}} kërkuan për elementin në xeherorët e zirkoniumit dhe e gjetën elementin 72, të cilin e quajtën [[Hafniumi|hafnium]], sipas qytetit të lindjes së Bohrit, [[Kopenhaga|Kopenhagës]] (''Hafnia'' në latinisht).<ref name="CosterHevesy1923">{{cite journal|journal=Nature|volume=111|page=79|date=1923|doi=10.1038/111079a0|title=On the Missing Element of Atomic Number 72|first=D.|last=Coster|author2=Hevesy, G.|issue=2777|bibcode=1923Natur.111...79C|doi-access=free|language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Hafnium|url=http://www.jce.divched.org/Journal/Issues/1982/Mar/jceSubscriber/JCE1982p0242.pdf|journal=Journal of Chemical Education|last=Fernelius|first=W. C.|date=1982|page=242|doi=10.1021/ed059p242|volume=59|issue=3|bibcode=1982JChEd..59..242F|language=en|access-date=2009-09-03|archive-date=2020-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200315031648/http://www.jce.divched.org/Journal/Issues/1982/Mar/jceSubscriber/JCE1982p0242.pdf}}</ref> Celtiumi i Urbainit rezultoi se ishte thjesht [[Lutetiumi|lutetium]] i pastruar (elementi 71).<ref>{{cite journal|last1=Burdette|first1=Shawn C.|last2=Thornton|first2=Brett F.|date=2018|title=Hafnium the lutécium I used to be|url=https://www.nature.com/articles/s41557-018-0140-6|journal=Nature Chemistry|volume=10|issue=10|page=1074|doi=10.1038/s41557-018-0140-6|doi-access=free|pmid=30237529|bibcode=2018NatCh..10.1074B|language=en|access-date=2024-02-08|url-access=subscription}}</ref> Kështu, hafniumi dhe reniumi u bënë elementet e fundit të qëndrueshme që u zbuluan.<ref name=7elements /> I nxitur nga Bohr, [[Wolfgang Pauli]] mori përsipër problemin e konfigurimeve elektronike në vitin 1923. Pauli e zgjeroi skemën e Bohrit për të përdorur katër [[Numrat kuantik|numra kuantikë]] dhe formuloi [[Parimi i përjashtimit i Paulit|parimin e përjashtimit]], sipas të cilit asnjë çift elektronesh nuk mund të ketë të njëjtët katër numra kuantikë. Kjo shpjegoi gjatësitë e periudhave në tabelën periodike (2, 8, 18 dhe 32), që përkonin me numrin e elektroneve që mund të zinte secila shtresë.<ref name="Scerri218">Scerri, f. 218–23</ref> Në vitin 1925, {{ill|Fridrih Hund|en|Friedrich Hund}} arriti në konfigurime të përafërta me ato moderne.<ref>{{cite journal|last1=Jensen|first1=William B.|date=2007|title=The Origin of the s, p, d, f Orbital Labels|url=https://www.che.uc.edu/jensen/w.%20b.%20jensen/reprints/137.%20s,%20p,%20d,%20f.pdf|journal=Journal of Chemical Education|volume=84|issue=5|pages=757–8|doi=10.1021/ed084p757|bibcode=2007JChEd..84..757J|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123140649/https://www.che.uc.edu/jensen/w.%20b.%20jensen/reprints/137.%20s,%20p,%20d,%20f.pdf|language=en|access-date=2021-08-15|archive-date=2018-11-23}}</ref> Si rezultat i këtyre përparimeve, periodiciteti u bazua në numrin e elektroneve kimikisht aktive ose elektroneve valencë, dhe jo në valencat e elementeve.<ref name=jensenlaw /> [[Parimi i Aufbau-t]], që përshkruan konfigurimet elektronike të elementeve, u vëzhgua për herë të parë në mënyrë empirike nga {{ill|Ervin Madelungu|en|Erwin Madelung|lt=Ervini Madelung}} në vitin 1926,<ref name="Goudsmit">{{cite journal|title=The Order of Electron Shells in Ionized Atoms|last1=Goudsmit|first1=S. A.|last2=Richards|first2=Paul I.|journal={{ill|Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|en|Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|lt=Proc. Natl. Acad. Sci.}}|pages=664–671 (with correction on p&nbsp;906)|volume=51|issue=4|date=1964|url=https://www.pnas.org/content/51/4/664.full.pdf|bibcode=1964PNAS...51..664G|doi=10.1073/pnas.51.4.664|pmid=16591167|doi-access=free|pmc=300183|osti=4007960|language=en|access-date=2021-08-15|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010113455/https://www.pnas.org/content/51/4/664.full.pdf|url-status=live}}</ref> megjithëse i pari që e botoi ishte {{ill|Vladimir Karapetoff|en|Vladimir Karapetoff}} në vitin 1930.<ref>{{Cite journal |last1=Karapetoff |first1=Vladimir |date=1930 |title=A chart of consecutive sets of electronic orbits within atoms of chemical elements |url= |journal=Journal of the Franklin Institute |volume=210 |issue=5 |pages=609–624 |doi=10.1016/S0016-0032(30)91131-3 |bibcode=1930FrInJ.210..609K |language=en }}</ref><ref name=Ostro>{{Cite journal |last1=Ostrovsky |first1=Valentin N. |date=2003 |title=Physical Explanation of the Periodic Table |url= |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=988 |issue=1 |pages=182–192 |doi=10.1111/j.1749-6632.2003.tb06097.x |pmid=12796101 |bibcode=2003NYASA.988..182O |s2cid=21629328 |language=en }}</ref> Në vitin 1961, {{ill|Vsevolod Kleçkovskit|en|Vsevolod Klechkovsky}} nxori pjesën e parë të rregullës së Madelungut (sipas së cilës orbitalet mbushen sipas rendit rritës të ''n'' + ℓ) nga {{ill|Modeli Thomas–Fermi|en|Thomas–Fermi model|lt=modeli Thomas–Fermi}};<ref>{{Cite journal |last1=Klechkovskii |first1=V.M. |title=Justification of the Rule for Successive Filling of (n+l) Groups |journal=Journal of Experimental and Theoretical Physics |date=1962 |volume=14 |issue=2 |page=334 |url=http://jetp.ras.ru/cgi-bin/e/index?t=&au=+Klechkovskii&yf=2022&yt=2022&se=1&a=s |access-date=2022-06-23 |language=en}}</ref> rregulla e plotë u nxor nga një potencial i ngjashëm më 1971 nga Juri N. Demkov (Yury N. Demkov) dhe Valentin N. Ostrovski (Valentin N. Ostrovsky).<ref name=DO>{{Cite journal |last1=Demkov |first1=Yury N. |last2=Ostrovsky |first2=Valentin N. |date=1972 |title=n+l Filling Rule in the Periodic System and Focusing Potentials |url=http://jetp.ras.ru/cgi-bin/e/index/e/35/1/p66?a=list |journal=Journal of Experimental and Theoretical Physics |volume=35 |issue=1 |pages=66–69 |doi= |bibcode=1972JETP...35...66D |access-date=2022-11-25 |language=en}}</ref>{{Efn|Demkovu dhe Ostrovski shqyrtojnë potencialin <math>U_{1/2}(r) = -\frac{2v}{rR(r+R)^2}</math>, ku <math>R</math> dhe <math>v</math> janë parametra konstantë; për vlera të vogla të <math>r</math>, ky potencial i afrohet një potenciali të Kulonit. Kur <math>v</math> plotëson kushtin <math>v=v_N=\frac{1}{4}R^2 N(N+1)</math>, ku <math>N=n+l</math>, zgjidhjet me energji zero të ekuacionit të Shrodingerit për këtë potencial mund të përshkruhen analitikisht me {{ill|Polinomet e Gegenbauerit|en|Gegenbauer polynomials|lt=polinome të Gegenbauerit}}. Kur <math>v</math> kalon nëpër secilën prej këtyre vlerave, në energji zero shfaqet një manifold që përmban të gjitha gjendjet me atë vlerë të <math>N</math>, i cili më pas bëhet i lidhur, duke rikthyer kështu renditjen e Madelungut. Shqyrtimi i teorisë së perturbimeve tregon se gjendjet me vlera më të vogla të <math>n</math> kanë energji më të ulët dhe se energjitë e orbitaleve s (me <math>l=0</math>) i afrohen grupit vijues <math>n+l</math>.<ref name=DO /><ref name=shattered />}} [[Skeda:Taula periòdica de Werner (1905).gif|thumb|right|upright=1.5|Tabela periodike e Alfred Wernerit (1905), paraqitja e parë e formës së gjatë<ref name=Thyssen />]] Teoria kuantike sqaroi se metalet kalimtare dhe lantanidet formojnë grupet e tyre të veçanta, kalimtare midis grupeve kryesore, megjithëse disa kimistë kishin propozuar tabela që i paraqisnin kështu edhe më herët: kimisti anglez Henry Bassett e bëri këtë më 1892, kimisti danez Julius Thomsen më 1895 dhe kimisti zviceran Alfred Werner më 1905. Bohr përdori formën e Thomsenit në ligjëratën e tij Nobel më 1922; forma e Wernerit është shumë e ngjashme me atë moderne me 32 kolona. Në veçanti, kjo zëvendësoi hipotezën asteroide të Braunerit.<ref name="Thyssen">{{cite book|last1=Thyssen|first1=P.|last2=Binnemans|first2=K.|editor1-last=Gschneidner|editor1-first= K. A. Jr.|editor2-last=Bünzli|editor2-first=J-C.G|editor3-last=Vecharsky|editor3-first=Bünzli|date=2011|chapter=Accommodation of the Rare Earths in the Periodic Table: A Historical Analysis|title=Handbook on the Physics and Chemistry of Rare Earths|publisher=Elsevier|location=Amsterdam|volume=41|pages=1–93|isbn=978-0-444-53590-0|doi=10.1016/B978-0-444-53590-0.00001-7|language=en}}</ref> Pozicioni i saktë i lantanideve dhe, rrjedhimisht, përbërja e [[Grupi i tretë i elementeve kimike|grupit të tretë]], mbeti i diskutueshëm edhe për dekada, sepse konfigurimet e tyre elektronike fillimisht u matën gabimisht.<ref name=Jensen1982 /><ref name="PTSS">Scerri, pp. 392–401</ref> Për arsye kimike, Bassett, Werneri dhe Bury i grupuan skandiumin dhe itrin me luteciumin, jo me lantanin (dy të parët lanë një hapësirë bosh poshtë itrit, pasi luteciumi ende nuk ishte zbuluar).<ref name=Thyssen /><ref name=Bury /> Më 1927, Hund supozoi se të gjithë atomet e lantanideve kishin konfigurimin [Xe]4f<sup>0–14</sup>5d<sup>1</sup>6s<sup>2</sup>, për shkak të trivalencës së tyre mbizotëruese. Sot dihet se marrëdhënia midis kimisë dhe konfigurimit elektronik është më e ndërlikuar se kaq.{{Efn|Për shembull, aktinidet e hershme vazhdojnë të sillen më shumë si metalet kalimtare të bllokut d për nga prirja drejt gjendjeve të larta të oksidimit, nga aktiniumi deri te uraniumi, megjithëse në gjendje të gaztë vetëm aktiniumi dhe toriumi kanë në të vërtetë konfigurime të ngjashme me ato të bllokut d; elektronet f shfaqen që te protaktiniumi.<ref name=johnson /> Konfigurimi real i uraniumit, [Rn]5f<sup>3</sup>6d<sup>1</sup>7s<sup>2</sup>, është në fakt i ngjashëm me atë që Hundi supozonte për lantanidet, por uraniumi nuk parapëlqen gjendjen trivalente, duke parapëlqyer atë tetravalente ose heksavalente.<ref name=rareearths /> Nga ana tjetër, konfigurimet e ngjashme me ato të lantanideve te aktinidet nisin te plutoniumi, por kalimi drejt sjelljes së ngjashme me lantanidet bëhet i qartë vetëm te kuriumi: elementet midis uraniumit dhe kuriumit kalojnë gradualisht nga sjellja e ngjashme me metalet kalimtare te ajo e ngjashme me lantanidet.<ref name=johnson /> Kështu, sjellja kimike dhe konfigurimi elektronik nuk përputhen plotësisht.<ref name=johnson />}}<ref name=rareearths>{{cite book |last1=Jørgensen |first1=Christian Klixbüll |editor1-last=Gschneidner Jr. |editor1-first=Karl A. |editor2-last=Eyring |editor2-first=Leroy |date=1988 |title=Handbook on the Physics and Chemistry of Rare Earths |publisher=Elsevier |volume=11 |pages=197–292 |chapter=Influence of Rare Earths on Chemical Understanding and Classification |isbn=978-0-444-87080-3|language=en}}</ref> Dëshmitë e hershme spektroskopike dukeshin se i konfirmonin këto konfigurime, prandaj tabela periodike u organizua që grupi i tretë të përbëhej nga skandiumi, itri, lantani dhe aktiniumi, me katërmbëdhjetë elemente f që ndërprisnin bllokun d midis lantanumit dhe hafniumit.<ref name=Jensen1982 /> Por më vonë u zbulua se kjo vlen vetëm për katër nga pesëmbëdhjetë lantanidet (lantanin, ceriumin, gadolinin dhe luteciumin) dhe se atomet e lantanideve të tjera nuk kanë elektron d. Në veçanti, itterbiumi plotëson shtresën 4f dhe kështu fizikanët sovjetikë Lev Landau dhe Evgeny Lifshitz vunë në dukje më 1948 se luteciumi duhet konsideruar si element i bllokut d, jo i bllokut f;<ref name=Landau /> ndërsa ideja se lantani në gjendje të ngurtë është metal f u propozua për herë të parë nga {{ill|Jun Kondō|en|Jun Kondō}} më 1963, duke u mbështetur në superpërcjellshmërinë e tij në temperatura të ulëta.<ref name=Kondo>{{cite journal |last1=Kondō |first1=Jun |date=January 1963 |title=Superconductivity in Transition Metals |url= |journal=Progress of Theoretical Physics |volume=29 |issue=1 |pages=1–9 |doi=10.1143/PTP.29.1 |bibcode=1963PThPh..29....1K |doi-access=free |language=en }}</ref> Kjo sqaroi rëndësinë e shqyrtimit të gjendjeve të ngacmuara me energji të ulët të atomeve, të cilat mund të luajnë rol në mjediset kimike, kur elementet klasifikohen sipas bllokut dhe pozicionohen në tabelë.<ref name=Hamilton /><ref name=JensenLr /><ref name=Jensen1982 /> Më pas, shumë autorë e rizbuluan këtë korrigjim mbi baza fizike, kimike dhe elektronike dhe e zbatuan për të gjitha elementet përkatëse, duke e bërë grupin e tretë të përbëhej nga skandiumi, itri, luteciumi dhe lawrenciumi<ref name=Hamilton /><ref name=Fluck /><ref name=PTSS /> dhe duke vendosur lantanin deri te itterbiumi dhe aktiniumin deri te nobeliumi në rreshtat e bllokut f:<ref name=Hamilton /><ref name=Fluck /> ky version i korrigjuar përputhet me rregullën e Madelungut dhe vërteton vendosjen fillestare kimike të Bassettit, Wernerit dhe Buryt.<ref name=Thyssen /> Më 1988, IUPAC-u publikoi një raport që mbështeste këtë përbërje të grupit të tretë,<ref name=Fluck /> vendim që u rikonfirmua më 2021.<ref name="2021IUPAC">{{cite journal |last1=Scerri |first1=Eric |date=2021-01-18 |title=Provisional Report on Discussions on Group 3 of the Periodic Table |url=https://iupac.org/wp-content/uploads/2021/04/ChemInt_Jan2021_PP.pdf |journal=Chemistry International |volume=43 |issue=1 |pages=31–34 |doi=10.1515/ci-2021-0115 |s2cid=231694898 |access-date=2021-04-09 |archive-date=2021-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413150110/https://iupac.org/wp-content/uploads/2021/04/ChemInt_Jan2021_PP.pdf |url-status=live |language=en}}</ref> Në tekstet shkollore ende gjenden variante të përbërjes së grupit të tretë,<ref name=2015IUPAC /> dhe edhe sot botohen argumente kundër këtij formati,<ref name="Jensen-2015" /> por kimistët dhe fizikanët që e kanë shqyrtuar çështjen pajtohen kryesisht se grupi i tretë përbëhet nga skandiumi, itri, luteciumi dhe lawrenciumi, dhe i kundërshtojnë si të paqëndrueshme argumentet kundër këtij përbërimi.<ref name="Jensen-2015" /> === Elementet sintetike === [[Skeda:Glenn Seaborg - 1964.jpg|thumb|right|Glenn T. Seaborg]] Deri në vitin 1936, lista e elementeve ende të pazbuluara nga hidrogjeni deri te urani ishte shkurtuar në katër: elementet 43, 61, 85 dhe 87 mbeteshin të pazbuluara. Elementi 43 u bë përfundimisht elementi i parë i sintetizuar artificialisht nëpërmjet reaksioneve bërthamore, në vend që të zbulohej në natyrë. Ai u zbulua në vitin 1937 nga kimistët italianë {{ill|Emilio Segrè|en|Emilio Segrè}} dhe {{ill|Carlo Perrier|en|Carlo Perrier}}, të cilët e quajtën zbulimin e tyre [[Teknetiumi]], sipas fjalës greke për «artificial».<ref>Scerri, f. 313–321</ref> Elementet 61 ([[Prometiumi]]) dhe 85 ([[Astati]]) u prodhuan po ashtu artificialisht, përkatësisht në vitet 1945 dhe 1940; elementi 87 ([[Franciumi]]) u bë elementi i fundit i zbuluar në natyrë, nga kimistja franceze {{ill|Marguerite Perey|en|Marguerite Perey}} në vitin 1939.<ref>Scerri, f. 322–340</ref>{{Efn|Teknetiumi, prometiumi, astati, neptuni dhe plutoni u zbuluan më vonë edhe në natyrë, ndonëse vetëm në gjurmë shumë të vogla. Shih [[Zbulimi i elementeve kimike]].}} Elementet përtej uraniumit u zbuluan po ashtu artificialisht, duke filluar me zbulimin e [[Neptuni (element kimik)]] nga {{ill|Edwin McMillan|en|Edwin McMillan}} dhe {{ill|Philip Abelson|en|Philip Abelson}} në vitin 1940, nëpërmjet bombardimit të uraniumit me neutrone.<ref name="Scerri354">Scerri, f. 354–356</ref> [[Glenn Theodore Seaborg]] dhe ekipi i tij në Laboratorin Kombëtar Lawrence Berkeley (LBNL) vazhduan zbulimin e elementeve transuranike, duke filluar me [[Plutoni (element kimik)]] në vitin 1941. Ata zbuluan se, ndryshe nga mendimi i mëparshëm, elementet nga aktiniumi e tutje ishin homologë të lantanideve dhe jo metale kalimtare.<ref name=Seaborg /> Bassett (1892), Werner (1905) dhe inxhinieri francez {{ill|Charles Janet|en|Charles Janet}} (1928) e kishin propozuar më parë këtë ide, por atëherë ajo nuk gjeti pranim të përgjithshëm.<ref name=Thyssen /> Seaborg i quajti ata aktinide.<ref name="Seaborg">{{Cite web |url=https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/orgs/nmt/97summer.pdf |title=Source of the Actinide Concept |last=Seaborg |first=Glenn T. |date=1997 |website=fas.org |publisher=Los Alamos National Laboratory |language=en |access-date=28 March 2021 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815074120/https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/orgs/nmt/97summer.pdf |url-status=live }}</ref> Elementet deri te 101 (i quajtur mendelevium për nder të Mendelejevit) u sintetizuan deri në vitin 1955, nëpërmjet rrezatimit me neutrone ose grimca alfa, ose në shpërthime bërthamore, në rastin e elementeve 99 (einsteinium) dhe 100 (fermium).<ref name=Scerri354 /> Një polemikë e madhe u ngrit për elementet 102 deri në 106 gjatë viteve 1960 dhe 1970, kur filloi konkurrenca mes ekipit të LBNL-së (tashmë të drejtuar nga {{ill|Albert Ghiorso|en|Albert Ghiorso}}) dhe një ekipi shkencëtarësh sovjetikë në Institutin e Përbashkët për Kërkime Bërthamore (JINR), të drejtuar nga {{ill|Georgy Flyorov|en|Georgy Flyorov}}. Të dy ekipet pretendonin zbulimin e elementeve dhe, në disa raste, propozuan secili emrin e vet për elementin. Kjo krijoi një polemikë për emërtimin e elementeve, e cila zgjati për dekada. Këto elemente u prodhuan duke bombarduar aktinidet me jone të lehta.<ref>Scerri, f. 356–359</ref> Fillimisht, IUPAC-u ndoqi një qasje të përmbajtur dhe parapëlqeu të priste nëse do të arrihej një konsensus. Por, meqë kjo periudhë përkoi edhe me kulmin e [[Lufta e Ftohtë|Luftës së Ftohtë]], u bë e qartë se kjo nuk do të ndodhte. Kështu, IUPAC-u dhe {{ill|International Union of Pure and Applied Physics|en|International Union of Pure and Applied Physics}} (IUPAP) krijuan në vitin 1985 Grupin e Punës për Transfermiumin (TWG; fermiumi është elementi 100), për të përcaktuar kriteret për zbulimin e elementeve.<ref>{{Cite journal |last1=Öhrström |first1=Lars |last2=Holden |first2=Norman E. |date=2016 |title=The Three-letter Element Symbols |journal=Chemistry International |volume=38 |issue=2 |pages=4–8 |doi=10.1515/ci-2016-0204 |s2cid=124737708 |doi-access=free |language=en}}</ref> Këto kritere u botuan në vitin 1991.<ref>{{Cite journal |last1=Wapstra |first1=A. H. |date=1991 |title=Criteria that must be satisfied for the discovery of a new chemical element to be recognized |url=https://old.iupac.org/reports/1991/6306wapstra/index.html |journal=Pure and Applied Chemistry |volume=63 |issue=6 |pages=879–886 |doi=10.1351/pac199163060879 |s2cid=95737691 |access-date=18 October 2022 |language=en}}</ref> Pas polemikave të mëtejshme, këto elemente morën emrat e tyre përfundimtarë në vitin 1997, mes tyre seaborgiumi (106), i quajtur për nder të Seaborgut.<ref>{{Cite journal |doi=10.1351/pac199769122471 |title=Names and symbols of transfermium elements (IUPAC Recommendations 1997) |year=1997 |journal=Pure and Applied Chemistry |volume=69 |pages=2471–2474 |issue=12 |doi-access=free |language=en}}</ref> [[Skeda:Yuri Oganessian.jpg|thumb|right|Yuri Oganessian]] Kriteret e TWG-së u përdorën për të arbitruar pretendimet e mëvonshme për zbulimin e elementeve nga LBNL-ja dhe JINR-ja, si dhe nga institutet kërkimore në Gjermani (GSI) dhe Japoni (Riken).<ref>{{Cite journal |last1=Hofmann |first1=Sigurd |date=2019 |title=Criteria for New Element Discovery |journal=Chemistry International |volume=41 |issue=1 |pages=10–15 |doi=10.1515/ci-2019-0103 |doi-access=free |language=en}}</ref> Sot, shqyrtimin e pretendimeve për zbulime e kryen një Grup i Përbashkët Pune i IUPAC-ut dhe IUPAP-it. Pasi përcaktohej përparësia, elementet shtoheshin zyrtarisht në tabelën periodike dhe zbuluesit ftoheshin t’u propozonin emra.<ref name="IUPAC-redbook" /> Deri në vitin 2016, kjo ishte bërë për të gjitha elementet deri te 118, duke plotësuar kështu shtatë rreshtat e parë të tabelës periodike.<ref name="IUPAC-redbook">{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20160410043726/https://iupac.org/what-we-do/periodic-table-of-elements/ |title=Periodic Table of Elements |author=<!--Not stated--> |date=2021 |website=iupac.org |publisher=IUPAC |access-date=3 April 2021 |language=en}}</ref><ref name="finally">{{Cite journal |last=Scerri |first=E. |year=2012 |journal=Chemistry International |volume=34 |issue=4 |url=https://www.iupac.org/publications/ci/2012/3404/ud.html |title=Mendeleev's Periodic Table Is Finally Completed and What To Do about Group 3? |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170705051357/https://web.archive.org/web/20170705051357/https://www.iupac.org/publications/ci/2012/3404/ud.html |archive-date=5 July 2017 |doi=10.1515/ci.2012.34.4.28 |doi-access=free |language=en}}</ref> Zbulimet e elementeve përtej 106 u bënë të mundura nga teknikat e zhvilluara nga {{ill|Yuri Oganessian|en|Yuri Oganessian}} në JINR: fuzioni i ftohtë (bombardimi i plumbit dhe bismutit me jone të rënda) mundësoi zbulimet e elementeve 107 deri në 112 në GSI dhe të elementit 113 në Riken gjatë viteve 1981–2004. Oganessiani drejtoi ekipin e JINR-së (në bashkëpunim me shkencëtarë amerikanë) në zbulimin e elementeve 114 deri në 118 nëpërmjet fuzionit të nxehtë (bombardimi i aktinideve me jone kalciumi) gjatë viteve 1998–2010.<ref>Scerri, f. 356–363</ref><ref name="Chapman">{{Cite journal |last1=Chapman |first1=Kit |title=What it takes to make a new element |journal=[[Chemistry World]] |date=30 November 2016 |url=https://www.chemistryworld.com/what-it-takes-to-make-a-new-element/1017677.article |publisher=[[Royal Society of Chemistry]] |access-date=22 March 2022 |archive-date=28 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171028122035/https://www.chemistryworld.com/what-it-takes-to-make-a-new-element/1017677.article |url-status=live |language=en}}</ref> Elementi më i rëndë i njohur, oganesoni (118), është emërtuar për nder të Oganessianit. Elementi 114 quhet flerovium për nder të paraardhësit dhe mentorit të tij, Flyorovit.<ref name=Chapman /> Në kremtim të 150-vjetorit të tabelës periodike, [[Organizata e Kombeve të Bashkuara]] e shpalli vitin 2019 Vitin Ndërkombëtar të Tabelës Periodike, duke kremtuar «një nga arritjet më të rëndësishme në shkencë».<ref name=":1">{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-47008289 |title=150 years of the periodic table: Test your knowledge |last=Briggs |first=Helen |date=29 January 2019 |access-date=8 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209210210/https://web.archive.org/web/20190209210210/https://web.archive.org/web/20190209210210/https://www.bbc.com/news/science-environment-47008289 |archive-date=9 February 2019 |url-status=live |language=en}}</ref> Kriteret e zbulimit të përcaktuara nga TWG-ja u përditësuan në vitin 2020, si përgjigje ndaj përparimeve eksperimentale dhe teorike që nuk ishin parashikuar në vitin 1991.<ref>{{Cite journal |last1=Hofmann |first1=Sigurd |last2=Dmitriev |first2=Sergey N. |last3=Fahlander |first3=Claes |last4=Gates |first4=Jacklyn M. |last5=Roberto |first5=James B. |last6=Sakai |first6=Hideyuki |date=4 August 2020 |title=On the discovery of new elements (IUPAC/IUPAP Report) |s2cid-access=free |journal=Pure and Applied Chemistry |volume=92 |issue=9 |pages=1387–1446 |doi=10.1515/pac-2020-2926 |s2cid=225377737 |doi-access=free |language=en}}</ref> Sot, tabela periodike është ndër simbolet më të njohura të kimisë.<ref name="Lemonick" /> IUPAC-u merret sot me shumë procese që lidhen me tabelën periodike: njohjen dhe emërtimin e elementeve të reja, rekomandimin e numrave të grupeve dhe emrave kolektivë, si dhe përditësimin e masave atomike.<ref name="IUPAC-redbook" /> == Zgjerimi i ardhshëm përtej periudhës së shtatë == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Tabela periodike e zgjeruar|en|Extended periodic table}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Ishulli i qëndrueshmërisë|en|Island of stability}}}} [[Skeda:Energy eigenvalues superheavy.svg|thumb|right|upright=1.5|Vlerat vetjake të energjisë (në eV) për elektronet më të jashtme të elementeve me Z = 100 deri në 172, të parashikuara duke përdorur llogaritjet Dirac–Fock. Shenjat − dhe + u referohen orbitaleve me numër kuantik azimutal përkatësisht më të vogël ose më të madh si pasojë e ndarjes spin–orbitë: p− është p<sub>1/2</sub>, p+ është p<sub>3/2</sub>, d− është d<sub>3/2</sub>, d+ është d<sub>5/2</sub>, f− është f<sub>5/2</sub>, f+ është f<sub>7/2</sub>, g− është g<sub>7/2</sub> dhe g+ është g<sub>9/2</sub>.<ref name=BFricke /> Hapësira ndërmjet niveleve të energjisë deri te ''Z'' = 120 është normale dhe bëhet sërish normale te ''Z'' = 157; ndërmjet tyre vërehet një gjendje shumë e ndryshme.<ref name=BFricke1977 />]] Elementet e emërtuara më së fundmi — [[nihoniumi]] (113), [[moskoviumi]] (115), [[tenesini]] (117) dhe [[oganesoni]] (118) — plotësuan rreshtin e shtatë të tabelës periodike.<ref name="IUPAC-redbook" /> Elementet e ardhshme do të duhej të nisnin një {{ill|Elementi i periudhës së 8-të|en|period 8 element|lt=periudhë të tetë}}. Këto elemente mund të përmenden ose me numrat e tyre atomikë (p.sh. "{{ill|Tabela periodike e zgjeruar|en|Extended periodic table|lt=elementi 164}}"), ose me {{ill|Emri sistematik i elementit|en|systematic element name|lt=emrat sistematikë të elementeve}} të miratuar nga IUPAC-i më 1978, të cilët lidhen drejtpërdrejt me numrat atomikë (p.sh. "unhexquadium" për elementin 164, i prejardhur nga latinishtja ''unus'' "një", greqishtja ''hexa'' "gjashtë", latinishtja ''quadra'' "katër" dhe prapashtesa tradicionale ''-ium'' për elementet metalike).<ref name="IUPAC-redbook" /> Deri tani, të gjitha përpjekjet për t'i sintetizuar këto elemente kanë dështuar. Përpjekjet për të krijuar {{ill|Ununenniumi|en|Ununennium|lt=elementin 119}} kanë vazhduar që nga viti 2018 në institutin kërkimor Riken në Japoni dhe që nga viti 2026 në JINR në Rusi; ndërsa një përpjekje për të krijuar {{ill|Unbiniliumi|en|unbinilium|lt=elementin 120}} ka vazhduar që nga viti 2025 në LBNL në Shtetet e Bashkuara.<ref>{{Cite web |last=Pontzen |first=Andrew |date=2025-09-10 |title=BBC Podcast: New Elements |url=https://nuclearscience.lbl.gov/2025/09/10/bbc-podcast-new-elements/ |access-date=2025-11-15 |language=en}}</ref><ref name=JINR2026>{{Cite news |url=https://www.jinr.ru/posts/63-ya-sessiya-pkk-yaf-na-puti-k-119-mu-elementu-i-novomu-istochniku-neytronov/ |title=63-я сессия ПКК ЯФ: на пути к 119-му элементу и новому источнику нейтронов |trans-title=Mbledhja e 63-të e Komitetit Këshillimor për Fizikën Bërthamore: drejt elementit 119 dhe një burimi të ri neutronesh |language=ru |date=2026-06-25 |publisher=Joint Institute for Nuclear Research |access-date=2016-07-16 |url-status=live }}</ref> Objekti i Kërkimeve për Jonet e Rënda në {{ill|Lanzhou|en|Lanzhou}} (HIRFL) në Kinë planifikon gjithashtu të bëjë përpjekjet e veta për të sintetizuar elementet e para të periudhës së tetë.<ref name="nature2019">{{Cite journal |last=Ball |first=P. |title=Extreme chemistry: experiments at the edge of the periodic table |date=2019 |journal=Nature |volume=565 |issue=7741 |pages=552–555 |doi=10.1038/d41586-019-00285-9 |pmid=30700884 |bibcode=2019Natur.565..552B |doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="SHEfactory">{{Cite conference |url=https://www.epj-conferences.org/articles/epjconf/pdf/2016/26/epjconf-NS160-08001.pdf |title=Status and perspectives of the Dubna superheavy element factory |last1=Dmitriev |first1=Sergey |last2=Itkis |first2=Mikhail |last3=Oganessian |first3=Yuri |date=2016 |conference=Nobel Symposium NS160 – Chemistry and Physics of Heavy and Superheavy Elements |doi=10.1051/epjconf/201613108001 |access-date=2021-08-15 |archive-date=2021-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828071031/https://www.epj-conferences.org/articles/epjconf/pdf/2016/26/epjconf-NS160-08001.pdf |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.jinr.ru/posts/how-are-new-chemical-elements-born/ |title=How are new chemical elements born? |last1=Sokolova |first1=Svetlana |last2=Popeko |first2=Andrei |date=2021-05-24 |website=jinr.ru |publisher=JINR |access-date=2021-11-04 |quote= |archive-date=2021-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104173902/https://www.jinr.ru/posts/how-are-new-chemical-elements-born/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Chapman |first=Kit |date=2023-10-10 |title=Berkeley Lab to lead US hunt for element 120 after breakdown of collaboration with Russia |url=https://www.chemistryworld.com/news/berkeley-lab-to-lead-us-hunt-for-element-120-after-breakdown-of-collaboration-with-russia/4018207.article |work=Chemistry World |access-date=2023-10-20 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://physicalsciences.lbl.gov/2023/10/16/berkeley-lab-to-test-new-approach-to-making-superheavy-elements/ |title=Berkeley Lab to Test New Approach to Making Superheavy Elements |last=Biron |first=Lauren |date=2023-10-16 |website=lbl.gov |publisher={{ill|Laboratori Kombëtar Lawrence Berkeley|en|Lawrence Berkeley National Laboratory}} |access-date=2023-10-20 |quote= |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gan |first1=Z. G. |last2=Huang |first2=W. X. |last3=Zhang |first3=Z. Y. |last4=Zhou |first4=X. H. |last5=Xu |first5=H. S. |date=2022 |title=Results and perspectives for study of heavy and super-heavy nuclei and elements at IMP/CAS |journal=The European Physical Journal A |volume=58 |issue=158 |article-number=158 |doi=10.1140/epja/s10050-022-00811-w |bibcode=2022EPJA...58..158G |language=en}}</ref> Nëse periudha e tetë do të ndiqte modelin e periudhave të mëparshme, ajo do të përmbante pesëdhjetë elemente, duke plotësuar në këtë rend nënmbështresat 8s, 5&nbsp;g, 6f, 7d dhe, së fundi, 8p. Por në këtë pikë, efektet relativiste duhet të sjellin shmangie të konsiderueshme nga {{ill|Rregullit të Madelungut|en|Madelung rule}}. Janë propozuar modele të ndryshme për konfigurimet e elementeve të periudhës së tetë, si edhe për mënyrën e paraqitjes së tyre në një tabelë periodike. Të gjitha pajtohen se periudha e tetë duhet të nisë, si periudhat e mëparshme, me dy elemente 8s: 119 dhe 120. Megjithatë, më pas mbivendosjet e mëdha energjetike ndërmjet nënmbështresave 5&nbsp;g, 6f, 7d dhe 8p bëjnë që ato të fillojnë të mbushen njëkohësisht, prandaj nuk është e qartë se si mund të ndahen seritë e veçanta 5&nbsp;g dhe 6f.<ref name="nefedov">{{cite journal |last1=Nefedov |first1=V.I. |last2=Trzhaskovskaya |first2=M.B. |last3=Yarzhemskii |first3=V.G. |title=Electronic Configurations and the Periodic Table for Superheavy Elements |journal=Doklady Physical Chemistry |date=2006 |volume=408 |issue=2 |pages=149–151 |doi=10.1134/S0012501606060029 |s2cid=95738861 |url=https://www.primefan.ru/stuff/chem/nefedov.pdf |access-date=15 August 2021 |archive-date=13 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161013113837/https://www.primefan.ru/stuff/chem/nefedov.pdf |url-status=live |language=en }}</ref><ref name="recentattempts">{{cite journal |last1=Scerri |first1=Eric |date=2020 |title=Recent attempts to change the periodic table |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A |volume=378 |issue=2180 |doi=10.1098/rsta.2019.0300 |pmid=32811365 |bibcode=2020RSPTA.37890300S |s2cid=221136189 |doi-access=free |language=en }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.2307/3963006 |last=Frazier |first=K. |title=Superheavy Elements |journal=Science News |volume=113 |issue=15 |pages=236–38 |year=1978 |jstor=3963006 |language=en }}</ref><ref name="Fricke">{{cite journal |last1=Fricke |first1=B. |last2=Greiner |first2=W. |last3=Waber |first3=J. T. |year=1971 |title=The continuation of the periodic table up to Z = 172. The chemistry of superheavy elements |journal=Theoretica Chimica Acta |volume=21 |issue=3 |pages=235–60 |doi=10.1007/BF01172015 |s2cid=117157377 |language=en }}</ref><ref name="PT172">{{cite journal |last1=Pyykkö |first1=P. |author-link=Pekka Pyykkö |title=A suggested periodic table up to Z ≤ 172, based on Dirac–Fock calculations on atoms and ions |journal=Physical Chemistry Chemical Physics |volume=13 |issue=1 |pages=161–68 |year=2011 |pmid=20967377 |doi=10.1039/c0cp01575j |bibcode=2011PCCP...13..161P |s2cid=31590563 |language=en }}</ref> Prandaj, elementet 121 deri në 156 nuk përshtaten mirë si analoge kimike të ndonjë grupi të mëparshëm në pjesët më të hershme të tabelës,<ref name="actrev" /> megjithëse nganjëherë janë vendosur në seritë 5&nbsp;g, 6f dhe seri të tjera për të pasqyruar zyrtarisht konfigurimet e tyre elektronike.<ref name="actrev" /> Eric Scerri ka ngritur pyetjen nëse një tabelë periodike e zgjeruar duhet të marrë parasysh moszbatimin e rregullit të Madelungut në këtë zonë, apo nëse përjashtime të tilla duhen shpërfillur.<ref name="recentattempts" /> Edhe struktura e shtresave mund të jetë kryesisht formale në këtë pikë: shpërndarja e elektroneve në një atom oganesoni pritet tashmë të jetë mjaft e njëtrajtshme, pa ndonjë strukturë të dallueshme të shtresave.<ref name="oganesson-elf">{{cite journal |journal=Phys. Rev. Lett. |volume=120 |issue=5 |article-number=053001 |date=2018 |title=Electron and Nucleon Localization Functions of Oganesson: Approaching the Thomas-Fermi Limit |first1=Paul |last1=Jerabek |first2=Bastian |last2=Schuetrumpf |first3=Peter |last3=Schwerdtfeger |first4=Witold |last4=Nazarewicz |doi=10.1103/PhysRevLett.120.053001 |pmid=29481184 |arxiv=1707.08710 |bibcode=2018PhRvL.120e3001J |s2cid=3575243 |language=en }}</ref> Gjendja për elementet 157 deri në 172 duhet të kthehet në normalitet dhe të ngjasojë më shumë me rreshtat e mëparshëm.<ref name="BFricke1977" /> Nënmbështresat e rënda p ndahen nga {{ill|Ndërveprimi spin–orbitë|en|spin–orbit interaction|lt=ndërveprimi spin–orbitë}}: një orbitale p (p<sub>1/2</sub>) stabilizohet më shumë, ndërsa dy të tjerat (p<sub>3/2</sub>) destabilizohen. (Ndryshime të tilla në numrat kuantikë ndodhin në të gjitha llojet e nënmbështresave, por te nënmbështresat p ndikojnë më së shumti në renditje.) Ka të ngjarë që, te elementi 157, nënmbështresat e mbushura 8s dhe 8p<sub>1/2</sub>, me gjithsej katër elektrone, të jenë fundosur në bërthamë. Përtej bërthamës, orbitalet pasuese janë 7d dhe 9s, me energji të ngjashme; vijojnë 9p<sub>1/2</sub> dhe 8p<sub>3/2</sub>, po ashtu me energji të ngjashme, e më pas vjen një hendek i madh.<ref name="BFricke1977">{{cite journal |last1=Fricke |first1=Burkhard |year=1977 |title=Dirac–Fock–Slater calculations for the elements Z = 100, fermium, to Z = 173 |journal=Recent Impact of Physics on Inorganic Chemistry |volume=19 |pages=83–192 |doi=10.1016/0092-640X(77)90010-9 |url=http://kobra.bibliothek.uni-kassel.de/bitstream/urn:nbn:de:hebis:34-2008071622807/1/Fricke_Dirac_1977.pdf |access-date=25 February 2016 |bibcode=1977ADNDT..19...83F |archive-date=22 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322072636/http://kobra.bibliothek.uni-kassel.de/bitstream/urn:nbn:de:hebis:34-2008071622807/1/Fricke_Dirac_1977.pdf |language=en }}</ref> Kështu, orbitalet 9s dhe 9p<sub>1/2</sub> në thelb zëvendësojnë orbitalet 8s dhe 8p<sub>1/2</sub>, duke bërë që elementet 157–172 të jenë kimikisht të ngjashme me grupet 3–18: për shembull, sipas modelit të zakonshëm, elementi 164 do të ndodhej dy vende poshtë plumbit në grupin 14, por llogaritjet tregojnë se ai është shumë më i ngjashëm me paladiumin e grupit 10.<ref name=rareearths /><ref name=Fricke /><ref name=nefedov /><ref name="BFricke">{{Cite journal |last1=Fricke |first1=Burkhard |year=1975 |title=Superheavy elements: a prediction of their chemical and physical properties |journal=Recent Impact of Physics on Inorganic Chemistry |volume=21 |pages=[https://archive.org/details/recentimpactofph0000unse/page/89 89–144] |doi=10.1007/BFb0116498 |url=https://archive.org/details/recentimpactofph0000unse/page/89 |access-date=2013-10-04 |series=Structure and Bonding |isbn=978-3-540-07109-9 |language=en }}</ref><ref name=actrev>{{cite journal |last1=Fricke |first1=Burkhard |last2=Waber |first2=J. T. |date=1971 |title=Theoretical Predictions of the Chemistry of Superheavy Elements: Continuation of the Periodic Table up to Z{{=}}184 |url=https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/handle/123456789/2008100124269/Fricke_theoretical_1971.pdf |journal=Actinides Reviews |volume=1 |issue= |pages=433–485 |doi= |access-date=2024-01-05 |language=en}}</ref> Pra, për të arritur te elementi fisnik pas elementit 118 duhen pesëdhjetë e katër elemente, jo pesëdhjetë.<ref name=wothers>{{cite book |last=Wothers |first=Peter |date=2019 |title=Antimony, Gold, and Jupiter's Wolf |url= |location= |publisher=Oxford University Press |page=vii |isbn=978-0-19-965272-3 |language=en}}</ref> Megjithatë, ndonëse modelet përgjithësisht pajtohen për këto përfundime rreth kimisë së elementeve 157–172,<ref name=actrev /><ref name=nefedov /> nuk ka pajtim nëse tabela periodike duhet të paraqitet sipas ngjashmërive kimike apo sipas konfigurimeve të mundshme formale elektronike, të cilat pritet të jenë mjaft të ndryshme nga ato të periudhave të mëparshme dhe për të cilat burimet nuk pajtohen. Prandaj, diskutimi për formën e rreshtit të tetë vazhdon.<ref name=nefedov /><ref name=Fricke /><ref name=PT172 /><ref name=smits>{{cite journal |last1=Smits |first1=Odile R. |last2=Düllmann |first2=Christoph E. |last3=Indelicato |first3=Paul |last4=Nazarewicz |first4=Witold |last5=Schwerdtfeger |first5=Peter |date=2023 |title=The quest for superheavy elements and the limit of the periodic table |url= |journal=Nature Reviews Physics |volume= 6|issue= 2|pages= 86–98|doi=10.1038/s42254-023-00668-y |osti=2315603 |s2cid=266276980 |language=en }}</ref> Përtej elementit 172, llogaritjet ndërlikohen sepse niveli energjetik i elektronit 1s bëhet imagjinar. Kjo gjendje ka një interpretim fizik dhe nuk përbën vetvetiu një kufi elektronik për tabelën periodike, por mënyra e saktë e përfshirjes së gjendjeve të tilla në llogaritjet për atomet me shumë elektrone mbetet një çështje e hapur, të cilës duhet t’i jepet përgjigje për të llogaritur strukturën e tabelës periodike përtej kësaj pike.<ref name=gamowstates>{{cite journal |last1=Smits |first1=O. R. |last2=Indelicato |first2=P. |first3=W. |last3=Nazarewicz |first4=M. |last4=Piibeleht |first5=P. |last5=Schwerdtfeger |date=2023 |title=Pushing the limits of the periodic table—A review on atomic relativistic electronic structure theory and calculations for the superheavy elements |url= |journal=Physics Reports |volume=1035 |issue= |pages=1–57 |doi=10.1016/j.physrep.2023.09.004 |arxiv=2301.02553 |bibcode=2023PhR..1035....1S |language=en }}</ref> Stabiliteti bërthamor ka gjasa të jetë faktori vendimtar që kufizon numrin e elementeve të mundshme. Ai varet nga ekuilibri midis shtytjes elektrike ndërmjet protoneve dhe forcës së fortë, e cila lidh protonet dhe neutronet së bashku.<ref>{{cite journal |last1=Pershina |first1=Valeria |date=2020 |title=Relativistic effects on the electronic structure of the heaviest elements. Is the Periodic Table endless? |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/chimie/article/CRCHIM_2020__23_3_255_0.pdf |journal=Comptes Rendus Chimie |volume=23 |issue=3 |pages=255–265 |doi=10.5802/crchim.25 |s2cid=222225772 |access-date=2021-03-28 |archive-date=2020-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201211103843/https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/chimie/article/CRCHIM_2020__23_3_255_0.pdf |url-status=live |language=en }}</ref> Protonet dhe neutronet janë të radhitura në [[modeli i mbështjellësve bërthamorë|mbështjellës]], njësoj si elektronet, dhe për këtë arsye një mbështjellës i mbyllur mund ta rrisë ndjeshëm stabilitetin: bërthamat super të rënda të njohura ekzistojnë falë një mbylljeje të tillë, me gjasë rreth 114–{{ill|Unbihekiumi|en|unbihexium|lt=126}} protoneve dhe 184 neutroneve.<ref name=gamowstates /> Ato ka të ngjarë të jenë pranë një {{ill|Ishulli i stabilitetit|en|island of stability|lt=ishulli të stabilitetit}} të parashikuar, ku pritet që nuklidet super të rënda të jetojnë më gjatë nga sa do të pritej ndryshe: parashikimet për nuklidet më jetëgjata në këtë ishull variojnë nga mikrosekonda deri në miliona vjet.<ref name=smits /><ref name="physorg">{{cite web |url=https://newscenter.lbl.gov/2009/09/24/114-confirmed/ |title=Superheavy Element 114 Confirmed: A Stepping Stone to the Island of Stability |date=2009 |access-date=2019-10-23 |publisher={{ill|Laboratori Kombëtar Lawrence Berkeley|en|Lawrence Berkeley National Laboratory}} |archive-date=2019-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190720200414/https://newscenter.lbl.gov/2009/09/24/114-confirmed/ |url-status=live |language=en }}</ref><ref name="nuclei">{{cite journal |last=Oganessian |first=Yu. Ts. |year=2012 |title=Nuclei in the "Island of Stability" of Superheavy Elements |journal={{ill|Seria e Konferencave e Journal of Physics|en|Journal of Physics: Conference Series}} |volume=337 |issue=1 |article-number=012005 |bibcode=2012JPhCS.337a2005O |doi=10.1088/1742-6596/337/1/012005|doi-access=free |language=en }}</ref> Megjithatë, duhet theksuar se këto janë në thelb ekstrapolime drejt një pjese të panjohur të hartës së nuklideve dhe se duhen marrë parasysh pasiguritë sistematike të modeleve.<ref name=smits /> Me kalimin përtej shtresave të mbyllura, efekti stabilizues pritet të zhduket.<ref name=relqed /> Prandaj, nuklidet supertë rënda me më shumë se 184 neutrone pritet të kenë jetëgjatësi shumë më të shkurtër dhe të ndahen vetvetiu brenda 10<sup>−15</sup>&nbsp;sekondash. Nëse është kështu, nuk do të kishte kuptim t'i konsideronim si elemente kimike: IUPAC/IUPAP teorikisht përcakton dhe rekomandon që një element të konsiderohet i tillë vetëm nëse bërthama jeton më gjatë se 10<sup>−14</sup>&nbsp;sekonda, koha e nevojshme për të mbledhur një re elektronike. Megjithatë, vlerësimet teorike të gjysmëjetës varen shumë nga modeli dhe ndryshojnë me shumë rende madhësie.<ref name=gamowstates /> Shtytja e madhe mes protoneve parashikohet të çojë në topologji bërthamore ekzotike, ku priten flluska, unaza dhe toroide; kjo e ndërlikon më tej ekstrapolimin.<ref name=smits /> Nuk dihet nëse ka mbyllje të tjera të shtresave përtej tyre, për shkak të pritshmërisë që shtresat bërthamore të dallueshme të bëhen më të paqarta (siç pritet tashmë të ndodhë me shtresat elektronike te oganesoni).<ref name=relqed>{{cite journal |last1=Schwerdtfeger |first1=Peter |last2=Pašteka |first2=Lukáš F. |last3=Punnett |first3=Andrew |last4=Bowman |first4=Patrick O. |date=2015 |title=Relativistic and quantum electrodynamic effects in superheavy elements |journal=Nuclear Physics A |volume=944 |issue=December 2015 |pages=551–577 |doi=10.1016/j.nuclphysa.2015.02.005|bibcode=2015NuPhA.944..551S |language=en}}</ref> Për më tepër, edhe nëse ekzistojnë mbyllje të mëvonshme të shtresave, nuk dihet nëse ato do të mundësonin ekzistencën e elementeve kaq të rëndë.<ref name="greinernuclei">{{cite journal|last=Greiner|first=W.|date=2013|title=Nuclei: superheavy-superneutronic-strange-and of antimatter|url=https://inspirehep.net/record/1221632/files/jpconf13_413_012002.pdf|journal=Journal of Physics: Conference Series|volume=413|issue=1|pages=012002-1–012002-9<!-- Deny Citation Bot-->|doi=10.1088/1742-6596/413/1/012002|bibcode=2013JPhCS.413a2002G|doi-access=free|access-date=15 August 2021|archive-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330183222/https://inspirehep.net/record/1221632/files/jpconf13_413_012002.pdf|url-status=live|language=en}}</ref><ref name="radiochimica">{{cite journal |last1=Hofmann |first1=Sigurd |date=2019 |title=Synthesis and properties of isotopes of the transactinides |journal=Radiochimica Acta |volume=107 |issue=9–11 |pages=879–915 |doi=10.1515/ract-2019-3104|s2cid=203848120 |language=en}}</ref><ref name="PTSS1">Scerri, p. 386</ref><ref name="EB">{{cite encyclopedia|last1=Seaborg|first1=G.|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/603220/transuranium-element|title=transuranium element (chemical element)|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=c. 2006|access-date=16 March 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101130112151/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/603220/transuranium-element|archive-date=30 November 2010|language=en}}</ref> Kështu, tabela periodike mund të përfundojë praktikisht rreth elementit 120, pasi elementet bëhen tepër jetëshkurtër për t'u vëzhguar e më pas tepër jetëshkurtër për të pasur kimi; rrjedhimisht, epoka e zbulimit të elementeve të reja do t'i afrohej fundit.<ref name="EB" /><ref>{{cite journal |author=Peter Möller |url=https://www.epj-conferences.org/articles/epjconf/abs/2016/26/epjconf-NS160-03002/epjconf-NS160-03002.html |title=The limits of the nuclear chart set by fission and alpha decay {{pipe}} EPJ Web of Conferences |journal=European Physical Journal Web of Conferences |year=2016 |doi=10.1051/epjconf/201613103002 |publisher=Epj-conferences.org |volume=131 |page=03002 |bibcode=2016EPJWC.13103002M |access-date=13 June 2022 |archive-date=20 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620210806/https://www.epj-conferences.org/articles/epjconf/abs/2016/26/epjconf-NS160-03002/epjconf-NS160-03002.html |url-status=live |doi-access=free |language=en }}</ref> Nëse ekziston një tjetër mbyllje e shtresës së protoneve përtej numrit 126, ajo ka të ngjarë të ndodhë rreth numrit 164;<ref name=greinernuclei /> kështu, rajoni ku dështon periodiciteti përputhet pak a shumë me rajonin e paqëndrueshmërisë mes mbylljeve të shtresave.<ref name=actrev /> Si alternativë, [[lënda e kuarkeve]] mund të bëhet e qëndrueshme në numra të lartë mase; në këtë rast, bërthama do të përbëhej nga [[Kuarku i sipërm|kuarke të sipërme]] dhe [[Kuarku i poshtëm|kuarke të poshtme]] që rrjedhin lirisht, në vend që të lidhen në protone dhe neutrone. Kjo do të krijonte një [[Kontinenti i qëndrueshmërisë|kontinent qëndrueshmërie]] në vend të një ishulli.<ref name="udQM">{{cite journal |last1=Holdom |first1=B. |last2=Ren |first2=J. |last3=Zhang |first3=C. |title=Quark matter may not be strange |date=2018 |journal=Physical Review Letters |volume=120 |issue=1 |pages=222001-1–222001-6 <!-- Deny Citation Bot-->|doi=10.1103/PhysRevLett.120.222001|pmid=29906186 |arxiv=1707.06610 |bibcode=2018PhRvL.120v2001H |s2cid=49216916 |language=en}}</ref><ref name="udQMnew">{{cite journal |last1=Cheng-Jun |first1=Xia |last2=She-Sheng |first2=Xue |last3=Ren-Xin |first3=Xu |last4=Shan-Gui |first4=Zhou |title=Supercritically charged objects and electron-positron pair creation |doi=10.1103/PhysRevD.101.103031 |journal=Physical Review D |year=2020 |volume=101 |issue=10 |article-number=103031|arxiv=2001.03531 |bibcode=2020PhRvD.101j3031X |s2cid=210157134 |language=en}}</ref> Mund të ndikojnë edhe procese të tjera: për shembull, në elementet shumë të rënda elektronet 1s ka të ngjarë të kalojnë një pjesë të konsiderueshme të kohës aq pranë bërthamës, saqë ndodhen realisht brenda saj; kjo do t'i bënte të prekshme nga [[kapja e elektronit]].<ref name=colloq>{{cite journal |title=Colloquium: Superheavy elements: Oganesson and beyond |first1=S. A. |last1=Giuliani |first2=Z. |last2=Matheson |first3=W. |last3=Nazarewicz |first4=E. |last4=Olsen |first5=P.-G. |last5=Reinhard |first6=J. |last6=Sadhukhan |first7=B. |last7=Schtruempf |first8=N. |last8=Schunck |first9=P. |last9=Schwerdtfeger |date=2019 |journal=Reviews of Modern Physics |volume=91 |issue=1 |pages=011001-1–011001-25 |doi=10.1103/RevModPhys.91.011001|bibcode=2019RvMP...91a1001G |s2cid=126906074 |doi-access=free |language=en}}</ref> Edhe nëse elementet e rreshtit të tetë mund të ekzistojnë, prodhimi i tyre ka të ngjarë të jetë i vështirë dhe të bëhet edhe më i vështirë me rritjen e numrit atomik.<ref>{{cite journal|last1=Giardina|first1=G.|last2=Fazio|first2=G.|last3=Mandaglio|first3=G.|last4=Manganaro|first4=M.|last5=Nasirov|first5=A.K.|last6=Romaniuk|first6=M.V.|last7=Saccà|first7=C.|title=Expectations and limits to synthesize nuclei with Z ≥ 120|date=2010|journal=International Journal of Modern Physics E|volume=19|issue=5 & 6|pages=882–893|doi=10.1142/S0218301310015333|url=https://www.researchgate.net/publication/263915732|bibcode=2010IJMPE..19..882G|access-date=15 August 2021|archive-date=19 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019202251/https://www.researchgate.net/publication/263915732_EXPECTATIONS_AND_LIMITS_TO_SYNTHESIZE_NUCLEI_WITH_Z_120|url-status=live|language=en}}</ref> Megjithëse pritet që elementet 119 dhe 120 të bllokut 8s të mund të prodhohen me mjetet e sotme, elementet përtej tyre pritet të kërkojnë teknologji të re,<ref name="Zagrebaev">{{cite journal|title=Future of superheavy element research: Which nuclei could be synthesized within the next few years?|url=https://nrv.jinr.ru/pdf_file/J_phys_2013.pdf|first1=Valeriy|last1=Zagrebaev|first2=Alexander|last2=Karpov|first3=Walter|last3=Greiner|date=2013|journal=Journal of Physics|volume=420|issue=1|article-number=012001|publisher=IOP Publishing Ltd.|doi=10.1088/1742-6596/420/1/012001|arxiv=1207.5700|bibcode=2013JPhCS.420a2001Z|s2cid=55434734|access-date=1 December 2020|archive-date=3 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003154020/https://nrv.jinr.ru/pdf_file/J_phys_2013.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> nëse mund të prodhohen fare.<ref name="Bloomberg">{{cite web|last=Subramanian|first=S.|author-link=Samanth Subramanian|date=2019|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2019-08-28/making-new-elements-doesn-t-pay-just-ask-this-berkeley-scientist|title=Making New Elements Doesn't Pay. Just Ask This Berkeley Scientist|website=Bloomberg Businessweek|access-date=18 January 2020|archive-date=11 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211191525/https://web.archive.org/web/20191211191525/https://www.bloomberg.com/news/features/2019-08-28/making-new-elements-doesn-t-pay-just-ask-this-berkeley-scientist|url-status=live|language=en}}</ref> == Tabela periodike alternative == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Llojet e tabelave periodike|en|Types of periodic tables}}}} [[Skeda:Elementspiral (polyatomic).svg|thumb|upright=1.3|Tabela periodike spirale e [[Otto Teodor Benfey (Otto Theodor Benfey)|Otto Teodor Benfey]] (1964)]] Ligji periodik mund të paraqitet në mënyra të ndryshme, ku tabela periodike standarde është vetëm njëra prej tyre.<ref>Scerri, p. 20</ref> Brenda 100 vjetësh nga shfaqja e tabelës së Mendelejevit më 1869, [[Edward G. Mazurs]] kishte mbledhur rreth 700 versione të ndryshme të botuara të tabelës periodike.<ref name="Jensen">{{Cite journal|last1=Jensen|first1=William B. |date=January–April 1986 |title=Classification, symmetry and the periodic table|journal=Comp. & Maths. With Appls.|volume=12 |issue=1–2 Part B|pages=487–510 |doi=10.1016/0898-1221(86)90167-7|language=en}}</ref><ref name="Papers">{{Cite book |url=https://othmerlib.sciencehistory.org/record=b1069103~S6 |title=Edward G. Mazurs Collection of Periodic Systems Images |publisher=Science History Institute |type=Finding Aid |access-date=2018-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327082328/https://othmerlib.sciencehistory.org/record%3Db1069103~S6 |archive-date=2019-03-27 |url-status=live|language=en}} Klikoni te “Finding Aid” për të hapur udhëzuesin e plotë.</ref> Shumë forma ruajnë strukturën drejtkëndore, përfshirë tabelën periodike me hap majtas të {{ill|Charles Janet|en|Charles Janet}} (e paraqitur më poshtë) dhe formën e modernizuar të tabelës origjinale të Mendelejevit me 8 kolona, e cila ende përdoret gjerësisht në Rusi. Formate të tjera të tabelës periodike kanë forma shumë më të pazakonta, si spiralet (ajo e Otto Teodor Benfey-t, e paraqitur djathtas), rrathët dhe trekëndëshat.<ref>{{Cite journal |last=Francl |first=M. |title=Table manners |journal=Nature Chemistry |volume=1 |date=May 2009 |pages=97–98 |url=https://ericscerri.com/Michelle-Nat%20Chem.pdf |bibcode=2009NatCh...1...97F |doi=10.1038/nchem.183 |issue=2 |pmid=21378810 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025135145/https://ericscerri.com/Michelle-Nat%20Chem.pdf |archive-date=2012-10-25|language=en}}</ref> Tabelat periodike alternative zhvillohen shpesh për të nxjerrë në pah ose theksuar vetitë kimike apo fizike të elementeve që nuk duken aq qartë në tabelat periodike tradicionale; disa prej tyre anojnë më shumë nga theksimi i kimisë, ndërsa të tjerat i japin përparësi fizikës.<ref name="Scerri402">Scerri, pp. 402–3</ref> Shumëllojshmëria e formave të tabelës periodike ka ngritur pyetjen nëse ekziston një formë optimale ose përfundimtare e saj dhe, nëse po, cila mund të jetë. Për asnjërën prej këtyre pyetjeve nuk ka ende përgjigje me konsensus.<ref name="sesqui">{{Cite web |url=https://blog.oup.com/2019/01/happy-sesquicentennial-periodic-table-elements/ |title=Happy sesquicentennial to the periodic table of the elements |last=Scerri |first=Eric |date=2019-01-29 |publisher=Oxford University Press |access-date=2019-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327082337/https://blog.oup.com/2019/01/happy-sesquicentennial-periodic-table-elements/ |archive-date=2019-03-27 |url-status=live |language=en }}</ref><ref name="Scerri402" /> Tabela me hap majtas e Janet-it po diskutohet gjithnjë e më shumë si kandidate për formën optimale ose më themelore; Scerri ka argumentuar në favor të saj, sepse ajo sqaron natyrën e heliumit si element i bllokut s, rrit rregullsinë duke përsëritur të gjitha gjatësitë e periodave, ndjek besnikërisht rregullin e Madelungut duke e bërë secilën periodë të përkojë me një vlerë të {{Mvar|n}} + {{Math|ℓ}},{{Efn|name=lowdin|Autorët nuk pajtohen nëse rregulli i {{Mvar|n}} + {{Math|ℓ}} është nxjerrë tashmë nga mekanika kuantike. Scerri pohon se jo,<ref>Scerri, p. 255</ref><ref>{{Cite book |last=Scerri |first=ER |date=2021 |editor-last1=Giunta |editor-first1=CJ |editor-last2=Mainz |editor-first2=VV |editor-last3=Girolami |editor-first3=GS |title=150 Years of the Periodic Table: Perspectives on the History of Chemistry|publisher=Book Publishers |pages=409–423 (414) |chapter=The Impact of Twentieth-Century Physics on the Periodic Table and Some Remaining Questions in the Twenty-First Century |doi=10.1007/978-3-030-67910-1_16|isbn=978-3-030-67909-5|language=en}}</ref> pavarësisht disa përpjekjeve për ta bërë këtë.<ref>{{Cite journal |last1=Scerri |first1=ER |date=2009 |title=The dual sense of the term 'element', attempts to derive the Madelung rule and the optimal form of the periodic table, if any|journal=Int J Quantum Chem |volume=109 |issue=5|pages=959–971 |doi=10.1002/qua.21914 |bibcode=2009IJQC..109..959S|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bent |first1=HA |last2=Weinhold|first2=F |date=2007 |title=News from the periodic table: an introduction to periodicity symbols, tables and models for higher order valency and donor-acceptor kinships|journal=J Chem Educ |volume=84 |pages=1145–1146 |doi=10.1021/ed084p1145|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Allen |first1=LC |last2=Knight |first2=ET |date=2002 |title=The Löwdin challenge: origin of the (Madelung) rule for filling the orbital configurations of the periodic table|journal=J Quantum Chem |volume=90 |pages=80–82 |doi=10.1002/qua.965|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Wong |first1=DP |date=1979 |title=Theoretical justification of Madelung's rule|journal=J Chem Educ |volume=56 |issue=11|pages=714–717 |doi=10.1021/ed056p714 |bibcode=1979JChEd..56..714W|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Demkov |first1=YN |last2=Ostrovsky |first2=V |date=1972 |title=n + ' filling rule in the periodic system and focusing potentials.|url=http://www.jetp.ras.ru/cgi-bin/dn/e_035_01_0066.pdf|journal=Soviet Physics JETP |volume=35 |pages=66–69 |access-date=2024-02-08|language=en}}</ref> Nga ana tjetër, Ostrovsky, i cili pretendon se e ka dhënë këtë justifikim që më 1971, shkroi: “Disa autorë këmbëngulin se ‘ende askush nuk e ka nxjerrë rregullin n+l nga parimet e mekanikës kuantike’, ndërsa të tjerë paraqesin një justifikim kuantik për rregullin, i cili nuk është kundërshtuar kurrë.”<ref>{{Cite journal |last1=Ostrovsky |first1=V. N. |date=2005 |title=On Recent Discussion Concerning Quantum Justification of the Periodic Table of the Elements |journal=Foundations of Chemistry |volume=7 |issue=3 |pages=235–239 |doi=10.1007/s10698-005-2141-y |s2cid=93589189|language=en}}</ref> Autorë të tjerë argumentojnë se një nxjerrje e tillë nuk është e nevojshme, sepse rregulli ka përjashtime.<ref>{{Cite journal |last1=Scerri |first1=Eric |date=2012 |title=What is an element? What is the periodic table? And what does quantum mechanics contribute to the question? |url=https://philpapers.org/archive/SCEWIA.pdf |journal=Foundations of Chemistry |pages=69–81 |doi=10.1007/s10698-011-9124-y |s2cid=254503469|language=en}}</ref>}} dhe rregullon treshet e numrave atomikë dhe prirjen e anomalive të elementeve të rreshtit të parë.<ref>{{Cite journal |last1=Scerri |first1=Eric |date=2021 |title=Various forms of the periodic table including the left-step table, the regularization of atomic number triads and first-member anomalies |url= |journal=ChemTexts |volume=8 |issue=6 |article-number=6 |doi=10.1007/s40828-021-00157-8 |s2cid=245540088|language=en}}</ref> {{Clear|right}} == Shiko edhe == * {{ill|Nukleosinteza|en|Nucleosynthesis}} * {{ill|Sistemet periodike të molekulave të vogla|en|Periodic systems of small molecules}} == Shënime == {{Listë shënimesh}} == Referime == {{Reflist|30em|refs= <ref name="Landau">{{Cite book |author=L. D. Landau, E. M. Lifshitz |year=1958 |title=Quantum Mechanics: Non-Relativistic Theory |edition=1st |volume=3 |publisher=Pergamon Press |pages=256–7 |language=en}}</ref> <ref name="Jensen1982">{{Cite journal |title=The Positions of Lanthanum (Actinium) and Lutetium (Lawrencium) in the Periodic Table |author=William B. Jensen |journal=J. Chem. Educ. |year=1982 |volume=59 |issue=8 |pages=634–636 |doi=10.1021/ed059p634 |bibcode=1982JChEd..59..634J |language=en}}</ref> <ref name="Scerri2009">{{Cite journal |last1=Scerri |first1=Eric |date=2009 |title=Which Elements Belong in Group 3? |url=https://pubs.acs.org/doi/pdf/10.1021/ed086p1188 |journal=Journal of Chemical Education |volume=86 |issue=10 |pages=1188 |doi=10.1021/ed086p1188 |access-date=2023-01-01 |language=en}}</ref> <ref name="Chemey">{{Cite journal |last1=Chemey |first1=Alexander T. |last2=Albrecht-Schmitt |first2=Thomas E. |date=2019 |title=Evolution of the periodic table through the synthesis of new elements |journal=Radiochimica Acta |volume=107 |issue=9–11 |pages=1–31 |doi=10.1515/ract-2018-3082 |language=en}}</ref> <ref name="wulfsberg53">Wulfsberg, f. 53: «Siç ka theksuar W. B. Jensen, ngjashmëria metalurgjike [me itriumin] është shumë më e fortë për lutecin sesa për lantanin, prandaj kemi përvetësuar konventën e metalurgëve që e vendos Lu-në (dhe, për rrjedhojë, Lr-në) nën Sc dhe Y. Një avantazh i rëndësishëm shtesë i kësaj është që tabela periodike bëhet më simetrike dhe parashikimi i konfigurimeve elektronike bëhet më i lehtë. E. R. Scerri thekson se përcaktimet e fundit të konfigurimeve elektronike të shumicës së elementeve të bllokut ''f'' tani përputhen më mirë me këtë vendosje të Lu-së dhe Lr-së.»</ref> <ref name="Jensen-2015">{{cite journal |last1=Jensen |first1=William B. |date=2015 |title=The positions of lanthanum (actinium) and lutetium (lawrencium) in the periodic table: an update |journal=Foundations of Chemistry |volume=17 |pages=23–31 |doi=10.1007/s10698-015-9216-1 |s2cid=98624395 |language=en }}</ref> }} == Bibliografia == {{Refbegin}} * {{cite book |last1=Greenwood |first1=N. N. |last2=Earnshaw |first2=A. |title=Chemistry of the Elements |edition=2nd |publisher=Butterworth-Heinemann |language=en}} * {{cite book |last1=Petrucci |first1=Ralph H. |last2=Harwood |first2=William S. |last3=Herring |first3=F. Geoffrey |date=2002 |title=General Chemistry: Principles and Modern Applications |url=https://archive.org/details/generalchemistry00hill |url-access=registration |edition=8th |location=Upper Saddle River, N.J. |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-014329-7 |lccn=2001032331 |oclc=46872308 |language=en}} * {{ill|Eric Scerri|en|Eric Scerri}}, 2020. ''The Periodic Table, Its Story and Its Significance'' (botimi i dytë). New York: Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-091436-3}}. * {{cite book |last1=Siekierski |first1=S. |last2=Burgess |first2=J. |year=2002 |title=Concise Chemistry of the Elements |publisher=Horwood |isbn=978-1-898563-71-6 |language=en}} * {{cite book |last=Wulfsberg |first=Gary |date=2000 |title=Inorganic Chemistry |publisher=University Science Books |isbn=978-1-891389-01-6 |language=en}} {{Refend}} == Lexim i mëtejshëm == {{Refbegin}} * {{cite book |last=Calvo |first=Miguel |year=2019 |title=Construyendo la Tabla Periódica |page=407 |location=Zaragoza, Spain |publisher=Prames |isbn=978-84-8321-908-9 |language=es}} * {{cite book |last=Emsley |first=J. |year=2011 |title=Nature's Building Blocks: An A–Z Guide to the Elements |chapter=The Periodic Table |pages=634–651 |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |edition=New |isbn=978-0-19-960563-7 |author-link=John Emsley |language=en}} * {{cite book |first1=Marco |last1=Fontani |first2=Mariagrazia |last2=Costa |first3=Mary Virginia |last3=Orna |year=2007 |title=The Lost Elements: The Periodic Table's Shadow Side |page=508 |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938334-4 |language=en}} * {{cite book |last=Mazurs |first=E. G. |year=1974 |title=Graphic Representations of the Periodic System During One Hundred Years |location=Alabama |publisher=University of Alabama Press |isbn=978-0-19-960563-7 |author-link=John Emsley |language=en}} * {{cite conference |editor1-first=D.H. |editor1-last=Rouvray |editor2-first=R. B. |editor2-last=King |title=The Periodic Table: Into the 21st Century |publisher=Research Studies Press |location=Baldock, Hertfordshire |conference=Proceedings of the 2nd International Conference on the Periodic Table, part 1, Kananaskis Guest Ranch, Alberta, 14–20 July 2003 |isbn=978-0-86380-292-8 |year=2004 |language=en}} * {{cite conference |editor1-first=D.H. |editor1-last=Rouvray |editor2-first=R. B. |editor2-last=King |title=The Mathematics of the Periodic Table |publisher=Nova Science |location=New York |conference=Proceedings of the 2nd International Conference on the Periodic Table, part 2, Kananaskis Guest Ranch, Alberta, 14–20 July 2003 |isbn=978-1-59454-259-6 |year=2006 |language=en}} * {{cite web |url=https://www.ericscerri.com/books_elements.pdf |title=Books on the Elements and the Periodic Table |last=Scerri |first=E |date=n.d. |access-date=2018-07-09 |archive-date=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811052254/https://www.ericscerri.com/books_elements.pdf |url-status=live |language=en}} * {{cite conference |editor1-first=E. |editor1-last=Scerri |editor2-first=G |editor2-last=Restrepo |title=Mendeleev to Oganesson: A Multidisciplinary Perspective on the Periodic Table |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |conference=Proceedings of the 3rd International Conference on the Periodic Table, Cuzco, Peru 14–16 August 2012 |isbn=978-0-86380-292-8 |year=2018 |language=en}} * {{cite book |last=van Spronsen |first=J. W. |title=The Periodic System of Chemical Elements: A History of the First Hundred Years |location=Amsterdam |publisher=Elsevier |year=1969 |isbn=978-0-444-40776-4 |language=en}} * {{cite conference |editor-first=M. |editor-last=Verde |title=Atti del convegno Mendeleeviano: Periodicità e simmetrie nella struttura elementare della materia |publisher=Accademia delle Scienze di Torino |location=Torino |trans-title=Aktet e konferencës Mendeleeviane: Periodiciteti dhe simetritë në strukturën elementare të materies |conference=1st International Conference on the Periodic Table, Torino-Roma, 15–21 September 1969 |year=1971 |language=it}} {{Refend}} == Lidhje të jashtme == {{Sisterlinks|Periodic table}} * [https://digital.sciencehistory.org/focus/periodic-tables Tabela periodike], faqe me materiale të përzgjedhura vizuale mbi tabelën periodike të elementeve, me theks te paraqitjet alternative, përfshirë format rrethore, cilindrike, piramidale, spirale dhe trekëndore, nga {{ill|Instituti i Historisë së Shkencës|en|Science History Institute}} [https://web.archive.org/web/20190202042542/https://digital.sciencehistory.org/ Koleksionet digjitale]. * [https://iupac.org/what-we-do/periodic-table-of-elements Tabela periodike e elementeve e IUPAC-it] * [https://www.ptable.com/ Tabela periodike dinamike], me paraqitje ndërvepruese * [https://web.archive.org/web/20131014171011/https://www.ericscerri.com/ Eric Scerri], filozof i shquar i shkencës, i specializuar në historinë dhe filozofinë e tabelës periodike * [https://www.meta-synthesis.com/webbook//35_pt/pt_database.php Baza e të dhënave në internet e tabelave periodike] * [https://web.archive.org/web/20180112160406/https://www.acs.org/content/acs/en/greenchemistry/research-innovation/research-topics/endangered-elements.html Tabela periodike e elementeve të rrezikuara] * [https://periodictable.com/ Tabela periodike e mostrave] * [https://periodicvideos.com/ Tabela periodike e videove] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230703042907/https://www.periodicvideos.com/ |date=2023-07-03 }} * [https://webelements.com/ WebElements] * [https://www.periodicgraphicsofelements.com/ Grafikat periodike të elementeve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221230200920/https://www.periodicgraphicsofelements.com/ |date=2022-12-30 }} {{Authority control}} [[Kategoria:Tabela periodike e elementeve]] [[Kategoria:Elemente kimike]] [[Kategoria:Infografikë]] [[Kategoria:Kimi]] edt0ilxvk7qjo0znhy3k6ba30k69ykm 3059115 3059114 2026-10-23T17:29:39Z Arianit 106 3059115 wikitext text/x-wiki {{Short description|Vendosja tabelare e elementeve kimike}} {{Artikull i përkryer}} {{Use dmy dates|date=September 2024}} [[Skeda:Colour 18-col PT with labels.png|thumb|Tabela periodike e elementeve kimike, që paraqet grupet e elementeve që emërtohen më shpesh (në tabelat periodike) dhe [[Vija ndarëse midis metaleve dhe jometaleve|vijën ndarëse tradicionale midis metaleve dhe jometaleve]]. [[Blloku (tabela periodike)#f-block|Blloku f]] vendoset në të vërtetë midis [[Metalet alkaline tokësore|grupeve 2]] dhe [[Grupi i skandiumit|3]]; zakonisht paraqitet në fund të tabelës për të kursyer hapësirë horizontale.|upright=1.4]] Tabela periodike, e njohur edhe si '''tabela periodike e elementeve''', është një renditje e [[Lista e elementeve kimikë|elementeve kimike]] në rreshta («[[Periudha (tabela periodike)|periudha]]») dhe shtylla («[[Grupet e sistemit periodik|grupe]]»). Elementet në të njëjtin grup priren të shfaqin veti kimike të ngjashme. Tabela ndahet gjithashtu në katër zona afërsisht drejtkëndore, të quajtura [[Blloku (tabela periodike)|blloqe]]. Tabela periodike është një [[Ikona kulturore|ikonë]] e [[Kimia|kimisë]], megjithëse përdoret gjerësisht edhe në [[Fizika|fizikë]] dhe në shkenca të tjera. Ajo paraqet [[Tendencat periodike|ligjin periodik]], sipas të cilit, kur elementet renditen sipas [[Numri atomik|numrave atomikë]], vërehet një [[Funksioni periodik|përsëritje e përafërt e vetive]] të tyre. Tendencat vertikale, horizontale dhe diagonale karakterizojnë tabelën periodike. Karakteri [[Metalet|metalik]] rritet duke zbritur në një grup dhe duke lëvizur nga e djathta në të majtë përgjatë një periudhe. Karakteri jometalik rritet nga këndi i poshtëm majtas i tabelës periodike drejt këndit të sipërm djathtas. Tabela e parë periodike që u pranua gjerësisht ishte ajo e kimistit rus [[Dmitri Mendelejev]] në vitin 1869; ai e formuloi ligjin periodik si varësi të vetive kimike nga [[masa atomike]]. Meqë në atë kohë nuk njiheshin të gjithë elementet, në tabelën periodike të Mendelejevit kishte boshllëqe dhe ai e përdori me sukses ligjin periodik për të [[Elementet e parashikuara nga Mendelejevi|parashikuar disa veti të disa elementeve që mungonin]]. Ligji periodik u njoh si një zbulim themelor në fund të shekullit XIX. Në fillim të shekullit XX, ai u shpjegua pas zbulimit të numrave atomikë dhe punës pioniere që lidhej me [[Mekanika kuantike|mekanikën kuantike]]; të dyja këto ide ndihmuan të ndriçohej struktura e brendshme e [[atomi]]t. Një formë e dallueshme moderne e tabelës u arrit në vitin 1945, me zbulimin nga [[Glenn Theodore Seaborg|Glenn T. Seaborg]] se [[aktinidet]] ishin në të vërtetë elemente të bllokut f dhe jo të bllokut d. Tabela periodike dhe ligji periodik janë bërë pjesë qendrore dhe e domosdoshme e kimisë moderne. Tabela periodike vazhdon të zhvillohet me përparimin e shkencës. Në natyrë ekzistojnë vetëm elementet deri te numri atomik 94;{{Efn|name=transuranium}} elementet përtej tij janë [[Elementet sintetike|elemente sintetike]], që mund të përftohen vetëm artificialisht. Deri në vitin 2010,<!--KATËR ELEMENTET E FUNDIT U EMËRTUAN NË VITIN 2016, POR TË GJITHA ISHIN SINTETIZUAR QË PARA VITIT 2010--> njiheshin 118 elementet e para, duke plotësuar kështu shtatë rreshtat e parë të tabelës;<ref>{{Cite web |title=Periodic Table of Elements |url=https://iupac.org/what-we-do/periodic-table-of-elements/ |access-date=2024-05-11 |website=IUPAC {{!}} International Union of Pure and Applied Chemistry |language=en}}</ref> megjithatë, për elementet më të rënda nevojitet ende karakterizim kimik për të konfirmuar se vetitë e tyre përputhen me pozicionet përkatëse. Zbulime të reja do ta shtrijnë tabelën [[Tabela periodike e zgjeruar|përtej këtyre shtatë rreshtave]], por ende nuk dihet sa elemente të tjera mund të ekzistojnë; për më tepër, llogaritjet teorike sugjerojnë se kjo zonë e panjohur nuk do të ndjekë modelet e pjesës së njohur të tabelës. Vazhdojnë gjithashtu diskutimet shkencore nëse disa elemente janë vendosur siç duhet në tabelë. Ekzistojnë shumë [[Tabela periodike alternative|paraqitje alternative të ligjit periodik]] dhe diskutohet nëse ekziston një formë optimale e tabelës periodike. == Struktura<span class="anchor" id="Detailed table"></span> == {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:0.5em auto; font-size:90%; line-height:1.2;" |+ Tabela periodike e elementeve kimike (forma me 18 kolona) ! style="text-align:right;" | Periodë \ Grupi ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 10 ! 11 ! 12 ! 13 ! 14 ! 15 ! 16 ! 17 ! 18 |- ! 1 | style="background:#a0ffa0" | <small>1</small><br />'''H''' | colspan=16 | | style="background:#c0ffff" | <small>2</small><br />'''He''' |- ! 2 | style="background:#ff6666" | <small>3</small><br />'''Li''' | style="background:#ffdead" | <small>4</small><br />'''Be''' | colspan=10 | | style="background:#cccc99" | <small>5</small><br />'''B''' | style="background:#a0ffa0" | <small>6</small><br />'''C''' | style="background:#a0ffa0" | <small>7</small><br />'''N''' | style="background:#a0ffa0" | <small>8</small><br />'''O''' | style="background:#ffff99" | <small>9</small><br />'''F''' | style="background:#c0ffff" | <small>10</small><br />'''Ne''' |- ! 3 | style="background:#ff6666" | <small>11</small><br />'''Na''' | style="background:#ffdead" | <small>12</small><br />'''Mg''' | colspan=10 | | style="background:#cccccc" | <small>13</small><br />'''Al''' | style="background:#cccc99" | <small>14</small><br />'''Si''' | style="background:#a0ffa0" | <small>15</small><br />'''P''' | style="background:#a0ffa0" | <small>16</small><br />'''S''' | style="background:#ffff99" | <small>17</small><br />'''Cl''' | style="background:#c0ffff" | <small>18</small><br />'''Ar''' |- ! 4 | style="background:#ff6666" | <small>19</small><br />'''K''' | style="background:#ffdead" | <small>20</small><br />'''Ca''' | style="background:#ffc0c0" | <small>21</small><br />'''Sc''' | style="background:#ffc0c0" | <small>22</small><br />'''Ti''' | style="background:#ffc0c0" | <small>23</small><br />'''V''' | style="background:#ffc0c0" | <small>24</small><br />'''Cr''' | style="background:#ffc0c0" | <small>25</small><br />'''Mn''' | style="background:#ffc0c0" | <small>26</small><br />'''Fe''' | style="background:#ffc0c0" | <small>27</small><br />'''Co''' | style="background:#ffc0c0" | <small>28</small><br />'''Ni''' | style="background:#ffc0c0" | <small>29</small><br />'''Cu''' | style="background:#ffc0c0" | <small>30</small><br />'''Zn''' | style="background:#cccccc" | <small>31</small><br />'''Ga''' | style="background:#cccc99" | <small>32</small><br />'''Ge''' | style="background:#cccc99" | <small>33</small><br />'''As''' | style="background:#a0ffa0" | <small>34</small><br />'''Se''' | style="background:#ffff99" | <small>35</small><br />'''Br''' | style="background:#c0ffff" | <small>36</small><br />'''Kr''' |- ! 5 | style="background:#ff6666" | <small>37</small><br />'''Rb''' | style="background:#ffdead" | <small>38</small><br />'''Sr''' | style="background:#ffc0c0" | <small>39</small><br />'''Y''' | style="background:#ffc0c0" | <small>40</small><br />'''Zr''' | style="background:#ffc0c0" | <small>41</small><br />'''Nb''' | style="background:#ffc0c0" | <small>42</small><br />'''Mo''' | style="background:#ffc0c0" | <small>43</small><br />'''Tc''' | style="background:#ffc0c0" | <small>44</small><br />'''Ru''' | style="background:#ffc0c0" | <small>45</small><br />'''Rh''' | style="background:#ffc0c0" | <small>46</small><br />'''Pd''' | style="background:#ffc0c0" | <small>47</small><br />'''Ag''' | style="background:#ffc0c0" | <small>48</small><br />'''Cd''' | style="background:#cccccc" | <small>49</small><br />'''In''' | style="background:#cccccc" | <small>50</small><br />'''Sn''' | style="background:#cccc99" | <small>51</small><br />'''Sb''' | style="background:#cccc99" | <small>52</small><br />'''Te''' | style="background:#ffff99" | <small>53</small><br />'''I''' | style="background:#c0ffff" | <small>54</small><br />'''Xe''' |- ! 6 | style="background:#ff6666" | <small>55</small><br />'''Cs''' | style="background:#ffdead" | <small>56</small><br />'''Ba''' | style="background:#ffbfff" | <small>57–71</small> | style="background:#ffc0c0" | <small>72</small><br />'''Hf''' | style="background:#ffc0c0" | <small>73</small><br />'''Ta''' | style="background:#ffc0c0" | <small>74</small><br />'''W''' | style="background:#ffc0c0" | <small>75</small><br />'''Re''' | style="background:#ffc0c0" | <small>76</small><br />'''Os''' | style="background:#ffc0c0" | <small>77</small><br />'''Ir''' | style="background:#ffc0c0" | <small>78</small><br />'''Pt''' | style="background:#ffc0c0" | <small>79</small><br />'''Au''' | style="background:#ffc0c0" | <small>80</small><br />'''Hg''' | style="background:#cccccc" | <small>81</small><br />'''Tl''' | style="background:#cccccc" | <small>82</small><br />'''Pb''' | style="background:#cccccc" | <small>83</small><br />'''Bi''' | style="background:#cccccc" | <small>84</small><br />'''Po''' | style="background:#ffff99" | <small>85</small><br />'''At''' | style="background:#c0ffff" | <small>86</small><br />'''Rn''' |- ! 7 | style="background:#ff6666" | <small>87</small><br />'''Fr''' | style="background:#ffdead" | <small>88</small><br />'''Ra''' | style="background:#ff99cc" | <small>89–103</small> | style="background:#ffc0c0" | <small>104</small><br />'''Rf''' | style="background:#ffc0c0" | <small>105</small><br />'''Db''' | style="background:#ffc0c0" | <small>106</small><br />'''Sg''' | style="background:#ffc0c0" | <small>107</small><br />'''Bh''' | style="background:#ffc0c0" | <small>108</small><br />'''Hs''' | style="background:#e8e8e8" | <small>109</small><br />'''Mt''' | style="background:#e8e8e8" | <small>110</small><br />'''Ds''' | style="background:#e8e8e8" | <small>111</small><br />'''Rg''' | style="background:#e8e8e8" | <small>112</small><br />'''Cn''' | style="background:#e8e8e8" | <small>113</small><br />'''Nh''' | style="background:#e8e8e8" | <small>114</small><br />'''Fl''' | style="background:#e8e8e8" | <small>115</small><br />'''Mc''' | style="background:#e8e8e8" | <small>116</small><br />'''Lv''' | style="background:#e8e8e8" | <small>117</small><br />'''Ts''' | style="background:#e8e8e8" | <small>118</small><br />'''Og''' |- | colspan=19 style="height:0.4em; background:transparent; border:0;" | |- ! Lantanidet | colspan=2 | | style="background:#ffbfff" | <small>57</small><br />'''La''' | style="background:#ffbfff" | <small>58</small><br />'''Ce''' | style="background:#ffbfff" | <small>59</small><br />'''Pr''' | style="background:#ffbfff" | <small>60</small><br />'''Nd''' | style="background:#ffbfff" | <small>61</small><br />'''Pm''' | style="background:#ffbfff" | <small>62</small><br />'''Sm''' | style="background:#ffbfff" | <small>63</small><br />'''Eu''' | style="background:#ffbfff" | <small>64</small><br />'''Gd''' | style="background:#ffbfff" | <small>65</small><br />'''Tb''' | style="background:#ffbfff" | <small>66</small><br />'''Dy''' | style="background:#ffbfff" | <small>67</small><br />'''Ho''' | style="background:#ffbfff" | <small>68</small><br />'''Er''' | style="background:#ffbfff" | <small>69</small><br />'''Tm''' | style="background:#ffbfff" | <small>70</small><br />'''Yb''' | style="background:#ffbfff" | <small>71</small><br />'''Lu''' | |- ! Aktinidet | colspan=2 | | style="background:#ff99cc" | <small>89</small><br />'''Ac''' | style="background:#ff99cc" | <small>90</small><br />'''Th''' | style="background:#ff99cc" | <small>91</small><br />'''Pa''' | style="background:#ff99cc" | <small>92</small><br />'''U''' | style="background:#ff99cc" | <small>93</small><br />'''Np''' | style="background:#ff99cc" | <small>94</small><br />'''Pu''' | style="background:#ff99cc" | <small>95</small><br />'''Am''' | style="background:#ff99cc" | <small>96</small><br />'''Cm''' | style="background:#ff99cc" | <small>97</small><br />'''Bk''' | style="background:#ff99cc" | <small>98</small><br />'''Cf''' | style="background:#ff99cc" | <small>99</small><br />'''Es''' | style="background:#ff99cc" | <small>100</small><br />'''Fm''' | style="background:#ff99cc" | <small>101</small><br />'''Md''' | style="background:#ff99cc" | <small>102</small><br />'''No''' | style="background:#ff99cc" | <small>103</small><br />'''Lr''' | |- | colspan=19 style="text-align:left; font-size:90%;" | Metalet alkaline &nbsp; Metalet alkaline tokësore &nbsp; Lantanidet &nbsp; Aktinidet &nbsp; Metalet kalimtare &nbsp; Metalet e tjera &nbsp; Metaloidet &nbsp; Jometalet e tjera &nbsp; Halogjenet &nbsp; Gazet fisnike &nbsp; Veti kimike të panjohura |} [[Skeda:Atomic-orbital-clouds spdf m0.png|thumb|upright=1.5|Pamje 3D të disa orbitaleve atomike të ngjashme me ato të [[hidrogjeni]]t, që tregojnë dendësinë dhe fazën e probabilitetit (nuk paraqiten orbitalet g dhe ato më të larta)]] Çdo element kimik ka një numër atomik unik (''Z''— nga «Zahl», fjala gjermane për «numër»), i cili përfaqëson numrin e [[Protoni|protoneve]] në [[Bërthama e atomit|bërthamën e atomit]].<ref name="neutronium">Një [[neutronium|element zero]] (domethënë, një lëndë e përbërë vetëm nga neutrone) përfshihet në disa paraqitje alternative, si për shembull në [https://www.meta-synthesis.com/webbook/35_pt/pt_database.php?PT_id=22 Chemical Galaxy]. Shih {{cite journal |last=Labarca |first=M. |title=An element of atomic number zero? |journal=New Journal of Chemistry |year=2016 |volume=40|issue=11|pages=9002–9006 |doi=10.1039/C6NJ02076C|hdl=11336/46854 |hdl-access=free |language=en}}</ref> Çdo numër atomik i dallueshëm i përgjigjet, pra, një klase atomesh: këto klasa quhen [[Lista e elementeve kimikë|elemente kimike]].<ref>International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC), ''Compendium of Chemical Terminology'' (Gold Book), hyrja C01022.</ref> Elementet kimike janë ato që tabela periodike i klasifikon dhe i rendit. [[Hidrogjeni]] është elementi me numër atomik 1; [[heliumi]], me numër atomik 2; [[litiumi]], me numër atomik 3; e kështu me radhë. Secili prej këtyre emrave mund të shkurtohet më tej me një simbol kimik me një ose dy shkronja; simbolet e hidrogjenit, heliumit dhe litiumit janë përkatësisht H, He dhe Li.<ref name="IUPAC-redbook" /> Neutronet nuk ndikojnë në identitetin kimik të atomit, por ndikojnë në masën e tij. Atomet me të njëjtin numër protonesh, por me numra të ndryshëm neutronesh, quhen [[Izotopi|izotope]] të të njëjtit element kimik.<ref name="IUPAC-redbook" /> Elementet që gjenden në natyrë zakonisht janë përzierje izotopesh të ndryshme; meqë secili izotop zakonisht gjendet me një bollëk karakteristik, elementet natyrore kanë pesha atomike të përcaktuara qartë, të përkufizuara si masa mesatare e një atomi natyror të atij elementi.<ref name="ciaaw">{{cite web |title=Standard Atomic Weights |website=Commission on Isotopic Abundances and Atomic Weights |date=2019 |publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry |url=https://www.ciaaw.org/atomic-weights.htm |access-date=2021-02-07 |url-status=live |archive-date=2020-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808155924/https://www.ciaaw.org/atomic-weights.htm |language=en}}</ref> Të gjithë elementet kanë disa izotope, variante me të njëjtin numër protonesh, por me numra të ndryshëm [[Neutroni|neutronesh]]. Për shembull, [[karboni]] ka tre izotope që gjenden natyrshëm: të gjithë atomet e tij kanë gjashtë protone dhe shumica kanë gjithashtu gjashtë neutrone, por rreth një për qind kanë shtatë neutrone, ndërsa një pjesë shumë e vogël kanë tetë neutrone. Izotopet nuk paraqiten kurrë veçmas në tabelën periodike; ato grupohen gjithmonë nën një element të vetëm. Kur paraqitet masa atomike, ajo zakonisht është mesatarja e ponderuar e izotopeve që gjenden në natyrë; por nëse asnjë izotop nuk gjendet natyrshëm në sasi të konsiderueshme, zakonisht paraqitet masa e izotopit më të qëndrueshëm, shpesh brenda kllapave.<ref name="Greenwood">Greenwood & Earnshaw, fq. 24–27</ref> Në tabelën periodike standarde, elementet renditen sipas numrit atomik në rritje. Një rresht i ri ([[Perioda (tabela periodike)|''periodë'']]) fillon kur një [[shtresë elektronike]] e re merr elektronin e saj të parë. Kolonat ([[Grupet e sistemit periodik|''grupet'']]) përcaktohen nga [[konfigurimi elektronik]] i atomit; elementet me të njëjtin numër elektronesh në një nënnivel të caktuar zënë të njëjtat kolona (për shembull, [[oksigjeni]], [[sulfuri]] dhe [[seleni]] janë në të njëjtën kolonë, sepse të gjithë kanë katër elektrone në nënnivelin p të shtresës së jashtme). Elementet me veti kimike të ngjashme zakonisht bëjnë pjesë në të njëjtin grup të tabelës periodike, megjithëse në bllokun f dhe, në njëfarë mase, edhe në bllokun d, elementet e së njëjtës periodë priren të kenë veti të ngjashme. Prandaj, vetitë kimike të një elementi mund të parashikohen relativisht lehtë nëse njihen vetitë e elementeve përreth tij.<ref>Gray, fq. 6</ref> Sot njihen 118 elemente, 94 të parat prej të cilave dihet se gjenden natyrshëm në Tokë.<ref name=ThorntonBurdette />{{efn|Çështja se sa elemente natyrore ekzistojnë është mjaft e ndërlikuar dhe nuk është zgjidhur plotësisht. Elementi më i rëndë që gjendet në sasi të mëdha në Tokë është elementi 92, [[Urani (element kimik)|urani]]. Megjithatë, urani mund t'i nënshtrohet [[ndarje bërthamore spontane|ndarjes spontane bërthamore]] në natyrë dhe neutronet që çlirohen si pasojë mund të godasin atome të tjera të uraniumit. Nëse ndodh më pas [[kapja e neutronit]], elementet 93 dhe 94, [[Neptuni (element kimik)|neptuniumi]] dhe [[Plutoni (element kimik)|plutoniumi]], formohen përmes [[zbërthim beta|zbërthimit beta]];<ref name=ThorntonBurdette /> në fakt, ato janë më të zakonshme se disa prej elementeve më të rralla ndër 92 të parët, si [[prometiumi]], [[astati]] dhe [[franciumi]] (shih [[Bollëku i elementeve në koren e Tokës]]). Në teori, kapja e neutronit nga plutoniumi i krijuar mund të prodhonte elemente me numra atomikë edhe më të lartë, por sasitë do të ishin tepër të vogla për t'u vërejtur.<ref name=ThorntonBurdette /> Në Sistemin Diellor të hershëm, elementet jetëshkurtra ende nuk ishin zbërthyer dhe, për pasojë, kishte më shumë se 94 elemente natyrore. [[Curiumi]] (elementi 96) është elementi me jetëgjatësinë më të madhe pas 94 elementeve të para dhe ka të ngjarë të sillet ende në Tokë nga [[rrezet kozmike]], por nuk është zbuluar.<ref name=ThorntonBurdette>{{cite journal |last1=Thornton |first1=Brett F. |last2=Burdette |first2=Shawn C. |date=2019 |title=Neutron stardust and the elements of Earth |journal=Nature Chemistry |volume=11 |issue=1 |pages=4–10 |doi=10.1038/s41557-018-0190-9 |pmid=30552435 |bibcode=2019NatCh..11....4T |s2cid=54632815 |language=en}}</ref> Elemente deri te 99 ([[einsteiniumi]]) janë vëzhguar në yllin [[Ylli i Przybylski-t|Przybylski]].<ref name=gopka08>{{cite journal |last1=Gopka |first1=V.F. |last2=Yushchenko |first2=A.V. |last3=Yushchenko |first3=V.A. |last4=Panov |first4=I.V. |last5=Kim |first5=Ch. |date=2008-05-15 |title=Identification of absorption lines of short half-life actinides in the spectrum of Przybylski's star (HD 101065) |journal=Kinematics and Physics of Celestial Bodies |volume=24 |issue=2 |pages=89–98 |doi=10.3103/S0884591308020049 |bibcode = 2008KPCB...24...89G |s2cid=120526363 |language=en}}</ref> Elementet deri te 100 ([[fermiumi]]) ka të ngjarë të jenë krijuar në reaktorin natyror të ndarjes bërthamore në [[Miniera e Oklos|minierën e Oklo-s]], [[Gaboni|Gabon]], por prej kohësh janë zbërthyer.<ref name="emsley">{{cite book |last=Emsley |first=John |date=2011 |title=Nature's Building Blocks: An A-Z guide to the elements |edition=New |publisher=Oxford University Press |location=New York, NY |isbn=978-0-19-960563-7 |language=en}}</ref> Elemente edhe më të rënda mund të prodhohen përmes procesit r në [[supernova]] ose bashkime yjesh neutronikë, por kjo nuk është konfirmuar. Nuk dihet se deri ku do të shkonin përtej elementit 100 dhe sa gjatë do të qëndronin: llogaritjet sugjerojnë se bërthamat me numër mase rreth 280 deri në 290 formohen gjatë procesit r, por zbërthehen shpejt nëpërmjet zbërthimit beta në bërthama që pësojnë ndarje spontane, kështu që 99,9% e [[element super i rëndë|bërthamave super të rënda]] të prodhuara do të zbërtheheshin brenda një muaji.<ref>{{cite journal |last1=Panov |first1=I.V. |date=2017 |title=Formation of Superheavy Elements in Nature |journal=Physics of Atomic Nuclei |volume=81 |issue=1 |pages=57–65 |doi=10.1134/S1063778818010167 |s2cid=125149409 |language=en}}</ref> Nëse, përkundrazi, do të kishin jetëgjatësi të mjaftueshme, mund të silleshin në Tokë në mënyrë të ngjashme nga rrezet kozmike, por asnjë i tillë nuk është zbuluar.<ref name=ThorntonBurdette />|name=transuranium}} Të 24 elementet e mbetura, nga [[americi]] deri te [[oganesoni]] (95–118), gjenden vetëm kur sintetizohen në laboratorë. Nga 94 elementet që gjenden në natyrë, 83 janë primordiale dhe 11 gjenden vetëm në zinxhirët e zbërthimit të elementeve primordiale. Disa prej këtyre të fundit janë aq të rralla saqë u sintetizuan në laborator para se të përcaktohej se gjenden në natyrë: [[teknetiumi]] (elementi 43), [[prometiumi]] (elementi 61), [[astati]] (elementi 85), [[Neptuni (element kimik)|neptuni]] (elementi 93) dhe [[Plutoni (element kimik)|plutoni]] (elementi 94).<ref name="emsley" /> Asnjë element më i rëndë se [[einsteiniumi]] (elementi 99) nuk është vëzhguar ndonjëherë në sasi makroskopike në formën e tij të pastër; as astati nuk është vëzhguar në këtë formë. [[Franciumi]] (elementi 87) është fotografuar vetëm nëpërmjet [[Drita|dritës]] së emetuar nga sasi mikroskopike.<ref>{{Cite book| title = The Chemistry of the Actinide and Transactinide Elements| editor1-last = Morss| editor1-first=L. R.|editor2-first = N. M.|editor2-last = Edelstein| editor3-last = Fuger|editor3-first = J.| last = Silva|first = Robert J.| chapter = Fermium, Mendelevium, Nobelium and Lawrencium| publisher = Springer Science+Business Media| year = 2006| isbn = 978-1-4020-3555-5| location = Dordrecht| edition = 3rd| ref = CITEREFHaire2006|language=en}}</ref> Nga 94 elementet natyrore, tetëdhjetë kanë izotop të qëndrueshëm dhe një tjetër ([[bismuti]]) ka izotop pothuajse të qëndrueshëm (me [[Gjysmëjeta|gjysmëjetë]] 2,01×10<sup>19</sup>&nbsp;vjet, mbi një miliard herë më të gjatë se [[mosha e universit]]).<ref name=Bi209alpha2>{{Cite journal | last = Marcillac | first = Pierre de Marcillac |author2=Noël Coron |author3=Gérard Dambier |author4=Jacques Leblanc |author5=Jean-Pierre Moalic |date=April 2003 | title = Experimental detection of α-particles from the radioactive decay of natural bismuth | journal = Nature | volume = 422 | pages = 876–878 | doi = 10.1038/nature01541 | pmid = 12712201 | issue = 6934 | bibcode=2003Natur.422..876D| s2cid = 4415582 |language=en}}</ref>{{Efn|Disa izotope që sot konsiderohen të qëndrueshme, teorikisht pritet të jenë radioaktive dhe të kenë gjysmëjeta jashtëzakonisht të gjata: për shembull, të gjithë izotopet e qëndrueshme të elementit 62 ([[samariumi]]t), të elementit 63 ([[europi]]t) dhe të të gjitha elementeve nga 67 e tutje ([[holmiumi]]t) pritet t’i nënshtrohen [[Zbërthimi alfa|zbërthimit alfa]] ose [[Zbërthimi beta i dyfishtë|zbërthimit beta të dyfishtë]]. Megjithatë, gjysmëjetat e parashikuara janë jashtëzakonisht të gjata (për shembull, pritet që zbërthimi alfa i <sup>208</sup>Pb në gjendjen bazë të <sup>204</sup>Hg të ketë gjysmëjetë më të madhe se 10<sup>120</sup> vjet), dhe këto zbërthime nuk janë vëzhguar kurrë.<ref name="bellidecay">{{Cite journal |last1=Belli |first1=P. |last2=Bernabei |first2=R. |last3=Danevich |first3=F. A. |last4=Incicchitti |first4=A. |last5=Tretyak |first5=V. I. |display-authors=3 |title=Experimental searches for rare alpha and beta decays |journal=European Physical Journal A |date=2019 |volume=55 |issue=8 |pages=140–1–140–7 |doi=10.1140/epja/i2019-12823-2|arxiv=1908.11458|bibcode=2019EPJA...55..140B |s2cid=201664098 |language=en}}</ref><ref name="Tretyak2002">{{Cite journal |last1=Tretyak |first1=V.I. |last2=Zdesenko |first2=Yu.G. |year=2002 |title=Tables of Double Beta Decay Data — An Update |journal=At. Data Nucl. Data Tables |volume=80 |issue=1 |pages=83–116 |doi=10.1006/adnd.2001.0873 |bibcode=2002ADNDT..80...83T |language=en}}</ref>}} Dy të tjerë, [[toriumi]] dhe [[Urani (element kimik)|urani]], kanë izotope që i nënshtrohen [[Dezintegrimi radioaktiv|zbërthimit radioaktiv]] me gjysmëjetë të krahasueshme me [[mosha e Tokës|moshën e Tokës]]. Elementet e qëndrueshme, së bashku me bismutin, toriumin dhe uraniumin, përbëjnë 83 elementet [[Nuklidi primordial|primordiale]] që kanë mbijetuar që nga formimi i Tokës.{{Efn|Gjysmëjeta e izotopit më të qëndrueshëm të [[Plutoni (element kimik)|plutonit]] është mjaft e gjatë saqë ai duhet të jetë gjithashtu element primordial. Një studim i vitit 1971 pretendoi se kishte zbuluar pluton primordial,<ref name="PU244">{{Cite journal |first1=D. C. |last1=Hoffman |first2=F. O. |last2=Lawrence |first3=J. L. |last3=Mewherter |first4=F. M. |last4=Rourke |title=Detection of Plutonium-244 in Nature |journal=Nature |volume=234 |pages= 132–134 |year=1971 |doi=10.1038/234132a0|bibcode = 1971Natur.234..132H |issue=5325|s2cid=4283169 |language=en}}</ref> por një studim më i fundit, i vitit 2012, nuk arriti ta zbulonte atë.<ref name="PRC">{{Cite journal|last=Lachner|first=J.|display-authors=etal|date=2012|title=Attempt to detect primordial <sup>244</sup>Pu on Earth|journal=Physical Review C|volume=85|issue=1|article-number=015801| doi=10.1103/PhysRevC.85.015801|bibcode=2012PhRvC..85a5801L|language=en}}</ref> Bazuar në sasinë fillestare të mundshme të tij në Sistemin Diellor, eksperimentet e kryera deri në vitin 2022 ka të ngjarë të jenë ende rreth një rend madhësie larg zbulimit të <sup>244</sup>Pu primordial të pranishëm sot.<ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=Yang |last2=Dai |first2=Xiongxin |first3=Shan |last3=Xing |first4=Maoyi |last4=Luo |first5=Marcus |last5=Christl |first6=Hans-Arno |last6=Synal |first7=Shaochun |first7=Hou |date=2022 |title=Direct search for primordial <sup>244</sup>Pu in Bayan Obo bastnaesite |journal=Chinese Chemical Letters |volume=33 |issue=7 |pages=3522–3526 |doi=10.1016/j.cclet.2022.03.036 |s2cid=247443809 |language=en}}</ref>}} Njëmbëdhjetë elementet e tjera natyrore zbërthehen aq shpejt, saqë gjurmët e tyre vazhdojnë të gjenden kryesisht sepse rigjenerohen vazhdimisht si produkte ndërmjetëse të zbërthimit të toriumit dhe uraniumit.{{Efn|Gjurmë të vogla plutoni sillen vazhdimisht në Tokë edhe nga rrezet kozmike.<ref name="WallnerFaestermann2015">{{Cite journal |last1=Wallner |first1=A. |last2=Faestermann |first2=T. |last3=Feige |first3=J. |last4=Feldstein |first4=C. |last5=Knie |first5=K. |last6=Korschinek |first6=G. |last7=Kutschera |first7=W. |last8=Ofan |first8=A. |last9=Paul |first9=M. |last10=Quinto |first10=F. |last11=Rugel |first11=G. |last12=Steier |first12=P. |display-authors=6 |year=2015 |title=Abundance of live {{sup|244}}Pu in deep-sea reservoirs on Earth points to rarity of actinide nucleosynthesis |journal=Nature Communications |volume=6 |article-number=5956 |doi=10.1038/ncomms6956 |doi-access=free|pmid=25601158 |pmc=4309418 |arxiv=1509.08054|bibcode=2015NatCo...6.5956W|language=en}}</ref>}} Të 24 elementet artificiale të njohura janë radioaktive.<ref name="IUPAC-redbook" /> === Emrat dhe numrat e grupeve === Sipas një konvente ndërkombëtare të emërtimit, grupet numërohen nga 1 deri në 18, nga kolona më e majtë (metalet alkaline) deri te kolona më e djathtë (gazet fisnike). Grupet e bllokut f nuk përfshihen në këtë numërim.<ref name="IUPAC">{{Cite book|title=Nomenclature of Inorganic Chemistry: IUPAC Recommendations 2005|last1=Connelly|first1=N. G.|last2=Damhus|first2=T.|last3=Hartshorn|first3=R. M.|last4=Hutton|first4=A. T.|year=2005|publisher=RSC Publishing|isbn=978-0-85404-438-2|page=51|url=https://old.iupac.org/publications/books/rbook/Red_Book_2005.pdf|language=en|access-date=2018-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123034019/https://old.iupac.org/publications/books/rbook/Red_Book_2005.pdf|archive-date=2018-11-23|url-status=live}}</ref> Grupet mund të emërtohen edhe sipas elementit të tyre të parë, për shembull, grupi i skandiumit për grupin 3.<ref name="IUPAC" /> Më parë, grupet njiheshin me [[Numrat romakë|numra romakë]]. Në Shtetet e Bashkuara, numrat romakë ndiqeshin nga «A» (nëse grupi ishte në bllokun s ose p) ose «B» (nëse ishte në bllokun d). Numrat romakë përkonin me shifrën e fundit të sistemit të sotëm të emërtimit; për shembull, elementet e grupit 4 i përkisnin grupit IVB, ndërsa [[Grupi i katërmbëdhjetë i elementeve kimike|elementet e grupit 14]] grupit IVA. Në Evropë, «A» përdorej për grupet 1 deri në 7, ndërsa «B» për grupet 11 deri në 17. Për më tepër, grupet 8, 9 dhe 10 trajtoheshin si një grup i vetëm me përmasa trefishe, i njohur në të dy sistemet si grupi VIII. Më 1988 u vu në përdorim sistemi i ri i emërtimit të IUPAC-ut (1–18), ndërsa emërtimet e vjetra të grupeve (I–VIII) dolën nga përdorimi.<ref name="Fluck">{{Cite journal|last1=Fluck|first1=E.|year=1988|title=New Notations in the Periodic Table|journal=Pure Appl. Chem.|volume=60|pages=431–436|doi=10.1351/pac198860030431|url=https://www.iupac.org/publications/pac/1988/pdf/6003x0431.pdf|language=en|access-date=2012-03-24|issue=3|s2cid=96704008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120325152951/https://www.iupac.org/publications/pac/1988/pdf/6003x0431.pdf|archive-date=2012-03-25}}</ref> === Format e paraqitjes<span class="anchor" id="The long- or 32-column table"></span> === Për arsye hapësire,<ref name=Petrucci331 /><ref>{{Cite journal|last1=Pfeiffer|first1=Paul|date=1920|title=Die Befruchtung der Chemie durch die Röntgenstrahlenphysik|journal=Naturwissenschaften|language=de|volume=8|issue=50|pages=984–991|bibcode=1920NW......8..984P|doi=10.1007/BF02448807|s2cid=7071495}}</ref> tabela periodike zakonisht paraqitet me elementet e bllokut f të veçuara dhe të vendosura si pjesë më vete poshtë trupit kryesor.<ref name="cartoon" /><ref name="Petrucci331" /><ref name="Fluck" /> Kjo e zvogëlon numrin e kolonave të elementeve nga 32 në 18.<ref name=Petrucci331 /> Të dy format paraqesin të njëjtën tabelë periodike.<ref name="IUPAC-redbook" /> Forma ku blloku f përfshihet në trupin kryesor quhet ndonjëherë forma me 32 kolona<ref name="IUPAC-redbook" /> ose forma e gjatë;<ref name="Thyssen" /> ndërsa forma ku blloku f veçohet quhet forma me 18 kolona<ref name="IUPAC-redbook" /> ose forma mesatare e gjatë.<ref name="Thyssen" /> Forma me 32 kolona ka përparësinë se i paraqet të gjithë elementet në renditjen e tyre të saktë, por kërkon më shumë hapësirë.<ref>Scerri, f. 375</ref> Zgjedhja e formës është çështje redaktoriale dhe nuk nënkupton ndryshim të pretendimeve ose pohimeve shkencore. Për shembull, kur diskutohet përbërja e [[Grupi i tretë i elementeve kimike|grupit 3]], të dy format mund t’i paraqesin njësoj mundësitë, pa anuar nga asnjëra.<ref name="2015IUPAC">{{Cite web|url=https://iupac.org/projects/project-details/?project_nr=2015-039-2-200|title=The constitution of group 3 of the periodic table|publisher=IUPAC|language=en|access-date=2016-07-30|date=2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160705053631/https://iupac.org/projects/project-details/?project_nr=2015-039-2-200|archive-date=2016-07-05}}</ref> Tabelat periodike zakonisht paraqesin të paktën simbolet e elementeve; shumë prej tyre japin edhe informacione shtesë për elementet, me ngjyra ose si të dhëna brenda qelizave. Tabelat mund të përmbajnë informacione të tjera, si emrat dhe numrat atomikë të elementeve, blloqet e tyre, gjendjen e tyre natyrore, [[Pesha atomike standarde|peshat atomike standarde]], gjendjet e lëndës, pikat e shkrirjes dhe të vlimit, dendësitë, si dhe klasifikime të ndryshme të elementeve.{{Efn|Shih, për shembull, [https://www.sigmaaldrich.com/SG/en/product/aldrich/z543209 posterin e tabelës periodike të shitur nga Sigma-Aldrich.]}} === Konfigurimet elektronike === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Konfigurimi elektronik|en|Electron configuration}}}} Tabela periodike është paraqitje grafike e ligjit periodik,<ref name="Scerri17" /> i cili pohon se vetitë dhe strukturat atomike të elementeve kimike janë një [[Funksioni periodik|funksion periodik]] i numrit të tyre atomik.<ref>{{cite web |title=periodic law |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/periodic%20law |access-date=2021-03-29 |website=Merriam-Webster |language=en}}</ref> Elementet vendosen në tabelën periodike sipas [[Konfigurimi elektronik|konfigurimeve të tyre elektronike]],<ref name="Jensen2009" /> përsëritjet periodike të të cilave shpjegojnë [[Prirjet periodike|prirjet]] e vetive përgjatë tabelës periodike.<ref name="FIII19" /> Një elektron mund të përfytyrohet sikur zë një [[Orbitali atomik|orbital atomik]], i cili përshkruan probabilitetin që elektroni të gjendet në një rajon të caktuar rreth atomit. Energjitë e tyre janë të [[Kuantizimi (fizikë)|kuantizuara]], domethënë mund të marrin vetëm vlera diskrete. Për më tepër, elektronet u binden [[Parimi i përjashtimit i Paulit|parimit të përjashtimit të Paulit]]: elektronet e ndryshme duhet të jenë gjithmonë në gjendje të ndryshme. Kjo mundëson klasifikimin e gjendjeve të mundshme që mund të zërë një elektron në nivele të ndryshme energjie, të njohura si shtresa, të ndara në nën-shtresa, ku secila përmban një ose më shumë orbitale. Çdo orbital mund të përmbajë deri në dy elektrone: ato dallohen nga një madhësi e njohur si [[spini]], që zakonisht shënohet «lart» ose «poshtë».<ref>Petrucci et al., f. 323</ref>{{Efn|Më saktësisht, nuk mund të vizatohet një orbital ku elektroni të jetë i garantuar se ndodhet brenda tij, por mund të vizatohet, për shembull, në mënyrë që kjo të ketë probabilitet 90%.<ref>Petrucci et al., f. 306</ref>}} Në një atom të ftohtë (një atom në gjendjen e tij bazë), elektronet radhiten në mënyrë të tillë që energjia e tyre e përgjithshme të minimizohet duke zënë orbitalet e disponueshme me energjinë më të ulët.<ref>Petrucci et al., f. 322</ref> Vetëm elektronet më të jashtme ([[Elektroni valent|elektronet valencë]]) kanë energji të mjaftueshme për t’u shkëputur nga bërthama dhe për të marrë pjesë në reaksione kimike me atome të tjera. Elektronet e tjera quhen [[Elektroni i bërthamës|elektrone të brendshme]].<ref>{{cite book |last1=Ball |first1=David W. |last2=Key |first2=Jessie A. |date=2011 |title=Introductory Chemistry |edition=1st Canadian |place=Vancouver, British Columbia |publisher=BC Campus |isbn=978-1-77420-003-2 |url=https://opentextbc.ca/introductorychemistry/chapter/electronic-structure-and-the-periodic-table/ |access-date=2021-08-15 |archive-date=2021-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815072718/https://opentextbc.ca/introductorychemistry/chapter/electronic-structure-and-the-periodic-table/ |url-status=live |page= |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="float:right; margin:0.5em; text-align:center;" ! style="text-align:right;" |ℓ = ! 0 ! 1 ! 2 ! 3 ! 4 ! 5 ! 6 ! rowspan=2 | Kapaciteti i shtresës (2''n''<sup>2</sup>)<ref>{{cite web |date=2020-05-06 |title=Electron Configurations |url=https://www.chem.fsu.edu/chemlab/chm1045/e_config.html |access-date=2022-04-17 |website=chem.fsu.edu |publisher=Florida State University |archive-date=2022-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506074340/https://www.chem.fsu.edu/chemlab/chm1045/e_config.html |url-status=live |language=en}}</ref> |- ! style="text-align:right;" | Orbitali ! s ! p ! d ! f ! g ! h ! i |- ! ''n'' = 1 | 1s | colspan=6 | | 2 |- ! ''n'' = 2 | 2s | 2p | colspan=5 | | 8 |- ! ''n'' = 3 | 3s | 3p | 3d | colspan=4 | | 18 |- ! ''n'' = 4 | 4s | 4p | 4d | 4f | colspan=3 | | 32 |- ! ''n'' = 5 | 5s | 5p | 5d | 5f | 5g | colspan=2 | | 50 |- ! ''n'' = 6 | 6s | 6p | 6d | 6f | 6g | 6h | | 72 |- ! ''n'' = 7 | 7s | 7p | 7d | 7f | 7g | 7h | 7i | 98 |- ! Kapaciteti i nën-shtresës (4ℓ+2) | 2 | 6 | 10 | 14 | 18 | 22 | 26 | |} Elementet njihen deri në shtatë shtresa të zëna. Shtresa e parë përmban vetëm një orbital, një orbital s sferik. Meqë ndodhet në shtresën e parë, ky quhet orbital 1s. Ai mund të mbajë deri në dy elektrone. Në mënyrë të ngjashme, shtresa e dytë përmban një orbital 2s, si dhe tre orbitale 2p në formë shtange, dhe kështu mund të mbushet me deri në tetë elektrone (2×1 + 2×3 = 8). Shtresa e tretë përmban një orbital 3s, tre orbitale 3p dhe pesë orbitale 3d, prandaj ka kapacitetin 2×1 + 2×3 + 2×5 = 18. Shtresa e katërt përmban një orbital 4s, tre orbitale 4p, pesë orbitale 4d dhe shtatë orbitale 4f, prandaj ka kapacitetin 2×1 + 2×3 + 2×5 + 2×7 = 32.<ref name="Petrucci331" /> Shtresat më të larta përmbajnë lloje të tjera orbitalesh që vazhdojnë këtë model, por këto lloje orbitalesh nuk mbushen në gjendjet bazë të elementeve të njohura.<ref name="Goudsmit" /> Llojet e nën-shtresave karakterizohen nga [[numrat kuantik]]ë. Katër numra e përshkruajnë plotësisht një orbital në atom: [[numri kuantik kryesor]] ''n'', [[numri kuantik azimutal]] ℓ (lloji i orbitalit), [[numri kuantik magnetik]] orbital ''m''<sub>ℓ</sub> dhe [[numri kuantik i spinit]] ''m<sub>s</sub>''.<ref name="FIII19" /> ==== Rendi i mbushjes së nënshtresave ==== [[Skeda:Aufbau Principle-en.svg|thumb|right|Rendi i idealizuar i mbushjes së nënshtresave sipas {{ill|Rregullit të Madelungut|en|Madelung rule}}]] Sekuenca sipas së cilës mbushen nënshtresat përcaktohet në shumicën e rasteve nga {{ill|Parimi i Aufbau-t|en|Aufbau principle}}, i njohur edhe si rregulli i Madelungut ose i Kleçkovskit (sipas {{ill|Ervin Madelungut|en|Erwin Madelung}} dhe {{ill|Vsevolod Kleçkovskit|en|Vsevolod Klechkovsky}}, përkatësisht). Ky rregull u vëzhgua fillimisht në mënyrë empirike nga Madelungu, ndërsa Kleçkovskiu dhe autorë të mëvonshëm i dhanë një justifikim teorik.<ref name=Jolly>{{cite book |last1=Jolly |first1=William L. |title=Modern Inorganic Chemistry |edition=1st |publisher=McGraw-Hill |date=1984 |pages=[https://archive.org/details/trent_0116300649799/page/10 10–12] |isbn=0-07-032760-2 |url=https://archive.org/details/trent_0116300649799/page/10 |language=en}}</ref><ref name=Ostrovsky /><ref name=Ostrovsky1981 /><ref name=Wong />{{efn|name=lowdin}} Shtresat kanë energji që mbivendosen, dhe rregulli i Madelungut përcakton sekuencën e mbushjes si më poshtë:<ref name="Ostrovsky">{{cite journal |last1=Ostrovsky |first1=V. N. |date=May 2001 |title=What and How Physics Contributes to Understanding the Periodic Law |journal=Foundations of Chemistry |volume=3 |issue=2 |pages=145–181 |doi=10.1023/A:1011476405933 |s2cid=15679915 |language=en}}</ref> :1s ≪ 2s < 2p ≪ 3s < 3p ≪ 4s < 3d < 4p ≪ 5s < 4d < 5p ≪ 6s < 4f < 5d < 6p ≪ 7s < 5f < 6d < 7p ≪ … <!--write in 8s and 5&nbsp;g when they get discovered--> Këtu, shenja ≪ do të thotë «shumë më i vogël se», në dallim nga <, që do të thotë vetëm «më i vogël se».<ref name="Ostrovsky" /> E thënë ndryshe, elektronet hyjnë në orbitalet sipas rendit rritës të ''n'' + ℓ; nëse ka dy orbitale të disponueshme me të njëjtën vlerë të ''n'' + ℓ, fillimisht zëhet ai me vlerë më të vogël të ''n''.<ref name="Goudsmit" /><ref name="Wong">{{cite journal |title=Theoretical justification of Madelung's rule |journal=Journal of Chemical Education |last=Wong |first=D. Pan |date=1979 |issue=11 |pages=714–718 |volume=56 |doi=10.1021/ed056p714 |bibcode = 1979JChEd..56..714W |language=en}}</ref> Në përgjithësi, orbitalet me të njëjtën vlerë të ''n'' + ℓ kanë energji të ngjashme, por në rastin e orbitaleve s (me ℓ = 0), efektet kuantike ua rrisin energjinë, duke e afruar me atë të grupit pasues të ''n'' + ℓ. Prandaj, tabela periodike zakonisht paraqitet në mënyrë që çdo rresht (i quajtur shpesh periodë), përveç të parit, të nisë me mbushjen e një orbitali të ri s, që përkon me fillimin e një shtrese të re.<ref name=Ostrovsky /><ref name=Ostrovsky1981>{{cite journal |last1=Ostrovsky |first1=V. N. |date=1981 |title=Dynamic symmetry of atomic potential |url= |journal=Journal of Physics B: Atomic and Molecular Physics |volume=14 |issue=23 |pages=4425–4439 |doi=10.1088/0022-3700/14/23/008 |bibcode=1981JPhB...14.4425O |language=en}}</ref><ref name="Petrucci331" /> Kështu, me përjashtim të rreshtit të parë, gjatësia e secilës periodë paraqitet dy herë:<ref name=Ostrovsky /> :2, 8, 8, 18, 18, 32, 32, … Mbivendosjet bëhen shumë të afërta në pikën ku hyjnë në lojë orbitalet d,<ref name="Petrucci328" /> dhe rendi mund të ndryshojë pak sipas numrit atomik<ref name=Cao /> dhe ngarkesës atomike.<ref name="Jorgensen" />{{efn| Pasi hiqen dy deri në katër elektrone, orbitalet d dhe f zakonisht kanë energji më të ulët se orbitalet s:<ref name="Jorgensen" /> :1s ≪ 2s < 2p ≪ 3s < 3p ≪ 3d < 4s < 4p ≪ 4d < 5s < 5p ≪ 4f < 5d < 6s < 6p ≪ 5f < 6d < 7s < 7p ≪ … ndërsa në kufirin e joneve me ngarkesë jashtëzakonisht të lartë, orbitalet mbushen thjesht sipas rendit rritës të ''n''. Ka një kalim gradual midis gjendjeve kufitare të joneve me ngarkesë të lartë (''n'' në rritje) dhe atomeve neutrale (rregulli i Madelungut).<ref name="Goudsmit" /> Për shembull, rendi i energjisë për elektronin e 55-të jashtë bërthamës së ksenonit ndjek këtë rend në serinë izoelektronike të ceziumit (55 elektrone):<ref name=elyashevich /> :Cs<sup>0</sup>: 6s < 6p < 5d < 7s < 4f :Ba<sup>+</sup>: 6s < 5d < 6p < 7s < 4f :La<sup>2+</sup>: 5d < 4f < 6s < 6p < 7s :Ce<sup>3+</sup>: 4f < 5d < 6s < 6p < 7s Ndërsa në serinë izoelektronike të holmiumit (67 elektrone), një atom Ho<sup>0</sup> është [Xe]4f<sup>11</sup>6s<sup>2</sup>, por Er<sup>+</sup> është [Xe]4f<sup>12</sup>6s<sup>1</sup>; Tm<sup>2+</sup> deri te W<sup>7+</sup> janë [Xe]4f<sup>13</sup>, kurse nga Re<sup>8+</sup> e tutje konfigurimi është [Cd]4f<sup>14</sup>5p<sup>5</sup>, sipas rendit hidrogjenik.<ref name=rareearths /><ref>{{cite web |url=https://physics.nist.gov/cgi-bin/ASD/ie.pl?spectra=Ho-like&submit=Retrieve+Data&units=1&format=0&order=0&at_num_out=on&sp_name_out=on&ion_charge_out=on&el_name_out=on&seq_out=on&shells_out=on&level_out=on&ion_conf_out=on&e_out=0&unc_out=on&biblio=on |title=NIST Atomic Spectra Database: Ionization Energies Data: All Ho-like |author=NIST |date=2023 |website=nist.gov |publisher=NIST |access-date=2024-01-05 |quote= |language=en}}</ref> : Gjithashtu, renditja e orbitaleve midis çdo shenje ≪ ndryshon disi gjatë një periode. Për shembull, renditja te argoni dhe kaliumi është 3p ≪ 4s < 4p ≪ 3d; te kalciumi bëhet 3p ≪ 4s < 3d < 4p; nga skandiumi deri te bakri është 3p ≪ 3d < 4s < 4p; ndërsa nga zinku deri te kriptoni është 3p < 3d ≪ 4s < 4p,<ref name=Cao>{{cite journal |last1=Cao |first1=Changsu |last2=Vernon |first2=René E. |first3=W. H. Eugen |last3=Schwarz |first4=Jun |last4=Li |date=2021-01-06 |title=Understanding Periodic and Non-periodic Chemistry in Periodic Tables |journal=Frontiers in Chemistry |volume=8 |issue=813 |page=813 |doi=10.3389/fchem.2020.00813 |pmid=33490030 |pmc=7818537 |bibcode=2021FrCh....8..813S |doi-access=free |language=en}}</ref> ndërsa orbitalet d kalojnë në bërthamë te galiumi.<ref>{{cite journal |last1=Tossell |first1=J.A. |date=1977-11-01 |title=Theoretical studies of valence orbital binding energies in solid zinc sulfide, zinc oxide, and zinc fluoride |journal=Inorganic Chemistry |volume=16 |issue=11 |pages=2944–2949 |doi=10.1021/ic50177a056 |language=en}}</ref><ref name=KW /> Prandaj, shtresat e brendshme të thella në atomet e rënda afrohen më shumë me rendin hidrogjenik: te osmiumi (''Z'' {{=}} 76), 4f bie nën 5p, ndërsa te bismuti (''Z'' {{=}} 83), 4f bie edhe nën 5s.<ref name=rareearths /> }} Duke u nisur nga atomi më i thjeshtë, mund ta ndërtojmë tabelën periodike, një element pas tjetrit sipas numrit atomik, duke shqyrtuar atomet e veçuara. Te [[Hidrogjeni]], ka vetëm një elektron, i cili duhet të zërë orbitalin me energjinë më të ulët, 1s. Ky {{ill|Konfigurimi elektronik|en|Electron configuration|lt=konfigurim elektronik}} shkruhet 1s<sup>1</sup>, ku numri sipër tregon numrin e elektroneve në nënnivel. [[Heliumi]] shton një elektron të dytë, i cili zë gjithashtu orbitalin 1s, duke mbushur plotësisht shtresën e parë dhe duke dhënë konfigurimin 1s<sup>2</sup>.<ref name="FIII19">{{cite book |last1=Feynman |first1=Richard |last2=Leighton |first2=Robert B. |last3=Sands |first3=Matthew |date=1970 |title=The Feynman Lectures on Physics |url=https://feynmanlectures.caltech.edu/III_19.html |publisher=Addison–Wesley |volume=3 |chapter=19. The Hydrogen Atom and The Periodic Table |isbn=0-201-02115-3 |access-date=15 August 2021 |archive-date=19 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019202245/https://feynmanlectures.caltech.edu/III_19.html |url-status=live |language=en }}</ref><ref name=jensenlaw>{{cite web|url=http://www.che.uc.edu/jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/081.%20Periodic%20Table.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20201110113324/http://www.che.uc.edu/jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/081.%20Periodic%20Table.pdf|archive-date=10 November 2020|last1=Jensen|first1=William B.|author-link=William B. Jensen|title=The Periodic Law and Table|date=2000|access-date=10 December 2022|language=en}}</ref>{{efn|Në të vërtetë, konfigurimet elektronike janë një përafrim i rendit të parë: atomi ekziston në një mbivendosje të disa konfigurimeve dhe elektronet e atomit janë të padallueshëm nga njëri-tjetri.<ref name=Scerri2009 /> Elementet e blloqeve d dhe f kanë disa konfigurime me energji të afërta dhe mund ta ndryshojnë konfigurimin në varësi të mjedisit kimik.<ref name=Jorgensen /> Në disa prej elementeve ende të pazbuluara të bllokut g, përzierja e konfigurimeve mund të bëhet aq e rëndësishme sa rezultati nuk mund të përshkruhet më mirë me një konfigurim të vetëm.<ref name=nefedov />}} Duke nisur nga elementi i tretë, [[Litiumi]], shtresa e parë është e plotë, prandaj elektroni i tij i tretë zë një orbital 2s, duke dhënë konfigurimin 1s<sup>2</sup> 2s<sup>1</sup>. Elektroni 2s është elektroni i vetëm valencor i litiumit, pasi nënniveli 1s është tashmë i lidhur aq fort me bërthamën sa nuk merr pjesë në lidhjet kimike me atome të tjera: një shtresë e tillë quhet «shtresë bërthamore». Nënniveli 1s është shtresë bërthamore për të gjithë elementet nga litiumi e tutje. Nënniveli 2s plotësohet nga elementi pasues, [[Beriliumi]] (1s<sup>2</sup> 2s<sup>2</sup>). Elementet pas tij nisin të mbushin nënnivelin 2p. [[Bori]] (1s<sup>2</sup> 2s<sup>2</sup> 2p<sup>1</sup>) e vendos elektronin e ri në një orbital 2p; [[Karboni]] (1s<sup>2</sup> 2s<sup>2</sup> 2p<sup>2</sup>) mbush një orbital të dytë 2p; dhe te [[Azoti]] (1s<sup>2</sup> 2s<sup>2</sup> 2p<sup>3</sup>) të tria orbitalet 2p zihen nga një elektron. Kjo përputhet me rregullin e Hundit, sipas të cilit atomet zakonisht parapëlqejnë të zënë veçmas secilin orbital të të njëjtit lloj përpara se ta mbushin me elektronin e dytë. [[Oksigjeni]] (1s<sup>2</sup> 2s<sup>2</sup> 2p<sup>4</sup>), [[Fluori]] (1s<sup>2</sup> 2s<sup>2</sup> 2p<sup>5</sup>) dhe [[Neoni]] (1s<sup>2</sup> 2s<sup>2</sup> 2p<sup>6</sup>) plotësojnë më pas orbitalet 2p, të cilat deri atëherë përmbanin nga një elektron; i fundit prej tyre e mbush plotësisht shtresën e dytë.<ref name="FIII19" /><ref name=jensenlaw /> Duke nisur nga elementi 11, [[Natriumi]], shtresa e dytë është e plotë, duke u bërë shtresë bërthamore për këtë element dhe për të gjithë elementet më të rëndë. Elektroni i njëmbëdhjetë nis mbushjen e shtresës së tretë duke zënë një orbital 3s, çka jep për natriumin konfigurimin 1s<sup>2</sup> 2s<sup>2</sup> 2p<sup>6</sup> 3s<sup>1</sup>. Ky konfigurim shkurtohet si [Ne] 3s<sup>1</sup>, ku [Ne] përfaqëson konfigurimin e neonit. [[Magneziumi]] ([Ne] 3s<sup>2</sup>) e plotëson këtë orbital 3s, ndërsa gjashtë elementet pasues — [[Alumini]], [[Silici]], [[Fosfori]], [[Sulfuri]], [[Klori]] dhe [[Argoni]] — mbushin tri orbitalet 3p ([Ne] 3s<sup>2</sup> 3p<sup>1</sup> deri te [Ne] 3s<sup>2</sup> 3p<sup>6</sup>).<ref name="FIII19" /><ref name=jensenlaw /> Kjo krijon një varg të ngjashëm, ku strukturat e shtresës së jashtme të natriumit deri te argoni u përgjigjen atyre të litiumit deri te neoni. Kjo është baza e periodicitetit të vetive kimike që paraqet tabela periodike:<ref name="FIII19" /> në intervale të rregullta, por të ndryshueshme të numrit atomik, vetitë e elementeve kimike përsëriten afërsisht.<ref name="Scerri17">Scerri, f. 17</ref> Kështu, 18 elementet e para mund të vendosen si fillimi i një tabele periodike. Elementet në të njëjtën kolonë kanë të njëjtin numër elektronesh valencore dhe konfigurime të ngjashme të elektroneve valencore: këto kolona quhen grupe. Përjashtimi i vetëm është heliumi, i cili ka dy elektrone valencore si beriliumi dhe magneziumi, por zakonisht vendoset në kolonën e neonit dhe argonit për të theksuar se shtresa e tij e jashtme është e plotë. (Disa autorë bashkëkohorë vënë në pikëpyetje edhe këtë përjashtim të vetëm; ata parapëlqejnë të ndjekin vazhdimisht konfigurimet valencore dhe ta vendosin heliumin mbi beriliumin.) Ky fragment i tabelës periodike ka tetë kolona, që përfaqësojnë deri në tetë elektrone në shtresën e jashtme. <ref name="cartoon">{{cite book |last1=Gonick |first1=First |last2=Criddle |first2=Craig |date=2005 |title=The Cartoon Guide to Chemistry |publisher=Collins |pages=17–65 |isbn=0-06-093677-0 |language=en}}</ref> Një periodë fillon kur nis mbushja e një shtrese të re.<ref name="Petrucci331" /> Ngjyrat dallojnë {{ill|Blloku në tabelën periodike|en|Block (periodic table)|lt=blloqet}}: te elementet e bllokut s, të ngjyrosura me të kuqe, mbushen orbitalet s, ndërsa te elementet e bllokut p, të ngjyrosura me të verdhë, mbushen orbitalet p.<ref name="Petrucci331" /> {| class="wikitable" style="margin:auto;" | bgcolor="red" | 1<br />[[Hidrogjeni|H]] | | | | | | | bgcolor="red" | 2<br />[[Heliumi|He]] | 2×1 = '''2''' elemente<br /><span style="display:inline-block;background:red;padding:0 0.3em;">1s</span> {{0|0p}} |- | bgcolor="red" | 3<br />[[Litiumi|Li]] | bgcolor="red" | 4<br />[[Beriliumi|Be]] | bgcolor="yellow" | 5<br />[[Bori|B]] | bgcolor="yellow" | 6<br />[[Karboni|C]] | bgcolor="yellow" | 7<br />[[Azoti|N]] | bgcolor="yellow" | 8<br />[[Oksigjeni|O]] | bgcolor="yellow" | 9<br />[[Fluori|F]] | bgcolor="yellow" | 10<br />[[Neoni|Ne]] | {{nowrap|2×(1+3) {{=}} '''8''' elemente}}<br /><span style="display:inline-block;background:red;padding:0 0.3em;">2s</span> <span style="display:inline-block;background:yellow;padding:0 0.3em;">2p</span> |- | bgcolor="red" | 11<br />[[Natriumi|Na]] | bgcolor="red" | 12<br />[[Magneziumi|Mg]] | bgcolor="yellow" | 13<br />[[Alumini|Al]] | bgcolor="yellow" | 14<br />[[Silici|Si]] | bgcolor="yellow" | 15<br />[[Fosfori|P]] | bgcolor="yellow" | 16<br />[[Sulfuri|S]] | bgcolor="yellow" | 17<br />[[Klori|Cl]] | bgcolor="yellow" | 18<br />[[Argoni|Ar]] | 2×(1+3) = '''8''' elemente<br /><span style="display:inline-block;background:red;padding:0 0.3em;">3s</span> <span style="display:inline-block;background:yellow;padding:0 0.3em;">3p</span> |} Në fillim të rreshtit tjetër, te [[kaliumi]] dhe [[kalciumi]], nënshtresa 4s ka energjinë më të ulët dhe për këtë arsye mbushet e para.<ref name="FIII19" /><ref name=jensenlaw /> Kaliumi shton një elektron në shtresën 4s ([Ar] 4s<sup>1</sup>), ndërsa kalciumi e plotëson atë ([Ar] 4s<sup>2</sup>). Megjithatë, duke filluar nga [[skandiumi]] ([Ar] 3d<sup>1</sup> 4s<sup>2</sup>), nënshtresa 3d bëhet e radhës për nga energjia. Nënshtresat 4s dhe 3d kanë energji afërsisht të njëjtë dhe konkurrojnë për mbushjen me elektrone; prandaj, orbitalet 3d nuk mbushen krejtësisht në mënyrë të njëtrajtshme, një nga një. Renditja e saktë energjetike e 3d-së dhe 4s-së ndryshon përgjatë rreshtit dhe varet gjithashtu nga numri i elektroneve që hiqen nga atomi. Për shembull, për shkak të zmbrapsjes midis elektroneve 3d dhe atyre 4s, te [[kromi]] niveli energjetik 4s bëhet pak më i lartë se ai 3d; prandaj, për një atom kromi është më e favorshme konfigurimi [Ar] 3d<sup>5</sup> 4s<sup>1</sup> sesa [Ar] 3d<sup>4</sup> 4s<sup>2</sup>. Një anomali e ngjashme shfaqet te [[bakri]], atomi i të cilit ka konfigurimin [Ar] 3d<sup>10</sup> 4s<sup>1</sup>, në vend të konfigurimit të pritur [Ar] 3d<sup>9</sup> 4s<sup>2</sup>.<ref name="FIII19" /> Këto janë shkelje të rregullit të Madelungut. Megjithatë, anomali të tilla nuk kanë rëndësi kimike:<ref name="Jorgensen" /> pjesa më e madhe e kimisë nuk ka të bëjë me atome të izoluara në gjendje të gaztë,<ref>Wulfsberg, p. 27</ref> dhe konfigurimet e ndryshme kanë energji aq të përafërta<ref name="Petrucci328">Petrucci et al., p. 328</ref> saqë prania e një atomi pranë mund ta ndryshojë ekuilibrin.<ref name="FIII19" /> Prandaj, tabela periodike i shpërfill ato dhe merr parasysh vetëm konfigurimet e idealizuara.<ref name="Jensen2009">{{cite journal|author1-link=William B. Jensen |last1=Jensen |first1=William B. |date=2009 |title=Misapplying the Periodic Law |journal=Journal of Chemical Education |volume=86 |issue=10 |page=1186 |doi=10.1021/ed086p1186 |bibcode=2009JChEd..86.1186J |doi-access=free |language=en}}</ref> Te [[zinku]] ([Ar] 3d<sup>10</sup> 4s<sup>2</sup>), orbitalet 3d janë plotësisht të mbushura me gjithsej dhjetë elektrone.<ref name="FIII19" /><ref name=jensenlaw /> Më pas vijnë orbitalet 4p, të cilat plotësojnë rreshtin dhe mbushen gradualisht nga [[galiumi]] ([Ar] 3d<sup>10</sup> 4s<sup>2</sup> 4p<sup>1</sup>) deri te [[kriptoni]] ([Ar] 3d<sup>10</sup> 4s<sup>2</sup> 4p<sup>6</sup>), në mënyrë të ngjashme me elementet e mëparshme të bllokut p.<ref name="FIII19" /><ref name=jensenlaw /> Duke filluar nga galiumi, orbitalet 3d bëhen pjesë e bërthamës elektronike dhe nuk marrin më pjesë në kimi. <ref name=KW /> Elementet e blloqeve s dhe p, të cilat mbushin shtresat e tyre të jashtme, quhen {{ill|Elementet e grupit kryesor|en|Main-group element}}; elementet e bllokut d (të ngjyrosura me blu më poshtë), të cilat mbushin një shtresë të brendshme, quhen elemente të tranzicionit (ose metale të tranzicionit, pasi të gjitha janë metale).<ref name="Petrucci326">Petrucci et al., fq. 326–7</ref> 18 elementet pasuese mbushin orbitalet 5s ([[Rubidiumi]] dhe [[Stronciumi]]), pastaj 4d ([[Itriumi]] deri te [[Kadmiumi]], sërish me disa anomali gjatë rrugës), dhe më pas 5p ([[Indiumi]] deri te [[Ksenoni]]).<ref name=Petrucci331 /><ref name=jensenlaw /> Përsëri, duke filluar nga indiumi, orbitalet 4d ndodhen në bërthamë.<ref name=jensenlaw /><ref>{{cite journal |last1=Farberovich |first1=O. V. |last2=Kurganskii |first2=S. I. |last3=Domashevskaya |first3=E. P. |date=1980 |title=Problems of the OPW Method. II. Calculation of the Band Structure of ZnS and CdS |url= |journal=Physica Status Solidi B |volume=97 |issue=2 |pages=631–640 |doi=10.1002/pssb.2220970230 |bibcode=1980PSSBR..97..631F |language=en }}</ref> Prandaj, rreshti i pestë ka të njëjtën strukturë si i katërti.<ref name="Petrucci331" /> {| class="wikitable" style="margin:auto;" | 1<br />[[Hidrogjeni|H]] | | | | | | | | | | | | | | | | | 2<br />[[Heliumi|He]] | 2×1 = '''2''' elemente<br />1s {{0|0d}} {{0|0p}} |- | 3<br />[[Litiumi|Li]] | 4<br />[[Beriliumi|Be]] | | | | | | | | | | | 5<br />[[Bori|B]] | 6<br />[[Karboni|C]] | 7<br />[[Azoti|N]] | 8<br />[[Oksigjeni|O]] | 9<br />[[Fluori|F]] | 10<br />[[Neoni|Ne]] | 2×(1+3) = '''8''' elemente<br />2s {{0|0d}} 2p |- | 11<br />[[Natriumi|Na]] | 12<br />[[Magneziumi|Mg]] | | | | | | | | | | | 13<br />[[Alumini|Al]] | 14<br />[[Silici|Si]] | 15<br />[[Fosfori|P]] | 16<br />[[Sulfuri|S]] | 17<br />[[Klori|Cl]] | 18<br />[[Argoni|Ar]] | 2×(1+3) = '''8''' elemente<br />3s {{0|0d}} 3p |- | 19<br />[[Kaliumi|K]] | 20<br />[[Kalciumi|Ca]] | 21<br />[[Skandiumi|Sc]] | 22<br />[[Titani|Ti]] | 23<br />[[Vanadiumi|V]] | 24<br />[[Kromi|Cr]] | 25<br />[[Mangani|Mn]] | 26<br />[[Hekuri|Fe]] | 27<br />[[Kobalti|Co]] | 28<br />[[Nikeli|Ni]] | 29<br />[[Bakri|Cu]] | 30<br />[[Zinku|Zn]] | 31<br />[[Galiumi|Ga]] | 32<br />[[Germaniumi|Ge]] | 33<br />[[Arseniku|As]] | 34<br />[[Seleni|Se]] | 35<br />[[Bromi|Br]] | 36<br />[[Kriptoni|Kr]] | {{nowrap|2×(1+3+5) {{=}} '''18''' elemente}}<br />4s 3d 4p |- | 37<br />[[Rubidiumi|Rb]] | 38<br />[[Stronciumi|Sr]] | 39<br />[[Itriumi|Y]] | 40<br />[[Zirkoniumi|Zr]] | 41<br />[[Niobiumi|Nb]] | 42<br />[[Molibdeni|Mo]] | 43<br />[[Teknetiumi|Tc]] | 44<br />[[Rutheniumi|Ru]] | 45<br />[[Rodiumi|Rh]] | 46<br />[[Paladiumi|Pd]] | 47<br />[[Argjendi|Ag]] | 48<br />[[Kadmiumi|Cd]] | 49<br />[[Indiumi|In]] | 50<br />[[Kallaj|Sn]] | 51<br />[[Antimoni|Sb]] | 52<br />[[Teluri|Te]] | 53<br />[[Jodi|I]] | 54<br />[[Ksenoni|Xe]] | 2×(1+3+5) = '''18''' elemente<br />5s 4d 5p |} Rreshti i gjashtë i tabelës nis po ashtu me dy elemente të bllokut s: [[Ceziumi]] dhe [[Bariumi]].<ref name=jensenlaw /> Më pas fillojnë të shfaqen elementet e para të bllokut f (të ngjyrosura me të gjelbër më poshtë), duke nisur me [[Lantani]]. Këto quhen ndonjëherë elemente të brendshme të tranzicionit.<ref name="Petrucci326" /> Meqë tani ka jo vetëm nënnivele 4f, por edhe 5d dhe 6s me energji të ngjashme, konkurrenca shfaqet sërish, duke sjellë shumë konfigurime të parregullta;<ref name="Petrucci328" /> kjo shkaktoi disa mosmarrëveshje për vendin e saktë ku duhet të fillojë blloku f, por shumica e studiuesve të kësaj çështjeje pajtohen se ai fillon te lantani, në përputhje me parimin Aufbau.<ref name="Jensen-2015" /> Edhe pse atomi i lantanit, i marrë më vete, nuk e mbush nënnivelin 4f për shkak të shtytjes ndërmjet elektroneve,<ref name="Jorgensen">{{cite journal |last1=Jørgensen |first1=Christian |date=1973 |title=The Loose Connection between Electron Configuration and the Chemical Behavior of the Heavy Elements (Transuranics) |journal=Angewandte Chemie International Edition |volume=12 |issue=1 |pages=12–19 |doi=10.1002/anie.197300121 |language=en}}</ref> orbitalet e tij 4f kanë energji mjaft të ulët për të marrë pjesë në kimi.<ref name="Hamilton">{{cite journal |last1=Hamilton |first1=David C. |date=1965 |title=Position of Lanthanum in the Periodic Table |journal=American Journal of Physics |volume=33 |issue=8 |pages=637–640 |doi=10.1119/1.1972042 |bibcode=1965AmJPh..33..637H |language=en}}</ref><ref name=elyashevich>{{cite book |last=El'yashevich |first=M. A. |date=1953 |title=Spectra of the Rare Earths |url= |location=Moscow |publisher=State Publishing House of Technical-Theoretical Literature |pages=382, 397 |isbn= |language=en}}</ref><ref name=Cp3Ln>{{cite journal |last1=Krinsky |first1=Jamin L. |last2=Minasian |first2=Stefan G. |last3=Arnold |first3=John |title=Covalent Lanthanide Chemistry Near the Limit of Weak Bonding: Observation of (CpSiMe<sub>3</sub>)<sub>3</sub>Ce−ECp* and a Comprehensive Density Functional Theory Analysis of Cp<sub>3</sub>Ln−ECp (E = Al, Ga) |journal=Inorganic Chemistry |publisher=American Chemical Society (ACS) |volume=50 |issue=1 |date=2010-12-08 |doi=10.1021/ic102028d |pages=345–357 |pmid=21141834 |language=en}}</ref> Te [[Yterbiumi]], shtatë orbitalet 4f janë mbushur plotësisht me katërmbëdhjetë elektrone; më pas vjen një varg prej dhjetë elementesh të tranzicionit ([[Lutetiumi]] deri te [[Zhiva]]),<ref name=jensenlaw /><ref name="JensenLr">{{cite web|url=https://www.che.uc.edu/jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/251.%20Lawrencium.pdf |title=Some Comments on the Position of Lawrencium in the Periodic Table |last1=Jensen |first1=W. B. |date=2015 |access-date=2015-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151223091325/https://www.che.uc.edu/jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/251.%20Lawrencium.pdf |archive-date=2015-12-23 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Fan |last2=Le-Min |first2=Li |date=2002 |title=镧系元素 4f 轨道在成键中的作用的理论研究 |trans-title=Theoretical Study on the Role of Lanthanide 4f Orbitals in Bonding |language=zh |journal=Acta Chimica Sinica |volume=62 |issue=8 |pages=1379–84}}</ref><ref name="LaF3">{{cite journal |last1=Xu |first1=Wei |last2=Ji |first2=Wen-Xin |first3=Yi-Xiang |last3=Qiu |first4=W. H. Eugen |last4=Schwarz |first5=Shu-Guang |last5=Wang |date=2013 |title=On structure and bonding of lanthanoid trifluorides LnF<sub>3</sub> (Ln = La to Lu) |journal=Physical Chemistry Chemical Physics |volume=2013 |issue=15 |pages=7839–47 |doi=10.1039/C3CP50717C |pmid=23598823 |bibcode=2013PCCP...15.7839X |language=en}}</ref> dhe në fund gjashtë elemente të grupit kryesor ([[Taliumi]] deri te [[Radoni]]) plotësojnë periodën.<ref name=jensenlaw /><ref name="Pyykko">{{cite journal | title = Octacarbonyl Ion Complexes of Actinides [An(CO)8]+/− (An=Th, U) and the Role of f Orbitals in Metal–Ligand Bonding | first1= Chaoxian |last1=Chi |first2=Sudip |last2=Pan | first3= Jiaye |last3=Jin |first4=Luyan |last4=Meng | first5= Mingbiao |last5=Luo |first6=Lili |last6=Zhao |first7=Mingfei |last7=Zhou |first8=Gernot |last8=Frenking | journal = Chem. Eur. J. | year = 2019 | volume = 25 | issue = 50 | pages = 11772–11784 | doi = 10.1002/chem.201902625 | pmid= 31276242 | pmc= 6772027 | bibcode= 2019ChEuJ..2511772C |doi-access=free |language=en }}</ref> Duke filluar nga lutetiumi, orbitalet 4f bëjnë pjesë në bërthamë,<ref name=jensenlaw /><ref name=Cp3Ln /> ndërsa duke filluar nga taliumi, të tilla janë edhe orbitalet 5d.<ref name=jensenlaw /><ref name=KW /><ref>{{cite journal |last1=Singh |first1=Prabhakar P. |date=1994 |title=Relativistic effects in mercury: Atom, clusters, and bulk |url= |journal=Physical Review B |volume=49 |issue=7 |pages=4954–4958 |doi=10.1103/PhysRevB.49.4954 |pmid=10011429 |bibcode=1994PhRvB..49.4954S |language=en}}</ref> Rreshti i shtatë është analog me të gjashtin: plotësohet 7s ([[Franciumi]] dhe [[Radiumi]]), pastaj 5f (nga [[Aktiniumi]] deri te [[Nobeliumi]]), më pas 6d (nga [[Lawrenciumi]] deri te [[Coperniciumi]]) dhe, në fund, 7p (nga [[Nihoniumi]] deri te [[Oganesoni]]).<ref name=jensenlaw /> Duke filluar nga lawrenciumi, orbitalet 5f janë në bërthamë,<ref name=jensenlaw /> dhe ka të ngjarë që orbitalet 6d t’i bashkohen bërthamës duke filluar nga nihoniumi.<ref name=jensenlaw /><ref name=VI>{{cite journal |last1=Hu |first1=Shu-Xian |last2=Zou |first2=Wenli |date=23 September 2021 |title=Stable copernicium hexafluoride (CnF<sub>6</sub>) with an oxidation state of VI+ |journal=Physical Chemistry Chemical Physics |volume=2022 |issue=24 |pages=321–325 |doi=10.1039/D1CP04360A|pmid=34889909 |bibcode=2021PCCP...24..321H |language=en}}</ref>{{Efn|Përbërjet që do të përdornin orbitalet 6d të nihoniumit si orbitale valence janë studiuar teorikisht, por pritet që të gjitha të jenë tepër të paqëndrueshme për t’u vëzhguar.<ref name="Seth">{{cite journal |last1=Seth |first1=Michael |last2=Schwerdtfeger |first2=Peter |first3=Knut |last3=Fægri |date=1999 |title=The chemistry of superheavy elements. III. Theoretical studies on element 113 compounds |journal=Journal of Chemical Physics |volume=111 |issue=14 |pages=6422–6433 |doi=10.1063/1.480168 |bibcode=1999JChPh.111.6422S|s2cid=41854842 |doi-access=free |hdl=2292/5178 |hdl-access=free |language=en}}</ref>}} Përsëri, gjatë rrugës ka disa anomali:<ref name="Petrucci331">Petrucci et al., p. 331</ref> për shembull, si atome të vetme, as aktiniumi dhe as [[Toriumi]] nuk e plotësojnë në të vërtetë nënnështresën 5f, ndërsa lawrenciumi nuk e plotëson nënnështresën 6d; megjithatë, të gjitha këto nënnështresa mund të plotësohen në mjedise kimike.<ref>{{cite journal |last1=Kelley |first1=Morgan P. |last2=Deblonde |first2=Gauthier J.-P. |first3=Jing |last3=Su |first4=Corwin H. |last4=Booth |first5=Rebecca J. |last5=Abergel |first6=Enrique R. |last6=Batista |first7=Ping |last7=Yang |date=2018 |title=Bond Covalency and Oxidation State of Actinide Ions Complexed with Therapeutic Chelating Agent 3,4,3-LI(1,2-HOPO) |url= https://escholarship.org/uc/item/4tc1b0xz|journal=Inorganic Chemistry |volume=57 |issue=9 |pages=5352–5363 |doi=10.1021/acs.inorgchem.8b00345 |pmid=29624372 |osti=1458511 |language=en}}</ref><ref name="Johansson">{{cite journal|last1=Johansson |first1=B. |last2=Abuja |first2=R. |last3=Eriksson |first3=O. |last4=Wills |first4=J. M. |display-authors=3 |year=1995 |title=Anomalous fcc crystal structure of thorium metal. |journal=Physical Review Letters |volume=75 |issue=2 |pages=280–283 |doi=10.1103/PhysRevLett.75.280|pmid=10059654 |bibcode=1995PhRvL.75..280J|url=https://zenodo.org/record/1233903 |language=en}}</ref><ref name=XuPyykko>{{cite journal |last1=Xu |first1=Wen-Hua |last2=Pyykkö |first2=Pekka |date=8 June 2016 |url=http://pubs.rsc.org/-/content/articlehtml/2016/cp/c6cp02706g |title=Is the chemistry of lawrencium peculiar |journal=Phys. Chem. Chem. Phys. |volume=2016 |issue=18 |pages=17351–5 |doi=10.1039/c6cp02706g |pmid=27314425 |access-date=24 April 2017|bibcode=2016PCCP...1817351X |hdl=10138/224395 |s2cid=31224634 |hdl-access=free |language=en }}</ref> Për një kohë shumë të gjatë, rreshti i shtatë ishte i paplotë, pasi shumica e elementeve të tij nuk gjenden në natyrë. Elementet përtej uraniumit filluan të sintetizoheshin në laborator më 1940, kur u prodhua neptuniumi.<ref name="Scerri354" /> (Megjithatë, elementi i parë i zbuluar përmes sintezës dhe jo në natyrë ishte tekneciumi, më 1937.) Rreshti u plotësua me sintezën e [[Tenesini]]t më 2009.<ref name="117s">{{cite journal |last1=Oganessian |first1=Yu.Ts. |author-link1=Yuri Oganessian |last2=Abdullin |first2=F.Sh. |last3=Bailey |first3=P.D. |last4=Benker |first4=D.E. |last5=Bennett |first5=M.E. |last6=Dmitriev |first6=S.N. |last7=Ezold |first7=J.G. |last8=Hamilton |first8=J.H. |last9=Henderson |first9=R.A. |first10=M.G. |last10=Itkis |first11=Yuri V. |last11=Lobanov |first12=A.N. |last12=Mezentsev |first13=K. J. |last13=Moody |first14=S.L. |last14=Nelson |first15=A.N. |last15=Polyakov |first16=C.E. |last16=Porter |first17=A.V. |last17=Ramayya |first18=F.D. |last18=Riley |first19=J.B. |last19=Roberto |first20=M. A. |last20=Ryabinin |first21=K.P. |last21=Rykaczewski |first22=R.N. |last22=Sagaidak |first23=D.A. |last23=Shaughnessy |first24=I.V. |last24=Shirokovsky |first25=M.A. |last25=Stoyer |first26=V.G. |last26=Subbotin |first27=R. |last27=Sudowe |first28=A.M. |last28=Sukhov |first29=Yu.S. |last29=Tsyganov |first30=Vladimir K. |last30=Utyonkov |first31=A.A. |last31=Voinov |first32=G.K. |last32=Vostokin |first33=P.A. |last33=Wilk |display-authors=6 |title=Synthesis of a new element with atomic number {{Nowrap|''Z'' {{=}} 117}} |year=2010 |journal=Physical Review Letters |volume=104 |issue=14 |article-number=142502 |doi=10.1103/PhysRevLett.104.142502 |pmid=20481935 |bibcode=2010PhRvL.104n2502O |s2cid=3263480 |doi-access=free |language=en}}</ref> (elementi i fundit, oganesoni, ishte prodhuar tashmë në vitin 2002),<ref name="pp2002">{{cite journal|author=Oganessian, Yu. T.|display-authors=etal|title=Results from the first <sup>249</sup>Cf+<sup>48</sup>Ca experiment|url=https://www.jinr.ru/publish/Preprints/2002/287(D7-2002-287)e.pdf|journal=JINR Communication|date=2002|access-date=13 June 2009|archive-date=13 December 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20041213100709/https://www.jinr.ru/publish/Preprints/2002/287%28D7-2002-287%29e.pdf|language=en}}</ref> dhe elementeve të fundit të rreshtit të shtatë iu dhanë emra në vitin 2016.<ref name="IUPAC-20161130">{{cite news |author=<!--Not stated--> |title=IUPAC Announces the Names of the Elements 113, 115, 117, and 118 |url=https://iupac.org/iupac-announces-the-names-of-the-elements-113-115-117-and-118/ |date=30 November 2016 |work=IUPAC |access-date=1 December 2016 |archive-date=30 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130111959/https://iupac.org/iupac-announces-the-names-of-the-elements-113-115-117-and-118/ |url-status=live |language=en}}</ref> <div style="overflow-x:auto"> {| class="wikitable" style="margin:auto;" | 1<br />[[Hidrogjeni|H]] | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | 2<br />[[Heliumi|He]] | 2×1 = '''2''' elemente<br />1s 0f 0d 0p |- | 3<br />[[Litiumi|Li]] | 4<br />[[Beriliumi|Be]] | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | 5<br />[[Bori|B]] | 6<br />[[Karboni|C]] | 7<br />[[Azoti|N]] | 8<br />[[Oksigjeni|O]] | 9<br />[[Fluori|F]] | 10<br />[[Neoni|Ne]] | 2×(1+3) = '''8''' elemente<br />2s 0f 0d 2p |- | 11<br />[[Natriumi|Na]] | 12<br />[[Magneziumi|Mg]] | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | 13<br />[[Alumini|Al]] | 14<br />[[Silici|Si]] | 15<br />[[Fosfori|P]] | 16<br />[[Sulfuri|S]] | 17<br />[[Klori|Cl]] | 18<br />[[Argoni|Ar]] | 2×(1+3) = '''8''' elemente<br />3s 0f 0d 3p |- | 19<br />[[Kaliumi|K]] | 20<br />[[Kalciumi|Ca]] | | | | | | | | | | | | | | | 21<br />[[Skandiumi|Sc]] | 22<br />[[Titani|Ti]] | 23<br />[[Vanadiumi|V]] | 24<br />[[Kromi|Cr]] | 25<br />[[Mangani|Mn]] | 26<br />[[Hekuri|Fe]] | 27<br />[[Kobalti|Co]] | 28<br />[[Nikeli|Ni]] | 29<br />[[Bakri|Cu]] | 30<br />[[Zinku|Zn]] | 31<br />[[Galiumi|Ga]] | 32<br />[[Germaniumi|Ge]] | 33<br />[[Arseniku|As]] | 34<br />[[Seleni|Se]] | 35<br />[[Bromi|Br]] | 36<br />[[Kriptoni|Kr]] | 2×(1+3+5) = '''18''' elemente<br />4s 0f 3d 4p |- | 37<br />[[Rubidiumi|Rb]] | 38<br />[[Stronciumi|Sr]] | | | | | | | | | | | | | | | 39<br />[[Itriumi|Y]] | 40<br />[[Zirkoniumi|Zr]] | 41<br />[[Niobiumi|Nb]] | 42<br />[[Molibdeni|Mo]] | 43<br />[[Teknetiumi|Tc]] | 44<br />[[Rutheniumi|Ru]] | 45<br />[[Rodiumi|Rh]] | 46<br />[[Paladiumi|Pd]] | 47<br />[[Argjendi|Ag]] | 48<br />[[Kadmiumi|Cd]] | 49<br />[[Indiumi|In]] | 50<br />[[Kallaj|Sn]] | 51<br />[[Antimoni|Sb]] | 52<br />[[Teluri|Te]] | 53<br />[[Jodi|I]] | 54<br />[[Ksenoni|Xe]] | 2×(1+3+5) = '''18''' elemente<br />5s 0f 4d 5p |- | 55<br />[[Ceziumi|Cs]] | 56<br />[[Bariumi|Ba]] | 57<br />[[Lantani|La]] | 58<br />[[Keriumi|Ce]] | 59<br />[[Praseodimi|Pr]] | 60<br />[[Neodimi|Nd]] | 61<br />[[Prometiumi|Pm]] | 62<br />[[Samariumi|Sm]] | 63<br />[[Europi|Eu]] | 64<br />[[Gadolini|Gd]] | 65<br />[[Terbiumi|Tb]] | 66<br />[[Disprosiumi|Dy]] | 67<br />[[Holmiumi|Ho]] | 68<br />[[Erbiumi|Er]] | 69<br />[[Tuliumi|Tm]] | 70<br />[[Yterbiumi|Yb]] | 71<br />[[Lutetiumi|Lu]] | 72<br />[[Hafniumi|Hf]] | 73<br />[[Tantali|Ta]] | 74<br />[[Tungsteni|W]] | 75<br />[[Reniumi|Re]] | 76<br />[[Osmiumi|Os]] | 77<br />[[Iridiumi|Ir]] | 78<br />[[Platina|Pt]] | 79<br />[[Ari|Au]] | 80<br />[[Zhiva|Hg]] | 81<br />[[Taliumi|Tl]] | 82<br />[[Plumbi (element kimik)|Pb]] | 83<br />[[Bismuti|Bi]] | 84<br />[[Poloniumi|Po]] | 85<br />[[Astati|At]] | 86<br />[[Radoni|Rn]] | 2×(1+3+5+7) = '''32''' elemente<br />6s 4f 5d 6p |- | 87<br />[[Franciumi|Fr]] | 88<br />[[Radiumi|Ra]] | 89<br />[[Aktiniumi|Ac]] | 90<br />[[Toriumi|Th]] | 91<br />[[Protaktini|Pa]] | 92<br />[[Urani (element kimik)|U]] | 93<br />[[Neptuni (element kimik)|Np]] | 94<br />[[Plutoni (element kimik)|Pu]] | 95<br />[[Americi|Am]] | 96<br />[[Curiumi|Cm]] | 97<br />[[Berkeliumi|Bk]] | 98<br />[[Kaliforniumi|Cf]] | 99<br />[[Einsteiniumi|Es]] | 100<br />[[Fermiumi|Fm]] | 101<br />[[Mendeleviumi|Md]] | 102<br />[[Nobeliumi|No]] | 103<br />[[Lawrenciumi|Lr]] | 104<br />[[Rutherfordiumi|Rf]] | 105<br />[[Dubniumi|Db]] | 106<br />[[Seaborgiumi|Sg]] | 107<br />[[Bohriumi|Bh]] | 108<br />[[Hassiumi|Hs]] | 109<br />[[Meitneriumi|Mt]] | 110<br />[[Darmstadtiumi|Ds]] | 111<br />[[Roentgeniumi|Rg]] | 112<br />[[Coperniciumi|Cn]] | 113<br />[[Nihoniumi|Nh]] | 114<br />[[Fleroviumi|Fl]] | 115<br />[[Moskoviumi|Mc]] | 116<br />[[Livermoriumi|Lv]] | 117<br />[[Tenesini|Ts]] | 118<br />[[Oganesoni|Og]] | 2×(1+3+5+7) = '''32''' elemente<br />7s 5f 6d 7p |} </div> Kështu plotësohet tabela periodike moderne, me të shtatë rreshtat e mbushur plotësisht.<ref name="IUPAC-20161130" /><!--kur të zbulohen elementet e rreshtit të tetë, zëvendësojini këtu dhe shkruani: "Rreshti i tetë përfundon para kohe, pasi shterojnë elementet e zbuluara."--> === Tabela e konfigurimeve elektronike === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Tabela periodike (konfigurimet elektronike)|en|Periodic table (electron configurations)}}}} Tabela e mëposhtme tregon konfigurimin elektronik të një atomi neutral të secilit element në fazën e gaztë. Konfigurime të ndryshme mund të jenë të parapëlqyera në mjedise të ndryshme kimike.<ref name="Jorgensen" /> Elementet e grupit kryesor kanë konfigurime elektronike plotësisht të rregullta; elementet e tranzicionit dhe të tranzicionit të brendshëm shfaqin njëzet parregullsi, për shkak të konkurrencës së përmendur më sipër midis nënniveleve me energji të afërt. Për dhjetë elementet e fundit (109–118), mungojnë të dhënat eksperimentale<ref>{{cite journal |url=https://www.nist.gov/pml/periodic-table-elements |title=Periodic Table of the Elements |author=National Institute of Standards and Technology (NIST) |date=August 2019 |journal=NIST |access-date=2021-02-07 |archive-date=2021-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208182536/https://www.nist.gov/pml/periodic-table-elements |url-status=live |language=en }}</ref> dhe, për këtë arsye, janë paraqitur konfigurimet e llogaritura.<ref>{{cite journal |last1=Fricke |first1=B. |editor-last=Dunitz |editor-first=J. D. |year=1975 |journal=Structure and Bonding |volume=21 |pages=89–144 |title=Superheavy elements a prediction of their chemical and physical properties |publisher=Springer-Verlag |location=Berlin |doi=10.1007/BFb0116496 |isbn=978-3-540-07109-9 |language=en }}</ref> Nënnivelet e mbushura plotësisht janë ngjyrosur në gri. == Ndryshimet == === Periudha 1 === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Elementi i periudhës së parë|en|Period 1 element}}}} Megjithëse sot tabela periodike moderne është standarde, vendosja e elementeve të periudhës 1, hidrogjenit dhe heliumit, mbetet çështje e hapur dhe e diskutuar, ndaj mund të gjenden edhe variante të ndryshme.<ref name=KW /><ref name="Lemonick">{{Cite web |url=https://cen.acs.org/physical-chemistry/periodic-table/periodic-table-icon-chemists-still/97/i1 |title=The periodic table is an icon. But chemists still can't agree on how to arrange it |last=Lemonick |first=Sam |date=2019 |website=C&EN News |access-date=2020-12-16 |archive-date=2021-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128031450/https://cen.acs.org/physical-chemistry/periodic-table/periodic-table-icon-chemists-still/97/i1 |url-status=live |language=en}}</ref> Duke ndjekur përkatësisht konfigurimet elektronike s<sup>1</sup> dhe s<sup>2</sup>, hidrogjeni do të vendosej në grupin 1, ndërsa heliumi në grupin 2.<ref name="KW" /> Vendosja e hidrogjenit në grupin 1 është e zakonshme, por heliumi vendoset pothuajse gjithmonë në grupin 18, bashkë me gazrat fisnikë.<ref name="IUPAC-redbook" /> Debati lidhet me pikëpamjet e ndryshme rreth masës në të cilën vendosjen në tabelën periodike duhet ta përcaktojnë vetitë kimike ose ato elektronike.<ref name=Lemonick /> Ashtu si metalet e grupit 1, hidrogjeni ka një elektron në shtresën e tij më të jashtme<ref name="Gray12">Gray, f. 12</ref> dhe në reaksionet kimike zakonisht e humbet këtë elektron të vetëm.<ref name="Vlasov" /> Hidrogjeni ka disa veti kimike të ngjashme me metalet, pasi mund të zhvendosë disa metale nga [[kripërat]] e tyre.<ref name="Vlasov">{{Cite book |last1=Vlasov |first1=L. |last2=Trifonov |first2=D. |translator-last1=Sobolev |translator-first1=D. |date=1970 |title=107 Stories About Chemistry |publisher=Mir Publishers |pages=23–27 |isbn=978-0-8285-5067-3 |language=en}}</ref> Por në kushte standarde ai formon një gaz dyatomik jometalik, ndryshe nga metalet alkaline, të cilat janë metale të ngurta reaktive. Kjo, si edhe formimi i [[Hidruri|hidrideve]] nga hidrogjeni, në të cilat ai fiton një elektron, e afron atë me vetitë e [[Grupi i shtatëmbëdhjetë i elementeve kimike|halogjeneve]], të cilat bëjnë të njëjtën gjë<ref name=Vlasov /> (ndonëse hidrogjeni formon më rrallë H<sup>−</sup> sesa H<sup>+</sup>).<ref name="raynercanham">{{Cite book |last=Rayner-Canham |first=Geoffrey |date=2020 |title=The Periodic Table: Past, Present, Future |publisher=World Scientific |pages=53–70, 85–102 |isbn=978-981-12-1850-7 |language=en}}</ref> Për më tepër, dy halogjenet më të lehta, [[fluori]] dhe [[klori]], janë në gjendje të gaztë në kushte standarde, ashtu si hidrogjeni.<ref name="Vlasov" /> Disa veti të hidrogjenit nuk përputhen mirë me asnjërin grup: ai nuk është as oksidues i fuqishëm, as reduktues i fuqishëm dhe nuk reagon me ujin.<ref name=raynercanham /> Prandaj, hidrogjeni ka veti që përkojnë si me ato të metaleve alkaline, ashtu edhe me ato të halogjeneve, por nuk përputhet plotësisht me asnjërin grup; për këtë arsye, është e vështirë të vendoset në bazë të kimisë së tij.<ref name="Vlasov" /> Kështu, megjithëse vendosja e hidrogjenit në grupin 1 sipas strukturës elektronike është mbizotëruese, në disa renditje më të rralla hidrogjeni paraqitet në grupin 17,<ref>{{Cite book |last1=Clayden |first1=Jonathan |last2=Greeves |first2=Nick |last3=Warren |first3=Stuart |last4=Wothers |first4=Peter |year=2001 |title=Organic Chemistry |edition=1st |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-850346-0 |language=en}}</ref> në të dy grupet 1 dhe 17,<ref>{{Cite journal |last=Seaborg |first=G. |title=The chemical and radioactive properties of the heavy elements |journal=Chemical & Engineering News |year=1945 |volume=23 |issue=23 |pages=2190–93 |doi=10.1021/cen-v023n023.p2190 |language=en}}</ref><ref name="Kaesz" /> ose veçmas, jashtë të gjitha grupeve.<ref name="Kaesz">{{Cite journal |last1=Kaesz |first1=Herb |last2=Atkins |first2=Peter |date=2009 |title=A Central Position for Hydrogen in the Periodic Table |journal=Chemistry International |volume=25 |issue=6 |page=14 |doi=10.1515/ci.2003.25.6.14 |doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="GE">Greenwood & Earnshaw, throughout the book</ref><ref name="KW" /> Megjithatë, këtë mundësi të fundit e ka kritikuar kimisti dhe filozofi i shkencës {{ill|Eric Scerri|en|Eric Scerri}}, me argumentin se ajo duket sikur nënkupton që hidrogjeni qëndron krejtësisht jashtë ligjit periodik, ndryshe nga të gjithë elementet e tjerë.<ref>{{Cite journal |last1=Scerri |first1=Eric |date=2004 |title=The Placement of Hydrogen in the Periodic Table |journal=Chemistry International |volume=26 |issue=3 |pages=21–22 |doi=10.1515/ci.2004.26.3.21 |language=en}}</ref> Heliumi është elementi i vetëm që zakonisht zë në tabelën periodike një pozicion që nuk përputhet me strukturën e tij elektronike. Ai ka dy elektrone në shtresën e jashtme, ndërsa gazrat e tjerë fisnikë kanë tetë; gjithashtu, është element i bllokut s, ndërsa të gjithë gazrat e tjerë fisnikë janë elemente të bllokut p. Megjithatë, në kushte standarde ai është joreaktiv dhe ka shtresën e jashtme të plotë: këto veti përputhen me gazrat fisnikë të grupit 18, por jo aspak me metalet alkaline të tokave të grupit 2, të cilat janë reaktive. Për këto arsye, heliumi vendoset pothuajse gjithmonë në grupin 18,<ref name="IUPAC-redbook" /> me të cilin përputhen më së miri vetitë e tij;<ref name="KW" /> një propozim për ta zhvendosur heliumin në grupin 2 u hodh poshtë nga IUPAC në vitin 1988 për këto arsye.<ref name=Fluck /> Megjithatë, edhe sot heliumi vendoset herë pas here në grupin 2,<ref name=shattered>{{Cite book |last1=Thyssen |first1=Pieter |last2=Ceulemans |first2=Arnout |date=2017 |title=Shattered Symmetry: Group Theory from the Eightfold Way to the Periodic Table |publisher=Oxford University Press |pages=336, 360–381 |isbn=978-0-19-061139-2 |language=en}}</ref> dhe disa nga vetitë e tij fizike e kimike janë më afër atyre të elementeve të grupit 2, çka mbështet vendosjen e tij sipas strukturës elektronike.<ref name="Gray12" /><ref name="KW">{{Cite book |last1=Keeler |first1=James |last2=Wothers |first2=Peter |date=2014 |title=Chemical Structure and Reactivity |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |pages=257–260 |isbn=978-0-19-960413-5 |language=en}}</ref> Heliumi i ngurtë kristalizohet në një strukturë gjashtëkëndore të paketimit të ngjeshur, e ngjashme me atë të beriliumit dhe magnezit të grupit 2, por jo me atë të gazrave të tjerë fisnikë të grupit 18.<ref name=Kurushkin>{{Cite journal |last1=Kurushkin |first1=Mikhail |date=2020 |title=Helium's placement in the Periodic Table from a crystal structure viewpoint |url=https://www.researchgate.net/publication/342152661 |journal=IUCrJ |volume=7 |issue=4 |pages=577–578 |doi=10.1107/S2052252520007769 |pmid=32695406 |pmc=7340260 |access-date=2020-06-19 |doi-access=free |bibcode=2020IUCrJ...7..577K |archive-date=2021-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019202250/https://www.researchgate.net/publication/342152661_Helium%27s_placement_in_the_Periodic_Table_from_a_crystal_structure_viewpoint |url-status=live |language=en}}</ref> Zhvillimet e fundit teorike në kiminë e gazrave fisnikë, sipas të cilave heliumi pritet të jetë pak më pak inert se neoni dhe të formojë (HeO)(LiF)<sub>2</sub>, me strukturë të ngjashme me përbërjen përkatëse të beriliumit (por pa një analog të pritshëm të neonit), kanë bërë që më shumë kimistë të mbështesin vendosjen e heliumit në grupin 2. Kjo lidhet me argumentin elektronik: neonin e bën më inert shtresa p e mbushur, nga e cila heliumi nuk ka efekt të ngjashëm. Megjithatë, në praktikë ka pak gjasa që molekulat që përmbajnë helium të jenë të qëndrueshme jashtë kushteve me temperatura skajshmërisht të ulëta (rreth 10&nbsp;[[Kelvini|K]]).<ref name="PTSS" /><ref name=grochala>{{Cite journal |last1=Grochala |first1=Wojciech |date=2017-11-01 |title=On the position of helium and neon in the Periodic Table of Elements |journal=Foundations of Chemistry |volume=20 |pages=191–207 |issue=2018 |doi=10.1007/s10698-017-9302-7 |doi-access=free |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bent Weberg |first1=Libby |date=2019-01-18 |title="The" periodic table |url=https://cen.acs.org/articles/97/i3/Reactions.html |journal=Chemical & Engineering News |volume=97 |issue=3 |access-date=2020-03-27 |archive-date=2020-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201200009/https://cen.acs.org/articles/97/i3/Reactions.html |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Grandinetti |first1=Felice |date=2013-04-23 |title=Neon behind the signs |journal=Nature Chemistry |volume=5 |issue=2013 |page=438 |doi=10.1038/nchem.1631 |pmid=23609097 |bibcode=2013NatCh...5..438G |doi-access=free |language=en}}</ref> Për të mbështetur zhvendosjen e heliumit në grupin 2 është përmendur edhe anomalia e rreshtit të parë në tabelën periodike.<ref name="PTSS" /> Ajo shfaqet sepse orbitalja e parë e çdo lloji është jashtëzakonisht e vogël: ndryshe nga orbitalet analoge të rreshtave më të lartë, ajo nuk përjeton shtytje ndërmjet elektroneve nga një orbitale më e vogël e të njëjtit lloj. Për këtë arsye, atomet e elementeve të rreshtit të parë në secilin bllok janë jashtëzakonisht të vegjël, dhe elemente të tillë priren të shfaqin lloje karakteristike anomalish për grupin e tyre. Disa kimistë që mbështesin rivendosjen e heliumit kanë vënë në dukje se heliumi shfaq anomali të ngjashme kur vendoset në grupin 2, por jo kur vendoset në grupin 18; nga ana tjetër, neoni, i cili do të ishte elementi i parë i grupit 18 nëse heliumi hiqej prej aty, shfaq anomali të ngjashme.<ref name="PTSS" /> Më pas argumentohet se marrëdhënia mes heliumit dhe beriliumit i ngjan asaj mes hidrogjenit dhe litiumit, një vendosje që pranohet shumë më gjerësisht.<ref name=grochala /> Për shembull, për shkak të këtij prirjeje në përmasat e orbitaleve, në grupet 1 dhe 13–17 vërehet një ndryshim i madh në rrezet atomike mes dy elementeve të para të secilit grup: ai gjendet mes neonit dhe argonit, si edhe mes heliumit dhe beriliumit, por jo mes heliumit dhe neonit. Kjo ndikon në mënyrë të ngjashme edhe në pikat e vlimit dhe tretshmërinë në ujë të gazrave fisnikë: heliumi është shumë afër neonit dhe ndryshimi i madh karakteristik mes dy elementeve të para të një grupi shfaqet vetëm mes neonit dhe argonit. Zhvendosja e heliumit në grupin 2 e bën këtë prirje të qëndrueshme edhe në grupet 2 dhe 18, duke e bërë heliumin elementin e parë të grupit 2 dhe neonin elementin e parë të grupit 18; të dy shfaqin vetitë karakteristike të elementit të parë kainosimetrik të një grupi.<ref name=SB23 /><ref>Siekierski and Burgess, f. 128</ref> Megjithatë, heliumi mbetet pothuajse gjithmonë në grupin 18 për shkak të inertësisë së tij të skajshme.<ref>{{Cite book |title=Modeling Marvels: Computational Anticipation of Novel Molecules |url=https://books.google.com/books?id=IoFzgBSSCwEC |publisher=Springer Science & Business Media |date=2008-12-05 |isbn=978-1-4020-6973-4 |first=Errol G. |last=Lewars |pages=69–71 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160519021952/https://books.google.com/books?id=IoFzgBSSCwEC |archive-date=2016-05-19 |language=en}}</ref> Gjithashtu, rrallë mund të hasen tabela ku hidrogjeni dhe heliumi vendosen të dy veçmas, jashtë të gjitha grupeve.<ref name=GE /><ref name=KW /><ref name=jensenlaw /> === Grupi 3 === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Elementi i grupit 3|en|Group 3 element#Composition}}}} [[Skeda:Yes check.svg|15px|Kontroll i saktë]] '''Grupi 3: Sc, Y, Lu, Lr''' — paraqitje e saktë e grupit 3 [[Skeda:X mark.svg|15px|Shenjë e pasaktë]] '''Grupi 3: Sc, Y, La, Ac''' — paraqitje e pasaktë e grupit 3 Në shumë tabela periodike, blloku f zhvendoset një element djathtas, kështu që lantani dhe aktini bëhen elemente të bllokut d në grupin 3, ndërsa Ce–Lu dhe Th–Lr formojnë bllokun f. Kështu, blloku d ndahet në dy pjesë shumë të pabarabarta. Kjo është mbetje e matjeve të hershme të pasakta të konfigurimeve elektronike; matjet moderne përputhen më shumë me formën ku luteciumi dhe laurenci vendosen në grupin 3, ndërsa La–Yb dhe Ac–No përbëjnë bllokun f.<ref name="Jensen1982" /><ref name="wulfsberg53" /> Shtresa 4f mbushet plotësisht te iterbiumi, dhe për këtë arsye {{ill|Lev Landau|en|Lev Landau}} dhe {{ill|Evgeny Lifshitz|en|Evgeny Lifshitz}} e konsideruan të pasaktë klasifikimin e luteciumit si element të bllokut f në vitin 1948.<ref name="Landau" /> Ata nuk ndërmorën ende hapin për ta hequr edhe lantanin nga blloku d, por {{ill|Jun Kondō|en|Jun Kondō}} kuptoi më 1963 se [[superpërcjellshmëria]] e lantanit në temperatura të ulëta nënkuptonte veprimtarinë e shtresës së tij 4f.<ref name="Kondo" /> Më 1965, David C. Hamilton e lidhi këtë vëzhgim me vendin e lantanit në tabelën periodike dhe argumentoi se blloku f duhej të përbëhej nga elementet La–Yb dhe Ac–No.<ref name="Hamilton" /> Që atëherë, dëshmi fizike, kimike dhe elektronike e kanë mbështetur këtë caktim.<ref name="Jensen1982" /><ref name="Fluck" /><ref name="wulfsberg53" /> Çështja u vu gjerësisht në vëmendje nga {{ill|William B. Jensen|en|William B. Jensen}} më 1982,<ref name="Jensen1982" /> dhe ricaktimi i luteciumit e laurencit në grupin 3 u mbështet nga raportet e IUPAC-ut të viteve 1988 (kur u rekomandua numërtimi i grupeve 1–18)<ref name="Fluck" /> dhe 2021.<ref name="2021IUPAC" /> Megjithatë, ky dallim vazhdon të ekzistojë, sepse shumica e autorëve të teksteve shkollore nuk janë në dijeni të çështjes.<ref name="Jensen1982" /> Ndonjëherë haset edhe një formë e tretë, në të cilën hapësirat poshtë itriumit në grupin 3 lihen bosh, si në tabelën e paraqitur në faqen e internetit të IUPAC-ut,<ref name="IUPAC-redbook" /> por kjo krijon mospërputhje me mekanikën kuantike, duke e bërë bllokun f të gjerë 15 elemente (La–Lu dhe Ac–Lr), ndonëse në një nënshtresë f mund të vendosen vetëm 14 elektrone.<ref name="2021IUPAC" /> Për më tepër, në literaturë ka njëfarë paqartësie se cilët elemente nënkuptohen në grupin 3.<ref name="2021IUPAC" /><ref name="Thyssen" /><ref name="JWP">{{cite journal |author=Barber, Robert C. |author2=Karol, Paul J |author3=Nakahara, Hiromichi |author4=Vardaci, Emanuele |author5=Vogt, Erich W. |title=Discovery of the elements with atomic numbers greater than or equal to 113 (IUPAC Technical Report) |doi=10.1351/PAC-REP-10-05-01 |journal=Pure Appl. Chem. |date=2011 |volume=83 |issue=7 |page=1485 |doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="Karol">{{cite journal |last1=Karol |first1=Paul J. |last2=Barber |first2=Robert C. |last3=Sherrill |first3=Bradley M. |last4=Vardaci |first4=Emanuele |last5=Yamazaki |first5=Toshimitsu |date=22 December 2015 |title=Discovery of the elements with atomic numbers Z = 113, 115 and 117 (IUPAC Technical Report) |journal=Pure Appl. Chem. |volume=88 |issue=1–2 |pages=139–153 |doi=10.1515/pac-2015-0502 |doi-access=free |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Pyykkö |first1=Pekka |date=2019 |title=An essay on periodic tables |url=http://www.chem.helsinki.fi/~pyykko/pekka/No330b.pdf |journal=Pure and Applied Chemistry |volume=91 |issue=12 |pages=1959–1967 |doi=10.1515/pac-2019-0801 |s2cid=203944816 |access-date=2022-11-27 |language=en}}</ref> Raporti i IUPAC-ut i vitit 2021 vuri në dukje se blloqet f me 15 elemente mbështeten nga disa studiues të një dege të specializuar të {{ill|Mekanika kuantike relativiste|en|relativistic quantum mechanics}}, e cila përqendrohet te vetitë e {{ill|Elementet super të rënda|en|superheavy element|lt=elementeve super të rënda}}; megjithatë, sipas mendimit të projektit, shqetësime të tilla të varura nga fusha e interesit nuk duhej të ndikonin në mënyrën e paraqitjes së tabelës periodike për “komunitetin e përgjithshëm kimik dhe shkencor”.<ref name="2021IUPAC" /> Autorë të tjerë që merren me elementet super të rënda sqaruan më pas se “hyrja e 15-të e bllokut f përfaqëson vendin e parë të bllokut d, i cili lihet bosh për të treguar vendin e ndërfutjeve të bllokut f”; kjo do të nënkuptonte se edhe në këtë formë luteciumi dhe laurenci (hyrjet e 15-ta në fjalë) mbeten elemente të bllokut d në grupin 3.<ref name="smits" /> Në të vërtetë, kur botimet e IUPAC-ut e zgjerojnë tabelën në 32 kolona, kjo bëhet e qartë dhe luteciumi e laurenci vendosen poshtë itriumit në grupin 3.<ref>{{cite journal |last1=Leigh |first1=G. Jeffrey |date=2009 |title=Periodic Tables and IUPAC |url=https://publications.iupac.org/ci/2009/3101/1_leigh.html |journal=Chemistry International |volume=31 |issue=1 |pages=4–6 |doi=10.1515/ci.2009.31.1.4 |access-date=2024-01-08 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |editor-last=Leigh |editor-first=G. Jeffrey |date=1990 |title=Nomenclature of inorganic chemistry: recommendations 1990 |url=https://archive.org/details/nomenclatureofin0000unse/page/282/mode/2up |publisher=Blackwell Scientific Publications |page=283 |isbn=0-632-02319-8 |language=en}}</ref> Në literaturë mund të gjenden disa argumente në favor të Sc–Y–La–Ac,<ref>{{cite journal |last1=Vernon |first1=R |date=2021 |title=The location and composition of Group 3 of the periodic table |journal=Foundations of Chemistry |volume=23 |issue=2 |pages=155–197 |doi=10.1007/s10698-020-09384-2 |s2cid=254501533 |doi-access=free |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cotton |first1=SA |last2=Raithby |first2=BR |last3=Shield |first3=A |date=2022 |title=A comparison of the structural chemistry of scandium, yttrium, lanthanum and lutetium: A contribution to the group 3 debate |journal=Coordination Chemistry Reviews |volume=455 |article-number=214366 |doi=10.1016/j.ccr.2021.214366 |s2cid=245712597 |url=https://purehost.bath.ac.uk/ws/files/227604162/CCR_SC_Y_Ln_Manuscript_accepted_131221.pdf |language=en}}</ref> por këto argumente janë kundërshtuar si logjikisht të paqëndrueshme.<ref name="Jensen-2015" /><ref name="Scerri2009" /><ref name="Chemey" /> Për shembull, është argumentuar se lantani dhe aktini nuk mund të jenë elemente të bllokut f, sepse si atome të veçuara në fazën e gaztë, ata nuk kanë nisur t’i mbushin nën&shy;shtresat f.<ref name="Lavelle">{{cite journal |last1=Lavelle |first1=Laurence |date=2008 |title=Lanthanum (La) and Actinium (Ac) Should Remain in the d-block |journal=Journal of Chemical Education |volume=85 |issue=11 |pages=1482–1483 |doi=10.1021/ed085p1482 |bibcode=2008JChEd..85.1482L |doi-access=free |language=en}}</ref> Por e njëjta gjë vlen për toriumin, i cili nuk vihet kurrë në dyshim si element i bllokut f,<ref name="2021IUPAC" /><ref name="Jensen1982" /> dhe ky argument lë pas dore problemin në skajin tjetër: shtresat f përfundojnë së mbushuri te iterbiumi dhe nobeliumi, çka përputhet me formën Sc–Y–Lu–Lr, dhe jo te luteciumi e laurenci, siç do të ndodhte në formën Sc–Y–La–Ac.<ref name="johnson">{{cite book |last=Johnson |first=David |date=1984 |title=The Periodic Law |url=https://www.rsc.org/images/23_The_Periodic_Law_tcm18-30005.pdf |publisher=The Royal Society of Chemistry |isbn=0-85186-428-7 |language=en}}</ref> Jo vetëm që konfigurime të tilla të jashtëzakonshme janë pakicë,<ref name="johnson" /> por ato gjithsesi nuk janë konsideruar kurrë të rëndësishme për vendosjen e elementeve të tjera në tabelën periodike: në atomet e gazta, shtresat d e përfundojnë mbushjen te bakri, paladiumi dhe ari, por kimistët e pranojnë gjerësisht se këto konfigurime janë të jashtëzakonshme dhe se blloku d, sipas rregullit të Madelungut, përfundon në të vërtetë te zinku, kadmiumi dhe zhiva.<ref name="Thyssen" /> Fakti i rëndësishëm për vendosjen<ref name="Jensen2009" /><ref name="JensenLr" /> është se lantani dhe aktini (si toriumi) kanë orbitale f valencore që mund të zihen në mjedise kimike, ndërsa luteciumi dhe laurenci nuk i kanë:<ref name="jensenlaw" /><ref name="Wittig">{{cite book |last=Wittig |first=Jörg |editor=H. J. Queisser |date=1973 |title=Festkörper Probleme: Plenary Lectures of the Divisions Semiconductor Physics, Surface Physics, Low Temperature Physics, High Polymers, Thermodynamics and Statistical Mechanics, of the German Physical Society, Münster, March 19–24, 1973 |chapter=The pressure variable in solid state physics: What about 4f-band superconductors? |series=Advances in Solid State Physics |volume=13 |location=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer |pages=375–396 |isbn=978-3-528-08019-8 |doi=10.1007/BFb0108579 |language=en}}</ref><ref name="XuPyykko" /> shtresat e tyre f ndodhen në bërthamë dhe nuk mund të përdoren në reaksione kimike.<ref name="Cp3Ln" /><ref name="wulfsberg26" /> Kështu, marrëdhënia mes itriumit dhe lantanit është vetëm një marrëdhënie dytësore mes elementeve me të njëjtin numër elektronesh valencore, por me lloje të ndryshme orbitalesh valencore, si ajo mes kromit dhe uraniumit; ndërsa marrëdhënia mes itriumit dhe luteciumit është parësore, pasi këto ndajnë si numrin e elektroneve valencore, ashtu edhe llojin e orbitales valencore.<ref name="jensenlaw" /> == Trendet periodike == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Trendet periodike|en|Periodic trends}}}} Meqë reaksionet kimike përfshijnë elektronet e valencës,<ref name="cartoon" /> elementet me konfigurime elektronike të ngjashme në shtresën e jashtme mund të pritet të reagojnë në mënyrë të ngjashme dhe të formojnë përbërje me përpjesëtime të ngjashme elementesh.<ref name="Greenwood27" /> Elementet e tilla vendosen në të njëjtin grup, ndaj, kur zbritet përgjatë një grupi, priren të vërehen ngjashmëri dhe prirje të qarta në sjelljen kimike.<ref>{{cite book |last=Messler|first=R. W.|title=The essence of materials for engineers|year=2010|publisher=Jones & Bartlett Publishers|location=Sudbury, MA|isbn=978-0-7637-7833-0|page=32|language=en}}</ref> Meqë konfigurime analoge përsëriten në intervale të rregullta, vetitë e elementeve shfaqin përsëritje periodike; prej këtej vijnë emri i tabelës periodike dhe ligji periodik. Këto përsëritje periodike u vunë re shumë kohë përpara se të zhvillohej teoria themelore që i shpjegon.<ref name="Myers">{{cite book |last=Myers|first=R.|title=The basics of chemistry|url=https://archive.org/details/basicschemistry00myer_641|url-access=limited|year=2003|pages=[https://archive.org/details/basicschemistry00myer_641/page/n74 61]–67|publisher=Greenwood Publishing Group|location=Westport, CT|isbn=978-0-313-31664-7|language=en}}</ref><ref name="chang2">{{cite book|last=Chang|first=R.|title=Chemistry|url=https://archive.org/details/riimchemistry00chan/page/289|url-access=registration|year=2002|publisher=McGraw-Hill|location=New York|edition=7|isbn=978-0-07-112072-2|pages=[https://archive.org/details/riimchemistry00chan/page/289 289–310, 340–42]|language=en}}</ref> === Rrezja atomike === Historikisht, madhësia fizike e atomeve nuk njihej deri në fillim të shekullit XX. Vlerësimi i parë i llogaritur i rrezes atomike të hidrogjenit u botua nga fizikani [[Arthur Erich Haas]] në vitin 1910 dhe ishte brenda një rendi madhësie (me faktor 10) nga vlera e pranuar, ajo e {{ill|Rrezja e Bohrit|en|Bohr radius}} (~0,529 Å). Në modelin e tij, Haas përdori një konfigurim me një elektron, të bazuar në modelin atomik klasik të propozuar nga [[Joseph John Thomson]] në vitin 1904, i njohur shpesh si modeli i pudingut me kumbulla.<ref>Haas, Arthur Erich (1884–1941), “Über die elektrodynamische Bedeutung des Planckschen Strahlungsgesetzes und über eine neue Bestimmung des elektrischen Elementarquantums und der Dimension des Wasserstoffatoms”, ''Sitzungsberichte der kaiserlichen Akademie der Wissenschaften in Wien'', 2a, vëll. 119, f. 119–144 (1910). Haas AE, ''Die Entwicklungsgeschichte des Satzes von der Erhaltung der Kraft'', tezë habilitimi, Vjenë, 1909. Hermann, A., ''Arthur Erich Haas, Der erste Quantenansatz für das Atom'', Shtutgart, 1965 [përmban një ribotim]. (Në gjermanisht.)</ref> [[Rrezja atomike|Rrezet atomike]] (madhësia e atomeve) varen nga madhësia e orbitaleve të tyre më të jashtme.<ref name="SB23">Siekierski and Burgess, f. 23–26</ref> Në përgjithësi, ato zvogëlohen nga e majta në të djathtë përgjatë elementeve të grupit kryesor, sepse ngarkesa bërthamore rritet, ndërsa elektronet e jashtme mbeten në të njëjtën shtresë. Kurse duke zbritur poshtë në një kolonë, rrezet zakonisht rriten, pasi elektronet më të jashtme ndodhen në shtresa më të larta dhe, për rrjedhojë, më larg bërthamës.<ref name="cartoon" /><ref name="chemguidear">{{cite web |url=https://www.chemguide.co.uk/atoms/properties/atradius.html |title=Atomic and Ionic Radius |last=Clark |first=Jim |date=2012 |website=Chemguide |access-date=2021-03-30 |archive-date=2020-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114002613/https://www.chemguide.co.uk/atoms/properties/atradius.html |url-status=live |language=en}}</ref> Rreshti i parë i secilit bllok është jashtëzakonisht i vogël për shkak të një efekti të quajtur {{ill|Kainosimetria|en|Kainosymmetry}} ose zmbrapsja primogjenike:<ref>{{cite journal |last1=Cao |first1=Chang-Su |last2=Hu |first2=Han-Shi |last3=Li |first3=Jun |last4=Schwarz |first4=W. H. Eugen |date=2019 |title=Physical origin of chemical periodicities in the system of elements |journal=Pure and Applied Chemistry |volume=91 |issue=12 |pages=1969–1999 |doi=10.1515/pac-2019-0901 |s2cid=208868546 |doi-access=free |language=en}}</ref> nënshtresat 1s, 2p, 3d dhe 4f nuk kanë analoge të brendshme. Për shembull, orbitalet 2p nuk përjetojnë zmbrapsje të fortë nga orbitalet 1s dhe 2s, të cilat kanë shpërndarje këndore të ngarkesës mjaft të ndryshme, prandaj nuk bëhen shumë të mëdha; ndërsa orbitalet 3p përjetojnë zmbrapsje të fortë nga orbitalet 2p, që kanë shpërndarje këndore të ngjashme të ngarkesës. Si rrjedhojë, nënshtresat më të larta s, p, d dhe f përjetojnë zmbrapsje të fortë nga analoget e tyre të brendshme, të cilat kanë afërsisht të njëjtën shpërndarje këndore të ngarkesës, dhe duhet të zgjerohen për ta shmangur atë. Kjo sjell dallime të rëndësishme midis elementeve të vogla 2p, që priren të formojnë [[lidhje të shumëfishta]], dhe elementeve më të mëdha 3p dhe atyre p më të larta, që nuk priren ta bëjnë këtë.<ref name="SB23" /> Anomali të ngjashme shfaqen te elementet 1s, 2p, 3d, 4f dhe te elementet hipotetike 5&nbsp;g:<ref name="Kaupp">{{cite journal |last=Kaupp |first=Martin |date=2006-12-01 |title=The role of radial nodes of atomic orbitals for chemical bonding and the periodic table |journal=Journal of Computational Chemistry |volume=28 |issue=1 |pages=320–25 |doi=10.1002/jcc.20522 |pmid=17143872 |s2cid=12677737 |doi-access=free |language=en}}</ref> shkalla e kësaj anomalie të rreshtit të parë është më e lartë në bllokun s, e moderuar në bllokun p dhe më pak e theksuar në blloqet d dhe f.<ref name="PTSS2" /> Te elementet e tranzicionit, një shtresë e brendshme është duke u mbushur, por madhësia e atomit përcaktohet ende nga elektronet e jashtme. Rritja e ngarkesës bërthamore përgjatë serisë dhe rritja e numrit të elektroneve të brendshme që bëjnë ekranimin e kompensojnë pjesërisht njëra-tjetrën, prandaj zvogëlimi i rrezes është më i vogël.<ref name="chemguidear" /> Atomet 4p dhe 5d, që vijnë menjëherë pas futjes për herë të parë të llojeve të reja të serive të tranzicionit, janë më të vogla nga sa do të pritej,<ref name="Greenwood29">Greenwood and Earnshaw, f. 29</ref> sepse nënshtresat e shtuara 3d dhe 4f të bërthamës sigurojnë vetëm ekranim jo të plotë të ngarkesës bërthamore për elektronet e jashtme. Për shembull, atomet e galiumit janë pak më të vogla se ato të aluminit.<ref name="SB23" /> Së bashku me kainosimetrinë, kjo krijon një dallim çift-tek midis periodave (përveç bllokut s){{efn|Vetitë e elementeve të bllokut p ndikojnë gjithsesi te elementet e bllokut s që vijnë më pas. Shtresa 3s e natriumit ndodhet mbi një bërthamë 2p kainosimetrike, ndërsa shtresa 4s e kaliumit ndodhet mbi bërthamën 3p shumë më të madhe. Prandaj, megjithëse pritej që atomet e kaliumit të ishin më të mëdha se ato të natriumit, dallimi në madhësi është më i madh se zakonisht.<ref name=SB23 />}} që njihet nganjëherë si periodicitet dytësor: elementet në periodat çift kanë rreze atomike më të vogla dhe priren të humbasin më pak elektrone, ndërsa elementet në periodat tek (përveç të parës) shfaqin prirjen e kundërt. Kështu, për shembull, shumë veti në bllokun p shfaqin një prirje zigzag, në vend të një ndryshimi të njëtrajtshëm përgjatë grupit. Për shembull, fosfori dhe antimoni, në perioda tek të grupit 15, arrijnë lehtësisht gjendjen e oksidimit +5, ndërsa azoti, arseniku dhe bismuti, në perioda çift, priren të qëndrojnë në +3.<ref name="PTSS2" /><ref>{{cite journal |last1=Imyanitov |first1=Naum S. |date=2018 |title=Is the periodic table appears doubled? Two variants of division of elements into two subsets. Internal and secondary periodicity |journal=Foundations of Chemistry |volume=21 |issue= |pages=255–284 |doi=10.1007/s10698-018-9321-z |s2cid=254514910 |language=en}}</ref> Një situatë e ngjashme vërehet te blloku d: atomet nga luteciumi deri te volframi janë pak më të vogla se, përkatësisht, atomet nga itriumi deri te molibdeni.<ref>{{cite journal |last1=Chistyakov |first1=V. M. |date=1968 |title=Biron's Secondary Periodicity of the Side d-subgroups of Mendeleev's Short Table |url=https://archive.org/details/sim_russian-journal-of-general-chemistry_1968-02_38_2/page/212/mode/2up |journal=Journal of General Chemistry of the USSR |volume=38 |issue=2 |pages=213–214 |access-date=2024-01-06 |language=en}}</ref><ref name="Calc1">{{cite journal|author1=P. Pyykkö|author2=M. Atsumi|year=2009|title=Molecular Single-Bond Covalent Radii for Elements 1-118|journal=Chemistry: A European Journal|volume=15|issue=1|pages=186–197|doi=10.1002/chem.200800987|pmid=19058281 |bibcode=2009ChEuJ..15..186P |language=en}}</ref> [[Skeda:Pouring liquid mercury bionerd.jpg|thumb|right|Zhivë e lëngshme. Gjendja e saj e lëngshme në kushte standarde vjen si pasojë e efekteve relativiste.<ref name=PekkaPyykko />]] Atomet e taliumit dhe të plumbit kanë afërsisht të njëjtën madhësi si atomet e indiumit dhe kallajit, përkatësisht, por nga bismuti deri te radoni, atomet 6p janë më të mëdha se atomet përkatëse 5p. Kjo ndodh sepse, kur bërthamat atomike ngarkohen shumë, teoria speciale e relativitetit bëhet e nevojshme për të vlerësuar efektin e bërthamës mbi renë elektronike. Këto {{ill|Kimia kuantike relativiste|en|Relativistic quantum chemistry|lt=efekte relativiste}} bëjnë që elementet e rënda të kenë gjithnjë e më shumë veti të ndryshme nga homologët e tyre më të lehtë në tabelën periodike. {{ill|Ndërveprimi spin–orbit|en|Spin–orbit interaction}} ndan nënnivelin p: një orbital p stabilizohet dhe tkurret në mënyrë relativiste (ai mbushet te taliumi dhe plumbi), ndërsa dy orbitalet e tjera (që mbushen nga bismuti deri te radoni) destabilizohen dhe zgjerohen në mënyrë relativiste.<ref name=SB23 /> Efektet relativiste shpjegojnë gjithashtu pse [[ari]] ka ngjyrë të artë dhe pse [[Zhiva]] është e lëngshme në temperaturë dhome.<ref name="PekkaPyykko">{{cite journal |doi=10.1021/ar50140a002 |title=Relativity and the periodic system of elements |year=1979 |last1=Pyykkö |first1=Pekka |last2=Desclaux |first2=Jean Paul |journal=Accounts of Chemical Research |volume=12 |issue=8 |page=276 |bibcode=1979AcChR..12..276P |language=en}}</ref><ref name="Norrby">{{cite journal |doi=10.1021/ed068p110 |title=Why is mercury liquid? Or, why do relativistic effects not get into chemistry textbooks? |year=1991 |last1=Norrby |first1=Lars J. |journal=Journal of Chemical Education |volume=68 |issue=2 |page=110 |bibcode=1991JChEd..68..110N |language=en}}</ref> Mendohet se këto efekte do të bëhen shumë të forta në periudhën e shtatë të vonë, duke çuar potencialisht në shembjen e periodicitetit.<ref name=actrev /> Konfigurimet elektronike njihen qartë vetëm deri te elementi 108 ([[Hassiumi]]), ndërsa kimia eksperimentale përtej elementit 108 është studiuar vetëm për elementet 112 ([[Coperniciumi]]) deri te 115 ([[Moskoviumi]]); prandaj karakterizimi kimik i elementeve më të rënda mbetet temë e kërkimeve të tanishme.<ref name="Schändel 2003 277">{{cite book|title=The Chemistry of Superheavy Elements|last=Schädel|first=M.|year=2003|publisher=Kluwer Academic Publishers|location=Dordrecht|isbn=978-1-4020-1250-1|page=277|language=en}}</ref><ref name=moscovium>{{cite journal |last1=Yakushev |last2=Khuyagbaatar |first3=Ch. E. |last3=Düllmann |first4=M. |last4=Block |first5=R. A. |last5=Cantemir |first6=D. M. |last6=Cox |first7=D. |last7=Dietzel |first8=F. |last8=Giacoppo |first9=Y. |last9=Hrabar |first10=M. |last10=Iliaš |first11=E. |last11=Jäger |first12=J. |last12=Krier |first13=D. |last13=Krupp |first14=N. |last14=Kurz |first15=L. |last15=Lens |first16=S. |last16=Löchner |first17=Ch. |last17=Mokry |first18=P. |last18=Mošať |first19=V. |last19=Pershina |first20=S. |first20=Raeder |first21=D. |last21=Rudolph |first22=J. |last22=Runke |first23=L. G. |last23=Sarmiento |first24=B. |last24=Schausten |first25=U. |last25=Scherer |first26=P. |last26=Thörle-Pospiesch |first27=M. |last27=Trautmann |first28=M. |last28=Wegrzecki |first29=P. |last29=Wieczorek |date=2024-09-23 |title=Manifestation of relativistic effects in the chemical properties of nihonium and moscovium revealed by gas chromatography studies |journal=Frontiers in Chemistry |volume=12 |article-number=1474820 |doi=10.3389/fchem.2024.1474820 |doi-access=free |pmid=39391836 |pmc=11464923 |bibcode=2024FrCh...1274820Y |language=en}}</ref> Tendenca e rrezeve atomike për t’u zvogëluar nga e majta në të djathtë vërehet edhe te {{ill|Rrezja jonike|en|Ionic radius|lt=rrezet jonike}}, ndonëse është më e vështirë të shqyrtohet, sepse jonet më të zakonshme të elementeve të njëpasnjëshme zakonisht kanë ngarkesa të ndryshme. Jonet me të njëjtin konfigurim elektronik zvogëlohen në madhësi kur rritet numri i tyre atomik, për shkak të tërheqjes më të madhe nga bërthama me ngarkesë më pozitive: për shembull, rrezet jonike zvogëlohen në serinë Se<sup>2−</sup>, Br<sup>−</sup>, Rb<sup>+</sup>, Sr<sup>2+</sup>, Y<sup>3+</sup>, Zr<sup>4+</sup>, Nb<sup>5+</sup>, Mo<sup>6+</sup>, Tc<sup>7+</sup>. Jonet e të njëjtit element zvogëlohen kur hiqen më shumë elektrone, sepse tërheqja nga bërthama fillon të mbizotërojë mbi shtytjen ndërmjet elektroneve, e cila bën që retë elektronike të zgjerohen: për shembull, rrezet jonike zvogëlohen në serinë V<sup>2+</sup>, V<sup>3+</sup>, V<sup>4+</sup>, V<sup>5+</sup>.<ref>Wulfsberg, pp. 33–34</ref> === Energjia e jonizimit === [[Skeda:First Ionization Energy blocks.svg|thumb|right|upright=1.5|Grafiku i energjive të para të jonizimit të elementeve në elektronvolt (për elementet 109–118 përdoren parashikime)]] Energjia e parë e jonizimit të një atomi është energjia e nevojshme për t’i hequr një elektron. Ajo ndryshon sipas rrezes atomike: energjia e jonizimit rritet nga e majta në të djathtë dhe nga poshtë lart, sepse elektronet që janë më pranë bërthamës mbahen më fort dhe është më e vështirë të hiqen. Prandaj, energjia e jonizimit është më e ulët te elementi i parë i çdo periode — hidrogjeni dhe [[metalet alkaline]] — dhe më pas përgjithësisht rritet derisa arrin te [[Grupi i tetëmbëdhjetë i elementeve kimike|gazi fisnik]] në skajin e djathtë të periodës.<ref name="cartoon" /> Ka disa përjashtime nga kjo prirje, si oksigjeni, ku elektroni që hiqet është i çiftuar dhe shtytja ndërmjet elektroneve e bën më të lehtë heqjen e tij nga sa pritet.<ref name="Greenwood294">Greenwood and Earnshaw, pp. 24–5</ref> Në seritë e tranzicionit, elektronet e jashtme humben me përparësi, ndonëse orbitalet e brendshme janë duke u mbushur. Për shembull, në serinë 3d, elektronet 4s humben të parat, ndonëse orbitalet 3d janë duke u mbushur. Efekti mbrojtës i shtimit të një elektroni 3d kompenson afërsisht rritjen e ngarkesës bërthamore, prandaj energjitë e jonizimit mbeten kryesisht konstante, megjithëse ka një rritje të vogël, veçanërisht në fund të çdo serie tranzicioni.<ref name="chemguideIE">{{cite web |url=https://www.chemguide.co.uk/atoms/properties/ies.html |title=Ionisation Energy |last=Clark |first=Jim |date=2016 |website=Chemguide |access-date=30 March 2021 |archive-date=22 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422032340/https://www.chemguide.co.uk/atoms/properties/ies.html |url-status=live |language=en }}</ref> Meqë atomet e metaleve priren të humbin elektrone në reaksionet kimike, energjia e jonizimit përgjithësisht lidhet me reaktivitetin kimik, ndonëse përfshihen edhe faktorë të tjerë.<ref name="chemguideIE" /> === Afiniteti elektronik === [[Skeda:Electron affinity of the elements.svg|thumb|upright=1.4|right|Prirja e afiniteteve elektronike]] Vetia e kundërt me energjinë e jonizimit është [[afiniteti elektronik]], që është energjia e çliruar kur atomit i shtohet një elektron.<ref name="chemguideea" /> Një elektron që kalon pranë një atomi tërhiqet më lehtë prej tij nëse ndien më fort tërheqjen e bërthamës, dhe veçanërisht nëse ka një orbital të jashtëm pjesërisht të mbushur, ku mund të vendoset. Prandaj, afiniteti elektronik priret të rritet nga poshtë lart dhe nga e majta në të djathtë. Përjashtim bën kolona e fundit, ajo e gazeve fisnike, të cilat kanë një shtresë të plotë dhe nuk kanë vend për një elektron tjetër. Për këtë arsye, [[Grupi i shtatëmbëdhjetë i elementeve kimike|halogjenet]] në kolonën parafundit kanë afinitetet elektronike më të larta.<ref name="cartoon" /> Disa atome, si gazet fisnike, nuk kanë afinitet elektronik: ato nuk mund të formojnë anione të qëndrueshme në fazën e gaztë.<ref>{{cite journal |last1=Cárdenas |first1=Carlos |last2=Ayers |first2=Paul |first3=Frank |last3=De Proft |first4=David J. |last4=Tozer |first5=Paul |last5=Geerlings |date=2010 |title=Should negative electron affinities be used for evaluating the chemical hardness? |journal=Physical Chemistry Chemical Physics |volume=13 |issue=6 |pages=2285–2293 |doi=10.1039/C0CP01785J|pmid=21113528 |url=http://americanae.aecid.es/americanae/es/registros/registro.do?tipoRegistro=MTD&idBib=3332434 |hdl=10533/132245 |hdl-access=free |language=en }}</ref> (Nëse elektroni që hyn vjen me energji kinetike të mjaftueshme, ato mund të formojnë [[Rezonanca (fizikë)|rezonanca metastabile]], por këto përfundimisht dhe shpejt [[Autojonizimi|shkëputin elektronin vetvetiu]]: për shembull, jetëgjatësia e nivelit më jetëgjatë të anionit He<sup>−</sup> është rreth 359&nbsp;mikrosekonda.)<ref>{{cite journal |last1=Schmidt |first1=H. T. |last2=Reinhed |first2=P. |first3=A. |last3=Orbán |first4=S. |last4=Rosén |first5=R. D. |last5=Thomas |first6=H. A. B. |last6=Johansson |first7=J. |last7=Werner |first8=D. |last8=Misra |first9=M. |last9=Björkhage |first10=L. |first10=Brännholm |first11=P. |last11=Löfgren |first12=L. |last12=Liljeby |first13=H. |last13=Cederquist |date=2012 |title=The lifetime of the helium anion |journal=Journal of Physics: Conference Series |volume=388 |issue= 1|article-number=012006 |doi=10.1088/1742-6596/388/1/012006 |doi-access=free |bibcode=2012JPhCS.388a2006S |language=en }}</ref> Gazet fisnike, me energji të lartë jonizimi dhe pa afinitet elektronik, kanë pak prirje të fitojnë ose të humbin elektrone dhe përgjithësisht janë joreaktive.<ref name="cartoon" /> Ka disa përjashtime nga këto prirje: oksigjeni dhe fluori kanë afinitete elektronike më të ulëta se homologët e tyre më të rëndë, squfuri dhe klori, sepse janë atome të vogla dhe, si pasojë, elektroni i shtuar rishtazi përjeton shtytje të konsiderueshme nga elektronet që janë tashmë të pranishëm. Te elementet jometalike, afiniteti elektronik po ashtu lidhet deri diku me reaktivitetin, por jo plotësisht, pasi përfshihen edhe faktorë të tjerë. Për shembull, fluori ka afinitet elektronik më të ulët se klori (për shkak të shtytjes së fortë ndërmjet elektroneve në atomin shumë të vogël të fluorit), por është më reaktiv.<ref name="chemguideea">{{cite web |url=https://www.chemguide.co.uk/atoms/properties/eas.html |title=Electron Affinity |last=Clark |first=Jim |date=2012 |website=Chemguide |access-date=30 March 2021 |archive-date=23 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423195854/https://www.chemguide.co.uk/atoms/properties/eas.html |url-status=live |language=en }}</ref> === Valenca dhe numrat e oksidimit === {{Multiple image|total_width = 256 <!-- Parametrat e paraqitjes --> | align = right | direction = horizontal | width = <!-- Figura 1 --> | image1 = Oxid olovnatý.JPG | width1 = | alt1 = | link1 = | thumbtime1 = | caption1 = <!-- Figura 2 --> | image2 = Lead dioxide.jpg | width2 = <!-- gjerësia e shfaqur; mbishkruhet nga parametri "width" më sipër --> | alt2 = | link2 = | thumbtime2 = | caption2 = <!-- dhe kështu me radhë, deri në 10 figura (image10) --> <!-- Fundfaqja --> | footer_background = <!-- ngjyra e sfondit si tripletë heksadecimale me # përpara, p.sh. #33CC00 --> | footer_align = <!-- left (parazgjedhja), center, right --> | footer = [[Oksidi i plumbit(II)]] (PbO, majtas) dhe oksidi i plumbit(IV) (PbO<sub>2</sub>, djathtas), dy oksidet e qëndrueshme të [[Plumbi (element kimik)|plumbit]] }} [[Valenca]] e një elementi mund të përkufizohet ose si numri i atomeve të hidrogjenit që mund të bashkohen me të për të formuar një hidrid të thjeshtë binar, ose si dyfishi i numrit të atomeve të oksigjenit që mund të bashkohen me të për të formuar një oksid të thjeshtë binar (pra, jo një peroksid ose superoksid).<ref name=johnson /> Valencat e elementeve të grupeve kryesore lidhen drejtpërdrejt me numrin e grupit: hidridet në grupet kryesore 1–2 dhe 13–17 ndjekin formulat MH, MH<sub>2</sub>, MH<sub>3</sub>, MH<sub>4</sub>, MH<sub>3</sub>, MH<sub>2</sub> dhe, së fundi, MH. Ndërsa oksidet me valencën më të lartë rriten sipas valencës dhe ndjekin formulat M<sub>2</sub>O, MO, M<sub>2</sub>O<sub>3</sub>, MO<sub>2</sub>, M<sub>2</sub>O<sub>5</sub>, MO<sub>3</sub>, M<sub>2</sub>O<sub>7</sub>.{{Efn|Ka edhe shumë okside me valencë më të ulët: për shembull, [[fosfori]] në grupin 15 formon dy okside, P<sub>2</sub>O<sub>3</sub> dhe P<sub>2</sub>O<sub>5</sub>.<ref name="Greenwood27">Greenwood and Earnshaw, pp. 27–9</ref>}} Sot, nocioni i valencës është zgjeruar me atë të [[Numri i oksidimit|numrit të oksidimit]], që është ngarkesa formale që i mbetet një elementi kur të gjithë elementet e tjerë në një përbërje hiqen në formën e joneve të tyre.<ref name="Greenwood27" /> Konfigurimi elektronik sugjeron një shpjegim të drejtpërdrejtë, bazuar në numrin e elektroneve të disponueshme për lidhje kimike;<ref name="Greenwood27" /> në të vërtetë, numri i elektroneve valencore fillon me 1 në grupin 1 dhe më pas rritet drejt anës së djathtë të tabelës periodike, duke u rivendosur në 3 sa herë që fillon një bllok i ri. Kështu, në periodën 6, Cs–Ba kanë 1–2 elektrone valencore; La–Yb kanë 3–16; Lu–Hg kanë 3–12; dhe Tl–Rn kanë 3–8.<ref name=wulfsberg26>Wulfsberg, p. 26</ref> Megjithatë, në drejtim të anës së djathtë të blloqeve d dhe f, maksimumi teorik që do të përftohej duke përdorur të gjitha elektronet valencore nuk mund të arrihet;<ref>Wulfsberg, p. 28</ref> e njëjta gjë vlen për oksigjenin, fluorin dhe gazrat fisnikë të lehtë, deri te kriptoni.<ref>Wulfsberg, p. 274</ref> {| class="wikitable mw-collapsible" style="margin:auto;text-align:center;" |+ Numri i elektroneve valencore ! ! [[Metalet alkaline|1]] ! [[Grupi i dytë i elementeve kimike|2]] ! colspan=14 | ! [[Grupi i tretë i elementeve kimike|3]] ! [[Grupi i katërt i elementeve kimike|4]] ! [[Grupi i pestë i elementeve kimike|5]] ! [[Grupi i gjashtë i elementeve kimike|6]] ! [[Grupi i shatatë i elementeve kimike|7]] ! [[Grupi i tetë i elementeve kimike|8]] ! [[Grupi i nëntë i elementeve kimike|9]] ! [[Grupi i dhjetë i elementeve kimike|10]] ! [[Grupi i njëmbëdhjetë i elementeve kimike|11]] ! [[Grupi i dymbëdhjetë i elementeve kimike|12]] ! [[Grupi i trembëdhjetë i elementeve kimike|13]] ! [[Grupi i katërmbëdhjetë i elementeve kimike|14]] ! [[Grupi i pesëmbëdhjetë i elementeve kimike|15]] ! [[Grupi i gjashtëmbëdhjetë i elementeve kimike|16]] ! [[Grupi i shtatëmbëdhjetë i elementeve kimike|17]] ! [[Grupi i tetëmbëdhjetë i elementeve kimike|18]] |- ! {{ill|Elementi i periudhës së parë|en|Period 1 element}} | H<br />1 | colspan=30 style="border-width:0" | | He<br />2 |- ! {{ill|Elementi i periudhës së dytë|en|Period 2 element}} | Li<br />1 | Be<br />2 | colspan=24 style="border-width:0" | | B<br />3 | C<br />4 | N<br />5 | O<br />6 | F<br />7 | Ne<br />8 |- ! {{ill|Elementi i periudhës së tretë|en|Period 3 element}} | Na<br />1 | Mg<br />2 | colspan=24 style="border-width:0" | | Al<br />3 | Si<br />4 | P<br />5 | S<br />6 | Cl<br />7 | Ar<br />8 |- ! {{ill|Elementi i periudhës së katërt|en|Period 4 element}} | K<br />1 | Ca<br />2 | colspan=14 style="border-width:0" | | Sc<br />3 | Ti<br />4 | V<br />5 | Cr<br />6 | Mn<br />7 | Fe<br />8 | Co<br />9 | Ni<br />10 | Cu<br />11 | Zn<br />12 | Ga<br />3 | Ge<br />4 | As<br />5 | Se<br />6 | Br<br />7 | Kr<br />8 |- ! {{ill|Elementi i periudhës së pestë|en|Period 5 element}} | Rb<br />1 | Sr<br />2 | colspan=14 style="border-width:0" | | Y<br />3 | Zr<br />4 | Nb<br />5 | Mo<br />6 | Tc<br />7 | Ru<br />8 | Rh<br />9 | Pd<br />10 | Ag<br />11 | Cd<br />12 | In<br />3 | Sn<br />4 | Sb<br />5 | Te<br />6 | I<br />7 | Xe<br />8 |- ! {{ill|Elementi i periudhës së gjashtë|en|Period 6 element}} | Cs<br />1 | Ba<br />2 | La<br />3 | Ce<br />4 | Pr<br />5 | Nd<br />6 | Pm<br />7 | Sm<br />8 | Eu<br />9 | Gd<br />10 | Tb<br />11 | Dy<br />12 | Ho<br />13 | Er<br />14 | Tm<br />15 | Yb<br />16 | Lu<br />3 | Hf<br />4 | Ta<br />5 | W<br />6 | Re<br />7 | Os<br />8 | Ir<br />9 | Pt<br />10 | Au<br />11 | Hg<br />12 | Tl<br />3 | Pb<br />4 | Bi<br />5 | Po<br />6 | At<br />7 | Rn<br />8 |- ! {{ill|Elementi i periudhës së shtatë|en|Period 7 element}} | Fr<br />1 | Ra<br />2 | Ac<br />3 | Th<br />4 | Pa<br />5 | U<br />6 | Np<br />7 | Pu<br />8 | Am<br />9 | Cm<br />10 | Bk<br />11 | Cf<br />12 | Es<br />13 | Fm<br />14 | Md<br />15 | No<br />16 | Lr<br />3 | Rf<br />4 | Db<br />5 | Sg<br />6 | Bh<br />7 | Hs<br />8 | Mt<br />9 | Ds<br />10 | Rg<br />11 | Cn<br />12 | Nh<br />3 | Fl<br />4 | Mc<br />5 | Lv<br />6 | Ts<br />7 | Og<br />8 |} Një shpjegim i plotë kërkon të merret parasysh energjia që çlirohet kur formohen përbërje me valenca të ndryshme, dhe jo vetëm konfigurimet elektronike.<ref name="Greenwood113">Greenwood dhe Earnshaw, f. 113</ref> Për shembull, kur tretet në ujë, magnezi formon katione Mg<sup>2+</sup> dhe jo Mg<sup>+</sup>, sepse këto të fundit do të [[Disproporcionimi|disproporcionoheshin]] vetvetiu në katione Mg<sup>0</sup> dhe Mg<sup>2+</sup>. Kjo ndodh sepse [[entalpia]] e hidratimit (rrethimi i kationit me molekula uji) rritet në madhësi bashkë me ngarkesën dhe rrezen e jonit. Te Mg<sup>+</sup>, orbitalja më e jashtme (që përcakton rrezen jonike) është ende 3s, ndaj entalpia e hidratimit është e vogël dhe nuk mjafton për të kompensuar energjinë e nevojshme për largimin e elektronit; por jonizimi i mëtejshëm në Mg<sup>2+</sup> zbulon nënshtresën e brendshme 2p, duke e bërë entalpinë e hidratimit mjaftueshëm të madhe që të formohen përbërje të magnezit(II). Për arsye të ngjashme, gjendjet e zakonshme të oksidimit të elementeve më të rëndë të bllokut p (ku elektronet ns kanë energji më të ulët se elektronet np) priren të ndryshojnë me hapa prej 2, sepse kjo nevojitet për të zbuluar një nënshtresë të brendshme dhe për të zvogëluar rrezen jonike (p.sh. Tl<sup>+</sup> zbulon 6s, ndërsa Tl<sup>3+</sup> zbulon 5d; prandaj, pasi taliumi humbet dy elektrone, priret të humbasë edhe të tretin). Për elementet më pak elektronegative të bllokut p mund të përdoren argumente të ngjashme, të bazuara në hibridizimin e orbitaleve.<ref name="sb45">Siekierski dhe Burgess, f. 45–54</ref>{{Efn|Gjendjet e ndërmjetme të oksidimit, që normalisht konsiderohen «të ndaluara», mund të stabilizohen duke formuar [[Dimeri|dimere]], si te [Cl<sub>3</sub>Ga–GaCl<sub>3</sub>]<sup>2−</sup> (galiumi në gjendjen e oksidimit +2) ose te [[Dekafluoruri i disqufurit|S<sub>2</sub>F<sub>10</sub>]] (squfuri në gjendjen e oksidimit +5). Disa përbërje që duken sikur janë në gjendje të tilla të ndërmjetme oksidimi, në të vërtetë janë përbërje me valencë të përzier, si [[Tetroksidi i antimonit|Sb<sub>2</sub>O<sub>4</sub>]], i cili përmban si Sb(III), ashtu edhe Sb(V).<ref name="Amador">{{cite journal | last1 = Amador | first1 = J. | last2 = Puebla | first2 = E. Gutierrez | last3 = Monge | first3 = M. A. | last4 = Rasines | first4 = I. | last5 = Valero | first5 = C. Ruiz | year = 1988 | title = Diantimony Tetraoxides Revisited | journal = Inorganic Chemistry | volume = 27 | issue = 8 | pages = 1367–1370 | doi = 10.1021/ic00281a011 |language=en }}</ref>}} [[Skeda:Transition metal oxidation states.svg|frame|center|Gjendjet e oksidimit të metaleve kalimtare. Pikat e plota tregojnë gjendjet e zakonshme të oksidimit, ndërsa pikat e zbrazëta tregojnë gjendje të mundshme, por të pamundura.]] Te metalet kalimtare, gjendjet e zakonshme të oksidimit janë pothuajse gjithmonë të paktën +2, për arsye të ngjashme (zbulimi i nënshtresës tjetër); kjo vlen edhe për metalet me konfigurime anormale d<sup>x+1</sup>s<sup>1</sup> ose d<sup>x+2</sup>s<sup>0</sup> (me përjashtim të [[argjendi]]t), sepse shtytja ndërmjet elektroneve d bën që kalimi i elektronit të dytë nga nënshtresa s në atë d të mos e ndryshojë ndjeshëm energjinë e jonizimit.<ref name="sb134">Siekierski dhe Burgess, f. 134–137</ref> Meqë jonizimi i mëtejshëm i metaleve kalimtare nuk zbulon nënshtresa të reja të brendshme, gjendjet e tyre të oksidimit priren të ndryshojnë me hapa prej 1.<ref name="sb45" /> Lantanoidet dhe aktinoidet e vona përgjithësisht kanë gjendje të qëndrueshme oksidimi +3: ato humbasin elektronet e jashtme s dhe më pas, zakonisht, një elektron nga orbitalet (n−2)f&nbsp;, të cilat kanë energji të ngjashme me ns.<ref name="sb178" /> Gjendjet e zakonshme dhe maksimale të oksidimit të elementeve të blloqeve d dhe f priren të varen nga energjitë e jonizimit. Teksa rritet diferenca energjetike ndërmjet orbitaleve (n−1)d dhe ns përgjatë secilës seri kalimtare, jonizimi i elektroneve të tjera bëhet gjithnjë e më pak i favorshëm nga ana energjetike. Prandaj, grupet e hershme të metaleve kalimtare priren të parapëlqejnë gjendje më të larta oksidimi, ndërsa gjendja e oksidimit +2 bëhet më e qëndrueshme në grupet e vona. Kështu, gjendja më e lartë formale e oksidimit rritet nga +3 në fillim të çdo rreshti të bllokut d, deri në +7 ose +8 në mes (p.sh. [[Tetroksidi i osmiumit|OsO<sub>4</sub>]]), pastaj ulet në +2 në fund.<ref name="sb134" /> Lantanoidet dhe aktinoidet e vona zakonisht kanë energji të larta të jonizimit të katërt dhe, për këtë arsye, rrallë e tejkalojnë gjendjen e oksidimit +3; aktinoidet e hershme, përkundrazi, kanë energji të ulëta të jonizimit të katërt, ndaj, për shembull, neptuni dhe plutoni mund të arrijnë +7.<ref name="johnson" /><ref name="sb134" /><ref name="sb178">Siekierski dhe Burgess, f. 178–180</ref> Aktinoidet e fundit shfaqin gjendje të ulëta oksidimi më lehtë se lantanoidet: mendeleviumi reduktohet në gjendjen +2 më lehtë se tuli, madje edhe më lehtë se europiumi (lantanoidi me gjendjen +2 më të qëndrueshme, për shkak të nënshtresës f gjysmë të mbushur), ndërsa nobeli parapëlqen qartazi +2 ndaj +3, ndryshe nga iterbi.<ref name="rareearths" /> Meqë elementet e të njëjtit grup kanë konfigurime të njëjta të valencës, zakonisht shfaqin sjellje kimike të ngjashme. Për shembull, të gjitha [[metalet alkaline]] të grupit të parë kanë nga një elektron valence dhe formojnë një klasë elementesh shumë homogjene: të gjitha janë metale të buta dhe reaktive. Megjithatë, ndikojnë shumë faktorë dhe grupet shpesh mund të jenë mjaft heterogjene. Për shembull, hidrogjeni ka gjithashtu një elektron valence dhe bën pjesë në të njëjtin grup me metalet alkaline, por sjellja e tij kimike është krejt e ndryshme. Elementet e qëndrueshme të [[Grupi i katërmbëdhjetë i elementeve kimike|grupit 14]] përfshijnë një jometal ([[karboni]]n), dy gjysmëpërçues ([[silici]]n dhe [[germaniumi]]n) dhe dy metale ([[kallaji]]n dhe [[Plumbi (element kimik)|plumbin]]); megjithatë, ato bashkohen nga fakti se kanë katër elektrone valence.<ref name="Scerri14">Scerri, f. 14–15</ref> Kjo shpesh sjell ngjashmëri në gjendjet maksimale dhe minimale të oksidimit (p.sh. [[Sulfuri|squfuri]] dhe [[seleni]] në [[Grupi i gjashtëmbëdhjetë i elementeve kimike|grupin 16]] kanë të dy gjendjen maksimale të oksidimit +6, si te [[Trioksidi i squfurit|SO<sub>3</sub>]] dhe [[Trioksidi i selenit|SeO<sub>3</sub>]], dhe gjendjen minimale −2, si te [[Sulfidi|sulfidet]] dhe [[Selenidi|selenidet]]); por jo gjithmonë (p.sh. [[oksigjeni]] nuk njihet të formojë gjendje oksidimi +6, ndonëse bën pjesë në të njëjtin grup me squfurin dhe selenin).<ref name="jensenlaw" /> === Elektronegativiteti === [[Skeda:Electrostatic Potential.jpg|thumb|alt=Një molekulë uji paraqitet brenda një forme vezake të tejdukshme, e ngjyrosur sipas potencialit elektrostatik. Ngjyra e kuqe përqendrohet pranë pjesës së sipërme të formës, ku ndodhet atomi i oksigjenit, dhe kalon gradualisht në të verdhë, të gjelbër e më pas në blu pranë cepave të poshtëm djathtas dhe majtas, ku ndodhen atomet e hidrogjenit.|upright=1.5|right=Harta e potencialit elektrostatik të një molekule uji, ku atomi i oksigjenit ka ngarkesë më negative (e kuqe) se atomet pozitive të hidrogjenit (blu)]] Një veti tjetër e rëndësishme e elementeve është [[elektronegativiteti]]. Atomet mund të formojnë [[Lidhja kovalente|lidhje kovalente]] mes tyre duke ndarë elektrone në çifte, çka krijon mbivendosje të orbitaleve valencore. Shkalla në të cilën çdo atom tërheq çiftin e përbashkët të elektroneve varet nga elektronegativiteti i atomit<ref name="Greenwood25" /> – prirja e një atomi për të marrë ose humbur elektrone.<ref name="cartoon" /> Atomi më elektronegativ priret ta tërheqë më fort çiftin e elektroneve, ndërsa atomi më pak elektronegativ (ose më elektropozitiv) e tërheq më dobët. Në raste ekstreme, mund të mendohet sikur elektroni është kaluar plotësisht nga atomi më elektropozitiv te ai më elektronegativ, ndonëse ky është një thjeshtim. Lidhja bashkon atëherë dy jone, një pozitiv (që e ka dhënë elektronin) dhe një negativ (që e ka marrë atë), dhe quhet lidhje jonike.<ref name="cartoon" /> Elektronegativiteti varet nga forca me të cilën bërthama mund të tërheqë një çift elektronesh, ndaj ndryshon në mënyrë të ngjashme me vetitë e tjera të trajtuara më sipër: elektronegativiteti priret të ulet nga lart poshtë dhe të rritet nga e majta në të djathtë. Metalet alkaline dhe metalet e tokave alkaline janë ndër elementet më elektropozitive, ndërsa kalkogjenet, halogjenet dhe gazrat fisnikë janë ndër më elektronegativet.<ref name="Greenwood25" /> Elektronegativiteti matet përgjithësisht sipas shkallës së Paulingut, në të cilën atomit reaktiv më elektronegativ ([[fluori]]t) i caktohet elektronegativiteti 4,0, ndërsa atomit më pak elektronegativ ([[ceziumi]]t) i caktohet vlera 0,79.<ref name="cartoon" /> Në të vërtetë, [[neoni]] është elementi më elektronegativ, por shkalla e Paulingut nuk mund ta masë elektronegativitetin e tij, sepse ai nuk formon lidhje kovalente me shumicën e elementeve.<ref>{{cite journal |doi=10.1021/ja00207a003 |title=Electronegativity is the average one-electron energy of the valence-shell electrons in ground-state free atoms|year=1989|author=Allen, Leland C.|journal=Journal of the American Chemical Society |volume=111|pages=9003–9014 |issue=25|bibcode=1989JAChS.111.9003A |language=en}}</ref> Elektronegativiteti i një elementi ndryshon në varësi të identitetit dhe numrit të atomeve me të cilat është lidhur, si edhe të numrit të elektroneve që ka humbur tashmë: një atom bëhet më elektronegativ kur ka humbur më shumë elektrone.<ref name="Greenwood25">Greenwood dhe Earnshaw, f. 25–6</ref> Kjo ndonjëherë sjell një ndryshim të madh: plumbi në gjendjen e oksidimit +2 ka elektronegativitet 1,87 në shkallën e Paulingut, ndërsa plumbi në gjendjen e oksidimit +4 ka elektronegativitet 2,33.<ref>{{cite book |last1=Dieter |first1=R. K. |last2=Watson |first2=R. T. |chapter=Transmetalation reactions producing organocopper compounds |pages=443–526 |editor-last1=Rappoport |editor-first1=Z. |editor-last2=Marek |editor-first2=I. |title=The Chemistry of Organocopper Compounds |volume=1 |year=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-77296-6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=263AXB0Q6tAC |access-date=6 April 2022 |archive-date=17 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017193845/https://books.google.com/books?id=263AXB0Q6tAC |url-status=live |language=en }}<!--specifically page 509--></ref> === Metaliciteti === [[Skeda:Diamond cubic animation.gif|thumb|right|Struktura kubike e diamantit, një strukturë gjigante kovalente e përvetësuar nga karboni (si diamanti), si edhe nga silici, germaniumi dhe kallaji (gri), të gjithë në grupin 14.<br />(Te kallaji gri, hendeku i brezit zhduket dhe ndodh metalizimi.<ref>{{cite journal |last1=Carrasco |first1=Rigo A. |last2=Zamarripa |first2=Cesy M. |first3=Stefan |last3=Zollner |first4=José |last4=Menéndez |first5=Stephanie A. |last5=Chastang |first6=Jinsong |last6=Duan |first7=Gordon J. |last7=Grzybowski |first8=Bruce B. |last8=Claflin |first9=Arnold M. |last9=Kiefer |date=2018 |title=The direct bandgap of gray α-tin investigated by infrared ellipsometry |journal=Applied Physics Letters |volume=113 |issue=23 |page=232104 |doi=10.1063/1.5053884 |bibcode=2018ApPhL.113w2104C |s2cid=125130534 |language=en}}</ref> Kallaji ka një alotrop tjetër, kallajin e bardhë, struktura e të cilit është edhe më metalike.)]] Një substancë e thjeshtë është një substancë e formuar nga atome të një elementi kimik. Substancat e thjeshta të atomeve më elektronegative priren t’i ndajnë elektronet me njëra-tjetrën (duke formuar lidhje kovalente). Ato formojnë ose molekula të vogla (si hidrogjeni ose oksigjeni), ose struktura gjigante që shtrihen pa kufi (si karboni ose silici). Gazrat fisnikë mbeten si atome të vetme, pasi tashmë kanë një shtresë të plotë elektronike.<ref name="cartoon" /> Substancat e përbëra nga molekula të veçuara ose atome të vetme mbahen së bashku nga forca tërheqëse më të dobëta ndërmolekulare, si [[forca e dispersionit të Londonit]]: ndërsa elektronet lëvizin brenda molekulave, ato krijojnë çrregullime të përkohshme të ngarkesës elektrike, të cilat shkaktojnë çrregullime të ngjashme te molekulat fqinje dhe krijojnë lëvizje të sinkronizuara të elektroneve në shumë molekula fqinje.<ref>{{cite web|url=https://www.chemguide.co.uk/atoms/bonding/vdw.html|title=Intermolecular bonding – van der Waals forces|access-date=17 November 2021|archive-date=22 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122154740/https://www.chemguide.co.uk/atoms/bonding/vdw.html|url-status=live|language=en}}</ref> [[Skeda:Graphite-and-diamond-with-scale.jpg|thumb|right|Grafiti dhe diamanti, dy alotrope të karbonit]] Atomet më elektropozitive priren në vend të kësaj t’i humbin elektronet, duke krijuar një «det» elektronësh që mbështjell kationet.<ref name="cartoon" /> Orbitalet e jashtme të një atomi mbivendosen për të ndarë elektronet me të gjithë fqinjët e tij, duke krijuar një strukturë gjigante orbitalesh molekulare që shtrihet mbi të gjithë atomet.<ref name="chemguidemetal">{{cite web |url=https://www.chemguide.co.uk/atoms/bonding/metallic.html |title=Metallic Bonding |last=Clark |first=Jim |date=2019 |website=Chemguide |access-date=30 March 2021 |archive-date=21 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421105423/https://www.chemguide.co.uk/atoms/bonding/metallic.html |url-status=live |language=en}}</ref> Ky «det» me ngarkesë negative tërheq të gjitha jonet dhe i mban së bashku në një [[Lidhja metalike|lidhje metalike]]. Elementet që formojnë lidhje të tilla shpesh quhen [[Metalet|metale]]; ato që nuk i formojnë quhen shpesh jometale.<ref name="cartoon" /> Disa elemente mund të formojnë disa substanca të thjeshta me struktura të ndryshme: ato quhen [[Alotropia|alotrope]]. Për shembull, [[diamanti]] dhe [[grafiti]] janë dy alotrope të karbonit.<ref name="Scerri14" />{{efn|Kufiri midis forcave të dispersionit dhe lidhjes metalike është gradual, si ai midis lidhjes jonike dhe kovalente. Vetitë karakteristike metalike nuk shfaqen në grupime të vogla të merkurit, por shfaqen në ato të mëdha.<ref>{{cite journal |last1=Pastor |first1=G. M. |last2=Stampfli |first2=P. |last3=Bennemann |first3=K. |date=1988 |title=On the transition from Van der Waals- to metallic bonding in Hg-clusters as a function of cluster size |url= |journal=Physica Scripta |volume=38 |issue=4 |pages=623–626 |doi=10.1088/0031-8949/38/4/022 |bibcode=1988PhyS...38..623P |s2cid=250842014 |language=en}}</ref>}} Metaliciteti i një elementi mund të parashikohet nga vetitë elektronike. Kur orbitalet atomike mbivendosen gjatë lidhjes metalike ose kovalente, ato krijojnë orbitale molekulare lidhëse dhe kundërlidhëse me kapacitet të barabartë, ku orbitalet kundërlidhëse kanë energji më të lartë. Karakteri neto lidhës shfaqet kur ka më shumë elektrone në orbitalet lidhëse sesa në ato kundërlidhëse. Kështu, lidhja metalike është e mundur kur numri i elektroneve të delokalizuara nga secili atom është më i vogël se dyfishi i numrit të orbitaleve që kontribuojnë në mbivendosje. Kjo vlen për elementet e grupeve 1 deri në 13; ato kanë gjithashtu shumë pak elektrone valence për të formuar struktura gjigante kovalente ku të gjithë atomet zënë pozicione të barasvlershme, ndaj pothuajse të gjitha bëhen metale. Përjashtime janë hidrogjeni dhe bori, të cilët kanë energji jonizimi tepër të lartë. Prandaj hidrogjeni formon molekulën kovalente H<sub>2</sub>, ndërsa bori formon një strukturë gjigante kovalente të bazuar në grupime ikozaedrike B<sub>12</sub>. Në një metal, energjitë e orbitaleve lidhëse dhe kundërlidhëse mbivendosen, duke krijuar një brez të vetëm nëpër të cilin elektronet mund të lëvizin lirshëm, gjë që mundëson përçimin elektrik.<ref name=Siekierski>Siekierski and Burgess, pp. 60–66</ref> [[Skeda:Solid state electronic band structure.svg|thumb|upright=1.6|Grafik i atomeve të karbonit që afrohen për të formuar një kristal diamanti, duke treguar krijimin e strukturës së brezave elektronikë dhe të hendekut të brezit. Grafiku në të djathtë tregon nivelet e energjisë si funksion i largësisë midis atomeve. Kur janë larg njëri-tjetrit (ana e djathtë e grafikut), të gjitha atomet kanë orbitale valence të veçuara ''p'' dhe ''s'' me energji të njëjta. Megjithatë, kur atomet afrohen (ana e majtë), orbitalet e tyre elektronike fillojnë të mbivendosen hapësinorisht. Orbitalet hibridizohen në ''N'' orbitale molekulare, secila me energji të ndryshme, ku ''N'' është numri i atomeve në kristal. Meqë ''N'' është shumë i madh, orbitalet fqinje kanë energji jashtëzakonisht të afërta, ndaj orbitalet mund të konsiderohen si një brez i vazhdueshëm energjie. Në madhësinë reale të qelizës kristalore të diamantit (e shënuar me ''a''), formohen dy breza, të quajtur brezi i valencës dhe brezi i përçimit, të ndarë nga një hendek brezi prej 5,5&nbsp;[[Elektronvolti|eV]]. (Këtu janë paraqitur vetëm elektronet 2s dhe 2p të valencës; orbitalet 1s nuk mbivendosen në mënyrë domethënëse, prandaj brezat e formuar prej tyre janë shumë më të ngushtë.)]] Në grupin 14, bëhen të mundshme si lidhja metalike, ashtu edhe ajo kovalente. Në një kristal diamanti, lidhjet kovalente midis atomeve të karbonit janë të forta, sepse ato kanë rreze atomike të vogël dhe, rrjedhimisht, bërthama ushtron tërheqje më të madhe mbi elektronet. Prandaj, orbitalet lidhëse që krijohen kanë energji shumë më të ulët se orbitalet kundërlidhëse dhe nuk mbivendosen, kështu që përçimi elektrik bëhet i pamundur: karboni është jometal. Megjithatë, lidhja kovalente dobësohet te atomet më të mëdha dhe hendeku i energjisë midis orbitaleve lidhëse dhe kundërlidhëse zvogëlohet. Prandaj, silici dhe germaniumi kanë [[Hendeku i brezit|hendekë më të vegjël brezi]] dhe janë [[Gjysmëpërçuesi|gjysmëpërçues]] në kushte normale: elektronet mund ta kapërcejnë hendekun kur ngacmohen termikisht. (Bori është gjithashtu gjysmëpërçues në kushte normale.) Hendeku i brezit zhduket te kallaji, kështu që kallaji dhe plumbi bëhen metale. <ref name=Siekierski /> Me rritjen e temperaturës, të gjitha jometalet zhvillojnë veti gjysmëpërçuese, në shkallë të ndryshme në varësi të madhësisë së hapësirës së brezit. Prandaj, metalet dhe jometalet mund të dallohen nga varësia e përçueshmërisë së tyre elektrike prej temperaturës: përçueshmëria e një metali ulet me rritjen e temperaturës (sepse lëvizja termike ua vështirëson elektroneve rrjedhjen e lirë), ndërsa ajo e një jometali rritet (pasi më shumë elektrone mund të ngacmohen për të kapërcyer hapësirën).<ref name=steudel /> Elementet e grupeve 15 deri në 17 kanë shumë elektrone për të formuar molekula gjigante kovalente që shtrihen në të tri përmasat. Te elementet më të lehta, lidhjet në molekulat e vogla dyiatomike janë aq të forta sa që një fazë e kondensuar nuk favorizohet: kështu, azoti (N<sub>2</sub>), oksigjeni (O<sub>2</sub>), fosfori i bardhë dhe arseniku i verdhë (P<sub>4</sub> dhe As<sub>4</sub>), squfuri dhe seleni i kuq (S<sub>8</sub> dhe Se<sub>8</sub>), si dhe halogjenet e qëndrueshme (F<sub>2</sub>, Cl<sub>2</sub>, Br<sub>2</sub> dhe I<sub>2</sub>) formojnë lehtësisht molekula kovalente me pak atome. Elementet më të rënda priren të formojnë zinxhirë të gjatë (p.sh. fosfori i kuq, seleni gri, teluri) ose struktura shtresore (p.sh. karboni si [[Grafiti|grafit]], fosfori i zi, arseniku gri, antimoni, bismuti), që shtrihen vetëm në një ose dy përmasa, e jo në të tria. Të dy llojet e strukturave gjenden si alotrope të fosforit, arsenikut dhe selenit, ndonëse alotropet me zinxhirë të gjatë janë më të qëndrueshme në të tria rastet. Meqë këto struktura nuk i përdorin të gjitha orbitalet e tyre për lidhje, ato përfundojnë me breza lidhës, job lidhës dhe ant lidhës, sipas rendit të rritjes së energjisë. Ashtu si te grupi 14, hapësirat e brezit zvogëlohen te elementet më të rënda dhe bëhet i mundur lëvizja e lirë e elektroneve ndërmjet zinxhirëve ose shtresave. Kështu, për shembull, fosfori i zi, arseniku i zi, seleni gri, teluri dhe jodi janë gjysmëpërçues; arseniku gri, antimoni dhe bismuti janë [[Metaloidi|gjysmëmetale]] (shfaqin përçueshmëri pothuajse metalike, me një mbivendosje shumë të vogël të brezave); kurse poloniumi dhe, me gjasë, astati janë metale të mirëfillta.<ref name=Siekierski /> Së fundi, elementet natyrore të grupit 18 mbeten të gjitha si atome të veçuara.<ref name=Siekierski />{{Efn|E gjithë kjo përshkruan gjendjen në trysni standarde. Në trysni mjaftueshëm të lartë, hapësirat e brezit të çdo trupi të ngurtë zvogëlohen në zero dhe ndodh metalizimi. Kështu, për shembull, në rreth 170&nbsp;[[Bari (njësi)|kbar]] jodi bëhet metal,<ref name=Siekierski /> ndërsa {{ill|Hidrogjeni metalik|en|Metallic hydrogen}} duhet të formohet në trysni prej rreth katër milionë atmosferash.<ref>{{Cite journal |last1=McMinis |first1=J. |last2=Clay |first2=R.C. |last3=Lee |first3=D. |last4=Morales |first4=M.A. |year=2015 |title=Molecular to Atomic Phase Transition in Hydrogen under High Pressure |journal=Physical Review Letters |volume=114 |issue=10 |article-number=105305 |doi=10.1103/PhysRevLett.114.105305 |pmid=25815944 |bibcode=2015PhRvL.114j5305M|doi-access=free |language=en}}</ref> Shihni {{ill|Trysnia e metalizimit|en|Metallization pressure}} për vlerat e të gjitha jometaleve.}} Vija ndarëse ndërmjet metaleve dhe jometaleve është afërsisht diagonale, nga lart majtas drejt poshtë djathtas, ndërsa seria kalimtare shfaqet në të majtë të kësaj diagonaleje (pasi ka shumë orbitale të disponueshme për mbivendosje). Kjo pritet, sepse karakteri metalik priret të lidhet me elektropozitivitetin dhe prirjen për të humbur elektrone, të cilat rriten nga e djathta në të majtë dhe nga lart poshtë. Prandaj, metalet janë shumë më të shumta se jometalet. Elementet pranë vijës kufitare janë të vështira për t'u klasifikuar: priren të kenë veti të ndërmjetme ndërmjet metaleve dhe jometaleve dhe mund të shfaqin disa veti karakteristike të të dyja grupeve. Shpesh quhen gjysmëmetale ose [[Metaloidi|metaloide]].<ref name="cartoon" /> Termi «gjysmëmetal», i përdorur në këtë kuptim, nuk duhet ngatërruar me kuptimin e tij të mirëfilltë fizik, që lidhet me strukturën e brezave: bismuti është fizikisht gjysmëmetal, por nga kimistët përgjithësisht konsiderohet metal.<ref name="hawkes">{{Cite journal |last1=Hawkes |first1=Stephen J. |date=2001 |title=Semimetallicity? |journal=Journal of Chemical Education |volume=78 |issue=12 |page=1686 |doi=10.1021/ed078p1686|bibcode=2001JChEd..78.1686H |language=en}}</ref> Tabela e mëposhtme paraqet alotropet më të qëndrueshme në kushte standarde. Elementet me ngjyrë të verdhë formojnë substanca të thjeshta, të karakterizuara mirë nga lidhja metalike. Elementet me ngjyrë blu të çelët formojnë struktura kovalente gjigante rrjetore, ndërsa ato me ngjyrë blu të errët formojnë molekula të vogla të lidhura kovalentisht, të cilat mbahen së bashku nga forca më të dobëta të [[Forca e Van der Waals|Van der Waalsit]]. Gazrat fisnikë janë me ngjyrë vjollcë: molekulat e tyre përbëhen nga atome të vetme dhe nuk ndodh lidhje kovalente. Qelizat e ngjyrosura gri u përkasin elementeve që nuk janë përgatitur në sasi të mjaftueshme për t'u karakterizuar në këtë mënyrë alotropet e tyre më të qëndrueshme. Shqyrtimet teorike dhe dëshmitë eksperimentale aktuale sugjerojnë se të gjitha këto elemente do të metalizoheshin po të mund të formonin faza të kondensuara,<ref name=Siekierski /> përveç ndoshta oganesonit.<ref name="semiconductor">{{Cite journal |last1=Mewes |first1=Jan-Michael |last2=Smits |first2=Odile Rosette |first3=Paul |last3=Jerabek |first4=Peter |last4=Schwerdtfeger |date=25 July 2019 |title=Oganesson is a Semiconductor: On the Relativistic Band-Gap Narrowing in the Heaviest Noble-Gas Solids |journal=Angewandte Chemie |volume=58 |issue=40 |pages=14260–14264|doi=10.1002/anie.201908327|pmid=31343819|pmc=6790653 |language=en}}</ref>{{Efn|Përshkrime të strukturave që formojnë elementet gjenden në të gjithë veprën e Greenwood dhe Earnshaw. Ka dy raste kufitare. Forma më e qëndrueshme e arsenikut e përcjell elektricitetin si një metal, por lidhja është dukshëm më e përqendruar te fqinjët më të afërt sesa në strukturat e ngjashme të antimonit dhe bismutit,<ref>{{Cite book |last=Smith |first=J. D. |date=1973 |title=The Chemistry of Arsenic, Antimony and Bismuth |publisher=Pergamon Press |page=556 |isbn= |language=en}}</ref> dhe, ndryshe nga metalet e zakonshme, ai nuk ka një interval të gjatë në gjendje të lëngët, por sublimon. Prandaj, struktura e tij trajtohet më mirë si kovalente rrjetore.<ref>{{Cite book |last1=Rayner-Canham |first1=Geoff |last2=Overton |first2=Tina |date=2008 |title=Descriptive Inorganic Chemistry |edition=5th |url= |location=New York |publisher=W. H. Freeman and Company |page=194 |isbn=978-1-4292-2434-5 |language=en}}</ref> Karboni në formën e [[grafiti]]t shfaq përçueshmëri metalike paralelisht me shtresat e tij, por është gjysmëpërçues pingul me to. Disa përllogaritje parashikojnë se koperniku dhe fleroviumi nuk janë metale,<ref name=CRNL /><ref name=Florez /> por eksperimentet më të fundit me këto elemente sugjerojnë se ato janë metale.<ref name=superheavy /><ref name=Ingo /><ref name=Yakushev /> Llogaritet se astati metalizohet në kushte standarde,<ref name="Hermann">{{Cite journal |doi=10.1103/PhysRevLett.111.116404|title=Condensed Astatine: Monatomic and Metallic|year=2013|last1=Hermann|first1=A.|last2=Hoffmann|first2=R.|last3=Ashcroft|first3=N. W.|journal=Physical Review Letters|volume=111|issue=11|pages=116404-1–116404-5|bibcode=2013PhRvL.111k6404H|pmid=24074111|language=en}}</ref> ndaj ka të ngjarë që edhe tennessina të bëjë po ashtu.<ref>{{Cite news |last=Ball |first=Philip ||date=13 September 2013 |title=Metallic properties predicted for astatine |url=https://www.chemistryworld.com/news/metallic-properties-predicted-for-astatine/6582.article |work=Chemistry World |location= |access-date=7 April 2023 |language=en}}</ref>}} <gallery mode="packed"> Skeda:Iron electrolytic and 1cm3 cube.jpg|Hekur, një metal Sulfur - El Desierto mine, San Pablo de Napa, Daniel Campos Province, Potosí, Bolivia.jpg|Squfur, një jometal Arsen 1a.jpg|Arsen, një element që shpesh quhet gjysmëmetal ose metaloid </gallery> Në përgjithësi, metalet janë me shkëlqim dhe të dendura.<ref name="cartoon" /> Zakonisht kanë pika të larta shkrirjeje dhe vlimi për shkak të forcës së lidhjes metalike dhe shpesh janë të farkëtueshme e duktile (mund të tërhiqen dhe të marrin forma të ndryshme), sepse atomet mund të lëvizin në raport me njëri-tjetrin pa e këputur lidhjen metalike.<ref name="chemguidem">{{cite web |url=https://www.chemguide.co.uk/atoms/structures/metals.html |title=Metallic Structures |last=Clark |first=Jim |date=2012 |website=Chemguide |access-date=2021-03-30 |archive-date=2021-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424070514/https://www.chemguide.co.uk/atoms/structures/metals.html |url-status=live |language=en}}</ref> Ato e përçojnë elektricitetin, sepse elektronet e tyre mund të lëvizin lirshëm në të tria përmasat. Po kështu, ato e përçojnë nxehtësinë, e cila përcillet nga elektronet si energji kinetike shtesë: elektronet lëvizin më shpejt. Këto veti ruhen edhe në gjendjen e lëngët, sepse, megjithëse struktura kristalore shkatërrohet gjatë shkrirjes, atomet ende preken me njëri-tjetrin dhe lidhja metalike vazhdon, ndonëse dobësohet.<ref name="chemguidem" /> Metalet priren të reagojnë me jometalet.<ref name="cartoon" /> Ka disa përjashtime nga këto përgjithësime: për shembull, beriliumi, kromi,<ref name=raynercanham /> mangani,<ref name="Holl">{{cite book|publisher=Walter de Gruyter|date=1985|edition=91–100 |pages=1110–1117|isbn=978-3-11-007511-3|title=Lehrbuch der Anorganischen Chemie|first=Arnold F.|last=Holleman|author2=Wiberg, Egon|author3=Wiberg, Nils|language=de|chapter=Mangan}}</ref> antimoni,<ref name="wiberg_holleman">{{cite book|title=Inorganic chemistry|author=Wiberg, Egon|author2=Wiberg, Nils|author3=Holleman, Arnold Frederick|name-list-style=amp|publisher=Academic Press|date=2001|isbn=978-0-12-352651-9|page=758|language=en}}</ref> bismuti<ref name="CRC">{{cite book| first = C. R.| last = Hammond| pages = [https://archive.org/details/crchandbookofche81lide/page/4 4–1<!-- not a range -->]| title = The Elements, in Handbook of Chemistry and Physics| edition = 81st| location = Boca Raton (FL, US)| publisher = CRC press| isbn = 978-0-8493-0485-9| date = 2004| url-access = registration| url = https://archive.org/details/crchandbookofche81lide/page/4|language=en}}</ref> dhe uraniumi janë të brishtë (lista nuk është shteruese);<ref name=raynercanham /> kromi është jashtëzakonisht i fortë;<ref name=r1>{{cite book|editor=G.V. Samsonov|chapter=Mechanical Properties of the Elements|doi=10.1007/978-1-4684-6066-7_7|isbn=978-1-4684-6066-7|url=https://ihtik.lib.ru/2011.08_ihtik_nauka-tehnika/2011.08_ihtik_nauka-tehnika_3560.rar|publisher=IFI-Plenum|place=New York, USA|year=1968|pages=387–446|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402123344/https://ihtik.lib.ru/2011.08_ihtik_nauka-tehnika/2011.08_ihtik_nauka-tehnika_3560.rar|archive-date=2015-04-02 |title=Handbook of the Physicochemical Properties of the Elements |language=en}}</ref> galiumi, rubidiumi, ceziumi dhe mërkuri janë të lëngët në temperaturën e dhomës ose afër saj;{{efn|Shih {{ill|Pikat e shkrirjes së elementeve|en|Melting points of the elements (data page)|lt=pikat e shkrirjes së elementeve}}. E njëjta gjë ka gjasa të vlejë për franciumin, por për shkak të paqëndrueshmërisë së tij ekstreme, kjo nuk është konfirmuar kurrë eksperimentalisht. Coperniciumi dhe fleroviumi pritet të jenë të lëngët,<ref name="CRNL">{{cite journal |last1=Mewes |first1=J.-M. |last2=Smits |first2=O. R. |last3=Kresse |first3=G. |last4=Schwerdtfeger |first4=P. |title=Copernicium is a Relativistic Noble Liquid |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=2019 |volume=58|issue=50|pages=17964–17968|doi=10.1002/anie.201906966 |pmid=31596013 |pmc=6916354 |bibcode=2019ACIE...5817964M |url=|language=en}}</ref><ref name=Florez>{{cite journal |last1=Florez |first1=Edison |last2=Smits |first2=Odile R. |last3=Mewes |first3=Jan-Michael |last4=Jerabek |first4=Paul |last5=Schwerdtfeger |first5=Peter |date=2022 |title=From the gas phase to the solid state: The chemical bonding in the superheavy element flerovium |journal=The Journal of Chemical Physics |volume=157 |issue=6 |page=064304 |doi=10.1063/5.0097642|pmid=35963734 |bibcode=2022JChPh.157f4304F |s2cid=250539378 |language=en}}</ref> njësoj si merkuri, dhe provat eksperimentale sugjerojnë se janë metale.<ref name="superheavy">{{Cite web |last1=Gäggeler |first1=H. W. |year=2007 |title=Gas Phase Chemistry of Superheavy Elements |url=https://lch.web.psi.ch/files/lectures/TexasA&M/TexasA&M.pdf |pages=26–28 |publisher=Paul Scherrer Institute |archive-url=https://web.archive.org/web/20120220090755/https://lch.web.psi.ch/files/lectures/TexasA%26M/TexasA%26M.pdf |archive-date=2012-02-20 |language=en }}</ref><ref name=Ingo>{{cite news |last=Ingo |first=Peter |date=2022-09-15 |title=Study shows flerovium is the most volatile metal in the periodic table |url=https://phys.org/news/2022-09-flerovium-volatile-metal-periodic-table.html |work=phys.org<!--but provided by GSI Helmholtz--> |location= |access-date=2022-11-22|language=en}}</ref><ref name=Yakushev>{{cite journal |last1=Yakushev |first1=A. |last2=Lens |first2=L. |first3=Ch. E. |last3=Düllmann |first4=J. |last4=Khuyagbaatar |first5=E. |last5=Jäger |first6=J. |last6=Krier |first7=J. |last7=Runke |first8=H. M. |last8=Albers |first9=M. |first9=A. |last9=Asai |first10=M. |last10=Block |first11=J. |last11=Despotopulos |first12=A. |last12=Di Nitto |first13=K. |last13=Eberhardt |first14=U. |last14=Forsberg |first15=P. |last15=Golubev |first16=M. |last16=Götz |first17=S. |last17=Götz |first18=H. |last18=Haba |first19=L. |last19=Harkness-Brennan |first20=R.-D. |last20=Herzberg |first21=F. P. |last21=Heßberger |first22=D. |last22=Hinde |first23=A. |last23=Hübner |first24=D. |last24=Judson |first25=B. |last25=Kindler |first26=Y. |last26=Komori |first27=J. V. |last27=Kratz |first28=N. |last28=Kurz |first29=M. |last29=Laatiaoui |first30=S. |last30=Lahiri |first31=B. |last31=Lommel |first32=B. |last32=Maiti |first33=A. K. |last33=Mistry |first34=Ch. |last34=Mokry |first35=K. J. |last35=Moody |first36=Y. |first36=Nagame |first37=J. P. |last37=Omtvedt |first38=P. |last38=Papadakis |first39=V. |last39=Pershina |first40=D. |last40=Rudolph |first41=L. G. |last41=Samiento |first42=T. |last42=Sato |first43=M. |last43=Schädel |first44=P. |last44=Scharrer |first45=D. A. |last45=Shaughnessy |first46=J. |last46=Steiner |first47=P. |last47=Thörle-Pospiech |first48=A. |last48=Toyoshima |first49=N. |last49=Trautmann |first50=K. |last50=Tsukada |first51=J. |last51=Uusitalo |first52=K.-O. |last52=Voss |first53=A. |last53=Ward |first54=A. |last54=Wegrzecki |first55=N. |last55=Wiehl |first56=E. |last56=Williams |first57=V. |last57=Yakusheva |display-authors=3 |date=2022-08-25 |title=On the adsorption and reactivity of element 114, flerovium |journal=Frontiers in Chemistry |volume=10 |article-number=976635 |doi=10.3389/fchem.2022.976635 |pmid=36092655 |pmc=9453156 |bibcode=2022FrCh...10.6635Y |doi-access=free |language=en}}</ref>}} dhe [[metalet fisnike]], si ari, janë kimikisht shumë inerte.<ref>{{Cite journal |doi=10.1038/376238a0 |title=Why gold is the noblest of all the metals |date=1995 |last1=Hammer |first1=B. |last2=Norskov |first2=J. K. |journal=Nature |volume=376 |issue=6537 |pages=238–240 |bibcode=1995Natur.376..238H |s2cid=4334587 |language=en }}</ref><ref>{{Cite journal |doi=10.1103/PhysRevB.6.4370 |title=Optical Constants of the Noble Metals |date=1972 |last1=Johnson |first1=P. B. |last2=Christy |first2=R. W. |journal=Physical Review B |volume=6 |issue=12 |pages=4370–4379 |bibcode=1972PhRvB...6.4370J |language=en }}</ref> Jometalet shfaqin veti të ndryshme. Ato që formojnë kristale gjigante kovalente kanë pika të larta shkrirjeje dhe vlimi, pasi nevojitet shumë energji për të kapërcyer lidhjet e forta kovalente. Molekulat e veçuara të jometaleve mbahen së bashku kryesisht nga forcat e dispersionit, të cilat kapërcehen më lehtë; prandaj, ato priren të kenë pika më të ulëta shkrirjeje dhe vlimi,<ref>{{Cite web |url=https://www.chemguide.co.uk/inorganic/period3/elementsphys.html |title=Atomic and Physical Properties of the Period 3 Elements |last=Clark |first=Jim |date=2018 |website=Chemguide |access-date=2021-03-30 |archive-date=2021-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422142013/https://www.chemguide.co.uk/inorganic/period3/elementsphys.html |url-status=live |language=en }}</ref> dhe shumë prej tyre janë të lëngëta ose të gazta në temperaturën e dhomës.<ref name="cartoon" /> Jometalet shpesh kanë pamje të matë. Ato priren të reagojnë me metalet, me përjashtim të gazeve fisnike, të cilat janë inerte ndaj shumicës së substancave.<ref name="cartoon" /> Në gjendje të ngurtë janë të brishta, sepse atomet e tyre mbahen fort në vend. Kanë dendësi më të ulët dhe e përçojnë dobët elektricitetin,<ref name="cartoon" /> sepse nuk kanë elektrone të lëvizshme.<ref name="group4">{{Cite web |url=https://www.chemguide.co.uk/inorganic/group4/properties.html |title=The Trend From Non-Metal to Metal In the Group 4 Elements |last=Clark |first=Jim |date=2015 |website=Chemguide |access-date=2021-03-30 |archive-date=2021-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210427234147/https://www.chemguide.co.uk/inorganic/group4/properties.html |url-status=live |language=en }}</ref> Pranë kufirit, hendekët energjetikë janë të vegjël, ndaj shumë elemente në atë rajon janë gjysmëpërçues, si silici, germaniumi<ref name="group4" /> dhe teluri.<ref name=Siekierski /> Seleni ka një alotrop gri gjysmëpërçues dhe një alotrop të kuq izolues; arseniku ka një alotrop gri metalik, një alotrop të zi gjysmëpërçues dhe një alotrop të verdhë izolues (megjithëse ky i fundit është i paqëndrueshëm në kushte mjedisore).<ref name=steudel /> Përsëri, ka përjashtime; për shembull, diamanti ka përçueshmërinë termike më të lartë ndër të gjitha materialet e njohura, më të lartë se ajo e çdo metali.<ref name=PNU>{{Cite journal |doi=10.1103/PhysRevLett.70.3764 |title=Thermal conductivity of isotopically modified single crystal diamond |year=1993 |last1=Wei |first1=Lanhua |last2=Kuo |first2=P. K. |last3=Thomas |first3=R. L. |last4=Anthony |first4=T. R. |last5=Banholzer |first5=W. F. |journal=Physical Review Letters |volume=70 |issue=24 |pages=3764–3767 |pmid=10053956 |bibcode=1993PhRvL..70.3764W |language=en }}</ref> Zakonisht përcaktohet një klasë metaloidesh që shtrihet përgjatë kufirit midis metaleve dhe jometaleve, pasi elementet e këtij rajoni kanë veti fizike dhe kimike të ndërmjetme.<ref name="cartoon" /> Megjithatë, në literaturë nuk ka konsensus se cilat elemente duhet të klasifikohen saktësisht kështu. Kur përdoret kjo kategori, silici, germaniumi, arseniku dhe teluri përfshihen pothuajse gjithmonë, ndërsa bori dhe antimoni zakonisht përfshihen; por shumica e burimeve përfshijnë edhe elemente të tjera, pa u pajtuar se cilat duhet të shtohen, dhe disa burime të tjera heqin elemente nga kjo listë.{{Efn|Shih, për shembull, listat e metaloideve. Një tabelë periodike e përdorur nga Shoqata Kimike Amerikane e përfshin poloniumin si metaloid,<ref name="ACS" /> por një e përdorur nga [[Royal Society of Chemistry]] nuk e bën këtë,<ref>{{Cite web |url=https://www.rsc.org/periodic-table |title=Periodic Table |date=2021 |website=www.rsc.org |publisher=Royal Society of Chemistry |access-date=2021-03-27 |archive-date=2021-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210321033913/https://www.rsc.org/periodic-table |url-status=live |language=en }}</ref> ndërsa ajo që përfshihet në ''[[Encyclopædia Britannica]]'' nuk përmend fare metaloidet ose gjysmëmetalet.<ref name="EB" /> Klasifikimi mund të ndryshojë edhe brenda një vepre të vetme. Për shembull, vepra ''Chemistry of the Non-Metallic Elements'' (1966) e Sherwin dhe Weston ka në faqen 7 një tabelë periodike që e klasifikon antimonin si jometal, por në faqen 115 e quan metal.<ref>{{Cite book |last1=Sherwin |first1=E. |last2=Weston |first2=G. J. |editor=Spice, J. E. |date=1966 |title=Chemistry of the Non-Metallic Elements |publisher=Pergamon Press |isbn=978-1-4831-3905-0 |language=en }}</ref>|name=metalloids}} Për shembull, ndryshe nga të gjitha elementet e tjera që përgjithësisht konsiderohen metaloide ose jometale, forma e vetme e qëndrueshme e antimonit ka përçueshmëri metalike. Për më tepër, në sjelljen e tij fizike dhe kimike, elementi i ngjan bismutit dhe, në përgjithësi, metaleve të tjera të bllokut p. Mbi këtë bazë, disa autorë kanë argumentuar se është më e përshtatshme të klasifikohet si metal sesa si metaloid.<ref name=raynercanham /><ref name="hawkes" /><ref name=steudel>{{Cite book |last1=Steudel |first1=Ralf |first2=David |last2=Scheschkewitz |date=2020 |title=Chemistry of the Non-Metals |url= |location= |publisher=Walter de Gruyter |pages=154–155, 425, 436 |isbn=978-3-11-057805-8 |quote=In Group 15 of the Periodic Table, as in both neighboring groups, the metallic character increases when going down. More specifically, there is a transition from a purely non-metallic element (N) via elements with nonmetallic and metallic modifications to purely metallic elements (Sb, Bi). This chapter addresses the two elements besides nitrogen, which are clearly nonmetallic under standard conditions: phosphorus and arsenic. The chemistry of arsenic, however, is only briefly described as many of the arsenic compounds resemble the corresponding phosphorus species. |language=en }}</ref> Nga ana tjetër, seleni ka disa veti gjysmëpërçuese në formën e tij më të qëndrueshme (megjithëse ka edhe alotrope izoluese), dhe është argumentuar se duhet konsideruar metaloid<ref name="hawkes" /> – megjithëse e njëjta gjë vlen edhe për fosforin,<ref name=steudel /> i cili përfshihet shumë më rrallë ndër metaloidet.{{Efn|name=metalloids}} === Shfaqje të tjera të periodicitetit === Në të gjithë tabelën periodike ka edhe marrëdhënie të tjera midis elementeve që nuk bëjnë pjesë në të njëjtin grup, siç janë {{ill|Marrëdhënia diagonale|en|diagonal relationship|lt=marrëdhëniet diagonale}} midis elementeve ngjitur diagonalisht (p.sh. litiumit dhe magnezit).<ref name="PTSS2">Scerri, f. 407–420</ref> Ngjashmëri mund të gjenden edhe midis grupeve kryesore dhe grupeve të metaleve kalimtare, ose midis aktinideve të hershme dhe metaleve kalimtare të hershme, kur elementet kanë të njëjtin numër elektronesh valencore. Kështu, uraniumi ngjan deri diku me kromin dhe volframin e grupit 6,<ref name="PTSS2" /> pasi të tre kanë nga gjashtë elektrone valencore.<ref name="Jensen" /> Marrëdhëniet midis elementeve me të njëjtin numër elektronesh valencore, por me lloje të ndryshme orbitalesh valencore, quhen marrëdhënie dytësore ose izodonore: ato zakonisht kanë të njëjtat gjendje maksimale të oksidimit, por jo të njëjtat gjendje minimale të oksidimit. Për shembull, klori dhe mangani kanë të dy gjendje maksimale oksidimi +7 (p.sh. [[Heptoksidi i diklorit|Cl<sub>2</sub>O<sub>7</sub>]] dhe [[Heptoksidi i manganit|Mn<sub>2</sub>O<sub>7</sub>]]), por gjendjet e tyre përkatëse minimale të oksidimit janë −1 (p.sh. [[Acidi klorhidrik|HCl]]) dhe −3 (K<sub>3</sub>[Mn(CO)<sub>4</sub>]). Elementet me të njëjtin numër vendesh valencore të lira, por me numër të ndryshëm elektronesh valencore, lidhen nga një marrëdhënie terciare ose izoakseptore: ato zakonisht kanë gjendje të ngjashme minimale, por jo maksimale, të oksidimit. Për shembull, hidrogjeni dhe klori kanë të dy gjendje minimale oksidimi −1 (te {{ill|Hidridi|en|hydride|lt=hidridet}} dhe {{ill|Kloruri|en|chloride|lt=kloruret}}), por gjendja maksimale e oksidimit të hidrogjenit është +1 (p.sh. [[Uji|H<sub>2</sub>O]]), ndërsa ajo e klorit është +7.<ref name=jensenlaw /> Shumë veti të tjera fizike të elementeve ndryshojnë periodikisht në përputhje me ligjin periodik, si [[Pika e shkrirjes|pikat e shkrirjes]], [[Pika e vlimit|pikat e vlimit]], nxehtësitë e shkrirjes, nxehtësitë e avullimit, energjia e atomizimit e të tjera. Ndryshime të ngjashme periodike shfaqen edhe te përbërjet e elementeve; ato mund të vërehen duke krahasuar hidridet, oksidet, sulfuret, halogjenuret e të tjera.<ref name="Greenwood25" /> Vetitë kimike janë më të vështira për t’u përshkruar në mënyrë sasiore, por edhe ato shfaqin periodicitetet e tyre. Shembuj përfshijnë ndryshimin e vetive [[Acidi|acide]] dhe [[Bazat|bazike]] të elementeve dhe të përbërjeve të tyre, qëndrueshmërinë e përbërjeve dhe metodat e izolimit të elementeve.<ref name="Greenwood27" /> Periodiciteti është përdorur gjerësisht dhe vazhdon të përdoret për të parashikuar vetitë e elementeve dhe përbërjeve të reja e të panjohura, si dhe është thelbësor për kiminë moderne.<ref name="Greenwood29bis">Greenwood dhe Earnshaw, f. 29–31</ref> == Klasifikimi i elementeve == [[Skeda:Simple Periodic Table Chart-en.svg|upright=1.5|thumb|right|Një tabelë periodike me ngjyra që dallojnë disa grupe elementesh me veti të ngjashme, të përdorura zakonisht. Kategoritë dhe kufijtë e tyre ndryshojnë disi nga një burim te tjetri.<ref name="ACS">{{cite web |url=https://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/periodictable.html |title=Periodic Table of Chemical Elements |date=2021 |website=www.acs.org |publisher=American Chemical Society |access-date=2021-03-27 |archive-date=2021-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203123434/https://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/periodictable.html |url-status=live |language=en }}</ref> Lutetiumi dhe lawrenciumi në grupin 3 janë gjithashtu metale kalimtare.<ref name=jensenlaw />{{col-begin}}{{col-break}}{{Legend inline|ff9d9d}} Metalet alkaline<br />{{Legend inline|ffdead}} Metalet e tokave alkaline<br />{{Legend inline|ffbfff}} Lantanidet<br />{{Legend inline|ff99cc}} Aktinidet<br />{{Legend inline|ffc0c0}} Metalet kalimtare{{col-break}}{{Legend inline|cccccc}} Metalet e tjera<br />{{Legend inline|cccc99}} Metaloidet<br />{{Legend inline|a0ffa0}} Jometalet e tjera<br />{{Legend inline|ffff99}} Halogjenet<br />{{Legend inline|c0ffff}} Gazet fisnike{{col-end}}]] Në literaturë janë përdorur shumë terma për të përshkruar grupe elementesh që sillen në mënyrë të ngjashme. IUPAC njeh emrat e grupeve ''metal alkalin'', ''metal i tokave alkaline'', ''triel'', ''tetrel'', ''pniktogjen'', ''kalkogjen'', ''halogjen'' dhe ''gaz fisnik''; grupet e tjera mund të përcaktohen me numrin e tyre ose me elementin e parë të grupit (p.sh., grupi 6 është grupi i kromit).<ref name="IUPAC" /><ref>{{cite journal |last1=Fernelius |first1=W. C. |last2=Loening |first2=Kurt |last3=Adams |first3=Roy M. |date=1971 |title=Names of groups and elements |url= |journal=Journal of Chemical Education |volume=48 |issue=11 |pages=730–731 |doi=10.1021/ed048p730 |bibcode=1971JChEd..48..730F |language=en }}</ref> Disa i ndajnë elementet e bllokut p nga grupet 13 deri në 16 sipas karakterit metalik,<ref name="EB" /><ref name="ACS" /> megjithëse IUPAC nuk ka dhënë përkufizim dhe nuk ka konsensus të saktë se cilët elemente duhen konsideruar metale, jometale ose gjysmëmetale (të quajtura ndonjëherë metaloide).<ref name="EB" /><ref name="ACS" /><ref name="IUPAC" /> Nuk ka as konsensus se si duhen quajtur metalet që vijnë pas metaleve kalimtare; ndër emërtimet e përdorura janë ''metalet pas-kalimtare'' dhe ''metalet e varfra''. Disa monografi të avancuara i përjashtojnë elementet e grupit 12 nga metalet kalimtare për shkak të vetive të tyre kimike ndonjëherë mjaft të ndryshme, por kjo nuk është praktikë universale<ref>{{cite journal|last1=Jensen |first1=William B. |year=2003 |title=The Place of Zinc, Cadmium, and Mercury in the Periodic Table |journal=Journal of Chemical Education |volume=80 |issue=8 |pages=952–961 |doi=10.1021/ed080p952 |bibcode=2003JChEd..80..952J |url=https://www.che.uc.edu/jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/091.%20Zn-Cd-Hg.pdf |access-date=2012-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100611152417/https://www.che.uc.edu/jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/091.%20Zn-Cd-Hg.pdf |archive-date=2010-06-11 |language=en }}</ref>, dhe IUPAC nuk e përmend aktualisht si të lejueshëm në ''Principles of Chemical Nomenclature'' të saj.<ref>{{cite book |editor-last=Leigh |editor-first=G. J. |date=2011 |title=Principles of Chemical Nomenclature |url=https://iupac.org/wp-content/uploads/2021/12/Principles_Leigh2011-compressed.pdf |location= |publisher=The Royal Society of Chemistry |page=9 |isbn=978-1-84973-007-5 |language=en}}</ref> Lantanidet konsiderohen elementet La–Lu, të cilat janë shumë të ngjashme me njëri-tjetrin: historikisht përfshinin vetëm Ce–Lu, por lantani u përfshi me përdorimin e zakonshëm.<ref name=IUPAC /> Elementet e rralla të tokës (ose metalet e rralla të tokës) përfshijnë edhe skandiumin dhe itriumin krahas lantanideve.<ref name="IUPAC" /> Aktinidet konsiderohen elementet Ac–Lr (historikisht Th–Lr),<ref name="IUPAC" /> megjithëse ndryshimi i vetive brenda këtij grupi është shumë më i madh se ai ndërmjet lantanideve.<ref name="Jorgensen" /> IUPAC-u rekomandon emrat ''lanthanoide'' dhe ''actinoide'' për të shmangur paqartësinë, pasi prapashtesa -id zakonisht tregon një jon negativ; megjithatë, ''lantanidet'' dhe ''aktinidet'' mbeten të përdorura gjerësisht.<ref name="IUPAC" /> Me njohjen gjithnjë e më të madhe të lutetiumit dhe lawrenciumit si elemente të bllokut d, disa autorë nisën t’i përkufizojnë lantanidet si La–Yb dhe aktinidet si Ac–No, në përputhje me bllokun f.<ref name=KW /><ref name=Jensen1982 /><ref>{{cite web |url=https://www.webelements.com/ |title=WebElements |last=Winter |first=Mark |date=1993–2022 |website= |publisher=The University of Sheffield and WebElements Ltd, UK |access-date=2022-12-05 |language=en |quote=}}</ref><ref>{{cite book |last=Cowan |first=Robert D. |date=1981 |title=The Theory of Atomic Structure and Spectra |url= |location= |publisher=University of California Press |page=598 |isbn=978-0-520-90615-0 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Villar |first1=G. E. |date=1966 |title=A suggested modification to the periodic chart |url= |journal=Journal of Inorganic and Nuclear Chemistry |volume=28 |issue=1 |pages=25–29 |doi=10.1016/0022-1902(66)80224-5 |language=en }}</ref><ref name=sacotton>{{cite journal |last1=Cotton |first1=S. A. |date=1996 |title=After the actinides, then what? |url= |journal=Chemical Society Reviews |volume=25 |issue=3 |pages=219–227 |doi=10.1039/CS9962500219 |language=en }}</ref> ''Transaktinidet'' ose {{ill|Elementet super të rënda|en|superheavy element}} janë elementet jetëshkurtra përtej aktinideve, duke filluar nga laurenci ose rutherfordiumi (në varësi të vendit ku konsiderohet se përfundojnë aktinidet).<ref name=sacotton /><ref name=Neve>{{Cite journal |last1=Neve |first1=Francesco |date=2022 |title=Chemistry of superheavy transition metals |journal=Journal of Coordination Chemistry |volume=75 |issue=17–18 |pages=2287–2307 |doi=10.1080/00958972.2022.2084394 |s2cid=254097024 |doi-access=free |language=en}}</ref><ref name=Mingos>{{Cite book |last=Mingos |first=Michael |author-link=Michael Mingos |date=1998 |title=Essential Trends in Inorganic Chemistry |publisher=Oxford University Press |page=387 |isbn=978-0-19-850109-1 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://science.osti.gov/-/media/np/nsac/pdf/202310/October-4-LRP-Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005134013/https://science.osti.gov/-/media/np/nsac/pdf/202310/October-4-LRP-Report.pdf |archive-date=5 October 2023 |title=A New Era of Discovery: the 2023 Long Range Plan for Nuclear Science |publisher=U.S. Department of Energy |date=October 2023 |via=OSTI |access-date=20 October 2023 |quote=Superheavy elements (''Z'' > 102) are teetering at the limits of mass and charge. |language=en}}</ref><ref>{{Cite arXiv |last=Kragh |first=Helge |date=2017 |title=The search for superheavy elements: Historical and philosophical perspectives |eprint=1708.04064 |class=physics.hist-ph |language=en}}</ref> Ekzistojnë shumë kategorizime të tjera, të cilat përdoren sipas disiplinave të caktuara. Në astrofizikë, metal quhet çdo element me numër atomik më të madh se 2, domethënë çdo element përveç hidrogjenit dhe heliumit.<ref>{{Cite web |url=https://icc.dur.ac.uk/~tt/Lectures/Galaxies/TeX/lec/node27.html |title=Metallicity of stars |last=Theuns |first=Tom |website=icc.dur.ac.uk |publisher=Durham University |access-date=27 March 2021 |archive-date=27 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927160927/https://icc.dur.ac.uk/~tt/Lectures/Galaxies/TeX/lec/node27.html |url-status=live |language=en}}</ref> Termi «gjysmëmetal» ka kuptim të ndryshëm në fizikë dhe në kimi: sipas përkufizimeve fizike, bismuti është gjysmëmetal, por kimistët përgjithësisht e konsiderojnë metal.<ref>{{Cite book |first=Gerald |last=Burns |title=Solid State Physics |date=1985 |publisher=Academic Press, Inc. |isbn=978-0-12-146070-9 |pages=339–40 |language=en}}</ref> Disa terma përdoren gjerësisht, por nuk kanë përkufizim shumë formal; për shembull, «[[Metalet e rënda|metal i rëndë]]», të cilit i janë dhënë aq shumë përkufizime të ndryshme saqë është kritikuar si «praktikisht i pakuptimtë».<ref>{{Cite journal |last1=Duffus |first1=John H. |date=2002 |title="Heavy Metals"–A Meaningless Term? |url=https://publications.iupac.org/pac/2002/pdf/7405x0793.pdf |journal=Pure and Applied Chemistry |volume=74 |issue=5 |pages=793–807 |doi=10.1351/pac200274050793 |s2cid=46602106 |access-date=27 March 2021 |archive-date=11 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411012337/https://publications.iupac.org/pac/2002/pdf/7405x0793.pdf |url-status=live |language=en}}</ref> Fusha ku zbatohen termat ndryshon ndjeshëm nga një autor te tjetri. Për shembull, sipas IUPAC-ut, gazrat fisnikë përfshijnë të gjithë grupin, përfshirë oganesonin, elementin super të rëndë shumë radioaktiv.<ref>{{Cite journal|last=Koppenol|first=W.|date=2016|title=How to name new chemical elements|journal=Pure and Applied Chemistry|publisher=DeGruyter|doi=10.1515/pac-2015-0802 |hdl=10045/55935|s2cid=102245448|url=https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/55935/1/2016_Koppenol_etal_PureApplChem.pdf|hdl-access=free|access-date=15 August 2021|archive-date=11 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200511193435/https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/55935/1/2016_Koppenol_etal_PureApplChem.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> Megjithatë, specialistët e elementeve super të rënda zakonisht nuk e bëjnë këtë: në këtë rast, «gaz fisnik» zakonisht nënkupton sjelljen joreaktive të elementeve më të lehta të grupit. Meqë llogaritjet përgjithësisht parashikojnë se oganesoni nuk duhet të jetë veçanërisht inert për shkak të efekteve relativiste dhe se, nëse do të prodhohej në sasi të mëdha, mund të mos ishte as gaz në temperaturë dhome, në këtë kontekst statusi i tij si gaz fisnik shpesh vihet në pikëpyetje.<ref>{{Cite journal |last1=Roth |first1=Klaus |date=3 April 2018 |title=Is Element 118 a Noble Gas? |url=https://www.chemistryviews.org/details/ezine/10907570/New_Kids_on_the_Table_Is_Element_118_a_Noble_Gas__Part_1.html |journal=Chemie in unserer Zeit |doi=10.1002/chemv.201800029 |access-date=27 March 2021 |archive-date=2 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302084128/https://web.archive.org/web/20210302084128/https://www.chemistryviews.org/details/ezine/10907570/New_Kids_on_the_Table_Is_Element_118_a_Noble_Gas__Part_1.html |url-status=live |url-access=subscription |language=en}}</ref> Gjithashtu, hasen herë pas here ndryshime kombëtare: në Japoni, metalet alkaline të tokës shpesh nuk përfshijnë beriliumin dhe magnezin, sepse sjellja e tyre ndryshon nga ajo e metaleve më të rënda të grupit 2.<ref>{{Cite web |url=https://www.chemistry.or.jp/news/information/1-2.html |title=【お知らせ】高等学校化学で用いる用語に関する提案（1）への反応 |author=The Chemical Society of Japan |date=25 January 2018 |website=www.chemistry.or.jp |publisher=The Chemical Society of Japan |access-date=3 April 2021 |quote=「12．アルカリ土類金属」の範囲についても，△を含めれば，すべての教科書で提案が考慮されている。歴史的には第4 周期のカルシウム以下を指していた用語だったが，「周期表の2 族に対応する用語とする」というIUPAC の勧告1）に従うのは現在では自然な流れだろう。 |archive-date=16 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516062728/https://www.chemistry.or.jp/news/information/1-2.html |url-status=live |language=ja}}</ref> == Historia == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Historia e tabelës periodike|en|History of the periodic table}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Kronologjia e zbulimeve të elementeve kimike|en|Timeline of chemical element discoveries}}}} === Historia e hershme === Në vitin 1817, fizikani gjerman [[Johann Wolfgang Döbereiner]] nisi një nga përpjekjet e para për klasifikimin e elementeve.<ref>{{Cite journal|last1=Wurzer|first1=Ferdinand|title=Auszug eines Briefes vom Hofrath Wurzer, Prof. der Chemie zu Marburg|journal=Annalen der Physik|date=1817|volume=56|issue=7|pages=331–334|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=chi.096071138;view=1up;seq=351|trans-title=Fragment nga një letër e këshilltarit të oborrit Wurzer, profesor i kimisë në Marburg|language=de|doi=10.1002/andp.18170560709|bibcode=1817AnP....56..331.|access-date=2021-08-15|archive-date=2021-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008024621/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=chi.096071138;view=1up;seq=351|url-status=live|url-access=subscription}} Döbereiner vuri re se vetitë e stronciumit ishin të ndërmjetme mes atyre të kalciumit dhe bariumit.</ref> Në vitin 1829, ai zbuloi se mund t’i grup&shy;onte disa elemente në treshe, anëtarët e të cilave kishin veti të ngjashme. Këto grupe i quajti {{ill|Triadat e Döbereinerit|en|Döbereiner's triads|lt=triadat}}.<ref>{{Cite journal|last1=Döbereiner|first1=J. W.|title=Versuch zu einer Gruppirung der elementaren Stoffe nach ihrer Analogie|journal=Annalen der Physik und Chemie|date=1829|volume=15|issue=2|pages=301–307|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015065410634;view=1up;seq=315|series=2nd series|trans-title=Përpjekje për grupimin e substancave elementare sipas analogjive të tyre|language=de|bibcode=1829AnP....91..301D|doi=10.1002/andp.18290910217|access-date=2021-08-15|archive-date=2021-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008024625/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015065410634;view=1up;seq=315|url-status=live}} Për një përkthim në anglisht të këtij artikulli, shihni: [https://web.lemoyne.edu/~giunta/dobereiner.html Johann Wolfgang Döbereiner: “An Attempt to Group Elementary Substances according to Their Analogies” (Kolegji Le Moyne, Sirakuzë, Nju-Jork, SHBA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190309161429/https://web.lemoyne.edu/~GIUNTA/dobereiner.html |date=2019-03-09 }}</ref><ref>{{Cite book|last=Horvitz|first=L.|title=Eureka!: Scientific Breakthroughs That Changed The World|year=2002|publisher=John Wiley|location=New York|isbn=978-0-471-23341-1|oclc=50766822|page=43|bibcode=2001esbt.book.....H|language=en}}</ref> Klori, bromi dhe jodi formonin një triadë; po ashtu edhe kalciumi, stronciumi dhe bariumi; litiumi, natriumi dhe kaliumi; si dhe squfuri, seleni dhe teluri.<ref>Scerri, f. 47</ref> Kimistë të ndryshëm e vazhduan punën e tij dhe arritën të zbulonin gjithnjë e më shumë marrëdhënie mes grupeve të vogla të elementeve. Megjithatë, nuk mundën të ndërtonin një skemë të vetme që t’i përfshinte të gjitha.<ref>{{Cite book|last=Ball|first=P.|author-link=Philip Ball|title=The Ingredients: A Guided Tour of the Elements|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|year=2002|isbn=978-0-19-284100-1|page=100|language=en}}</ref> [[Skeda:Newlands periodiska system 1866.png|thumb|right|upright=1.5|Tabela e elementeve e Newlandsit, e vitit 1866.|alt=Tabela e elementeve e Newlandsit.]] [[John Newlands (chemist)|John Newlands]] botoi një letër në ''Chemical News'' në shkurt të vitit 1863, mbi periodicitetin e elementeve kimike.<ref name=EB1911>{{Cite EB1911|wstitle=Newlands, John Alexander Reina|volume=19|page=515|language=en}}</ref> Në vitin 1864, Newlands botoi një artikull në ''Chemical News'', ku tregonte se, kur elementet renditen sipas peshave atomike, ato me numra njëri pas tjetrit shpesh bëjnë pjesë në të njëjtin grup ose zënë pozita të ngjashme në grupe të ndryshme. Ai vuri në dukje se çdo element i tetë, duke nisur nga një element i caktuar, në këtë renditje përsërit në njëfarë mënyre të parin, si nota e tetë e një oktave në muzikë (Ligji i Oktavave).<ref name=EB1911 /> Megjithatë, formulimi i Newlandsit funksiononte mirë vetëm për elementet e grupeve kryesore dhe ndeshi vështirësi serioze me elementet e tjera.<ref name=jensenlaw /> Kimisti gjerman [[Lothar Meyer]] vuri re se vargjet e vetive të ngjashme kimike dhe fizike përsëriteshin në intervale periodike. Sipas tij, nëse peshat atomike paraqiteshin si ordinata (pra, vertikalisht), ndërsa vëllimet atomike si abshisa (pra, horizontalisht), kurba e përftuar kishte një varg maksimumesh dhe minimumesh; elementet më [[elektropozitivë]] do të shfaqeshin në kulmet e kurbës, sipas rendit të peshave të tyre atomike. Në vitin 1864 u botua një libër i tij, i cili përmbante një version të hershëm të tabelës periodike me 28 elemente dhe i klasifikonte elementet në gjashtë familje sipas [[Valenca|valencës]] së tyre — për herë të parë, elementet ishin grupuar sipas valencës. Deri atëherë, përpjekjet për t’i organizuar elementet sipas peshës atomike ishin penguar nga matjet e pasakta të peshave atomike.<ref name="Meyer table">Meyer, Julius Lothar; ''Die modernen Theorien der Chemie'' (1864); [https://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/goToPage/bsb10073411.html?pageNo=147 tabela në faqen 137] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102050414/https://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/goToPage/bsb10073411.html?pageNo=147 |date=2019-01-02 }}</ref> Në vitin 1868, ai e rishikoi tabelën, por ky version u botua si draft vetëm pas vdekjes së tij.<ref>Scerri, f. 106–108</ref> === Mendelejevi === {{Multiple image | total_width = 400 | align = right | image1 = 1869-periodic-table.jpg | caption1 = Tabela periodike e vitit 1869 e [[Dmitri Mendelejev|Mendelejevit]] | image2 = Mendelejevs periodiska system 1871.png | caption2 = Tabela periodike e vitit 1871 e [[Dmitri Mendelejev|Mendelejevit]] }} Zbulimi vendimtar u bë nga kimisti rus [[Dmitri Mendelejev]] (Dmitri Mendeleev). Megjithëse kimistë të tjerë (përfshirë Julius Lothar Meyer) kishin gjetur variante të tjera të sistemit periodik afërsisht në të njëjtën kohë, Mendelejevi ishte më i përkushtuar në zhvillimin dhe mbrojtjen e sistemit të tij, dhe pikërisht sistemi i tij ndikoi më shumë te bashkësia shkencore.<ref>Scerri, p. 113</ref> Më 17 shkurt 1869 (1 mars 1869 sipas kalendarit gregorian), Mendelejevi nisi t’i rendiste elementet dhe t’i krahasonte sipas masave atomike. Filloi me disa elemente dhe, gjatë asaj dite, sistemi i tij u zgjerua derisa përfshiu shumicën e elementeve të njohura. Pasi gjeti një renditje të qëndrueshme, tabela e tij e shtypur u botua në maj 1869 në revistën e Shoqatës Kimike Ruse.<ref name="Scerri117">Scerri, pp. 117–123</ref> Kur elementet nuk dukej se përshtateshin me sistemin, ai parashikonte me guxim se ose valencat a masat atomike ishin matur gabim, ose kishte një element të pazbuluar.<ref name=jensenlaw /> Më 1871, Mendelejevi botoi një artikull të gjatë, ku përfshiu një variant të përditësuar të tabelës së tij dhe i bëri të qarta parashikimet për elementet e panjohura. Ai parashikoi hollësisht vetitë e tre prej këtyre elementeve të panjohura: homologëve më të rëndë, që mungonin atëherë, të borit, aluminit dhe silicit; i quajti eka-bor, eka-alumin dhe eka-silic («eka» është sanskritisht për «një»).<ref name="Scerri117" /><ref name="mendeleev1871">{{Cite journal |last1=Mendeleev |first1=D. |title=The natural system of elements and its application to the indication of the properties of undiscovered elements |journal=Journal of the Russian Chemical Society |date=1871 |volume=3 |pages=25–56 |url=https://www.knigafund.ru/books/56718/read#page31 |access-date=2020-04-19 |language=ru |archive-date=2017-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170813142644/https://www.knigafund.ru/books/56718/read#page31 }}</ref>{{Rp|45}} Më 1875, kimisti francez [[Paul Emile Lecoq de Boisbaudran]], pa e ditur parashikimin e Mendelejevit, zbuloi një element të ri në një kampion të mineralit {{ill|Sfaleriti|en|Sphalerite|lt=sfaleritit}} dhe e quajti galium. Ai e veçoi elementin dhe nisi të përcaktonte vetitë e tij. Pasi lexoi botimin e de Boisbaudranit, Mendelejevi i dërgoi një letër ku pretendonte se galiumi ishte eka-alumini që kishte parashikuar. Lecoq de Boisbaudrani fillimisht ishte skeptik dhe dyshonte se Mendelejevi po përpiqej të përvetësonte meritat për zbulimin e tij, por më vonë pranoi se Mendelejevi kishte pasur të drejtë.<ref>Scerri, p. 149</ref> Më 1879, kimisti suedez {{ill|Lars Fredrik Nilson|en|Lars Fredrik Nilson}} zbuloi një element të ri, të cilin e quajti skandium; ky doli të ishte eka-bori. Eka-silici u zbulua më 1886 nga kimisti gjerman [[Clemens Winkler]], i cili e quajti germanium. Vetitë e galiumit, skandiumit dhe germaniumit përputheshin me parashikimet e Mendelejevit.<ref>Scerri, p. 151–2</ref> Më 1889, në ligjëratën Faraday në Institutin Mbretëror në Londër, Mendelejevi tha se nuk kishte pritur të jetonte aq gjatë sa «t’ia përmendte Shoqatës Kimike të Britanisë së Madhe zbulimin e tyre si konfirmim të saktësisë dhe përgjithësisë së ligjit periodik».<ref>{{Cite web|last=Rouvray|first=R.|url=https://www.newscientist.com/people/dmitri-mendeleev/|title=Dmitri Mendeleev|website=New Scientist|access-date=2020-04-19|archive-date=2021-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815074119/https://www.newscientist.com/people/dmitri-mendeleev/|url-status=live|language=en}}</ref> Madje edhe zbulimi i gazeve fisnike në fund të shekullit XIX, të cilin Mendelejevi nuk e kishte parashikuar, u përshtat mirë në skemën e tij si grupi i tetë kryesor.<ref name="Scerri164">Scerri, pp. 164–169</ref> Megjithatë, Mendelejevi pati vështirësi t’i përfshinte lantanoidet e njohura në skemën e tij, sepse ato nuk shfaqnin ndryshimin periodik të valencave që shfaqnin elementet e tjera. Pas shumë kërkimesh, kimisti çek {{ill|Bohuslav Brauner|en|Bohuslav Brauner}} sugjeroi më 1902 që lantanoidet të vendoseshin të gjitha së bashku në një grup të vetëm të tabelës periodike. Ai e quajti këtë «hipoteza e asteroideve», duke bërë një analogji astronomike: ashtu siç ka një [[Brezi asteroidal|brez asteroidal]] në vend të një planeti të vetëm midis Marsit dhe Jupiterit, mendohej se vendin poshtë itrit e zinin të gjitha lantanoidet dhe jo vetëm një element.<ref name=Thyssen /> === Numri atomik === [[Skeda:Extended periodic table van den Broek.jpg|thumb|right|upright=1.6|Tabela periodike e {{ill|Antonius van den Broek|en}}]] Pasi u hetua struktura e brendshme e atomit, fizikani amator holandez {{ill|Antonius van den Broek|en}} propozoi më 1913 se ngarkesa bërthamore përcaktonte vendosjen e elementeve në tabelën periodike.<ref name="moseley2010">{{cite magazine |last1=Marshall |first1=J.L. |last2=Marshall |first2=V.R. |date=2010 |title=Rediscovery of the Elements: Moseley and Atomic Numbers |pages=42–47 |magazine=The Hexagon |volume=101 |issue=3 |publisher=Alpha Chi Sigma |s2cid=94398490 |url=https://pdfs.semanticscholar.org/afe4/8822cd0871e65dc5401166e7df68dc0ecb7f.pdf |access-date=2021-08-15 |archive-date=2019-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716215907/https://pdfs.semanticscholar.org/afe4/8822cd0871e65dc5401166e7df68dc0ecb7f.pdf |language=en}}</ref><ref name="broek">{{cite journal |author=van den Broek, A. |journal=Physikalische Zeitschrift |volume=14 |year=1913 |pages=32–41 |title=Die Radioelemente, das periodische System und die Konstitution der Atom |language=de}}</ref> Fizikani i Zelandës së Re [[Ernest Rutherford]] krijoi termin «numër atomik» për këtë ngarkesë bërthamore.<ref>Scerri, p. 185</ref> Në artikullin e botuar, van den Broek paraqiti tabelën e parë periodike elektronike, ku elementet ishin renditur sipas numrit të elektroneve të tyre.<ref name="broek" /> Në punimin e tij të vitit 1914, Rutherford konfirmoi se Bohr e kishte pranuar pikëpamjen e van den Broek.<ref>{{cite journal |author=Rutherford, E. |journal=Phil. Mag. |volume=27 |pages=488–499 |year=1914 |quote=This has led to an interesting suggestion by van Broek that the number of units of charge on the nucleus, and consequently the number of external electrons, may be equal to the number of the elements when arranged in order of increasing atomic weight. On this view, the nucleus charges of hydrogen, helium, and carbon are 1, 2, 6 respectively, and so on for the other elements, provided there is no gap due to a missing element. This view has been taken by Bohr in his theory of the constitution of simple atoms and molecules. |url=https://atomfizika.elte.hu/akos/orak/archive/atfsz/atom/rutherford_atom13.pdf |doi=10.1080/14786440308635117 |title=LVII. The structure of the atom |language=en}}</ref> Po atë vit, fizikani anglez {{ill|Henry Moseley|en}}, duke përdorur [[Spektroskopia me rreze X|spektroskopinë me rreze X]], e konfirmoi eksperimentalisht propozimin e van den Broek. Moseley përcaktoi vlerën e ngarkesës bërthamore të çdo elementi nga [[alumini]] deri te [[ari]], dhe tregoi se renditja e Mendelejevit i vendos elementet sipas radhës së njëpasnjëshme të ngarkesës bërthamore.<ref>{{cite book |title=The Periodic Kingdom |author=Atkins, P. W. |author-link=P. W. Atkins |publisher=HarperCollins Publishers, Inc. |year=1995 |page=[https://archive.org/details/periodickingdomj00atki/page/87 87] |isbn=978-0-465-07265-1 |url=https://archive.org/details/periodickingdomj00atki/page/87 |language=en}}</ref> Ngarkesa bërthamore është e barabartë me numrin e [[Protoni|protoneve]] dhe përcakton vlerën e numrit atomik (''Z'') të secilit element. Përdorimi i numrit atomik jep një renditje përfundimtare të elementeve, të bazuar në numra të plotë. Hulumtimi i Moseleyt i zgjidhi menjëherë mospërputhjet midis peshës atomike dhe vetive kimike; këto përfshinin raste si teluri dhe jodi, ku numri atomik rritet, por pesha atomike zvogëlohet.<ref name="moseley2010" /> Edhe pse Moseley u vra shpejt gjatë Luftës së Parë Botërore, fizikani suedez {{ill|Manne Siegbahn|en}} e vazhdoi punën e tij deri te [[Urani (element kimik)|urani]] dhe përcaktoi se ai ishte elementi me numrin atomik më të lartë të njohur deri atëherë (92).<ref>{{cite journal |last1=Egdell |first1=Russell G. |last2=Bruton |first2=Elizabeth |date=2020 |title=Henry Moseley, X-ray spectroscopy and the periodic table |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |volume=378 |issue=2180 |doi=10.1002/chem.202004775 |pmid=32811359 |doi-access=free |language=en}}</ref> Në bazë të hulumtimeve të Moseleyt dhe Siegbahnit, dihej edhe se cilët numra atomikë u përkisnin elementeve ende të pazbuluara: 43, 61, 72, 75, 85 dhe 87.<ref name="moseley2010" /> (Elementi 75 ishte zbuluar në të vërtetë që më 1908 nga kimisti japonez {{ill|Masataka Ogawa|en}}, i cili e quajti «nipponium», por gabimisht e caktoi si elementin 43 në vend të 75, prandaj zbulimi i tij nuk u njoh gjerësisht deri më vonë. Zbulimi i pranuar sot i elementit 75 ndodhi më 1925, kur {{ill|Walter Noddack|en}}, {{ill|Ida Tacke|en}} dhe {{ill|Otto Berg|en|Otto Berg (scientist)}} e rizbuluan në mënyrë të pavarur dhe i dhanë emrin e sotëm, [[Reniumi|renium]].)<ref name="nipponium2022">{{cite journal |last1=Hisamatsu |first1=Yoji |last2=Egashira |first2=Kazuhiro |first3=Yoshiteru |last3=Maeno |date=2022 |title=Ogawa's nipponium and its re-assignment to rhenium |journal=Foundations of Chemistry |volume=24 |pages=15–57 |doi=10.1007/s10698-021-09410-x |doi-access=free |language=en}}</ref> Lindja e fizikës atomike sqaroi edhe gjendjen e [[Izotopi|izotopeve]]. Në [[Zinxhiri i zbërthimit|zinxhirët e zbërthimit]] të elementeve radioaktive primordiale të toriumit dhe uraniumit, shpejt u bë e qartë se kishte shumë elemente të reja në dukje, të cilat kishin pesha atomike të ndryshme, por veti kimike krejt të njëjta. Më 1913, [[Frederick Soddy]] krijoi termin «izotop» për ta përshkruar këtë dukuri dhe i konsideroi izotopet thjesht forma të ndryshme të të njëjtit element kimik. Kjo sqaroi më tej mospërputhje si ajo mes telurit dhe jodit: përbërja izotopike natyrore e telurit anon nga izotopet më të rënda se ajo e jodit, por teluri ka numër atomik më të ulët.<ref name="7elements">{{cite book |last=Scerri |first=Eric |date=2013 |title=A Tale of Seven Elements |publisher=Oxford University Press |pages=47–53, 115 |isbn=978-0-19-539131-2 |language=en}}</ref> === Shtresat elektronike === Fizikani danez [[Niels Bohr]] zbatoi idenë e [[Max Planck]]ut për kuantizimin te atomi. Ai arriti në përfundimin se nivelet e energjisë së elektroneve ishin të kuantizuara: lejoheshin vetëm disa gjendje të qëndrueshme të energjisë, të ndara nga njëra-tjetra. Më pas Bohr u përpoq ta kuptonte periodicitetin përmes konfigurimeve elektronike dhe, më 1913, hodhi si hipotezë se elektronet e jashtme duhej të ishin përgjegjëse për vetitë kimike të elementit.<ref>Shihni tabelën e Bohr-it nga punimi i vitit 1913 më poshtë.</ref><ref>{{cite journal|url=https://web.archive.org/web/20151230173734/http://www.scs.illinois.edu/~mainzv/HIST/bulletin_open_access/v37-1/v37-1%20p42-49.pdf|author1=Kragh, Helge|title=Lars Vegard, Atomic Structure, and the Periodic System|journal= Bull. Hist. Chem.|volume= 37|issue=1 |year=2012|page=43|language=en}}</ref> Më 1913, ai hartoi tabelën e parë periodike elektronike, bazuar në një atom kuantik.<ref name="Scerri208">Scerri, fq. 208–218</ref> Më 1913, Bohr i quajti shtresat elektronike «unaza»: orbitalet atomike brenda shtresave nuk njiheshin ende në kohën e modelit të tij planetar. Në pjesën e tretë të punimit të tij të njohur të vitit 1913, Bohr shpjegon se numri maksimal i elektroneve në një shtresë është tetë dhe shkruan: «Shohim, më tej, se një unazë me {{Var|n}} elektrone nuk mund të rrotullohet si një unazë e vetme rreth një bërthame me ngarkesë ne, përveç rastit kur {{Var|n}} < 8». Te atomet më të vegjël, shtresat elektronike do të mbusheshin kështu: «unazat e elektroneve do të bashkohen vetëm nëse përmbajnë numër të barabartë elektronesh; prandaj, numri i elektroneve në unazat e brendshme do të jetë vetëm 2, 4, 8». Ndërkaq, te atomet më të mëdha, shtresa më e brendshme do të përmbante tetë elektrone: «nga ana tjetër, sistemi periodik i elementeve sugjeron fuqimisht se tashmë te neoni {{Var|N}} = 10 do të ketë një unazë të brendshme me tetë elektrone». Konfigurimet elektronike të atomeve që propozoi (të paraqitura djathtas) kryesisht nuk përputhen me ato që njihen sot.<ref>{{cite journal|url=https://www.nba-old.nbi.dk/pdffiles/trilogypart3.pdf|author=Bohr, Niels |title=On the Constitution of Atoms and Molecules, Part III, Systems containing several nuclei|journal= Philosophical Magazine|volume= 26|pages=857–875 |year=1913|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Kragh|first=Helge|date=1 January 1979|title=Niels Bohr's Second Atomic Theory|journal=Historical Studies in the Physical Sciences|volume=10|pages=123–186|doi=10.2307/27757389|jstor=27757389 |language=en}}</ref> Ato u përmirësuan më tej pas punës së [[Arnold Sommerfeld]]it dhe [[Edmund Stoner]]it, të cilët zbuluan më shumë numra kuantikë.<ref name=7elements /> {| class="wikitable" style="float:right; font-size:95%; margin:0.5em;" |+ Konfigurimet elektronike të Bohr-it për elementet e lehta |- ! Elementi !! Elektrone për shtresë |- | 4 || 2,2 |- | 6 || 2,4 |- | 7 || 4,3 |- | 8 || 4,2,2 |- | 9 || 4,4,1 |- | 10 || 8,2 |- | 11 || 8,2,1 |- | 16 || 8,4,2,2 |- | 18 || 8,8,2 |} I pari që i zgjeroi dhe i korrigjoi sistematikisht potencialet kimike të teorisë atomike të Bohr-it ishte [[Walter Kossel]], më 1914 dhe 1916. Kossel shpjegoi se në tabelën periodike do të krijoheshin elemente të reja kur elektroneve t’u shtoheshin shtresës së jashtme. Në punimin e Kosselit shkruhet: <blockquote>Kjo çon në përfundimin se elektronet që shtohen më pas duhet të vendosen në unaza ose shtresa bashkëqendrore, në secilën prej të cilave … duhet të vendoset vetëm një numër i caktuar elektronesh — në rastin tonë, tetë. Sapo përfundohet një unazë ose shtresë, duhet të fillojë një e re për elementin pasues; numri i elektroneve që janë më lehtësisht të arritshme dhe ndodhen në periferinë më të jashtme rritet sërish nga njëri element te tjetri dhe, për këtë arsye, me formimin e çdo shtrese të re përsëritet periodiciteti kimik.<ref>{{cite journal|author=Kossel, W. |title=Über Molekülbildung als Folge des Atombaues|journal= Ann. Phys.|year= 1916|volume= 49|pages= 229–362 (237)|language=de}} Përkthyer në {{cite journal|url=https://web.archive.org/web/20151230173734/http://www.scs.illinois.edu/~mainzv/HIST/bulletin_open_access/v37-1/v37-1%20p42-49.pdf|author1=Kragh, Helge|title=Lars Vegard, Atomic Structure, and the Periodic System|journal= Bull. Hist. Chem.|volume= 37|issue=1 |year=2012|page=43|language=en}}</ref></blockquote> Në një punim të vitit 1919, [[Irving Langmuir]] hodhi si hipotezë ekzistencën e «qelizave», që sot i quajmë orbitale. Secila prej tyre mund të përmbante vetëm tetë elektrone dhe ato ishin renditur në «shtresa në largësi të barabartë», që sot i quajmë shtresa elektronike. Ai bëri përjashtim për shtresën e parë, e cila mund të përmbante vetëm dy elektrone.<ref>{{Cite journal |last=Langmuir |first=Irving |author-link=Irving Langmuir |date=June 1919 |title=The Arrangement of Electrons in Atoms and Molecules |journal=[[Journal of the American Chemical Society]] |volume=41 |issue=6 |pages=868–934 |doi=10.1021/ja02227a002 |bibcode=1919JAChS..41..868L |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126003324/https://zenodo.org/record/1429026 |url=https://zenodo.org/record/1429026|archive-date=26 January 2021|language=en}}</ref> Kimisti [[Charles Rugeley Bury]] sugjeroi më 1921 se tetë dhe tetëmbëdhjetë elektrone në një shtresë formojnë konfigurime të qëndrueshme. Bury propozoi se konfigurimet elektronike në elementet kalimtare vareshin nga elektronet e valencës në shtresën e jashtme të tyre.<ref name="Bury">{{Cite journal |last=Bury |first=Charles R. |author-link=Charles Rugeley Bury |date=July 1921 |title=Langmuir's Theory of the Arrangement of Electrons in Atoms and Molecules |journal=[[Journal of the American Chemical Society]]|volume=43 |issue=7 |pages=1602–1609 |doi=10.1021/ja01440a023 |bibcode=1921JAChS..43.1602B |url=https://zenodo.org/record/1428812 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030145903/https://zenodo.org/record/1428812 |archive-date=30 October 2021|language=en}}</ref> Ai përdori fjalën ''kalim'' për të përshkruar elementet që sot njihen si {{ill|Metalet kalimtare|en|transition metal}} ose elemente kalimtare.<ref name="Jensen2003">{{cite journal|last=Jensen|first=William B.|year=2003|title=The Place of Zinc, Cadmium, and Mercury in the Periodic Table|url=https://www.uv.es/~borrasj/ingenieria_web/temas/tema_1/lecturas_comp/p952.pdf|journal=Journal of Chemical Education|volume=80|issue=8|pages=952–961|bibcode=2003JChEd..80..952J|doi=10.1021/ed080p952|quote=Termi “kalim” në kuptimin e tij modern elektronik duket se u përdor për herë të parë nga kimisti britanik C. R. Bury, i cili e përdori në punimin e tij të vitit 1921 mbi strukturën elektronike të atomeve dhe tabelën periodike|language=en|access-date=2021-09-18|archive-date=2012-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20120419082806/https://www.uv.es/~borrasj/ingenieria_web/temas/tema_1/lecturas_comp/p952.pdf|url-status=live}}</ref> Teoria e Bohrit u vërtetua nga zbulimi i elementit 72: [[Georges Urbain]] pretendoi se e kishte zbuluar atë si element të rrallë të tokave, ''celtium'', por Bury dhe Bohr kishin parashikuar se elementi 72 nuk mund të ishte element i rrallë i tokave dhe duhej të ishte homolog i [[zirkoniumi]]t. {{ill|Dirk Coster|en|Dirk Coster}} dhe {{ill|Georg von Hevesy|en|Georg von Hevesy}} kërkuan për elementin në xeherorët e zirkoniumit dhe e gjetën elementin 72, të cilin e quajtën [[Hafniumi|hafnium]], sipas qytetit të lindjes së Bohrit, [[Kopenhaga|Kopenhagës]] (''Hafnia'' në latinisht).<ref name="CosterHevesy1923">{{cite journal|journal=Nature|volume=111|page=79|date=1923|doi=10.1038/111079a0|title=On the Missing Element of Atomic Number 72|first=D.|last=Coster|author2=Hevesy, G.|issue=2777|bibcode=1923Natur.111...79C|doi-access=free|language=en}}</ref><ref>{{cite journal|title=Hafnium|url=http://www.jce.divched.org/Journal/Issues/1982/Mar/jceSubscriber/JCE1982p0242.pdf|journal=Journal of Chemical Education|last=Fernelius|first=W. C.|date=1982|page=242|doi=10.1021/ed059p242|volume=59|issue=3|bibcode=1982JChEd..59..242F|language=en|access-date=2009-09-03|archive-date=2020-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200315031648/http://www.jce.divched.org/Journal/Issues/1982/Mar/jceSubscriber/JCE1982p0242.pdf}}</ref> Celtiumi i Urbainit rezultoi se ishte thjesht [[Lutetiumi|lutetium]] i pastruar (elementi 71).<ref>{{cite journal|last1=Burdette|first1=Shawn C.|last2=Thornton|first2=Brett F.|date=2018|title=Hafnium the lutécium I used to be|url=https://www.nature.com/articles/s41557-018-0140-6|journal=Nature Chemistry|volume=10|issue=10|page=1074|doi=10.1038/s41557-018-0140-6|doi-access=free|pmid=30237529|bibcode=2018NatCh..10.1074B|language=en|access-date=2024-02-08|url-access=subscription}}</ref> Kështu, hafniumi dhe reniumi u bënë elementet e fundit të qëndrueshme që u zbuluan.<ref name=7elements /> I nxitur nga Bohr, [[Wolfgang Pauli]] mori përsipër problemin e konfigurimeve elektronike në vitin 1923. Pauli e zgjeroi skemën e Bohrit për të përdorur katër [[Numrat kuantik|numra kuantikë]] dhe formuloi [[Parimi i përjashtimit i Paulit|parimin e përjashtimit]], sipas të cilit asnjë çift elektronesh nuk mund të ketë të njëjtët katër numra kuantikë. Kjo shpjegoi gjatësitë e periudhave në tabelën periodike (2, 8, 18 dhe 32), që përkonin me numrin e elektroneve që mund të zinte secila shtresë.<ref name="Scerri218">Scerri, f. 218–23</ref> Në vitin 1925, {{ill|Fridrih Hund|en|Friedrich Hund}} arriti në konfigurime të përafërta me ato moderne.<ref>{{cite journal|last1=Jensen|first1=William B.|date=2007|title=The Origin of the s, p, d, f Orbital Labels|url=https://www.che.uc.edu/jensen/w.%20b.%20jensen/reprints/137.%20s,%20p,%20d,%20f.pdf|journal=Journal of Chemical Education|volume=84|issue=5|pages=757–8|doi=10.1021/ed084p757|bibcode=2007JChEd..84..757J|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123140649/https://www.che.uc.edu/jensen/w.%20b.%20jensen/reprints/137.%20s,%20p,%20d,%20f.pdf|language=en|access-date=2021-08-15|archive-date=2018-11-23}}</ref> Si rezultat i këtyre përparimeve, periodiciteti u bazua në numrin e elektroneve kimikisht aktive ose elektroneve valencë, dhe jo në valencat e elementeve.<ref name=jensenlaw /> [[Parimi i Aufbau-t]], që përshkruan konfigurimet elektronike të elementeve, u vëzhgua për herë të parë në mënyrë empirike nga {{ill|Ervin Madelungu|en|Erwin Madelung|lt=Ervini Madelung}} në vitin 1926,<ref name="Goudsmit">{{cite journal|title=The Order of Electron Shells in Ionized Atoms|last1=Goudsmit|first1=S. A.|last2=Richards|first2=Paul I.|journal={{ill|Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|en|Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|lt=Proc. Natl. Acad. Sci.}}|pages=664–671 (with correction on p&nbsp;906)|volume=51|issue=4|date=1964|url=https://www.pnas.org/content/51/4/664.full.pdf|bibcode=1964PNAS...51..664G|doi=10.1073/pnas.51.4.664|pmid=16591167|doi-access=free|pmc=300183|osti=4007960|language=en|access-date=2021-08-15|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010113455/https://www.pnas.org/content/51/4/664.full.pdf|url-status=live}}</ref> megjithëse i pari që e botoi ishte {{ill|Vladimir Karapetoff|en|Vladimir Karapetoff}} në vitin 1930.<ref>{{Cite journal |last1=Karapetoff |first1=Vladimir |date=1930 |title=A chart of consecutive sets of electronic orbits within atoms of chemical elements |url= |journal=Journal of the Franklin Institute |volume=210 |issue=5 |pages=609–624 |doi=10.1016/S0016-0032(30)91131-3 |bibcode=1930FrInJ.210..609K |language=en }}</ref><ref name=Ostro>{{Cite journal |last1=Ostrovsky |first1=Valentin N. |date=2003 |title=Physical Explanation of the Periodic Table |url= |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=988 |issue=1 |pages=182–192 |doi=10.1111/j.1749-6632.2003.tb06097.x |pmid=12796101 |bibcode=2003NYASA.988..182O |s2cid=21629328 |language=en }}</ref> Në vitin 1961, {{ill|Vsevolod Kleçkovskit|en|Vsevolod Klechkovsky}} nxori pjesën e parë të rregullës së Madelungut (sipas së cilës orbitalet mbushen sipas rendit rritës të ''n'' + ℓ) nga {{ill|Modeli Thomas–Fermi|en|Thomas–Fermi model|lt=modeli Thomas–Fermi}};<ref>{{Cite journal |last1=Klechkovskii |first1=V.M. |title=Justification of the Rule for Successive Filling of (n+l) Groups |journal=Journal of Experimental and Theoretical Physics |date=1962 |volume=14 |issue=2 |page=334 |url=http://jetp.ras.ru/cgi-bin/e/index?t=&au=+Klechkovskii&yf=2022&yt=2022&se=1&a=s |access-date=2022-06-23 |language=en}}</ref> rregulla e plotë u nxor nga një potencial i ngjashëm më 1971 nga Juri N. Demkov (Yury N. Demkov) dhe Valentin N. Ostrovski (Valentin N. Ostrovsky).<ref name=DO>{{Cite journal |last1=Demkov |first1=Yury N. |last2=Ostrovsky |first2=Valentin N. |date=1972 |title=n+l Filling Rule in the Periodic System and Focusing Potentials |url=http://jetp.ras.ru/cgi-bin/e/index/e/35/1/p66?a=list |journal=Journal of Experimental and Theoretical Physics |volume=35 |issue=1 |pages=66–69 |doi= |bibcode=1972JETP...35...66D |access-date=2022-11-25 |language=en}}</ref>{{Efn|Demkovu dhe Ostrovski shqyrtojnë potencialin <math>U_{1/2}(r) = -\frac{2v}{rR(r+R)^2}</math>, ku <math>R</math> dhe <math>v</math> janë parametra konstantë; për vlera të vogla të <math>r</math>, ky potencial i afrohet një potenciali të Kulonit. Kur <math>v</math> plotëson kushtin <math>v=v_N=\frac{1}{4}R^2 N(N+1)</math>, ku <math>N=n+l</math>, zgjidhjet me energji zero të ekuacionit të Shrodingerit për këtë potencial mund të përshkruhen analitikisht me {{ill|Polinomet e Gegenbauerit|en|Gegenbauer polynomials|lt=polinome të Gegenbauerit}}. Kur <math>v</math> kalon nëpër secilën prej këtyre vlerave, në energji zero shfaqet një manifold që përmban të gjitha gjendjet me atë vlerë të <math>N</math>, i cili më pas bëhet i lidhur, duke rikthyer kështu renditjen e Madelungut. Shqyrtimi i teorisë së perturbimeve tregon se gjendjet me vlera më të vogla të <math>n</math> kanë energji më të ulët dhe se energjitë e orbitaleve s (me <math>l=0</math>) i afrohen grupit vijues <math>n+l</math>.<ref name=DO /><ref name=shattered />}} [[Skeda:Taula periòdica de Werner (1905).gif|thumb|right|upright=1.5|Tabela periodike e Alfred Wernerit (1905), paraqitja e parë e formës së gjatë<ref name=Thyssen />]] Teoria kuantike sqaroi se metalet kalimtare dhe lantanidet formojnë grupet e tyre të veçanta, kalimtare midis grupeve kryesore, megjithëse disa kimistë kishin propozuar tabela që i paraqisnin kështu edhe më herët: kimisti anglez Henry Bassett e bëri këtë më 1892, kimisti danez Julius Thomsen më 1895 dhe kimisti zviceran Alfred Werner më 1905. Bohr përdori formën e Thomsenit në ligjëratën e tij Nobel më 1922; forma e Wernerit është shumë e ngjashme me atë moderne me 32 kolona. Në veçanti, kjo zëvendësoi hipotezën asteroide të Braunerit.<ref name="Thyssen">{{cite book|last1=Thyssen|first1=P.|last2=Binnemans|first2=K.|editor1-last=Gschneidner|editor1-first= K. A. Jr.|editor2-last=Bünzli|editor2-first=J-C.G|editor3-last=Vecharsky|editor3-first=Bünzli|date=2011|chapter=Accommodation of the Rare Earths in the Periodic Table: A Historical Analysis|title=Handbook on the Physics and Chemistry of Rare Earths|publisher=Elsevier|location=Amsterdam|volume=41|pages=1–93|isbn=978-0-444-53590-0|doi=10.1016/B978-0-444-53590-0.00001-7|language=en}}</ref> Pozicioni i saktë i lantanideve dhe, rrjedhimisht, përbërja e [[Grupi i tretë i elementeve kimike|grupit të tretë]], mbeti i diskutueshëm edhe për dekada, sepse konfigurimet e tyre elektronike fillimisht u matën gabimisht.<ref name=Jensen1982 /><ref name="PTSS">Scerri, pp. 392–401</ref> Për arsye kimike, Bassett, Werneri dhe Bury i grupuan skandiumin dhe itrin me luteciumin, jo me lantanin (dy të parët lanë një hapësirë bosh poshtë itrit, pasi luteciumi ende nuk ishte zbuluar).<ref name=Thyssen /><ref name=Bury /> Më 1927, Hund supozoi se të gjithë atomet e lantanideve kishin konfigurimin [Xe]4f<sup>0–14</sup>5d<sup>1</sup>6s<sup>2</sup>, për shkak të trivalencës së tyre mbizotëruese. Sot dihet se marrëdhënia midis kimisë dhe konfigurimit elektronik është më e ndërlikuar se kaq.{{Efn|Për shembull, aktinidet e hershme vazhdojnë të sillen më shumë si metalet kalimtare të bllokut d për nga prirja drejt gjendjeve të larta të oksidimit, nga aktiniumi deri te uraniumi, megjithëse në gjendje të gaztë vetëm aktiniumi dhe toriumi kanë në të vërtetë konfigurime të ngjashme me ato të bllokut d; elektronet f shfaqen që te protaktiniumi.<ref name=johnson /> Konfigurimi real i uraniumit, [Rn]5f<sup>3</sup>6d<sup>1</sup>7s<sup>2</sup>, është në fakt i ngjashëm me atë që Hundi supozonte për lantanidet, por uraniumi nuk parapëlqen gjendjen trivalente, duke parapëlqyer atë tetravalente ose heksavalente.<ref name=rareearths /> Nga ana tjetër, konfigurimet e ngjashme me ato të lantanideve te aktinidet nisin te plutoniumi, por kalimi drejt sjelljes së ngjashme me lantanidet bëhet i qartë vetëm te kuriumi: elementet midis uraniumit dhe kuriumit kalojnë gradualisht nga sjellja e ngjashme me metalet kalimtare te ajo e ngjashme me lantanidet.<ref name=johnson /> Kështu, sjellja kimike dhe konfigurimi elektronik nuk përputhen plotësisht.<ref name=johnson />}}<ref name=rareearths>{{cite book |last1=Jørgensen |first1=Christian Klixbüll |editor1-last=Gschneidner Jr. |editor1-first=Karl A. |editor2-last=Eyring |editor2-first=Leroy |date=1988 |title=Handbook on the Physics and Chemistry of Rare Earths |publisher=Elsevier |volume=11 |pages=197–292 |chapter=Influence of Rare Earths on Chemical Understanding and Classification |isbn=978-0-444-87080-3|language=en}}</ref> Dëshmitë e hershme spektroskopike dukeshin se i konfirmonin këto konfigurime, prandaj tabela periodike u organizua që grupi i tretë të përbëhej nga skandiumi, itri, lantani dhe aktiniumi, me katërmbëdhjetë elemente f që ndërprisnin bllokun d midis lantanumit dhe hafniumit.<ref name=Jensen1982 /> Por më vonë u zbulua se kjo vlen vetëm për katër nga pesëmbëdhjetë lantanidet (lantanin, ceriumin, gadolinin dhe luteciumin) dhe se atomet e lantanideve të tjera nuk kanë elektron d. Në veçanti, itterbiumi plotëson shtresën 4f dhe kështu fizikanët sovjetikë Lev Landau dhe Evgeny Lifshitz vunë në dukje më 1948 se luteciumi duhet konsideruar si element i bllokut d, jo i bllokut f;<ref name=Landau /> ndërsa ideja se lantani në gjendje të ngurtë është metal f u propozua për herë të parë nga {{ill|Jun Kondō|en|Jun Kondō}} më 1963, duke u mbështetur në superpërcjellshmërinë e tij në temperatura të ulëta.<ref name=Kondo>{{cite journal |last1=Kondō |first1=Jun |date=January 1963 |title=Superconductivity in Transition Metals |url= |journal=Progress of Theoretical Physics |volume=29 |issue=1 |pages=1–9 |doi=10.1143/PTP.29.1 |bibcode=1963PThPh..29....1K |doi-access=free |language=en }}</ref> Kjo sqaroi rëndësinë e shqyrtimit të gjendjeve të ngacmuara me energji të ulët të atomeve, të cilat mund të luajnë rol në mjediset kimike, kur elementet klasifikohen sipas bllokut dhe pozicionohen në tabelë.<ref name=Hamilton /><ref name=JensenLr /><ref name=Jensen1982 /> Më pas, shumë autorë e rizbuluan këtë korrigjim mbi baza fizike, kimike dhe elektronike dhe e zbatuan për të gjitha elementet përkatëse, duke e bërë grupin e tretë të përbëhej nga skandiumi, itri, luteciumi dhe lawrenciumi<ref name=Hamilton /><ref name=Fluck /><ref name=PTSS /> dhe duke vendosur lantanin deri te itterbiumi dhe aktiniumin deri te nobeliumi në rreshtat e bllokut f:<ref name=Hamilton /><ref name=Fluck /> ky version i korrigjuar përputhet me rregullën e Madelungut dhe vërteton vendosjen fillestare kimike të Bassettit, Wernerit dhe Buryt.<ref name=Thyssen /> Më 1988, IUPAC-u publikoi një raport që mbështeste këtë përbërje të grupit të tretë,<ref name=Fluck /> vendim që u rikonfirmua më 2021.<ref name="2021IUPAC">{{cite journal |last1=Scerri |first1=Eric |date=2021-01-18 |title=Provisional Report on Discussions on Group 3 of the Periodic Table |url=https://iupac.org/wp-content/uploads/2021/04/ChemInt_Jan2021_PP.pdf |journal=Chemistry International |volume=43 |issue=1 |pages=31–34 |doi=10.1515/ci-2021-0115 |s2cid=231694898 |access-date=2021-04-09 |archive-date=2021-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413150110/https://iupac.org/wp-content/uploads/2021/04/ChemInt_Jan2021_PP.pdf |url-status=live |language=en}}</ref> Në tekstet shkollore ende gjenden variante të përbërjes së grupit të tretë,<ref name=2015IUPAC /> dhe edhe sot botohen argumente kundër këtij formati,<ref name="Jensen-2015" /> por kimistët dhe fizikanët që e kanë shqyrtuar çështjen pajtohen kryesisht se grupi i tretë përbëhet nga skandiumi, itri, luteciumi dhe lawrenciumi, dhe i kundërshtojnë si të paqëndrueshme argumentet kundër këtij përbërimi.<ref name="Jensen-2015" /> === Elementet sintetike === [[Skeda:Glenn Seaborg - 1964.jpg|thumb|right|Glenn T. Seaborg]] Deri në vitin 1936, lista e elementeve ende të pazbuluara nga hidrogjeni deri te urani ishte shkurtuar në katër: elementet 43, 61, 85 dhe 87 mbeteshin të pazbuluara. Elementi 43 u bë përfundimisht elementi i parë i sintetizuar artificialisht nëpërmjet reaksioneve bërthamore, në vend që të zbulohej në natyrë. Ai u zbulua në vitin 1937 nga kimistët italianë {{ill|Emilio Segrè|en|Emilio Segrè}} dhe {{ill|Carlo Perrier|en|Carlo Perrier}}, të cilët e quajtën zbulimin e tyre [[Teknetiumi]], sipas fjalës greke për «artificial».<ref>Scerri, f. 313–321</ref> Elementet 61 ([[Prometiumi]]) dhe 85 ([[Astati]]) u prodhuan po ashtu artificialisht, përkatësisht në vitet 1945 dhe 1940; elementi 87 ([[Franciumi]]) u bë elementi i fundit i zbuluar në natyrë, nga kimistja franceze {{ill|Marguerite Perey|en|Marguerite Perey}} në vitin 1939.<ref>Scerri, f. 322–340</ref>{{Efn|Teknetiumi, prometiumi, astati, neptuni dhe plutoni u zbuluan më vonë edhe në natyrë, ndonëse vetëm në gjurmë shumë të vogla. Shih [[Zbulimi i elementeve kimike]].}} Elementet përtej uraniumit u zbuluan po ashtu artificialisht, duke filluar me zbulimin e [[Neptuni (element kimik)]] nga {{ill|Edwin McMillan|en|Edwin McMillan}} dhe {{ill|Philip Abelson|en|Philip Abelson}} në vitin 1940, nëpërmjet bombardimit të uraniumit me neutrone.<ref name="Scerri354">Scerri, f. 354–356</ref> [[Glenn Theodore Seaborg]] dhe ekipi i tij në Laboratorin Kombëtar Lawrence Berkeley (LBNL) vazhduan zbulimin e elementeve transuranike, duke filluar me [[Plutoni (element kimik)]] në vitin 1941. Ata zbuluan se, ndryshe nga mendimi i mëparshëm, elementet nga aktiniumi e tutje ishin homologë të lantanideve dhe jo metale kalimtare.<ref name=Seaborg /> Bassett (1892), Werner (1905) dhe inxhinieri francez {{ill|Charles Janet|en|Charles Janet}} (1928) e kishin propozuar më parë këtë ide, por atëherë ajo nuk gjeti pranim të përgjithshëm.<ref name=Thyssen /> Seaborg i quajti ata aktinide.<ref name="Seaborg">{{Cite web |url=https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/orgs/nmt/97summer.pdf |title=Source of the Actinide Concept |last=Seaborg |first=Glenn T. |date=1997 |website=fas.org |publisher=Los Alamos National Laboratory |language=en |access-date=28 March 2021 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815074120/https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/orgs/nmt/97summer.pdf |url-status=live }}</ref> Elementet deri te 101 (i quajtur mendelevium për nder të Mendelejevit) u sintetizuan deri në vitin 1955, nëpërmjet rrezatimit me neutrone ose grimca alfa, ose në shpërthime bërthamore, në rastin e elementeve 99 (einsteinium) dhe 100 (fermium).<ref name=Scerri354 /> Një polemikë e madhe u ngrit për elementet 102 deri në 106 gjatë viteve 1960 dhe 1970, kur filloi konkurrenca mes ekipit të LBNL-së (tashmë të drejtuar nga {{ill|Albert Ghiorso|en|Albert Ghiorso}}) dhe një ekipi shkencëtarësh sovjetikë në Institutin e Përbashkët për Kërkime Bërthamore (JINR), të drejtuar nga {{ill|Georgy Flyorov|en|Georgy Flyorov}}. Të dy ekipet pretendonin zbulimin e elementeve dhe, në disa raste, propozuan secili emrin e vet për elementin. Kjo krijoi një polemikë për emërtimin e elementeve, e cila zgjati për dekada. Këto elemente u prodhuan duke bombarduar aktinidet me jone të lehta.<ref>Scerri, f. 356–359</ref> Fillimisht, IUPAC-u ndoqi një qasje të përmbajtur dhe parapëlqeu të priste nëse do të arrihej një konsensus. Por, meqë kjo periudhë përkoi edhe me kulmin e [[Lufta e Ftohtë|Luftës së Ftohtë]], u bë e qartë se kjo nuk do të ndodhte. Kështu, IUPAC-u dhe {{ill|International Union of Pure and Applied Physics|en|International Union of Pure and Applied Physics}} (IUPAP) krijuan në vitin 1985 Grupin e Punës për Transfermiumin (TWG; fermiumi është elementi 100), për të përcaktuar kriteret për zbulimin e elementeve.<ref>{{Cite journal |last1=Öhrström |first1=Lars |last2=Holden |first2=Norman E. |date=2016 |title=The Three-letter Element Symbols |journal=Chemistry International |volume=38 |issue=2 |pages=4–8 |doi=10.1515/ci-2016-0204 |s2cid=124737708 |doi-access=free |language=en}}</ref> Këto kritere u botuan në vitin 1991.<ref>{{Cite journal |last1=Wapstra |first1=A. H. |date=1991 |title=Criteria that must be satisfied for the discovery of a new chemical element to be recognized |url=https://old.iupac.org/reports/1991/6306wapstra/index.html |journal=Pure and Applied Chemistry |volume=63 |issue=6 |pages=879–886 |doi=10.1351/pac199163060879 |s2cid=95737691 |access-date=18 October 2022 |language=en}}</ref> Pas polemikave të mëtejshme, këto elemente morën emrat e tyre përfundimtarë në vitin 1997, mes tyre seaborgiumi (106), i quajtur për nder të Seaborgut.<ref>{{Cite journal |doi=10.1351/pac199769122471 |title=Names and symbols of transfermium elements (IUPAC Recommendations 1997) |year=1997 |journal=Pure and Applied Chemistry |volume=69 |pages=2471–2474 |issue=12 |doi-access=free |language=en}}</ref> [[Skeda:Yuri Oganessian.jpg|thumb|right|Yuri Oganessian]] Kriteret e TWG-së u përdorën për të arbitruar pretendimet e mëvonshme për zbulimin e elementeve nga LBNL-ja dhe JINR-ja, si dhe nga institutet kërkimore në Gjermani (GSI) dhe Japoni (Riken).<ref>{{Cite journal |last1=Hofmann |first1=Sigurd |date=2019 |title=Criteria for New Element Discovery |journal=Chemistry International |volume=41 |issue=1 |pages=10–15 |doi=10.1515/ci-2019-0103 |doi-access=free |language=en}}</ref> Sot, shqyrtimin e pretendimeve për zbulime e kryen një Grup i Përbashkët Pune i IUPAC-ut dhe IUPAP-it. Pasi përcaktohej përparësia, elementet shtoheshin zyrtarisht në tabelën periodike dhe zbuluesit ftoheshin t’u propozonin emra.<ref name="IUPAC-redbook" /> Deri në vitin 2016, kjo ishte bërë për të gjitha elementet deri te 118, duke plotësuar kështu shtatë rreshtat e parë të tabelës periodike.<ref name="IUPAC-redbook">{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20160410043726/https://iupac.org/what-we-do/periodic-table-of-elements/ |title=Periodic Table of Elements |author=<!--Not stated--> |date=2021 |website=iupac.org |publisher=IUPAC |access-date=3 April 2021 |language=en}}</ref><ref name="finally">{{Cite journal |last=Scerri |first=E. |year=2012 |journal=Chemistry International |volume=34 |issue=4 |url=https://www.iupac.org/publications/ci/2012/3404/ud.html |title=Mendeleev's Periodic Table Is Finally Completed and What To Do about Group 3? |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170705051357/https://web.archive.org/web/20170705051357/https://www.iupac.org/publications/ci/2012/3404/ud.html |archive-date=5 July 2017 |doi=10.1515/ci.2012.34.4.28 |doi-access=free |language=en}}</ref> Zbulimet e elementeve përtej 106 u bënë të mundura nga teknikat e zhvilluara nga {{ill|Yuri Oganessian|en|Yuri Oganessian}} në JINR: fuzioni i ftohtë (bombardimi i plumbit dhe bismutit me jone të rënda) mundësoi zbulimet e elementeve 107 deri në 112 në GSI dhe të elementit 113 në Riken gjatë viteve 1981–2004. Oganessiani drejtoi ekipin e JINR-së (në bashkëpunim me shkencëtarë amerikanë) në zbulimin e elementeve 114 deri në 118 nëpërmjet fuzionit të nxehtë (bombardimi i aktinideve me jone kalciumi) gjatë viteve 1998–2010.<ref>Scerri, f. 356–363</ref><ref name="Chapman">{{Cite journal |last1=Chapman |first1=Kit |title=What it takes to make a new element |journal=[[Chemistry World]] |date=30 November 2016 |url=https://www.chemistryworld.com/what-it-takes-to-make-a-new-element/1017677.article |publisher=[[Royal Society of Chemistry]] |access-date=22 March 2022 |archive-date=28 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171028122035/https://www.chemistryworld.com/what-it-takes-to-make-a-new-element/1017677.article |url-status=live |language=en}}</ref> Elementi më i rëndë i njohur, oganesoni (118), është emërtuar për nder të Oganessianit. Elementi 114 quhet flerovium për nder të paraardhësit dhe mentorit të tij, Flyorovit.<ref name=Chapman /> Në kremtim të 150-vjetorit të tabelës periodike, [[Organizata e Kombeve të Bashkuara]] e shpalli vitin 2019 Vitin Ndërkombëtar të Tabelës Periodike, duke kremtuar «një nga arritjet më të rëndësishme në shkencë».<ref name=":1">{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-47008289 |title=150 years of the periodic table: Test your knowledge |last=Briggs |first=Helen |date=29 January 2019 |access-date=8 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209210210/https://web.archive.org/web/20190209210210/https://web.archive.org/web/20190209210210/https://www.bbc.com/news/science-environment-47008289 |archive-date=9 February 2019 |url-status=live |language=en}}</ref> Kriteret e zbulimit të përcaktuara nga TWG-ja u përditësuan në vitin 2020, si përgjigje ndaj përparimeve eksperimentale dhe teorike që nuk ishin parashikuar në vitin 1991.<ref>{{Cite journal |last1=Hofmann |first1=Sigurd |last2=Dmitriev |first2=Sergey N. |last3=Fahlander |first3=Claes |last4=Gates |first4=Jacklyn M. |last5=Roberto |first5=James B. |last6=Sakai |first6=Hideyuki |date=4 August 2020 |title=On the discovery of new elements (IUPAC/IUPAP Report) |s2cid-access=free |journal=Pure and Applied Chemistry |volume=92 |issue=9 |pages=1387–1446 |doi=10.1515/pac-2020-2926 |s2cid=225377737 |doi-access=free |language=en}}</ref> Sot, tabela periodike është ndër simbolet më të njohura të kimisë.<ref name="Lemonick" /> IUPAC-u merret sot me shumë procese që lidhen me tabelën periodike: njohjen dhe emërtimin e elementeve të reja, rekomandimin e numrave të grupeve dhe emrave kolektivë, si dhe përditësimin e masave atomike.<ref name="IUPAC-redbook" /> == Zgjerimi i ardhshëm përtej periudhës së shtatë == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Tabela periodike e zgjeruar|en|Extended periodic table}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Ishulli i qëndrueshmërisë|en|Island of stability}}}} [[Skeda:Energy eigenvalues superheavy.svg|thumb|right|upright=1.5|Vlerat vetjake të energjisë (në eV) për elektronet më të jashtme të elementeve me Z = 100 deri në 172, të parashikuara duke përdorur llogaritjet Dirac–Fock. Shenjat − dhe + u referohen orbitaleve me numër kuantik azimutal përkatësisht më të vogël ose më të madh si pasojë e ndarjes spin–orbitë: p− është p<sub>1/2</sub>, p+ është p<sub>3/2</sub>, d− është d<sub>3/2</sub>, d+ është d<sub>5/2</sub>, f− është f<sub>5/2</sub>, f+ është f<sub>7/2</sub>, g− është g<sub>7/2</sub> dhe g+ është g<sub>9/2</sub>.<ref name=BFricke /> Hapësira ndërmjet niveleve të energjisë deri te ''Z'' = 120 është normale dhe bëhet sërish normale te ''Z'' = 157; ndërmjet tyre vërehet një gjendje shumë e ndryshme.<ref name=BFricke1977 />]] Elementet e emërtuara më së fundmi — [[nihoniumi]] (113), [[moskoviumi]] (115), [[tenesini]] (117) dhe [[oganesoni]] (118) — plotësuan rreshtin e shtatë të tabelës periodike.<ref name="IUPAC-redbook" /> Elementet e ardhshme do të duhej të nisnin një {{ill|Elementi i periudhës së 8-të|en|period 8 element|lt=periudhë të tetë}}. Këto elemente mund të përmenden ose me numrat e tyre atomikë (p.sh. "{{ill|Tabela periodike e zgjeruar|en|Extended periodic table|lt=elementi 164}}"), ose me {{ill|Emri sistematik i elementit|en|systematic element name|lt=emrat sistematikë të elementeve}} të miratuar nga IUPAC-i më 1978, të cilët lidhen drejtpërdrejt me numrat atomikë (p.sh. "unhexquadium" për elementin 164, i prejardhur nga latinishtja ''unus'' "një", greqishtja ''hexa'' "gjashtë", latinishtja ''quadra'' "katër" dhe prapashtesa tradicionale ''-ium'' për elementet metalike).<ref name="IUPAC-redbook" /> Deri tani, të gjitha përpjekjet për t'i sintetizuar këto elemente kanë dështuar. Përpjekjet për të krijuar {{ill|Ununenniumi|en|Ununennium|lt=elementin 119}} kanë vazhduar që nga viti 2018 në institutin kërkimor Riken në Japoni dhe që nga viti 2026 në JINR në Rusi; ndërsa një përpjekje për të krijuar {{ill|Unbiniliumi|en|unbinilium|lt=elementin 120}} ka vazhduar që nga viti 2025 në LBNL në Shtetet e Bashkuara.<ref>{{Cite web |last=Pontzen |first=Andrew |date=2025-09-10 |title=BBC Podcast: New Elements |url=https://nuclearscience.lbl.gov/2025/09/10/bbc-podcast-new-elements/ |access-date=2025-11-15 |language=en}}</ref><ref name=JINR2026>{{Cite news |url=https://www.jinr.ru/posts/63-ya-sessiya-pkk-yaf-na-puti-k-119-mu-elementu-i-novomu-istochniku-neytronov/ |title=63-я сессия ПКК ЯФ: на пути к 119-му элементу и новому источнику нейтронов |trans-title=Mbledhja e 63-të e Komitetit Këshillimor për Fizikën Bërthamore: drejt elementit 119 dhe një burimi të ri neutronesh |language=ru |date=2026-06-25 |publisher=Joint Institute for Nuclear Research |access-date=2016-07-16 |url-status=live }}</ref> Objekti i Kërkimeve për Jonet e Rënda në {{ill|Lanzhou|en|Lanzhou}} (HIRFL) në Kinë planifikon gjithashtu të bëjë përpjekjet e veta për të sintetizuar elementet e para të periudhës së tetë.<ref name="nature2019">{{Cite journal |last=Ball |first=P. |title=Extreme chemistry: experiments at the edge of the periodic table |date=2019 |journal=Nature |volume=565 |issue=7741 |pages=552–555 |doi=10.1038/d41586-019-00285-9 |pmid=30700884 |bibcode=2019Natur.565..552B |doi-access=free |language=en}}</ref><ref name="SHEfactory">{{Cite conference |url=https://www.epj-conferences.org/articles/epjconf/pdf/2016/26/epjconf-NS160-08001.pdf |title=Status and perspectives of the Dubna superheavy element factory |last1=Dmitriev |first1=Sergey |last2=Itkis |first2=Mikhail |last3=Oganessian |first3=Yuri |date=2016 |conference=Nobel Symposium NS160 – Chemistry and Physics of Heavy and Superheavy Elements |doi=10.1051/epjconf/201613108001 |access-date=2021-08-15 |archive-date=2021-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828071031/https://www.epj-conferences.org/articles/epjconf/pdf/2016/26/epjconf-NS160-08001.pdf |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.jinr.ru/posts/how-are-new-chemical-elements-born/ |title=How are new chemical elements born? |last1=Sokolova |first1=Svetlana |last2=Popeko |first2=Andrei |date=2021-05-24 |website=jinr.ru |publisher=JINR |access-date=2021-11-04 |quote= |archive-date=2021-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104173902/https://www.jinr.ru/posts/how-are-new-chemical-elements-born/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Chapman |first=Kit |date=2023-10-10 |title=Berkeley Lab to lead US hunt for element 120 after breakdown of collaboration with Russia |url=https://www.chemistryworld.com/news/berkeley-lab-to-lead-us-hunt-for-element-120-after-breakdown-of-collaboration-with-russia/4018207.article |work=Chemistry World |access-date=2023-10-20 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://physicalsciences.lbl.gov/2023/10/16/berkeley-lab-to-test-new-approach-to-making-superheavy-elements/ |title=Berkeley Lab to Test New Approach to Making Superheavy Elements |last=Biron |first=Lauren |date=2023-10-16 |website=lbl.gov |publisher={{ill|Laboratori Kombëtar Lawrence Berkeley|en|Lawrence Berkeley National Laboratory}} |access-date=2023-10-20 |quote= |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gan |first1=Z. G. |last2=Huang |first2=W. X. |last3=Zhang |first3=Z. Y. |last4=Zhou |first4=X. H. |last5=Xu |first5=H. S. |date=2022 |title=Results and perspectives for study of heavy and super-heavy nuclei and elements at IMP/CAS |journal=The European Physical Journal A |volume=58 |issue=158 |article-number=158 |doi=10.1140/epja/s10050-022-00811-w |bibcode=2022EPJA...58..158G |language=en}}</ref> Nëse periudha e tetë do të ndiqte modelin e periudhave të mëparshme, ajo do të përmbante pesëdhjetë elemente, duke plotësuar në këtë rend nënmbështresat 8s, 5&nbsp;g, 6f, 7d dhe, së fundi, 8p. Por në këtë pikë, efektet relativiste duhet të sjellin shmangie të konsiderueshme nga {{ill|Rregullit të Madelungut|en|Madelung rule}}. Janë propozuar modele të ndryshme për konfigurimet e elementeve të periudhës së tetë, si edhe për mënyrën e paraqitjes së tyre në një tabelë periodike. Të gjitha pajtohen se periudha e tetë duhet të nisë, si periudhat e mëparshme, me dy elemente 8s: 119 dhe 120. Megjithatë, më pas mbivendosjet e mëdha energjetike ndërmjet nënmbështresave 5&nbsp;g, 6f, 7d dhe 8p bëjnë që ato të fillojnë të mbushen njëkohësisht, prandaj nuk është e qartë se si mund të ndahen seritë e veçanta 5&nbsp;g dhe 6f.<ref name="nefedov">{{cite journal |last1=Nefedov |first1=V.I. |last2=Trzhaskovskaya |first2=M.B. |last3=Yarzhemskii |first3=V.G. |title=Electronic Configurations and the Periodic Table for Superheavy Elements |journal=Doklady Physical Chemistry |date=2006 |volume=408 |issue=2 |pages=149–151 |doi=10.1134/S0012501606060029 |s2cid=95738861 |url=https://www.primefan.ru/stuff/chem/nefedov.pdf |access-date=15 August 2021 |archive-date=13 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161013113837/https://www.primefan.ru/stuff/chem/nefedov.pdf |url-status=live |language=en }}</ref><ref name="recentattempts">{{cite journal |last1=Scerri |first1=Eric |date=2020 |title=Recent attempts to change the periodic table |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A |volume=378 |issue=2180 |doi=10.1098/rsta.2019.0300 |pmid=32811365 |bibcode=2020RSPTA.37890300S |s2cid=221136189 |doi-access=free |language=en }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.2307/3963006 |last=Frazier |first=K. |title=Superheavy Elements |journal=Science News |volume=113 |issue=15 |pages=236–38 |year=1978 |jstor=3963006 |language=en }}</ref><ref name="Fricke">{{cite journal |last1=Fricke |first1=B. |last2=Greiner |first2=W. |last3=Waber |first3=J. T. |year=1971 |title=The continuation of the periodic table up to Z = 172. The chemistry of superheavy elements |journal=Theoretica Chimica Acta |volume=21 |issue=3 |pages=235–60 |doi=10.1007/BF01172015 |s2cid=117157377 |language=en }}</ref><ref name="PT172">{{cite journal |last1=Pyykkö |first1=P. |author-link=Pekka Pyykkö |title=A suggested periodic table up to Z ≤ 172, based on Dirac–Fock calculations on atoms and ions |journal=Physical Chemistry Chemical Physics |volume=13 |issue=1 |pages=161–68 |year=2011 |pmid=20967377 |doi=10.1039/c0cp01575j |bibcode=2011PCCP...13..161P |s2cid=31590563 |language=en }}</ref> Prandaj, elementet 121 deri në 156 nuk përshtaten mirë si analoge kimike të ndonjë grupi të mëparshëm në pjesët më të hershme të tabelës,<ref name="actrev" /> megjithëse nganjëherë janë vendosur në seritë 5&nbsp;g, 6f dhe seri të tjera për të pasqyruar zyrtarisht konfigurimet e tyre elektronike.<ref name="actrev" /> Eric Scerri ka ngritur pyetjen nëse një tabelë periodike e zgjeruar duhet të marrë parasysh moszbatimin e rregullit të Madelungut në këtë zonë, apo nëse përjashtime të tilla duhen shpërfillur.<ref name="recentattempts" /> Edhe struktura e shtresave mund të jetë kryesisht formale në këtë pikë: shpërndarja e elektroneve në një atom oganesoni pritet tashmë të jetë mjaft e njëtrajtshme, pa ndonjë strukturë të dallueshme të shtresave.<ref name="oganesson-elf">{{cite journal |journal=Phys. Rev. Lett. |volume=120 |issue=5 |article-number=053001 |date=2018 |title=Electron and Nucleon Localization Functions of Oganesson: Approaching the Thomas-Fermi Limit |first1=Paul |last1=Jerabek |first2=Bastian |last2=Schuetrumpf |first3=Peter |last3=Schwerdtfeger |first4=Witold |last4=Nazarewicz |doi=10.1103/PhysRevLett.120.053001 |pmid=29481184 |arxiv=1707.08710 |bibcode=2018PhRvL.120e3001J |s2cid=3575243 |language=en }}</ref> Gjendja për elementet 157 deri në 172 duhet të kthehet në normalitet dhe të ngjasojë më shumë me rreshtat e mëparshëm.<ref name="BFricke1977" /> Nënmbështresat e rënda p ndahen nga {{ill|Ndërveprimi spin–orbitë|en|spin–orbit interaction|lt=ndërveprimi spin–orbitë}}: një orbitale p (p<sub>1/2</sub>) stabilizohet më shumë, ndërsa dy të tjerat (p<sub>3/2</sub>) destabilizohen. (Ndryshime të tilla në numrat kuantikë ndodhin në të gjitha llojet e nënmbështresave, por te nënmbështresat p ndikojnë më së shumti në renditje.) Ka të ngjarë që, te elementi 157, nënmbështresat e mbushura 8s dhe 8p<sub>1/2</sub>, me gjithsej katër elektrone, të jenë fundosur në bërthamë. Përtej bërthamës, orbitalet pasuese janë 7d dhe 9s, me energji të ngjashme; vijojnë 9p<sub>1/2</sub> dhe 8p<sub>3/2</sub>, po ashtu me energji të ngjashme, e më pas vjen një hendek i madh.<ref name="BFricke1977">{{cite journal |last1=Fricke |first1=Burkhard |year=1977 |title=Dirac–Fock–Slater calculations for the elements Z = 100, fermium, to Z = 173 |journal=Recent Impact of Physics on Inorganic Chemistry |volume=19 |pages=83–192 |doi=10.1016/0092-640X(77)90010-9 |url=http://kobra.bibliothek.uni-kassel.de/bitstream/urn:nbn:de:hebis:34-2008071622807/1/Fricke_Dirac_1977.pdf |access-date=25 February 2016 |bibcode=1977ADNDT..19...83F |archive-date=22 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322072636/http://kobra.bibliothek.uni-kassel.de/bitstream/urn:nbn:de:hebis:34-2008071622807/1/Fricke_Dirac_1977.pdf |language=en }}</ref> Kështu, orbitalet 9s dhe 9p<sub>1/2</sub> në thelb zëvendësojnë orbitalet 8s dhe 8p<sub>1/2</sub>, duke bërë që elementet 157–172 të jenë kimikisht të ngjashme me grupet 3–18: për shembull, sipas modelit të zakonshëm, elementi 164 do të ndodhej dy vende poshtë plumbit në grupin 14, por llogaritjet tregojnë se ai është shumë më i ngjashëm me paladiumin e grupit 10.<ref name=rareearths /><ref name=Fricke /><ref name=nefedov /><ref name="BFricke">{{Cite journal |last1=Fricke |first1=Burkhard |year=1975 |title=Superheavy elements: a prediction of their chemical and physical properties |journal=Recent Impact of Physics on Inorganic Chemistry |volume=21 |pages=[https://archive.org/details/recentimpactofph0000unse/page/89 89–144] |doi=10.1007/BFb0116498 |url=https://archive.org/details/recentimpactofph0000unse/page/89 |access-date=2013-10-04 |series=Structure and Bonding |isbn=978-3-540-07109-9 |language=en }}</ref><ref name=actrev>{{cite journal |last1=Fricke |first1=Burkhard |last2=Waber |first2=J. T. |date=1971 |title=Theoretical Predictions of the Chemistry of Superheavy Elements: Continuation of the Periodic Table up to Z{{=}}184 |url=https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/handle/123456789/2008100124269/Fricke_theoretical_1971.pdf |journal=Actinides Reviews |volume=1 |issue= |pages=433–485 |doi= |access-date=2024-01-05 |language=en}}</ref> Pra, për të arritur te elementi fisnik pas elementit 118 duhen pesëdhjetë e katër elemente, jo pesëdhjetë.<ref name=wothers>{{cite book |last=Wothers |first=Peter |date=2019 |title=Antimony, Gold, and Jupiter's Wolf |url= |location= |publisher=Oxford University Press |page=vii |isbn=978-0-19-965272-3 |language=en}}</ref> Megjithatë, ndonëse modelet përgjithësisht pajtohen për këto përfundime rreth kimisë së elementeve 157–172,<ref name=actrev /><ref name=nefedov /> nuk ka pajtim nëse tabela periodike duhet të paraqitet sipas ngjashmërive kimike apo sipas konfigurimeve të mundshme formale elektronike, të cilat pritet të jenë mjaft të ndryshme nga ato të periudhave të mëparshme dhe për të cilat burimet nuk pajtohen. Prandaj, diskutimi për formën e rreshtit të tetë vazhdon.<ref name=nefedov /><ref name=Fricke /><ref name=PT172 /><ref name=smits>{{cite journal |last1=Smits |first1=Odile R. |last2=Düllmann |first2=Christoph E. |last3=Indelicato |first3=Paul |last4=Nazarewicz |first4=Witold |last5=Schwerdtfeger |first5=Peter |date=2023 |title=The quest for superheavy elements and the limit of the periodic table |url= |journal=Nature Reviews Physics |volume= 6|issue= 2|pages= 86–98|doi=10.1038/s42254-023-00668-y |osti=2315603 |s2cid=266276980 |language=en }}</ref> Përtej elementit 172, llogaritjet ndërlikohen sepse niveli energjetik i elektronit 1s bëhet imagjinar. Kjo gjendje ka një interpretim fizik dhe nuk përbën vetvetiu një kufi elektronik për tabelën periodike, por mënyra e saktë e përfshirjes së gjendjeve të tilla në llogaritjet për atomet me shumë elektrone mbetet një çështje e hapur, të cilës duhet t’i jepet përgjigje për të llogaritur strukturën e tabelës periodike përtej kësaj pike.<ref name=gamowstates>{{cite journal |last1=Smits |first1=O. R. |last2=Indelicato |first2=P. |first3=W. |last3=Nazarewicz |first4=M. |last4=Piibeleht |first5=P. |last5=Schwerdtfeger |date=2023 |title=Pushing the limits of the periodic table—A review on atomic relativistic electronic structure theory and calculations for the superheavy elements |url= |journal=Physics Reports |volume=1035 |issue= |pages=1–57 |doi=10.1016/j.physrep.2023.09.004 |arxiv=2301.02553 |bibcode=2023PhR..1035....1S |language=en }}</ref> Stabiliteti bërthamor ka gjasa të jetë faktori vendimtar që kufizon numrin e elementeve të mundshme. Ai varet nga ekuilibri midis shtytjes elektrike ndërmjet protoneve dhe forcës së fortë, e cila lidh protonet dhe neutronet së bashku.<ref>{{cite journal |last1=Pershina |first1=Valeria |date=2020 |title=Relativistic effects on the electronic structure of the heaviest elements. Is the Periodic Table endless? |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/chimie/article/CRCHIM_2020__23_3_255_0.pdf |journal=Comptes Rendus Chimie |volume=23 |issue=3 |pages=255–265 |doi=10.5802/crchim.25 |s2cid=222225772 |access-date=2021-03-28 |archive-date=2020-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201211103843/https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/chimie/article/CRCHIM_2020__23_3_255_0.pdf |url-status=live |language=en }}</ref> Protonet dhe neutronet janë të radhitura në [[modeli i mbështjellësve bërthamorë|mbështjellës]], njësoj si elektronet, dhe për këtë arsye një mbështjellës i mbyllur mund ta rrisë ndjeshëm stabilitetin: bërthamat super të rënda të njohura ekzistojnë falë një mbylljeje të tillë, me gjasë rreth 114–{{ill|Unbihekiumi|en|unbihexium|lt=126}} protoneve dhe 184 neutroneve.<ref name=gamowstates /> Ato ka të ngjarë të jenë pranë një {{ill|Ishulli i stabilitetit|en|island of stability|lt=ishulli të stabilitetit}} të parashikuar, ku pritet që nuklidet super të rënda të jetojnë më gjatë nga sa do të pritej ndryshe: parashikimet për nuklidet më jetëgjata në këtë ishull variojnë nga mikrosekonda deri në miliona vjet.<ref name=smits /><ref name="physorg">{{cite web |url=https://newscenter.lbl.gov/2009/09/24/114-confirmed/ |title=Superheavy Element 114 Confirmed: A Stepping Stone to the Island of Stability |date=2009 |access-date=2019-10-23 |publisher={{ill|Laboratori Kombëtar Lawrence Berkeley|en|Lawrence Berkeley National Laboratory}} |archive-date=2019-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190720200414/https://newscenter.lbl.gov/2009/09/24/114-confirmed/ |url-status=live |language=en }}</ref><ref name="nuclei">{{cite journal |last=Oganessian |first=Yu. Ts. |year=2012 |title=Nuclei in the "Island of Stability" of Superheavy Elements |journal={{ill|Seria e Konferencave e Journal of Physics|en|Journal of Physics: Conference Series}} |volume=337 |issue=1 |article-number=012005 |bibcode=2012JPhCS.337a2005O |doi=10.1088/1742-6596/337/1/012005|doi-access=free |language=en }}</ref> Megjithatë, duhet theksuar se këto janë në thelb ekstrapolime drejt një pjese të panjohur të hartës së nuklideve dhe se duhen marrë parasysh pasiguritë sistematike të modeleve.<ref name=smits /> Me kalimin përtej shtresave të mbyllura, efekti stabilizues pritet të zhduket.<ref name=relqed /> Prandaj, nuklidet supertë rënda me më shumë se 184 neutrone pritet të kenë jetëgjatësi shumë më të shkurtër dhe të ndahen vetvetiu brenda 10<sup>−15</sup>&nbsp;sekondash. Nëse është kështu, nuk do të kishte kuptim t'i konsideronim si elemente kimike: IUPAC/IUPAP teorikisht përcakton dhe rekomandon që një element të konsiderohet i tillë vetëm nëse bërthama jeton më gjatë se 10<sup>−14</sup>&nbsp;sekonda, koha e nevojshme për të mbledhur një re elektronike. Megjithatë, vlerësimet teorike të gjysmëjetës varen shumë nga modeli dhe ndryshojnë me shumë rende madhësie.<ref name=gamowstates /> Shtytja e madhe mes protoneve parashikohet të çojë në topologji bërthamore ekzotike, ku priten flluska, unaza dhe toroide; kjo e ndërlikon më tej ekstrapolimin.<ref name=smits /> Nuk dihet nëse ka mbyllje të tjera të shtresave përtej tyre, për shkak të pritshmërisë që shtresat bërthamore të dallueshme të bëhen më të paqarta (siç pritet tashmë të ndodhë me shtresat elektronike te oganesoni).<ref name=relqed>{{cite journal |last1=Schwerdtfeger |first1=Peter |last2=Pašteka |first2=Lukáš F. |last3=Punnett |first3=Andrew |last4=Bowman |first4=Patrick O. |date=2015 |title=Relativistic and quantum electrodynamic effects in superheavy elements |journal=Nuclear Physics A |volume=944 |issue=December 2015 |pages=551–577 |doi=10.1016/j.nuclphysa.2015.02.005|bibcode=2015NuPhA.944..551S |language=en}}</ref> Për më tepër, edhe nëse ekzistojnë mbyllje të mëvonshme të shtresave, nuk dihet nëse ato do të mundësonin ekzistencën e elementeve kaq të rëndë.<ref name="greinernuclei">{{cite journal|last=Greiner|first=W.|date=2013|title=Nuclei: superheavy-superneutronic-strange-and of antimatter|url=https://inspirehep.net/record/1221632/files/jpconf13_413_012002.pdf|journal=Journal of Physics: Conference Series|volume=413|issue=1|pages=012002-1–012002-9<!-- Deny Citation Bot-->|doi=10.1088/1742-6596/413/1/012002|bibcode=2013JPhCS.413a2002G|doi-access=free|access-date=15 August 2021|archive-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330183222/https://inspirehep.net/record/1221632/files/jpconf13_413_012002.pdf|url-status=live|language=en}}</ref><ref name="radiochimica">{{cite journal |last1=Hofmann |first1=Sigurd |date=2019 |title=Synthesis and properties of isotopes of the transactinides |journal=Radiochimica Acta |volume=107 |issue=9–11 |pages=879–915 |doi=10.1515/ract-2019-3104|s2cid=203848120 |language=en}}</ref><ref name="PTSS1">Scerri, p. 386</ref><ref name="EB">{{cite encyclopedia|last1=Seaborg|first1=G.|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/603220/transuranium-element|title=transuranium element (chemical element)|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=c. 2006|access-date=16 March 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101130112151/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/603220/transuranium-element|archive-date=30 November 2010|language=en}}</ref> Kështu, tabela periodike mund të përfundojë praktikisht rreth elementit 120, pasi elementet bëhen tepër jetëshkurtër për t'u vëzhguar e më pas tepër jetëshkurtër për të pasur kimi; rrjedhimisht, epoka e zbulimit të elementeve të reja do t'i afrohej fundit.<ref name="EB" /><ref>{{cite journal |author=Peter Möller |url=https://www.epj-conferences.org/articles/epjconf/abs/2016/26/epjconf-NS160-03002/epjconf-NS160-03002.html |title=The limits of the nuclear chart set by fission and alpha decay {{pipe}} EPJ Web of Conferences |journal=European Physical Journal Web of Conferences |year=2016 |doi=10.1051/epjconf/201613103002 |publisher=Epj-conferences.org |volume=131 |page=03002 |bibcode=2016EPJWC.13103002M |access-date=13 June 2022 |archive-date=20 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620210806/https://www.epj-conferences.org/articles/epjconf/abs/2016/26/epjconf-NS160-03002/epjconf-NS160-03002.html |url-status=live |doi-access=free |language=en }}</ref> Nëse ekziston një tjetër mbyllje e shtresës së protoneve përtej numrit 126, ajo ka të ngjarë të ndodhë rreth numrit 164;<ref name=greinernuclei /> kështu, rajoni ku dështon periodiciteti përputhet pak a shumë me rajonin e paqëndrueshmërisë mes mbylljeve të shtresave.<ref name=actrev /> Si alternativë, [[lënda e kuarkeve]] mund të bëhet e qëndrueshme në numra të lartë mase; në këtë rast, bërthama do të përbëhej nga [[Kuarku i sipërm|kuarke të sipërme]] dhe [[Kuarku i poshtëm|kuarke të poshtme]] që rrjedhin lirisht, në vend që të lidhen në protone dhe neutrone. Kjo do të krijonte një [[Kontinenti i qëndrueshmërisë|kontinent qëndrueshmërie]] në vend të një ishulli.<ref name="udQM">{{cite journal |last1=Holdom |first1=B. |last2=Ren |first2=J. |last3=Zhang |first3=C. |title=Quark matter may not be strange |date=2018 |journal=Physical Review Letters |volume=120 |issue=1 |pages=222001-1–222001-6 <!-- Deny Citation Bot-->|doi=10.1103/PhysRevLett.120.222001|pmid=29906186 |arxiv=1707.06610 |bibcode=2018PhRvL.120v2001H |s2cid=49216916 |language=en}}</ref><ref name="udQMnew">{{cite journal |last1=Cheng-Jun |first1=Xia |last2=She-Sheng |first2=Xue |last3=Ren-Xin |first3=Xu |last4=Shan-Gui |first4=Zhou |title=Supercritically charged objects and electron-positron pair creation |doi=10.1103/PhysRevD.101.103031 |journal=Physical Review D |year=2020 |volume=101 |issue=10 |article-number=103031|arxiv=2001.03531 |bibcode=2020PhRvD.101j3031X |s2cid=210157134 |language=en}}</ref> Mund të ndikojnë edhe procese të tjera: për shembull, në elementet shumë të rënda elektronet 1s ka të ngjarë të kalojnë një pjesë të konsiderueshme të kohës aq pranë bërthamës, saqë ndodhen realisht brenda saj; kjo do t'i bënte të prekshme nga [[kapja e elektronit]].<ref name=colloq>{{cite journal |title=Colloquium: Superheavy elements: Oganesson and beyond |first1=S. A. |last1=Giuliani |first2=Z. |last2=Matheson |first3=W. |last3=Nazarewicz |first4=E. |last4=Olsen |first5=P.-G. |last5=Reinhard |first6=J. |last6=Sadhukhan |first7=B. |last7=Schtruempf |first8=N. |last8=Schunck |first9=P. |last9=Schwerdtfeger |date=2019 |journal=Reviews of Modern Physics |volume=91 |issue=1 |pages=011001-1–011001-25 |doi=10.1103/RevModPhys.91.011001|bibcode=2019RvMP...91a1001G |s2cid=126906074 |doi-access=free |language=en}}</ref> Edhe nëse elementet e rreshtit të tetë mund të ekzistojnë, prodhimi i tyre ka të ngjarë të jetë i vështirë dhe të bëhet edhe më i vështirë me rritjen e numrit atomik.<ref>{{cite journal|last1=Giardina|first1=G.|last2=Fazio|first2=G.|last3=Mandaglio|first3=G.|last4=Manganaro|first4=M.|last5=Nasirov|first5=A.K.|last6=Romaniuk|first6=M.V.|last7=Saccà|first7=C.|title=Expectations and limits to synthesize nuclei with Z ≥ 120|date=2010|journal=International Journal of Modern Physics E|volume=19|issue=5 & 6|pages=882–893|doi=10.1142/S0218301310015333|url=https://www.researchgate.net/publication/263915732|bibcode=2010IJMPE..19..882G|access-date=15 August 2021|archive-date=19 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019202251/https://www.researchgate.net/publication/263915732_EXPECTATIONS_AND_LIMITS_TO_SYNTHESIZE_NUCLEI_WITH_Z_120|url-status=live|language=en}}</ref> Megjithëse pritet që elementet 119 dhe 120 të bllokut 8s të mund të prodhohen me mjetet e sotme, elementet përtej tyre pritet të kërkojnë teknologji të re,<ref name="Zagrebaev">{{cite journal|title=Future of superheavy element research: Which nuclei could be synthesized within the next few years?|url=https://nrv.jinr.ru/pdf_file/J_phys_2013.pdf|first1=Valeriy|last1=Zagrebaev|first2=Alexander|last2=Karpov|first3=Walter|last3=Greiner|date=2013|journal=Journal of Physics|volume=420|issue=1|article-number=012001|publisher=IOP Publishing Ltd.|doi=10.1088/1742-6596/420/1/012001|arxiv=1207.5700|bibcode=2013JPhCS.420a2001Z|s2cid=55434734|access-date=1 December 2020|archive-date=3 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003154020/https://nrv.jinr.ru/pdf_file/J_phys_2013.pdf|url-status=live|language=en}}</ref> nëse mund të prodhohen fare.<ref name="Bloomberg">{{cite web|last=Subramanian|first=S.|author-link=Samanth Subramanian|date=2019|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2019-08-28/making-new-elements-doesn-t-pay-just-ask-this-berkeley-scientist|title=Making New Elements Doesn't Pay. Just Ask This Berkeley Scientist|website=Bloomberg Businessweek|access-date=18 January 2020|archive-date=11 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211191525/https://web.archive.org/web/20191211191525/https://www.bloomberg.com/news/features/2019-08-28/making-new-elements-doesn-t-pay-just-ask-this-berkeley-scientist|url-status=live|language=en}}</ref> == Tabela periodike alternative == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Llojet e tabelave periodike|en|Types of periodic tables}}}} [[Skeda:Elementspiral (polyatomic).svg|thumb|upright=1.3|Tabela periodike spirale e [[Otto Teodor Benfey (Otto Theodor Benfey)|Otto Teodor Benfey]] (1964)]] Ligji periodik mund të paraqitet në mënyra të ndryshme, ku tabela periodike standarde është vetëm njëra prej tyre.<ref>Scerri, p. 20</ref> Brenda 100 vjetësh nga shfaqja e tabelës së Mendelejevit më 1869, [[Edward G. Mazurs]] kishte mbledhur rreth 700 versione të ndryshme të botuara të tabelës periodike.<ref name="Jensen">{{Cite journal|last1=Jensen|first1=William B. |date=January–April 1986 |title=Classification, symmetry and the periodic table|journal=Comp. & Maths. With Appls.|volume=12 |issue=1–2 Part B|pages=487–510 |doi=10.1016/0898-1221(86)90167-7|language=en}}</ref><ref name="Papers">{{Cite book |url=https://othmerlib.sciencehistory.org/record=b1069103~S6 |title=Edward G. Mazurs Collection of Periodic Systems Images |publisher=Science History Institute |type=Finding Aid |access-date=2018-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327082328/https://othmerlib.sciencehistory.org/record%3Db1069103~S6 |archive-date=2019-03-27 |url-status=live|language=en}} Klikoni te “Finding Aid” për të hapur udhëzuesin e plotë.</ref> Shumë forma ruajnë strukturën drejtkëndore, përfshirë tabelën periodike me hap majtas të {{ill|Charles Janet|en|Charles Janet}} (e paraqitur më poshtë) dhe formën e modernizuar të tabelës origjinale të Mendelejevit me 8 kolona, e cila ende përdoret gjerësisht në Rusi. Formate të tjera të tabelës periodike kanë forma shumë më të pazakonta, si spiralet (ajo e Otto Teodor Benfey-t, e paraqitur djathtas), rrathët dhe trekëndëshat.<ref>{{Cite journal |last=Francl |first=M. |title=Table manners |journal=Nature Chemistry |volume=1 |date=May 2009 |pages=97–98 |url=https://ericscerri.com/Michelle-Nat%20Chem.pdf |bibcode=2009NatCh...1...97F |doi=10.1038/nchem.183 |issue=2 |pmid=21378810 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025135145/https://ericscerri.com/Michelle-Nat%20Chem.pdf |archive-date=2012-10-25|language=en}}</ref> Tabelat periodike alternative zhvillohen shpesh për të nxjerrë në pah ose theksuar vetitë kimike apo fizike të elementeve që nuk duken aq qartë në tabelat periodike tradicionale; disa prej tyre anojnë më shumë nga theksimi i kimisë, ndërsa të tjerat i japin përparësi fizikës.<ref name="Scerri402">Scerri, pp. 402–3</ref> Shumëllojshmëria e formave të tabelës periodike ka ngritur pyetjen nëse ekziston një formë optimale ose përfundimtare e saj dhe, nëse po, cila mund të jetë. Për asnjërën prej këtyre pyetjeve nuk ka ende përgjigje me konsensus.<ref name="sesqui">{{Cite web |url=https://blog.oup.com/2019/01/happy-sesquicentennial-periodic-table-elements/ |title=Happy sesquicentennial to the periodic table of the elements |last=Scerri |first=Eric |date=2019-01-29 |publisher=Oxford University Press |access-date=2019-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327082337/https://blog.oup.com/2019/01/happy-sesquicentennial-periodic-table-elements/ |archive-date=2019-03-27 |url-status=live |language=en }}</ref><ref name="Scerri402" /> Tabela me hap majtas e Janet-it po diskutohet gjithnjë e më shumë si kandidate për formën optimale ose më themelore; Scerri ka argumentuar në favor të saj, sepse ajo sqaron natyrën e heliumit si element i bllokut s, rrit rregullsinë duke përsëritur të gjitha gjatësitë e periodave, ndjek besnikërisht rregullin e Madelungut duke e bërë secilën periodë të përkojë me një vlerë të {{Mvar|n}} + {{Math|ℓ}},{{Efn|name=lowdin|Autorët nuk pajtohen nëse rregulli i {{Mvar|n}} + {{Math|ℓ}} është nxjerrë tashmë nga mekanika kuantike. Scerri pohon se jo,<ref>Scerri, p. 255</ref><ref>{{Cite book |last=Scerri |first=ER |date=2021 |editor-last1=Giunta |editor-first1=CJ |editor-last2=Mainz |editor-first2=VV |editor-last3=Girolami |editor-first3=GS |title=150 Years of the Periodic Table: Perspectives on the History of Chemistry|publisher=Book Publishers |pages=409–423 (414) |chapter=The Impact of Twentieth-Century Physics on the Periodic Table and Some Remaining Questions in the Twenty-First Century |doi=10.1007/978-3-030-67910-1_16|isbn=978-3-030-67909-5|language=en}}</ref> pavarësisht disa përpjekjeve për ta bërë këtë.<ref>{{Cite journal |last1=Scerri |first1=ER |date=2009 |title=The dual sense of the term 'element', attempts to derive the Madelung rule and the optimal form of the periodic table, if any|journal=Int J Quantum Chem |volume=109 |issue=5|pages=959–971 |doi=10.1002/qua.21914 |bibcode=2009IJQC..109..959S|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bent |first1=HA |last2=Weinhold|first2=F |date=2007 |title=News from the periodic table: an introduction to periodicity symbols, tables and models for higher order valency and donor-acceptor kinships|journal=J Chem Educ |volume=84 |pages=1145–1146 |doi=10.1021/ed084p1145|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Allen |first1=LC |last2=Knight |first2=ET |date=2002 |title=The Löwdin challenge: origin of the (Madelung) rule for filling the orbital configurations of the periodic table|journal=J Quantum Chem |volume=90 |pages=80–82 |doi=10.1002/qua.965|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Wong |first1=DP |date=1979 |title=Theoretical justification of Madelung's rule|journal=J Chem Educ |volume=56 |issue=11|pages=714–717 |doi=10.1021/ed056p714 |bibcode=1979JChEd..56..714W|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Demkov |first1=YN |last2=Ostrovsky |first2=V |date=1972 |title=n + ' filling rule in the periodic system and focusing potentials.|url=http://www.jetp.ras.ru/cgi-bin/dn/e_035_01_0066.pdf|journal=Soviet Physics JETP |volume=35 |pages=66–69 |access-date=2024-02-08|language=en}}</ref> Nga ana tjetër, Ostrovsky, i cili pretendon se e ka dhënë këtë justifikim që më 1971, shkroi: “Disa autorë këmbëngulin se ‘ende askush nuk e ka nxjerrë rregullin n+l nga parimet e mekanikës kuantike’, ndërsa të tjerë paraqesin një justifikim kuantik për rregullin, i cili nuk është kundërshtuar kurrë.”<ref>{{Cite journal |last1=Ostrovsky |first1=V. N. |date=2005 |title=On Recent Discussion Concerning Quantum Justification of the Periodic Table of the Elements |journal=Foundations of Chemistry |volume=7 |issue=3 |pages=235–239 |doi=10.1007/s10698-005-2141-y |s2cid=93589189|language=en}}</ref> Autorë të tjerë argumentojnë se një nxjerrje e tillë nuk është e nevojshme, sepse rregulli ka përjashtime.<ref>{{Cite journal |last1=Scerri |first1=Eric |date=2012 |title=What is an element? What is the periodic table? And what does quantum mechanics contribute to the question? |url=https://philpapers.org/archive/SCEWIA.pdf |journal=Foundations of Chemistry |pages=69–81 |doi=10.1007/s10698-011-9124-y |s2cid=254503469|language=en}}</ref>}} dhe rregullon treshet e numrave atomikë dhe prirjen e anomalive të elementeve të rreshtit të parë.<ref>{{Cite journal |last1=Scerri |first1=Eric |date=2021 |title=Various forms of the periodic table including the left-step table, the regularization of atomic number triads and first-member anomalies |url= |journal=ChemTexts |volume=8 |issue=6 |article-number=6 |doi=10.1007/s40828-021-00157-8 |s2cid=245540088|language=en}}</ref> {{Clear|right}} == Shiko edhe == * {{ill|Nukleosinteza|en|Nucleosynthesis}} * {{ill|Sistemet periodike të molekulave të vogla|en|Periodic systems of small molecules}} == Shënime == {{Listë shënimesh}} == Referime == {{Reflist|30em|refs= <ref name="Landau">{{Cite book |author=L. D. Landau, E. M. Lifshitz |year=1958 |title=Quantum Mechanics: Non-Relativistic Theory |edition=1st |volume=3 |publisher=Pergamon Press |pages=256–7 |language=en}}</ref> <ref name="Jensen1982">{{Cite journal |title=The Positions of Lanthanum (Actinium) and Lutetium (Lawrencium) in the Periodic Table |author=William B. Jensen |journal=J. Chem. Educ. |year=1982 |volume=59 |issue=8 |pages=634–636 |doi=10.1021/ed059p634 |bibcode=1982JChEd..59..634J |language=en}}</ref> <ref name="Scerri2009">{{Cite journal |last1=Scerri |first1=Eric |date=2009 |title=Which Elements Belong in Group 3? |url=https://pubs.acs.org/doi/pdf/10.1021/ed086p1188 |journal=Journal of Chemical Education |volume=86 |issue=10 |pages=1188 |doi=10.1021/ed086p1188 |access-date=2023-01-01 |language=en}}</ref> <ref name="Chemey">{{Cite journal |last1=Chemey |first1=Alexander T. |last2=Albrecht-Schmitt |first2=Thomas E. |date=2019 |title=Evolution of the periodic table through the synthesis of new elements |journal=Radiochimica Acta |volume=107 |issue=9–11 |pages=1–31 |doi=10.1515/ract-2018-3082 |language=en}}</ref> <ref name="wulfsberg53">Wulfsberg, f. 53: «Siç ka theksuar W. B. Jensen, ngjashmëria metalurgjike [me itriumin] është shumë më e fortë për lutecin sesa për lantanin, prandaj kemi përvetësuar konventën e metalurgëve që e vendos Lu-në (dhe, për rrjedhojë, Lr-në) nën Sc dhe Y. Një avantazh i rëndësishëm shtesë i kësaj është që tabela periodike bëhet më simetrike dhe parashikimi i konfigurimeve elektronike bëhet më i lehtë. E. R. Scerri thekson se përcaktimet e fundit të konfigurimeve elektronike të shumicës së elementeve të bllokut ''f'' tani përputhen më mirë me këtë vendosje të Lu-së dhe Lr-së.»</ref> <ref name="Jensen-2015">{{cite journal |last1=Jensen |first1=William B. |date=2015 |title=The positions of lanthanum (actinium) and lutetium (lawrencium) in the periodic table: an update |journal=Foundations of Chemistry |volume=17 |pages=23–31 |doi=10.1007/s10698-015-9216-1 |s2cid=98624395 |language=en }}</ref> }} == Bibliografia == {{Refbegin}} * {{cite book |last1=Greenwood |first1=N. N. |last2=Earnshaw |first2=A. |title=Chemistry of the Elements |edition=2nd |publisher=Butterworth-Heinemann |language=en}} * {{cite book |last1=Petrucci |first1=Ralph H. |last2=Harwood |first2=William S. |last3=Herring |first3=F. Geoffrey |date=2002 |title=General Chemistry: Principles and Modern Applications |url=https://archive.org/details/generalchemistry00hill |url-access=registration |edition=8th |location=Upper Saddle River, N.J. |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-014329-7 |lccn=2001032331 |oclc=46872308 |language=en}} * {{ill|Eric Scerri|en|Eric Scerri}}, 2020. ''The Periodic Table, Its Story and Its Significance'' (botimi i dytë). New York: Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-091436-3}}. * {{cite book |last1=Siekierski |first1=S. |last2=Burgess |first2=J. |year=2002 |title=Concise Chemistry of the Elements |publisher=Horwood |isbn=978-1-898563-71-6 |language=en}} * {{cite book |last=Wulfsberg |first=Gary |date=2000 |title=Inorganic Chemistry |publisher=University Science Books |isbn=978-1-891389-01-6 |language=en}} {{Refend}} == Lexim i mëtejshëm == {{Refbegin}} * {{cite book |last=Calvo |first=Miguel |year=2019 |title=Construyendo la Tabla Periódica |page=407 |location=Zaragoza, Spain |publisher=Prames |isbn=978-84-8321-908-9 |language=es}} * {{cite book |last=Emsley |first=J. |year=2011 |title=Nature's Building Blocks: An A–Z Guide to the Elements |chapter=The Periodic Table |pages=634–651 |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |edition=New |isbn=978-0-19-960563-7 |author-link=John Emsley |language=en}} * {{cite book |first1=Marco |last1=Fontani |first2=Mariagrazia |last2=Costa |first3=Mary Virginia |last3=Orna |year=2007 |title=The Lost Elements: The Periodic Table's Shadow Side |page=508 |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938334-4 |language=en}} * {{cite book |last=Mazurs |first=E. G. |year=1974 |title=Graphic Representations of the Periodic System During One Hundred Years |location=Alabama |publisher=University of Alabama Press |isbn=978-0-19-960563-7 |author-link=John Emsley |language=en}} * {{cite conference |editor1-first=D.H. |editor1-last=Rouvray |editor2-first=R. B. |editor2-last=King |title=The Periodic Table: Into the 21st Century |publisher=Research Studies Press |location=Baldock, Hertfordshire |conference=Proceedings of the 2nd International Conference on the Periodic Table, part 1, Kananaskis Guest Ranch, Alberta, 14–20 July 2003 |isbn=978-0-86380-292-8 |year=2004 |language=en}} * {{cite conference |editor1-first=D.H. |editor1-last=Rouvray |editor2-first=R. B. |editor2-last=King |title=The Mathematics of the Periodic Table |publisher=Nova Science |location=New York |conference=Proceedings of the 2nd International Conference on the Periodic Table, part 2, Kananaskis Guest Ranch, Alberta, 14–20 July 2003 |isbn=978-1-59454-259-6 |year=2006 |language=en}} * {{cite web |url=https://www.ericscerri.com/books_elements.pdf |title=Books on the Elements and the Periodic Table |last=Scerri |first=E |date=n.d. |access-date=2018-07-09 |archive-date=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811052254/https://www.ericscerri.com/books_elements.pdf |url-status=live |language=en}} * {{cite conference |editor1-first=E. |editor1-last=Scerri |editor2-first=G |editor2-last=Restrepo |title=Mendeleev to Oganesson: A Multidisciplinary Perspective on the Periodic Table |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |conference=Proceedings of the 3rd International Conference on the Periodic Table, Cuzco, Peru 14–16 August 2012 |isbn=978-0-86380-292-8 |year=2018 |language=en}} * {{cite book |last=van Spronsen |first=J. W. |title=The Periodic System of Chemical Elements: A History of the First Hundred Years |location=Amsterdam |publisher=Elsevier |year=1969 |isbn=978-0-444-40776-4 |language=en}} * {{cite conference |editor-first=M. |editor-last=Verde |title=Atti del convegno Mendeleeviano: Periodicità e simmetrie nella struttura elementare della materia |publisher=Accademia delle Scienze di Torino |location=Torino |trans-title=Aktet e konferencës Mendeleeviane: Periodiciteti dhe simetritë në strukturën elementare të materies |conference=1st International Conference on the Periodic Table, Torino-Roma, 15–21 September 1969 |year=1971 |language=it}} {{Refend}} == Lidhje të jashtme == {{Sisterlinks|Periodic table}} * [https://digital.sciencehistory.org/focus/periodic-tables Tabela periodike], faqe me materiale të përzgjedhura vizuale mbi tabelën periodike të elementeve, me theks te paraqitjet alternative, përfshirë format rrethore, cilindrike, piramidale, spirale dhe trekëndore, nga {{ill|Instituti i Historisë së Shkencës|en|Science History Institute}} [https://web.archive.org/web/20190202042542/https://digital.sciencehistory.org/ Koleksionet digjitale]. * [https://iupac.org/what-we-do/periodic-table-of-elements Tabela periodike e elementeve e IUPAC-it] * [https://www.ptable.com/ Tabela periodike dinamike], me paraqitje ndërvepruese * [https://web.archive.org/web/20131014171011/https://www.ericscerri.com/ Eric Scerri], filozof i shquar i shkencës, i specializuar në historinë dhe filozofinë e tabelës periodike * [https://www.meta-synthesis.com/webbook//35_pt/pt_database.php Baza e të dhënave në internet e tabelave periodike] * [https://web.archive.org/web/20180112160406/https://www.acs.org/content/acs/en/greenchemistry/research-innovation/research-topics/endangered-elements.html Tabela periodike e elementeve të rrezikuara] * [https://periodictable.com/ Tabela periodike e mostrave] * [https://periodicvideos.com/ Tabela periodike e videove] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230703042907/https://www.periodicvideos.com/ |date=2023-07-03 }} * [https://webelements.com/ WebElements] * [https://www.periodicgraphicsofelements.com/ Grafikat periodike të elementeve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221230200920/https://www.periodicgraphicsofelements.com/ |date=2022-12-30 }} {{Authority control}} [[Kategoria:Tabela periodike e elementeve]] [[Kategoria:Elemente kimike]] [[Kategoria:Infografikë]] [[Kategoria:Kimi]] ovaoh5f6yxay37sk01r453uahhbuxzv 1 77987 3059215 2884984 2026-10-24T07:11:45Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059215 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Pasaporta e Shqipërisë/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} Nqs dikush ka mundesi te gjeje pamjen e pasaportes shqiptare te vitit 1991 mund ta postoje tek artikulli. Behet fjale per pasaporten e pare te kuqe, ate te thjeshten.--[[Përdoruesi:Alblefter|Alblefter]] 7 Gusht 2009 23:01 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Pasaporta e Shqipërisë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059214 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170915163528/http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2009/01/20/feature-02 për lidhjen http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2009/01/20/feature-02. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2026 09:11 (CEST) g86xwz61vks3cs9221tgtq192qyxzui 0 81526 3059150 3013421 2026-10-23T22:52:41Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3059150 wikitext text/x-wiki [[Image:Motors01CJC.jpg|thumb|Motorë elektrik.]] [Një '''motor elektrik''' është një [[Motori|motor]] që përdor [[energji elektrike]] për të prodhuar [[energji mekanike]], zakonisht përmes bashkëveprimit të [[fusha magnetike|fushës magnetike]] dhe [[përçues elektrik|përçuesve elektrik]]. Procesi i kundërt, duke prodhuar energji elektrike nga energjia mekanike, është kryer nga një [[Gjeneratori|gjenerator]] ose [[dinamo]]. [[Motor fërkimi]] që përdoren në automjetet shpesh kryejnë të dy detyrat. Motore elektrike mund të kandidojë si gjeneratorë dhe anasjelltas, edhe pse kjo nuk është gjithmonë praktike. Motorët elektrike janë kudo, duke u gjetur në aplikime të ndryshme si turbina industriale, pompa, mjetet e makinës, pajisje shtëpiake, [[mjete pune]], dhe [[Hard disk|disk drives]]. Ata mund të vihen në punë nga rrymë e vazhdueshme (për shembull një [[Bateria|bateri]] mundësuar pajisjen portative ose automjeteve motorike), ose nga [[rryma alternative]] nga një rrjetit qendror i shpërndarjes elektrike. Motorë të vegjël mund të gjenden në orë dore elektrike. Motorë me madhësi të përmasave mesatare dhe karakteristika shumë të standardizuar sigurojnë energji mekanik të përshtatshme për përdorime industriale. Motorë elektrikë shumë më të mëdha janë përdorur për lëvizje e anijeve të mëdha, dhe për qëllime të tilla si kompresorë të naftësjellësëve, me fuqi në miliona [[Watt (njësi)|Watt]]. Motorë elektrikë mund të klasifikohet nga burimi i energjisë elektrike, me ndërtimin e tyre të brendshme, dhe me zbatimin e tyre. Parimi fizike të prodhimit të forcës mekanike nga bashkëveprimet e një korrenti elektrik dhe një fushë magnetike ishte i njohur që në fillim të [[1821]]. Motorët elektrikë me efikasitetin të rritur janë ndërtuar gjatë [[Shekulli XIX|shekullit të 19-të]], por shfrytëzimi komercial i motorëve elektrikë në një shkallë të madhe kërkonte gjeneratorë efikase elektrike dhe rrjetet të shpërndarjes elektrike. Ne kohet e hershme, ''motori elektrik'' i referohej një hekurudhë [[lokomotivë elektrike]], në vend se një motori elektrik. == Historia dhe zhvillimi == [[Image:Faraday magnetic rotation.jpg|thumb|upright|200px|Eksperimente elektromagnetike të Faradeit, ''ca.'' 1821.<ref>{{cite book|author=Faraday, Michael|title=Experimental Researches in Electricity|year=1844|volume=2}} See plate 4.</ref>]] ==== Parim ==== Konvertimin e energjisë elektrike në energji mekanike me ane te [[Elektromagnetizmi|mjeteve elektromagnetike]] ishte demonstruar nga shkencëtari britanik [[Michael Faraday]] në [[1821]]. Një tel i varur ishte zhytur në një en e mbushur me merkur, në të cilën një magnet natyror. Kur një [[korrenti(energjia elektrike)|korrent]] kalonte nëpër tel, teli rrotullohej rreth magnetit, duke treguar se i i kishte dhëne risi një fushe magnetike rrethore rreth telit<ref>[http://www.sparkmuseum .com / muze MOTORS.HTM shkëndijë]{{Lidhje e vdekur}}{{Lidhje e thyer}}</ref>. Ky motor është demonstruar shpesh në klasa fizike ne shkollë, por [[ujë deti]] (ujë i kripur) përdoret ndonjëherë në vend të merkurit toksike. Kjo është forma më e thjeshtë e një klasë pajisjesh të quajtura [[motorë homopolarë]]. Një rafinim i më vonshëm është [[Rrota e Barlow's]]. Këto ishin pajisje demonstruese vetëm, te papërshtatshëm për aplikacione praktike për shkak të ndërtimit të tyre primitiv. [[Image:Jedlik motor.jpg|thumb|200px|"Rotori magnetik i vet-rrufese" i Jedlik-u, 1827. (Muzeu i Arteve të Aplikuara, Budapest.)]] Në [[1827]], në [[Hungari]] [[Ányos Jedlik]] filloi të eksperimentonte me mjete elektromagnetike qe ai e quajti "rotorë magnetikë vet-rrufe". Ai i përdori ata për qëllime mësimdhënëse në universitete, dhe në [[1828]] demonstroi pajisjen e parë i cili përmbante tre komponente kryesore të motorit praktik me [[korrent direkt]] : [[statorin]], [[armaturë (inxhinieri elektrike)|rotorin]] dhe [[komutatorin (elektrike)|komutatorin]]. Te dyja pjesët stacionare dhe rrotullues ishin elektromagnetike, duke punësuar një magnet te përhershëm.<ref name="ReferenceA">Electricity and magnetism, translated from the French of Amédée Guillemin. Rev. and ed. by Silvanus P. Thompson. London, MacMillan, 1891</ref><ref>Nature 53. (printed in 1896) page: 516</ref><ref name="mpoweruk.com">{{Cite web|url=http://www.mpoweruk.com/timeline.htm|title=Electropaedia Battery and Technology History Timeline<!-- Roboti gjeneroi titull për referencën -->|access-date=26 nëntor 2009|archive-date=2 mars 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130302153035/http://mpoweruk.com/timeline.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.fh-zwickau.de/mbk/kfz_ee/praesentationen/Elma-Gndl-Generator%20-%20Druckversion.pdf|title=Kopje e arkivuar|url-status=dead|access-date=26 nëntor 2009|archive-date=14 shtator 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914192636/http://www.fh-zwickau.de/mbk/kfz_ee/praesentationen/Elma-Gndl-Generator%20-%20Druckversion.pdf}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.uni-regensburg.de/Fakultaeten/phil_Fak_I/Philosophie/Wissenschaftsgeschichte/Termine/E-Maschinen-Lexikon/Chronologie.htm|title=Kopje e arkivuar|url-status=dead|access-date=26 nëntor 2009|archive-date=9 qershor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110609031544/http://www.uni-regensburg.de/Fakultaeten/phil_Fak_I/Philosophie/Wissenschaftsgeschichte/Termine/E-Maschinen-Lexikon/Chronologie.htm}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mpoweruk.com/history.htm|title=Electropaedia Electrical Technology History, Energy Applications and Developments<!-- Roboti gjeneroi titull për referencën -->|access-date=26 nëntor 2009|archive-date=12 maj 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110512173049/http://www.mpoweruk.com/history.htm|url-status=dead}}</ref> Prape, këto pajisje nuk kishën aplikime praktike në këto kohe të hershme. == Referime e further reading == ;Citations {{reflist}} == Shikoni gjithashtu == Kontrollim motori : * [[Kontrollues motori]] == Lidhje te jashtme== * [http://www.sparkmuseum.com/MOTORS.HTM Electricity museum: early motors] *Video demonstration [http://www.youtube.com/watch?v=pkLyhUCIJW0] of an original 1887 domestic-use electric motor. * [http://www.phys.unsw.edu.au/~jw/HSCmotors.html Electric Motors and Generators], explanations with animations from the University of New South Wales. * [https://web.archive.org/web/20100215084952/http://www.kevinsbrady.net/motors.pdf The Numbers Game: A Primer on Single-Phase A.C. Electric Motor Horsepower Ratings], Kevin S. Brady. * [https://web.archive.org/web/20150816124450/http://www.dcmotorguide.com/ FRACMO Ltd. DC Electric Motor Guide including definitions to common industry terms] * [https://web.archive.org/web/20090327122050/http://www.aseanexport.com/PDF/dc_motor_speed_controller.pdf Theory of DC motor speed control] * [http://motor.iea-4e.org/ International Energy Agency (IEA) 4E Annex concerned with Energy Efficiency in Electric Motor Systems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081120175413/http://motor.iea-4e.org/ |date=20 nëntor 2008 }} * [https://web.archive.org/web/20090827013441/http://www.derekricks.com/webInteractive.html Interactive Animation of a 3-Phase AC Electric Motor] * [http://kmoddl.library.cornell.edu/index.php Kinematic Models for Design Digital Library (KMODDL)] - Movies and photos of hundreds of working mechanical-systems models at Cornell University. Also includes an [https://web.archive.org/web/20090726130838/http://kmoddl.library.cornell.edu/e-books.php e-book library] of classic texts on mechanical design and engineering. * [https://web.archive.org/web/20100127165438/http://www.printedmotorworks.com/about-2/how-printed-motors-work/ How Printed Motors work] * [https://web.archive.org/web/20081216020204/http://www.ipes.ethz.ch/ipes/2002Feldlinien/feld_dreh.html Interactive Java Animation: The Rotating Magnetic Field] [[Kategoria:Inxhinieri]] [[Kategoria:Inxhinieri elektrike]] [[Kategoria:Elektrodinamikë]] [[Kategoria:Shpikje hungareze]] 4u8qizt23wkmej8jfeqcarz39ln1fj8 0 91460 3059111 2784031 2026-10-23T17:00:50Z Arianit 106 Përkthyer nga anglishtja, sipas artikullit en:Augustus, versioni i datës 25 shtator 2026 (revizioni 1376715022) 3059111 wikitext text/x-wiki {{Short description|Perandor romak nga 27 p.e.s. deri më 14 e.s.}} {{Use dmy dates|date=June 2026}} {{Ky artikull|perandorin e parë romak}} {{Infobox royalty | name = Augusti | title = {{Lang|la|Princeps}} | image = Statue-Augustus white background.jpg | alt = Një portret statujë në këmbë i Augustit. Ai përshkruhet duke veshur armaturë që tregon historinë e një prej fitimeve të tij diplomatike, si dhe një kerubin të vogël dhe një delfin pranë këmbës së tij të djathtë. | caption = Statuja e Augustit nga Prima Porta{{Sfn|Galinsky|2012|pp=75–76}} | succession = [[Perandori romak|Perandor romak]] | reign = 16 janar 27 p.e.s. – 19 gusht 14 e.s. | reign_type = Sundimi | successor = [[Tiberi]] | occupation = {{Unbulleted list |Konsull (43, 33, 31–23, 5, 2 p.e.s.) |Triumvir (43–27 p.e.s.) |Pontifex Maximus (nga 12 p.e.s.)}} | birth_name = Gaius Octavius | birth_date = 23 shtator 63 p.e.s. | birth_place = [[Roma]] | death_date = 19 gusht 14 e.s. (75 vjeç) | death_place = Nola, Itali romake | burial_place = [[Mauzoleumi i Augustit]], Roma | spouses = {{Unbulleted list |[[Claudia (gruaja e Oktavianit)|Klodia Pulkra]]<br />(martesa më 42 p.e.s.; divorci më 40 p.e.s.) |[[Scribonia (gruaja e Oktavianit)|Scribonia]]<br />(martesa më 40 p.e.s.; divorci më 38 p.e.s.) |[[Livia Drusilla|Livia]]<br />(martesa më 38 p.e.s.)}} | issue = {{Unbulleted list |[[Julia (bija e Augustit)|Julia]] |Birësuar: |[[Gai Çezar]] |[[Lucius Caesar]] |[[Agrippa Postumus]] |[[Tiberi]]}} | regnal_name = [[Imperator]] Caesar Divi Filius [[Augustus (titull)|Augustus]] | house_type = Dinastia | house = [[Dinastia Julio-Klaudian]] | father = {{Unbulleted list |[[Gaius Octavius]] |[[Jul Çezari]] (birësues)}} | mother = [[Atia (nëna e Augustit)|Atia]] | module = {{Infobox officeholder | embed = yes | allegiance = [[Republika Romake]]<br />[[Perandoria Romake]] | service_years = 43–25 p.e.s. | battles = {{Tree list}} * Lufta e Mutinës ** Beteja e Forum Galorum ** Beteja e Mutinës * Lufta civile e çlirimtarëve ** Beteja e Filipit * Lufta e Peruzës * Bellum Siculum ** Beteja e Tauromeniumit * [[Luftërat e Oktavianit me ilirët|Luftërat ilire]] * Lufta e Aktiumit ** Beteja e Aktiumit ** Beteja e Aleksandrisë (30 p.e.s.) * Luftërat Kantabrike {{Tree list/end}} }} }} '''Augusti''' (i lindur '''Gaius Octavius'''; 23 shtator 63 p.e.s. – 19 gusht 14 e.s.), i njohur gjithashtu si '''Oktaviani''' (latinisht: {{Lang|la|Octavianus}}), ishte themeluesi i [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]] dhe [[Perandori romak|perandor]] i parë i saj nga viti 27 p.e.s. deri në vdekjen e tij në vitin 14 e.s.{{Efn|Datat e sundimit të tij janë data bashkëkohore; Augusti jetoi nën dy kalendarë, kalendarin romak republikan deri në vitin 45 p.e.s. dhe [[Kalendari julian|kalendarin julian]] pas vitit 45 p.e.s. Për shkak të largimeve nga synimet e [[Jul Çezari|Jul Çezarit]], Augusti përfundoi rivendosjen e kalendarit julian në mars të vitit 4 e.s., dhe korrespondenca midis kalendarit julian proleptik dhe kalendarit të vëzhguar në Romë është e pasigurt përpara vitit 8 p.e.s.}}{{Sfn|Blackburn|Holford-Strevens|2003|pp=670–671}} Sundimi i Augustit filloi një kult perandorak dhe një epokë paqeje perandorake ({{Lang|la|[[Pax Romana]]}} ose {{Lang|la|Pax Augusta}}), kur [[Roma e Lashtë|bota romake]] ishte kryesisht pa konflikte të armatosura. [[Principati (Roma)|Principati]], një formë qeverisjeje në të cilën perandori tregonte respekt nominal ndaj [[Senati Romak|Senatit]], u vendos gjatë sundimit të tij dhe zgjati deri në Krizën e Shekullit të Tretë.{{Sfnm|Richardson|2012|1p=225|2a1=Cavalieri|2a2=Assenmaker|2a3=Cavagna|2a4=Engels|2y=2022|2p=18}} Oktaviani lindi në një degë kalorësore të [[Gens Octavia|gjinisë Octavia]]. Stërxhaxhai i tij, diktatori [[Jul Çezari]], e emëroi atë si trashëgimtarin e tij kryesor në testament, dhe pas {{ill|Vrasja e Jul Çezarit|en|Caesar's assassination|lt=vrasjes së Çezarit]] më 44 p.e.s., Oktaviani trashëgoi pasurinë e tij dhe mori emrin e tij. Ai luftoi për besnikërinë e legjioneve të Çezarit. Ai u bë senator gjatë një emergjence shtetërore dhe mori pushtetin duke marshuar drejt Romës në vitin 43 p.e.s., duke u bërë konsulli më i ri i zgjedhur i qytetit. Ai, [[Mark Antoni]] dhe Mark Lepidi formuan një regjim triumvirati me pushtete të sanksionuara ligjërisht për të shpallur jashtë ligjit dhe për të luftuar vrasësit e Çezarit dhe aleatët e tyre. Pas fitores së tyre në Betejën e Filipit më 42 p.e.s., triumvirati e ndau [[Republika Romake|Republikën Romake]] mes tyre dhe qeverisi si oligarkë de facto. Ambiciet konkurruese përfundimisht e shkatërruan aleancën e tyre; Oktaviani e dëboi Lepidin në vitin 36 p.e.s. për t'u kundërvënë atij në [[Siçilia|Siçili]], ndërsa Mark Agripa, komandanti detar i Oktavianit, e mundi Antonin në Greqi në Betejën e Aktiumit më 31 p.e.s. Antoni dhe gruaja e tij [[Kleopatra]], mbretëresha ptolemease e Egjiptit, u vetëvranë gjatë pushtimit të Egjiptit nga Oktaviani; më pas Egjipti u bë pronë personale e Oktavianit. Pas shpërbërjes së triumviratit, Augusti arriti një marrëveshje me elitën romake të mbetur: ai do të rivendoste fasadën e një republike të lirë, të përqendruar rreth Senatit, magjistratëve ekzekutivë dhe [[Kuvendet Romake|kuvendeve legjislative]]. Por kontrolli i tij mbi ushtrinë dhe gjysma e provincave të Romës nënkuptonin që ai mbante pushtet autokratik, të legjitimuar nga emërimi i tij si [[Komandanti i përgjithshëm|komandant i përgjithshëm]] i shumicës së ushtrive romake. Për të shmangur pamjen e monarkisë ose [[Diktatori romak|diktaturës]], ai përfundimisht refuzoi të kandidonte përsëri për konsullatë, por [[Senati Romak|Senati]] i dha atij pushtetet e tribunatit dhe të [[Censori|censurës]], si dhe titujt ''princeps'' ('qytetari i parë'), ''augustus'' ('i nderuari') dhe ''pater patriae'' (fjalë për fjalë 'at i atdheut'), dhe i dha muajit të gushtit emrin e tij. Pas vdekjes së Lepidit, Augusti mori gjithashtu titullin ''pontifex maximus'' ('kryeprift i lartë'). Augusti e zgjeroi ndjeshëm Perandorinë, duke aneksuar Egjiptin, [[Dalmacia romake|Dalmacinë]], [[Panonia|Panoninë]], [[Noriku|Norikun]] dhe Recinë, duke zgjeruar zotërimet në Afrikë dhe duke përfunduar pushtimin e [[Hispania|Hispanisë]]. Megjithatë, ekspansionizmi i tij pësoi një pengesë të madhe në [[Beteja e Pyllit Teutoburg|Betejën e Pyllit Teutoburg]], në Germani. Përtej kufijve, ai e siguroi perandorinë me një zonë tampon shtetesh kliente dhe negocioi traktate paqeje me [[Perandoria Parthiane|Perandorinë Parthiane]] dhe Mbretërinë e Kushit. Ai reformoi sistemin tatimor dhe monetar romak, zhvilloi rrjetin e [[Rrugët romake|rrugëve romake]] me një sistem zyrtar korrierësh, krijoi një ushtri profesionale të përhershme, themeloi [[Garda pretoriane|Gardën Pretoriane]] si dhe shërbime zyrtare policie dhe [[Vigiles|zjarrfikëse]] për qytetin e Romës, dhe rinovoi një pjesë të madhe të qytetit gjatë sundimit të tij. Augusti ishte shkrimtar dhe [[Patronazhi në Romën e Lashtë|patron]] i poetëve si [[Virgjili]], dhe është paraqitur në vepra të ndryshme arti nga antikiteti deri në kohët moderne. Ai vdiq në vitin 14 e.s. në moshën 75-vjeçare nga shkaqe natyrore, dhe Senati e hyjnizoi pas vdekjes. Kanë qarkulluar vazhdimisht zëra se gruaja e tij [[Livia Drusilla|Livia]] e helmoi atë. Ai u pasua si perandor nga djali i gruas së tij dhe djali i birësuar, [[Tiberi]]. == Emri == Augusti ({{IPAc-en|ɔː|ˈ|ɡ|ʌ|s|t|ə|s|}} {{Respell|aw|GUST|əs}}) njihej me shumë emra gjatë gjithë jetës së tij:{{Sfn|Southern|2014|p=1}} * '''{{Lang|la|Gaius Octavius}}''':{{Sfnm|Southern|2014|1p=1|Goldsworthy|2014|2p=6, 88–89}} ({{IPAc-en|ɒ|k|ˈ|t|eɪ|v|i|ə|s}} {{Respell|ok|TAY|vee|əs}}; {{IPA|la|ˈɡaːiʊs ɔkˈtaːwiʊs}}). Sipas [[Svetoni]]t,{{Sfn|Luke|2015|pp=246 (duke hedhur poshtë rrëfimin te {{Harvnb|Suetonius, ''Augustus''|loc=7.1}})}} Oktavi mori kognomenin '''{{Lang|la|Thurinus}}''' ({{IPA|la|tʰuːˈriːnʊs}}, 'i Turiit') në foshnjërinë e tij, për të përkujtuar fitoren e të atit mbi ndjekësit e Spartakut në [[Thurii]].{{Sfnm|Fratantuono|2016|1p=xix|Southern|2014|2p=3|Goldsworthy|2014|3p=45|Zerbey IV|2016|4p=25|Luke|2015|5pp=242–266, por duke argumentuar në vend të kësaj se Oktavi e zgjodhi emrin për t'u identifikuar me pacifikimin e zonës nga i ati}}{{Efn|[[Dion Kasi]] në vend të kësaj i jep emrin {{Lang|la|Caepias}}, ndoshta një shtrembërim i {{Lang|la|Scaptia}}, emri i fisit romak të lindjes së Oktavit.{{Harvnb|Lindsay|2009|p=89}}, duke cituar {{Harvnb|Dio|loc=45.1.1}}}} Mark Jun Brutusi (Marcus Junius Brutus), vrasësi i babait birësues të Oktavianit, [[Jul Çezari|Jul Çezarit]], e hodhi poshtë pretendimin e Oktavianit për adoptim testamentar nga Çezari, duke e quajtur atë {{Lang|la|Octavius}}.{{Sfn|Galinsky|2012|p=16}} * '''{{Lang|la|Gaius Julius Caesar}}''':{{Sfnm|Southern|2014|1p=1|Goldsworthy|2014|2pp=6–7, 88–89}} Pasi Jul Çezari e emëroi Oktavin trashëgimtar në vitin 44 p.e.s., Oktavi mori nomenin dhe kognomenin e Çezarit.{{Sfnm|Bringmann|2007|1p=283|Levick|2009|2p=209|Shotter|2005|3p=1|Goldsworthy|2014|4p=6}} Historianët shpesh e dallonin nga Çezari i ndjerë duke i shtuar emrit {{Lang|la|Octavianus}} ({{IPA|la|ɔktaːwiˈaːnʊs}}), çka tregonte se ai kishte qenë më parë anëtar i [[Gens Octavia|fisit Oktavi]]. Nuk ka prova se Augusti e bëri vetë këtë,{{Sfnm|Fratantuono|2016|1pp=xviii–xix, 154–155 (shënim fundi 3)|Goldsworthy|2014|2pp=6–7}} ndonëse disa nga bashkëkohësit e tij e quanin {{Lang|la|Gaius Octavius}},{{Sfn|Southern|2014|p=45}} {{Lang|la|Gaius Julius Caesar Octavianus}},{{Sfnm|Bringmann|2007|1p=283|Galinsky|2012|2p=16|Southern|2014|3p=37}} ose «Çezari i ri».{{Sfn|Galinsky|2012|p=16}} Historikët zakonisht i referohen atij si Oktavian ({{IPAc-en|ɒ|k|ˈ|t|eɪ|v|i|ə|n}} {{Respell|ok|TAY|vee|ən}}) për periudhën mes viteve 44 dhe 27 p.e.s.{{Sfnm|Shelton|1998|1p=58|Goldsworthy|2014|2p=6}} * '''{{Lang|la|Imperator Caesar}}''':{{Sfnm|Southern|2014|1pp=34, 131|Goldsworthy|2014|2p=6}} Monedhat dhe mbishkrimet e hershme të Oktavianit i referohen të gjitha si {{Lang|la|Gaius Caesar}}, por deri në vitin 38 p.e.s. ai e kishte zëvendësuar {{Lang|la|Gaius}} me titullin e fitores {{Lang|la|[[Imperator]]}} ('komandant').{{Sfnm|Hammond|1957|1p=21 n. 1|Syme|1958|2pp=176, 179, 181–183, 185|Goldsworthy|2014|3p=6}} Linja e tij familjare vazhdoi përdorimin e emrit {{Lang|la|Caesar}}, një kognomen i një dege të familjes Juliane, dhe përfundimisht kjo formoi një titull standard perandorak.{{Sfn|Eck|Takács|2007|p=57}} * '''{{Lang|la|Imperator Caesar Augustus}}''':{{Sfnm|Hammond|1957|1pp=21, 55|Galinsky|2012|2pp=66–67|3a1=Eck|3a2=Takács|3y=2007|3p=57}} Në vitin 27 p.e.s. [[Senati romak|Senati]] i dha atij nderimin {{Lang|la|[[Augustus (titull)|Augustus]]}} ({{IPA|la|au̯ˈɡʊstʊs}}) ('i nderuari').{{Sfnm|Bringmann|2007|1pp=304, 307|Eder|2005|2p=13}} Historikët përdorin këtë emër, ose renditjen e kundërt {{Lang|la|Augustus Caesar}}, për t'iu referuar atij nga viti 27 p.e.s. deri në vdekjen e tij në vitin 14 e.s.{{Sfnm|Galinsky|2005|1pp=7–8|Galinsky|2012|2p=16|Goldsworthy|2014|3p=6}} == Jeta e hershme == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Jeta e hershme e Augustit|en|Early life of Augustus}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Pema familjare e dinastisë Julio-Klaudiane|en|Julio-Claudian family tree}}}} [[Skeda:GaiusOctavius.jpg|thumb|upright|right|Një portret skulpturor romak i idealizuar i Oktavianit si adoleshent, ndoshta i realizuar pas vdekjes së tij ose kur ai ishte shumë më i madh, që ndodhet tani në Muzeun e Vatikanit{{sfn|Southern|2014|p=24, Fig. 1.3}}|alt=Bust i Augustit si Gaius Octavius i ri]] Oktaviani lindi si Gaius Octavius në [[Roma|Romë]] më 23 shtator 63&nbsp;p.e.s.,{{sfnm|Bringmann|2007|1p=283|Galinsky|2012|2pp=xv, 2–3|Lewis|2023|3pp=21–23|Southern|2014|4pp=1, 5|5a1=Eck|5a2=Takács|5y=2007|5p=7|Goldsworthy|2014|6pp=19, 23}}{{Efn|Historianët Anne-Marie Lewis dhe Karl Galinsky shpjegojnë debatin akademik rreth datës së saktë të lindjes së Oktavianit. Dëshmitë që lindja ndodhi më 22 shtator bazohen në deklaratat e historianëve si [[Svetoni]] dhe [[Vellej Paterkuli]], ndërsa [[Dion Kasi]] pohon se lindja ndodhi më 23 shtator; konfuzioni buron edhe nga kalimi nga përdorimi i kalendarit romak republikan të hershëm në përdorimin e [[Kalendari julian|kalendarit julian]] gjatë jetës së Oktavianit.{{sfnm|Lewis|2023|1pp=21–23|Galinsky|2012|2pp=2–3}}}} në një pronë familjare në [[Kodra Palatine|Kodrën Palatine]].{{sfnm|Lewis|2023|1p=21|Southern|2014|2p=5|Goldsworthy|2014|3p=32}} Babai i tij, [[Gaius Octavius]], vinte nga një familje mesatarisht e pasur e klasës së {{ill|Kalorësia romake|en|Equites|lt=kalorësve}} dhe i përkiste {{Lang|la|gens Octavia}}.{{sfnm|Lewis|2023|1p=34|Shotter|2005|2pp=1–2|Southern|2014|3pp=1–3|4a1=Eck|4a2=Takács|4y=2007|4p=6|Goldsworthy|2014|5p=33}} Ai ndoqi ''{{ill|Cursus honorum|en|lt=cursus honorum}}''{{sfnm|Shotter|2005|1pp=1–2|Luc|2024|2p=133|Southern|2014|3pp=5–6|Goldsworthy|2014|4pp=32–33, 35–37, 40–44}} dhe shërbeu si guvernator prokonsullor i {{ill|Maqedonia (provincë romake)|en|Macedonia (Roman province)|lt=Maqedonisë}}.{{sfnm|Galinsky|2012|1p=5|Southern|2014|2p=7|3a1=Eck|3a2=Takács|3y=2007|3p=6|Goldsworthy|2014|4pp=44–45|Broughton|1952|5pp=191 (qeverisja prokonsullore dhe shpallja si {{Lang|la|imperator}}), 595 (zë në indeks)}}{{Efn|Gaius Octavius i vjetër ishte {{ill|Kuestori|en|Quaestor|lt=kuestor}} rreth vitit 73, [[Adilen|edil]] rreth vitit 64 dhe [[Pretori|pretor]] në vitin 61&nbsp;p.e.s.{{sfnm|Shotter|2005|1pp=1–2|Luc|2024|2p=133|Southern|2014|3pp=5–6|Goldsworthy|2014|4pp=32–33, 35–37, 40–44|Broughton|1952|5pp=110 (kuestura), 162 (edilati), 179 (pretura), 191 (qeverisja prokonsullore dhe shpallja si {{Lang|la|imperator}}), 595 (zë në indeks)}} Ai u shpall [[Imperator|imperator]] për fitoren e tij mbi fisin trakas të [[Besët|Besëve]], i cili pushtoi gjatë qeverisjes së tij prokonsullore mbi Maqedoninë.{{sfnm|Goldsworthy|2014|1p=45|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2007|2p=6|Richardson|2012|3p=5|Broughton|1952|4pp=110 (kuestura), 162 (edilati), 179 (pretura), 191 (qeverisja prokonsullore dhe shpallja si {{Lang|la|imperator}}), 595 (zë në indeks). Broughton citon elogiumin e Gaius Octavius, mbishkrimin ILS 47, përgjatë gjithë veprës}}}} Familja e tij ishte nga [[Velletri|Velitrae]],{{sfnm|Lewis|2023|1pp=34–35|Goldsworthy|2014|2p=32|Suetonius, ''Augustus''|3loc=5–6}} pranë [[Roma|Romës]],{{sfnm|Shotter|2005|1pp=1–2|Galinsky|2012|2pp=2, 4–5|Southern|2014|3p=1}} ku i biri kaloi një pjesë të fëmijërisë.{{sfnm|Galinsky|2012|1pp=2, 5|Southern|2014|2p=5|3a1=Eck|3a2=Takács|3y=2007|3p=6}} Nëna e Oktavianit të ri, {{ill|Atia (nëna e Augustit)|en|Atia (mother of Augustus)|lt=Atia}}, ishte mbesa e [[Jul Çezari|Jul Çezarit]].{{sfnm|Shotter|2005|1pp=1–2|Lewis|2023|2p=34|Rowell|1962|3p=14|Southern|2014|4p=7|5a1=Eck|5a2=Takács|5y=2007|5pp=6–7|Goldsworthy|2014|6pp=20, 23}} [[Skeda:RSC 0022 - transparent background.png|thumb|upright=1.35|right|Një {{Lang|la|denarius}} nga viti 44&nbsp;p.e.s., që paraqet [[Jul Çezari|Jul Çezarin]] në avers dhe perëndeshën Venus në reversin e monedhës. Legjenda: {{Lang|la|CAESAR IMP. M. / L. AEMILIVS BVCA}}|alt=Monedhë romake e lashtë që paraqet Jul Çezarin në avers dhe Venusin duke mbajtur një skeptër në revers]] Pasi babai i Oktavianit vdiq në vitin 59&nbsp;p.e.s. {{Sfnm|1a1=Chisholm|1a2=Ferguson|1y=1981|1p=23|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=xv, 5–6|3a1=Southern|3y=2014|3pp=7, 9|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=46–47}} ose 58 p.e.s.,{{Sfnm|1a1=Shotter|1y=2005|1pp=1–2|2a1=Luc|2y=2024|2p=133}} nëna e tij u martua me Lucius Marcius Philippus,{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1p=6|2a1=Shotter|2y=2005|2p=2|3a1=Southern|3y=2014|3pp=3, 9|4a1=Eck|4a2=Takács|4y=2007|4p=7|5a1=Goldsworthy|5y=2014|5p=48}} i cili u zgjodh {{ill|Konsulli romak|en|Roman consul|lt=konsull}} në 56 p.e.s.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1p=8|2a1=Southern|2y=2014|2p=9|3a1=Eck|3a2=Takács|3y=2007|3p=7|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4p=48}} Kur gjyshja e Oktavianit, [[Julia Minor (motra e Çezarit)|Julia]], e cila ishte motra e [[Jul Çezari|Jul Çezarit]], vdiq në 52 ose 51 p.e.s., Oktaviani mbajti fjalimin e varrimit të saj, duke u shfaqur për herë të parë në publik.{{Sfnm|1a1=Shotter|1y=2005|1p=2|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=1, 14|3a1=Southern|3y=2014|3pp=5, 10|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=48, 65–66}} Një mësues [[Skllavëria në Romën e lashtë|skllav]] grek i quajtur Sferi (Sphaerus) i dha atij një [[Arsimi në Romën e Lashtë|arsimim]] në lexim, shkrim, aritmetikë dhe [[Gjuha greke e lashtë|greqisht]]. Më vonë Oktaviani e liroi Sferin dhe i dha një varrim shtetëror në 40 p.e.s.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1p=10|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=48, 544 n. 4}} Si adoleshent, ai studioi [[Filozofia e lashtë|filozofinë]] nën Areiosin e Aleksandrisë dhe Atenodorin e Tarsit, retorikë latine nën Mark Epidin dhe retorikë greke nën Apollodorin e Pergamonit.{{Sfn|Galinsky|2012|pp=10–11}} Jul Çezari kishte krijuar {{ill|Triumvirati i parë|en|First Triumvirate|lt=Triumviratin e parë}}, një aleancë joformale, me [[Pompeu|Pompeun]] dhe Krasin në 60 p.e.s.,{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=7–8|2a1=Southern|2y=2014|2pp=8–9, 11–12, 91|3a1=Bringmann|3y=2007|3pp=229–231|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=20, 52–53}} por deri në 49 p.e.s. ajo ishte shpërbërë dhe Pompeu e Çezari po zhvillonin një {{ill|Lufta civile e Çezarit|en|Caesar's Civil War|lt=luftë civile}} të zgjatur.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=8, 14|2a1=Southern|2y=2014|2pp=11–23, 91|3a1=Bringmann|3y=2007|3pp=229–231, 249, 251–257|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=52–53, 58–62}} Në 47 p.e.s., pasi Oktaviani veshi togën virile ({{Lang|la|toga virilis}}) dhe u bë qytetar i rritur,{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1p=9, por jep 48 p.e.s.|2a1=Southern|2y=2014|2pp=23–24|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=67}} Çezari e bëri atë të zgjidhej pontif, në vend të Lucius Domitius Ahenobarbus, i cili ishte vrarë.{{Sfnm|1a1=Rowell|1y=1962|1p=16|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=14|3a1=Southern|3y=2014|3p=25|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=67–68}} Vitin tjetër, Oktaviani kryesoi lojërat greke që përkujtonin përurimin e tempullit të Venus Genetrix të Çezarit.{{Sfnm|1a1=Rowell|1y=1962|1p=16|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=14}} Deshi të bashkohej me shtabin e Çezarit për fushatën afrikane, por u tërhoq kur nëna e tij, [[Atia (nëna e Augustit)|Atia]], protestoi për shkak të shëndetit të tij të dobët.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1p=9|2a1=Southern|2y=2014|2p=27}} Çezari lejoi që Oktaviani të ecte pranë karrocës së tij gjatë triumfit të tij që festonte fushatën dhe i dha atij dekorime ushtarake sikur të kishte qenë i pranishëm.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1p=11|2a1=Southern|2y=2014|2p=28|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=65, 73}} Në 45 p.e.s. Oktaviani udhëtoi për në [[Hispania|Hispaninë]] për t'u bashkuar me fushatën spanjolle të Çezarit kundër Pompeut të Ri.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=9, 14|2a1=Southern|2y=2014|2pp=30–31|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=69–70, 87, 114}} Më 13 shtator 45 p.e.s. Çezari depozitoi një testament të ri te virgjëreshat vestale, në të cilin emëroi Oktavianin si trashëgimtarin e tij kryesor.{{Sfnm|1a1=Bringmann|1y=2007|1p=283|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2007|2p=8|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=86, edhe pse ai jep datën 15 shtator 45 p.e.s.}}{{Efn|Oktaviani nuk u emërua {{Lang|la|magister equitum}}, në kundërshtim me [[Theodor Mommsen|Theodor Mommsenin]].<ref>{{cite book |last=Morstein-Marx |first=Robert |title=Julius Caesar and the Roman People |year=2021 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781108943260 |isbn=978-1-108-83784-2 |s2cid=242729962 |lccn=2021024626 |page=491 n. 17 |quote=Mommsen's restoration of {{Lang|la|Fasti Capit. Cons. sub anno 44}}, making Octavius {{Lang|la|magister equitum designatus}} for 44, has now been disproved by the newly published fragments of the Privernum Fasti. |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Zevi |first=Fausto |last2=Cassola |first2=Filippo |date=2016 |title=I Fasti di "Privernum" |jstor=43910005 |journal=Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik |volume=197 |pages=287–309 |issn=0084-5388 |language=it}}</ref> Titulli mund të rrjedhë nga ngatërrimi në greqisht midis {{Lang|la|magister equitum}} dhe {{Lang|la|praefectus urbi}}.{{Sfn|Southern|2014|pp=26–27, 36–37, 44}}}} == Ngjitja në pushtet == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Ngjitja në pushtet e Augustit|en|Rise of Augustus}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Kriza e Republikës Romake|en|Crisis of the Roman Republic}}}} === Trashëgimtari i Çezarit === {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Ngjitja në pushtet e Augustit|en|Rise of Augustus}} dhe {{ill|Vrasja e Jul Çezarit|en|Caesar's assassination}}}} [[Skeda:Vincenzo Camuccini - La morte di Cesare.jpg|thumb|''{{ill|Vrasja e Jul Çezarit|en|Caesar's assassination|lt=Vdekja e Çezarit]]'' nga Vincenzo Camuccini, 1805, Galleria Nazionale d'Arte Moderna, Romë|alt=Një pikturë që tregon një grup burrash duke sulmuar Jul Çezarin, disa prej tyre të armatosur me thika. Çezari, me një kurorë dafine, është i ulur me një krah të shtrirë drejt sulmuesve. Në sfond, një turmë shikon e tronditur.]] Në vitin 44&nbsp;p.e.s., Oktaviani ndodhej në qytetin [[Apolonia|Apoloni]] të [[Iliria|Ilirisë]], kur, në shkurt, [[Jul Çezari|Jul Çezari]] u emërua {{Lang|la|dictator perpetuo}} ('diktator përgjithmonë'), i pari në historinë romake që mbajti këtë titull,{{Sfnm|Southern|2014|1pp=49, 182|Goldsworthy|2014|2pp=70, 74, 83–84, duke vënë në dukje edhe studimin dhe trajnimin ushtarak}} dhe më pas {{ill|Vrasja e Jul Çezarit|en|Caesar's assassination|lt=u vra]] në Idet e Marsit (15 mars).{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=9|Galinsky|2012|2pp=xv, 11, 14–15, 80|Southern|2014|3pp=36–37, 42–43|Goldsworthy|2014|4pp=78–79, 83–84}} Oktaviani u konsultua me oficerët e Çezarit në [[Maqedonia (provincë romake)|Maqedoni]] përpara se të lundronte drejt [[Italia romake|Italisë]] për të mësuar fatin e tij politik.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=9|Southern|2014|2pp=42–43|Goldsworthy|2014|3pp=84–85|Rawson|1994|4p=471}} Çezari nuk kishte fëmijë legjitimë të gjallë sipas [[E drejta romake|të drejtës romake]].{{Sfnm|Roller|2010|1p=74|Burstein|2004|2pp=xxi, 21}} Testamenti i tij e bëri Oktavianin trashëgimtarin e tij kryesor, me kushtin që ai të merrte emrin e [[Diktatori romak|diktatorit]] të vdekur.{{Sfnm|Tatum|2024|1p=146, duke vënë në dukje se {{Lang|la|condicio nominis ferendi}} ('veprimi i marrjes së një emri') "nuk duhet ngatërruar me adoptimin e vërtetë"|Lindsay|2009|2p=84–85, duke vënë në dukje se adoptimi i plotë me testament ishte "i pamundur", 182 e vijim.|Southern|2014|3p=37, duke pohuar se në testamentin e Çezarit Oktaviani kishte të drejtën "që, po të dëshironte, të quhej Gaius Julius Caesar Octavianus".|Syme|1988|4p=159}} Pasi zbarkoi pranë Brundisiumit në Italinë jugore,{{Sfnm|Southern|2014|1pp=42–43|Galinsky|2012|2p=15|3a1=Eck|3a2=Takács|3y=2007|3pp=9–10|Goldsworthy|2014|4p=85}} Oktaviani mori një kopje të testamentit, i cili i la atij tre të katërtat e pasurisë së Çezarit.<ref>{{Harvnb|Lindsay|2009|pp=184–5, 186 shën. 3}} dhe {{Harvnb|Southern|2014|pp=33–34}}, duke cituar ndër të tjerë: {{Harvnb|Appian, ''Bella Civilia''|loc=2.143}}; {{Harvnb|Cicero, ''Ad Atticum''|loc=14.10.3}}; {{Harvnb|Dio|loc=44.35.2.3}}; {{Harvnb|Nicolaus Damascenus|loc=17.48}}. Shih gjithashtu {{Harvnb|Tatum|2024|p=130}}, {{Harvnb|Eck|Takács|2003|p=9}}, {{Harvnb|Rowell|1962|p=14}}, {{Harvnb|Galinsky|2012|pp=9–10, 15}}, dhe {{Harvnb|Goldsworthy|2014|p=86}}.</ref>{{Efn|Quintus Pedius dhe Lucius Pinarius ishin trashëgimtarët e mbetur, me gjasë fëmijët e motrës më të madhe të Çezarit.{{Harvnb|Richardson|2012|p=7}} Kundër {{Harvnb|Nicolaus Damascenus|loc=8.17–18}}, Oktaviani nuk u adoptua nga Çezari gjatë jetës së këtij të fundit.{{Harvnb|Lindsay|2009|pp=184–5}}}} Kundër këshillës së njerkut të tij, Filipit, Oktaviani e pranoi testamentin e Çezarit më 8 maj 44&nbsp;p.e.s.{{Sfnm|Galinsky|2012|1pp=xv, 9–10, 15|Southern|2014|2p=43|Bringmann|2007|3p=283, pa datë|Goldsworthy|2014|4p=88, pa datë|Rawson|1994|5p=471, duke përmendur majin}} Ai pretendoi se Çezari e kishte [[Adoptimi në Romën e lashtë|adoptuar]] si djalin e tij dhe mori emrin Gaius Julius Caesar.{{Sfnm|Tatum|2024|1p=146, duke e quajtur pretendimin për adoptim "një gënjeshtër e dukshme për këdo që njeh të drejtën romake"|Lindsay|2009|2p=183, duke vënë në dukje konsensusin se adoptimi ishte juridikisht i dyshimtë|Levick|2009|3p=209|Goldsworthy|2014|4p=87, përmbledh debatin akademik dhe vë në dukje hollësinë teknike se "një adoptim i tillë i plotë mund të ndodhte vetëm gjatë jetës së babait dhe nuk mund të ishte pas vdekjes"|Southern|2014|5p=37, duke insistuar te "adoptimi" dhe se emri i trashëguar Gaius Julius Caesar Octavianus "ndiqte zakonin romak, duke treguar se Oktaviani ishte adoptuar në familjen e Julëve Cezarë nga familja e tij e origjinës, Oktavët"}} [[Ciceroni|Ciceroni]] dhe bashkëkohës të tjerë e quanin atë {{Lang|la|Octavianus}}.{{Sfnm|Lindsay|2009|1p=89, duke cituar ndër të tjerë Ciceronin, ''Ad Atticum'', 14.12, 15.12, 16.8–9, 16.12, 16.14|Southern|2014|2p=45, duke cituar Ciceronin, gjë që vë në dukje edhe shembullin e njerkut Filip|Galinsky|2012|3p=16, duke vënë në dukje vetëm shembullin e Ciceronit|Goldsworthy|2014|4pp=88–89, duke vënë në dukje se "armiqtë e quanin Oktavian për të theksuar se familja e tij e vërtetë ishte e errët", ndërsa në f. 110 vëren se Ciceroni filloi ta quante Çezar pasi rekrutoi dy legjione që më parë i kishin qenë besnikë Antonit}} Oktaviani nuk mund të mbështetej në fondet e tij të kufizuara për t'u futur me sukses në politikë.{{Sfn|Eck|Takács|2003|pp=9–10}} Pas një pritjeje të ngrohtë nga ushtarët e Çezarit në Brundisium,{{Sfnm|Rowell|1962|1p=19|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2007|2pp=9–10|Southern|2014|3p=55}} ai kërkoi një pjesë të fondeve që Çezari kishte caktuar për luftën e tij lindore kundër Partëve.{{Sfn|Eck|Takács|2003|pp=9–10}} Kjo shumë arrinte në 700 milionë sestercë të ruajtur në Brundisium, pika e nisjes në Itali për operacionet ushtarake në lindje.{{Sfn|Rowell|1962|p=18}}{{Efn|Një hetim i mëvonshëm i [[Senati romak|Senatit]] për zhdukjen e fondeve publike nuk ndërmori asnjë masë kundër Oktavianit, pasi ai atëherë përdori ato para për të mbledhur trupa kundër armikut të Senatit, [[Mark Antoni|Mark Antonit]].{{Harvnb|Rowell|1962|p=19}}}} Oktaviani ndërmori një lëvizje tjetër të guximshme kur, pa leje zyrtare, përvetësoi tributin vjetor të provincës romake të Azisë dhe e kaloi në Itali.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=10|2a1=Eder|2y=2005|2p=18}} Ai gjithashtu filloi të rekrutonte veteranët e Çezarit dhe burrat e caktuar për luftën partike.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=9}} Gjatë marshimit të tij drejt Romës përmes Italisë, prania e Oktavianit dhe pasuritë e sapofituara fituan shumë njerëz, përfshirë veteranët e Çezarit të vendosur në rajonin e [[Kampania|Kampanisë]].{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=10|Goldsworthy|2014|2p=101–103}} Deri në qershor, ai kishte mbledhur një ushtri prej 3.000 burrash, duke i paguar secilit një bonus prej 500 denarësh,{{Sfnm|1a1=Chisholm|1a2=Ferguson|1y=1981|1pp=24, 27|Rowell|1962|2p=20|Goldsworthy|2014|3pp=101 për 500 denarët, f. 103 për mbledhjen e 3.000 veteranëve}} që ishte më shumë se dyfishi i pagës vjetore të një ushtari.{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=101}} === Tensionet në rritje === {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Ngritja në pushtet e Augustit|en|Rise of Augustus}} dhe {{ill|Filipikat|en|Philippicae}}}} [[Skeda:Octave (13668015683).jpg|thumb|upright=0.8|Bust i Oktavianit, {{Rreth|30 p.e.s.}}. Muzeu Kapitolin, Romë|alt=Një bust mermeri që paraqet Oktavianin duke veshur një togë]] Kur mbërriti në Romë më 6 maj 44 p.e.s., Oktaviani e gjeti konsullin [[Mark Antoni|Mark Antonin]], ish-kolegun e Çezarit, në një armëpushim të brishtë me vrasësit e Çezarit.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=10|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=20}} Më 17 mars, një amnisti e përgjithshme i fali vrasësit në këmbim të njohjes së akteve ligjore të Çezarit.{{Sfnm|1a1=Bringmann|1y=2007|1pp=281–282|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=21–22|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=85–86|4a1=Southern|4y=2014|4pp=55–56}} Shumë shpejt pas kësaj, Antoni arriti të dëbojë shumicën prej tyre nga Roma me një fjalim përkujtimor nxitës në funeralin e Çezarit, duke nxitur opinionin publik kundër vrasësve.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=10|2a1=Bringmann|2y=2007|2pp=281–283, 285|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=86|4a1=Southern|4y=2014|4pp=56–57}} Mark Antoni grumbulloi mbështetje politike, por kishte humbur mbështetjen e shumë romakëve dhe cezarianëve kur kundërshtoi propozimin për t'i dhënë Çezarit status hyjnor. Oktaviani e sfidoi për udhëheqësinë e cezarianëve.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=11}} Për ta ndaluar Oktavianin të shpërndante 300 sestercë për frymë plebejëve të qytetit sipas testamentit të Çezarit, Antoni refuzoi t'i jepte Oktavianit paratë që i takonin si trashëgimtar i Çezarit.{{Sfnm|1a1=Bringmann|1y=2007|1pp=283, 285|2a1=Rawson|2y=1994|2pp=471–472}} Ai gjithashtu e pengoi [[Kuvendi i Kuriatit|Kuvendin e Kuriatit]] të dëgjonte përpjekjet e Oktavianit për të legjitimuar adoptimin e tij të supozuar nga Çezari, për ta shpallur Çezarin zyrtarisht hyjni dhe për të rivendosur fronin e artë të Çezarit për t'ia ekspozuar publikut në lojërat e organizuara në prill dhe qershor.{{Sfnm|1a1=Lindsay|1y=2009|1p=188. "He had been pushing Antony for a {{Lang|la|lex curiata}} in order... to legalise his position as Caesar's son"|2a1=Southern|2y=2014|2pp=62–63|3a1=Galinsky|3y=2012|3p=22|4a1=Bringmann|4y=2007|4p=285|5a1=Goldsworthy|5y=2014|5p=98}} Gjatë lojërave të fitores së Çezarit, Oktaviani shpërndau një pjesë të fondeve të testamentit të Çezarit dhe i bashkoi ato me paratë e tij, duke rritur popullaritetin e vet dhe duke dëmtuar atë të Antonit.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1p=25|2a1=Rawson|2y=1994|2pp=471–472}} Gjatë verës së vitit 44 p.e.s., Oktaviani fitoi mbështetjen e më shumë veteranëve dhe gjithashtu të senatorëve që e shihnin Antonin si një kërcënim për shtetin.{{Sfnm|1a1=Rawson|1y=1994|1pp=474–476|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=25–26|3a1=Bringmann|3y=2007|3p=287}} Antoni urdhëroi liktorët ta tërhiqnin Oktavianin zvarrë nga një seancë dëgjimore mbi rikthimin e pronave private që Çezari i kishte sekuestruar në 49 p.e.s. Oktaviani më pas pretendoi se Antoni e kishte kërcënuar me vdekje si hakmarrje për shpërndarjen e parave plebejëve sipas testamentit të Çezarit. Veteranët e Çezarit e bindën Antonin të pajtohej publikisht me Oktavianin në Tempullin e Jupiterit Optimus Maximus.{{Sfn|Galinsky|2012|p=25}} Pas kësaj, ediktet luftarake të Antonit kundër vrasësve Mark Jun Bruti (Marcus Junius Brutus) dhe Gai Kas Longini (Gaius Cassius Longinus) e larguan atë nga senatorët cezarianë të moderuar, të cilët frikësoheshin nga një luftë civile e re.{{Sfnm|1a1=Rawson|1y=1994|1pp=474–476|2a1=Bringmann|2y=2007|2pp=286–287}} Në shtator, [[Ciceroni|Mark Tuli Ciceroni]], tani aleat politik i Oktavianit, filloi të mbante një seri fjalimesh, të njohura si Filipikat, duke e portretizuar Antonin si një kërcënim për [[Republika Romake|Republikën]].{{Sfnm|1a1=Chisholm|1a2=Ferguson|1y=1981|1p=26|2a1=Rowell|2y=1962|2p=30|3a1=Galinsky|3y=2012|3pp=21, 26–27|4a1=Tatum|4y=2024|4pp=159–60|5a1=Southern|5y=2014|5pp=45–55, 58–59, 67–70, 89–90|6a1=Bringmann|6y=2007|6p=287|7a1=Goldsworthy|7y=2014|7pp=102, 110|8a1=Rawson|8y=1994|8pp=477, 479–480}} === Konflikti i parë me Antonin === [[File:Marble bust of Mark Antony (Vatican Museums).jpg|thumb|upright|Bust prej mermeri i Mark Antonit, i epokës flaviane, i identifikuar tradicionalisht si Mark Antoni, Muzeu i Vatikanit|alt=Bust romak i Mark Antonit]] {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Lufta e Mutinës|en|War of Mutina}}}} Ndërsa opinioni në [[Roma|Romë]] po kthehej kundër tij dhe konsullata e tij po përfundonte, [[Mark Antoni|Mark Antoni]] miratoi në mënyrë të paligjshme një ligj që do t'i caktonte atij provincën e {{ill|Galia Cisalpine|en|Cisalpine Gaul|lt=Galisë Cisalpine}} në [[Italia|Italinë]] veriore.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=11–12|Rowell|1962|2p=21|Galinsky|2012|3p=28|Southern|2014|4p=65|Bringmann|2007|5pp=285–286|Goldsworthy|2014|6pp=101, 111|Rawson|1994|7p=474, duke vënë në dukje paligjshmërinë e tij në tre pika}} Oktaviani ndërkohë ngriti një ushtri private në Itali duke rekrutuar veteranë cezarianë,{{Sfnm|Syme|1939|1pp=123–126|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=12|Rowell|1962|3p=23|Southern|2014|4pp=66–67|Bringmann|2007|5p=287|Goldsworthy|2014|6p=101–103}} dhe në fillim të nëntorit hyri në Romë me këtë forcë private për t'u përballur me Antonin.{{Sfnm|Galinsky|2012|1pp=27–28|Southern|2014|2p=68|Bringmann|2007|3p=287|Goldsworthy|2014|4p=103–105}} Megjithatë, ata e lanë qytetin pak më pas,{{Sfnm|Bringmann|2007|1p=287|Goldsworthy|2014|2pp=104–105}} pasi disa veteranë vendosën të tërhiqeshin kur u bë e qartë se ishin përfshirë në një grindje cezariane dhe jo në një fushatë hakmarrjeje kundër vrasësve të [[Jul Çezari|Çezarit]].{{Sfnm|Galinsky|2012|1pp=27–28|Southern|2014|2p=68|Goldsworthy|2014|3pp=104–105}} Megjithatë, më 28 nëntor, Oktaviani fitoi dy legjione të Antonit me ofertën joshëse të përfitimit monetar.{{Sfnm|Syme|1939|1pp=123–126|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=12|Rowell|1962|3p=23|Galinsky|2012|4p=28|Southern|2014|5p=69|Bringmann|2007|6p=287|Goldsworthy|2014|7pp=105–109}} Antoni më pas u largua nga Roma për në Galinë Cisalpine,{{Sfnm|Rowell|1962|1p=23|Bringmann|2007|2p=287|Galinsky|2012|3p=28|Southern|2014|4pp=66–69|Goldsworthy|2014|5pp=109–111, 114–115}} e cila do t'i dorëzohej atij më 1 janar 43&nbsp;p.e.s.{{Sfnm|Rowell|1962|1p=23|Goldsworthy|2014|2pp=111–112, 114–115}} Megjithatë, provincia i ishte caktuar më parë vrasësit {{ill|Dekim Jun Brutus Albin|en|Decimus Junius Brutus Albinus}}, i cili tani refuzoi t'i nënshtrohej Antonit.{{Sfnm|Galinsky|2012|1pp=28–29|Southern|2014|2pp=66–67, 71|Goldsworthy|2014|3pp=114–115}} Antoni e rrethoi atë në Mutina.{{Sfnm|Rowell|1962|1p=24|Southern|2014|2p=69|Bringmann|2007|3pp=290–291|Goldsworthy|2014|4p=115|Golden|2013|5p=195|Rawson|1994|6p=479}} Kjo i dha mundësi Oktavianit, ushtria private e të cilit ishte pranë.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=12|Galinsky|2012|2pp=28–29|Goldsworthy|2014|3pp=113–116|Rawson|1994|4p=477, 479|Golden|2013|5p=195}} [[File:M. Tullius Cicero, Capitoline Museum, Rome (cropped).jpg|thumb|left|upright|Bust i [[Ciceroni|Mark Tuli Ciceronit]], shekulli I e.s., Muzeu Kapitolin në Romë|alt=Bust romak i Ciceronit si burrë i moshuar]] Ciceroni mbrojti Oktavianin nga talljet e Antonit{{Sfnm|1a1=Chisholm|1a2=Ferguson|1y=1981|1p=29|Goldsworthy|2014|2p=112}}{{Efn|Duke mbrojtur Oktavianin nga talljet e Mark Antonit për mungesën e prejardhjes fisnike të Oktavianit dhe imitimin e emrit të Jul Çezarit, Mark Tuli Ciceroni deklaroi: «nuk kemi asnjë shembull më të shkëlqyer të devotshmërisë tradicionale mes të rinjve tanë».{{Sfn|Chisholm|Ferguson|1981|p=29}}}} dhe siguroi që ai të pranohej si senator më 1 janar 43&nbsp;p.e.s. Oktavianit iu dha e drejta për të votuar bashkë me konsujt e mëparshëm, privilegji për të kandiduar në një moshë më të hershme se zakonisht,{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=13|Rowell|1962|2p=23|Galinsky|2012|3p=29|Southern|2014|4pp=69–70|Bringmann|2007|5p=289|Rawson|1994|6p=480}} dhe {{Lang|la|imperium pro praetore}}, që ligjësonte komandën e tij. Oktaviani i shoqëroi konsujt për të thyer rrethimin e Mutinës.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=13|Syme|1939|2p=167|Galinsky|2012|3pp=29–30|Southern|2014|4pp=69–70|Bringmann|2007|5pp=289–291|Goldsworthy|2014|6pp=114–116}} Ai mori {{Lang|la|fasces}} më 7 janar,{{Sfn|Fishwick|2004|p=250}} një datë që më vonë do ta përkujtonte si fillimin e karrierës së tij publike.{{Sfnm|Rowell|1962|1p=24|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=13|Gruen|2005|3p=160|Southern|2014|4p=71}} Antoni u tërhoq në {{ill|Galia Transalpine|en|Transalpine Gaul|lt=Galinë Transalpine}} pasi forcat e tij u mundën në betejat e Forum Galorum dhe Mutinës në prill. Megjithatë, të dy konsujt u vranë, duke e lënë Oktavianin në komandën e vetme të ushtrive të tyre.{{Sfnm|Syme|1939|1pp=173–174|Scullard|1982|2p=157|Galinsky|2012|3p=30|Southern|2014|4pp=71–72|Bringmann|2007|5p=291|Goldsworthy|2014|6pp=116–120|Golden|2013|7p=199}} Këto fitore i sollën atij shpalljen e parë si {{Lang|la|[[Imperator|imperator]]}}, një titull i rezervuar për komandantët fitimtarë.{{Sfnm|Fishwick|2004|1p=250|Southern|2014|2p=72|Rawson|1994|3p=483}} Duke e injoruar kryesisht Oktavianin, [[Senati romak|Senati]] e mbuloi me shpërblime Dekim Brutusin dhe u përpoq t'i jepte atij komandën e legjioneve konsullore.{{Sfnm|Rowell|1962|1pp=26–27|Southern|2014|2p=72|Bringmann|2007|3p=291|Goldsworthy|2014|4p=121|Golden|2013|5pp=201–203}} Si përgjigje, Oktaviani qëndroi në Luginën e Po-s dhe refuzoi të ndiqte Antonin.{{Sfnm|Rowell|1962|1p=27|Golden|2013|2pp=201–203}} Në korrik, një ambasadë centurionësh e dërguar nga Oktaviani hyri në Romë; ata kërkuan konsullatën tani vakante për Oktavianin,{{Sfnm|1a1=Chisholm|1a2=Ferguson|1y=1981|1pp=32–33|Southern|2014|2p=74|Bringmann|2007|3p=292|Goldsworthy|2014|4pp=122–123}} me Ciceronin si bashkëkonsull,{{Sfnm|Galinsky|2012|1p=30|Southern|2014|2p=74|Bringmann|2007|3p=292|Goldsworthy|2014|4pp=122–123}} dhe anulimin e dekretit që e shpallte Antonin armik publik.{{Sfn|Rowell|1962|p=27}} Kur kjo u refuzua, Oktaviani marshoi drejt Romës,{{Sfnm|Rowell|1962|1p=27|Southern|2014|2p=74|Goldsworthy|2014|3pp=123–124|Golden|2013|4p=203}} ku nuk hasi në kundërshtim ushtarak. Më 19 gusht 43&nbsp;p.e.s., në moshën 19-vjeçare, ai u bë konsull së bashku me të afërmin e tij Kuint Pedi.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=15|Rowell|1962|2p=28|Galinsky|2012|3pp=30–31|Southern|2014|4pp=83–86|Bringmann|2007|5p=292|Goldsworthy|2014|6p=124|Golden|2013|7p=204|Rawson|1994|8p=485}} Pedi miratoi një ligj që krijoi një tribunal të posaçëm për vrasësit e Çezarit dhe bashkëpunëtorët e tyre të supozuar; Oktaviani kryesoi gjyqin dhe i dënoi e i dëboi në mungesë.{{Sfnm|Welch|2014|1pp=138–145, duke parapëlqyer rrëfimet greke ({{Harvnb|Appian, ''Bella Civilia''|loc=3.95.392–3}}; {{Harvnb|Dio|loc=46.48.2–4}}) ndaj versioneve të thjeshtuara në latinisht (sidomos {{Harvnb|Augustus, ''RGDA''|loc=2}})|Southern|2014|2p=88|Bringmann|2007|3pp=292–293|Goldsworthy|2014|4pp=124–125|Rawson|1994|5p=486}}{{Efn|Edhe burra si Sekst Pompeu, që nuk ndodheshin në qytet, u dënuan gjithashtu, edhe pse nuk kishin asnjë lidhje me vrasjen.{{Sfnm|Welch|2014|1pp=138–39 (''RGDA''), 142–43|Goldsworthy|2014|2p=125}}}} Oktaviani gjithashtu e bindi asamblenë kuriate ta adrogonte në familjen e Çezarit, duke ligjëruar pretendimin e tij për adoptim testamentar.{{Sfnm|Lindsay|2009|1pp=xi, 84|Southern|2014|2pp=87–88|Goldsworthy|2014|3p=124|Rawson|1994|4p=486}} Ndërkohë, Antoni krijoi një aleancë me Mark Emil Lepidin, atëherë guvernator i Galisë Narbonensis.{{Sfnm|Syme|1939|1pp=176–186|Southern|2014|2pp=79–80|Bringmann|2007|3p=292|Goldsworthy|2014|4p=121|Golden|2013|5p=201}} Senati e shpalli Lepidin, një cezarian tjetër, armik publik për shkak se iu bashkua Antonit,{{Sfnm|Southern|2014|1pp=79–80|Bringmann|2007|2p=292|Goldsworthy|2014|3pp=121, 125}} por me kërkesë të Pedit e anuloi shpalljen e dyshes jashtë ligjit, ndërkohë që Oktaviani marshoi në veri për të luftuar Dekim Brutusin dhe për t'u takuar me Antonin.{{Sfnm|Southern|2014|1pp=89–90|Bringmann|2007|2p=292|Goldsworthy|2014|3p=125}} === Triumvirati i Dytë === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Triumvirati i Dytë|en|Second Triumvirate}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Triumvirati i Parë|en|First Triumvirate}}}} Në një takim pranë [[Bolonja|Bononjës]] në tetor të vitit 43{{Nbsp}}p.e.s., Oktaviani u bashkua me [[Mark Antoni|Mark Antonin]] dhe Lepidin për të formuar {{ill|Triumvirati i Dytë|en|Second Triumvirate|lt=triumviratin}}, në dukje për stabilitetin e [[Republika Romake|Republikës Romake]],<ref>{{harvnb|Eck|Takács|2003|p=16}}; {{harvnb|Galinsky|2012|p=42}}; {{harvnb|Burstein|2004|pp=xxi, 21–22}}; {{harvnb|Bringmann|2007|p=295}}; {{harvnb|Southern|2014|pp=90–92}}; {{harvnb|Goldsworthy|2014|pp=126–127}}</ref> dhe më 27 nëntor {{lang|la|lex Titia}} legalizoi marrëveshjen e tyre për pesë vjet.<ref>{{harvnb|Eck|Takács|2003|p=16}}; {{harvnb|Vervaet|2020|p=24}}; {{harvnb|Southern|2014|p=97, 99}}; {{harvnb|Bringmann|2007|p=296}}; {{harvnb|Goldsworthy|2014|pp=127, 129, 502}}; {{harvnb|Rawson|1994|p=486}}</ref> Triumvirati u dha atyre pushtetin konsullor, të drejtën për të emëruar magistratë dhe i lejoi të ndanin mes tyre provincat që nuk ishin nën kontrollin e {{lang|la|liberatores}} në Lindje.<ref>{{harvnb|Scullard|1982|p=163}}; {{harvnb|Galinsky|2012|p=42}}; {{harvnb|Burstein|2004|pp=xxi, 21–22}}; {{harvnb|Eck|Takács|2003|p=15}}; {{harvnb|Southern|2014|pp=91–92, 99}}; {{harvnb|Bringmann|2007|pp=295–296}}</ref> Më parë Oktaviani ishte fejuar me Servilinë, të bijën e Servilius Isaurikus, por në vend të saj u fejua me [[Clodia Pulcra (gruaja e Oktavianit)|Klodian]], vajzën e gruas së Antonit, për të konsoliduar bashkimin e tyre politik.<ref>{{harvnb|Galinsky|2012|pp=31, 40}}; {{harvnb|Bringmann|2007|pp=295–296}}; {{harvnb|Southern|2014|pp=93–94}}; {{harvnb|Goldsworthy|2014|pp=134–135}}; {{harvnb|Rawson|1994|p=486}}</ref> Oktaviani gjithashtu hoqi dorë nga konsullata në favor të aleatit të Antonit, Publius Ventidius.<ref>{{harvnb|Southern|2014|pp=93, 100}}; {{harvnb|Goldsworthy|2014|pp=126–127}}</ref> ==== Proskriptimet ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Proskriptimi i Triumviratit të Dytë|en|Proscription of the Second Triumvirate}}}} [[File:Antony with Octavian aureus.jpg|thumb|upright=1.35|{{lang|la|Aureusi}} që mban portretet e [[Mark Antoni|Mark Antonit]] (majtas) dhe të Oktavianit (djathtas), i emetuar në 41{{Nbsp}}p.e.s. për të shënuar krijimin e {{ill|Triumvirati i Dytë|en|Second Triumvirate|lt=Triumviratit të Dytë}}. Të dyja anët mbajnë mbishkrimin {{Smallcaps|{{abbr|III vir rpc|Triumvir Rei Publicae Constituendae}}}}, që do të thotë "Tre burra për rregullimin e Republikës". Legjenda: {{Smallcaps|{{lang|la|{{abbr|m ant|Marcus Antonius}} {{abbr|imp|Imperator}} {{abbr|aug|Augur}}}}{{Efn|{{lang|la|{{Smallcaps|aug}}}} i referohet detyrës fetare të {{lang|la|[[Auguri|augurit]]}}, jo titullit {{lang|la|augustus}} të krijuar në 27{{Nbsp}}p.e.s.}}<ref name="Sear">{{Cite web |last=Sear |first=David R. |title=Common Legend Abbreviations On Roman Coins |url=http://www.davidrsear.com/academy/roman_legends.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070730185143/http://www.davidrsear.com/academy/roman_legends.html |archive-date=2007-07-30 |access-date=2007-08-24 |language=en}}</ref> {{abbr|iiivir|triumvir}} {{abbr|rpc|rei publicae constituendae}} {{abbr|m barbat|Marcus Barbatius}}{{Efn|Marcus Barbatius ishte zyrtar i prerjes së monedhave.}}<ref name="Sear" /> {{abbr|q|quaestor}} {{abbr|p|praetor}}}} / {{Smallcaps|caesar {{abbr|imp|imperator}} {{abbr|pont|pontifex}} iiivir rpc}}.{{Sfn|Sear|2004|p=89}}{{Sfn|Einaudi|2014}}|alt=Monedhë romake antike që paraqet Mark Antonin në avers dhe Oktavianin në revers]] Triumvirët më pas nisën {{ill|Proskriptimi i Triumviratit të Dytë|en|Proscription of the Second Triumvirate|lt=proskriptimet}}, duke shënjestruar rreth 300 burra dhe duke i shpallur të jashtëligjshëm, të ndarë pothuajse barabar midis senatorëve dhe kalorësve.{{Sfnm|Hinard|1985|1p=269. « {{lang|fr|Au total... on trouve un chiffre d'environ 300 proscrits se répartissant également entre sénateurs et chevaliers.}} »|ps=|Southern|2014|2pp=97–98, duke vënë në dukje shifrat kontradiktore të raportuara nga Apiani dhe Livi, duke sugjeruar se shifra e Apianit prej 300 senatorësh mund të ketë përfshirë ata që ikën dhe shifra e Livit prej 130 senatorësh mund të ketë përfshirë vetëm ata që u vranë}} Mijëra të tjerë pësuan konfiskimin e pasurive.{{Efn|Burimet antike ndryshojnë ndjeshëm për sa i përket numrit të burrave që u shënjestruan. {{Harvnb|Hinard|1985|pp=266–269}} shqyrton dëshmitë. Plutarku, në tre jetëshkrime të ndryshme – ''Brutusi'' (27.6), ''Ciceroni'' (46.2) dhe ''Antoni'' (20.2) – jep përkatësisht numrat 200, pak më shumë se 200 dhe 300. {{Harvnb|Livy, ''Periochae''|loc=120.4}} dha vetëm 130 senatorë dhe, përveç tyre, shumë kalorës. {{Harvnb|Florus|loc=2.16.3}} dha 140 senatorë. {{Harvnb|Appian, ''Bella Civilia''|loc=4.7}} jep fillimisht 17 emra, përpara se, në dy raunde, të shtoheshin 130 dhe 150 të tjerë. {{Harvnb|Appian, ''Bella Civilia''|loc=4.5.7}} jep gjithashtu një total prej 300 senatorësh dhe rreth 2.000 kalorës,{{Sfn|Southern|2014|pp=97–98}} por kjo shifër përshkruan të gjithë personat që u vranë ose që iu konfiskuan pasuritë midis vitit 43 p.e.s. dhe traktatit të Misenumit në vitin 39 p.e.s.{{Sfn|Hinard|1985|pp=267–268. « {{lang|fr|Mais il n'est pas vraisemblable, compte tenu des chiffres que nous avons cru pouvoir établir pour la première proscription, que la seconde ait pu compter tant de victimes.}} » |ps=}} Numri i viktimave nuk ishte domosdoshmërisht numri i atyre që u proskriptuan; shifrat e dhëna nga Orosius (6.18.10) janë të korruptuara. Rreth 160 prej të proskriptuarve njihen me emër.{{Sfn|Hinard|1985|pp=275–292}}}} Historianët romakë bashkëkohës japin raporte kontradiktore se cili triumvir mbante përgjegjësinë kryesore për {{ill|Proskriptimi në Romën e lashtë|en|Proscription in Ancient Rome|lt=proskriptimet}} dhe vrasjet.{{Sfnm|Southern|2014|1pp=94–95|Goldsworthy|2014|2p=131}} Megjithatë, burimet pajtohen se proskriptimet bënë të mundur që të tre të eliminonin armiqtë politikë.{{Sfn|Scott|1933|pp=19–20}}{{Efn|[[Vellej Paterkuli]] pohoi se Oktaviani u përpoq të shmangte proskriptimin e zyrtarëve, ndërsa Lepidi dhe Mark Antoni ishin fajtorë për nisjen e tyre.{{Sfn|Scott|1933|p=19}} [[Dion Kasi]] e mbrojti Oktavianin, duke thënë se ai u përpoq të shpëtonte sa më shumë njerëz, ndërsa Mark Antoni dhe Lepidi, duke qenë më të vjetër dhe të përfshirë më gjatë në politikë, kishin shumë më tepër armiq për t'u marrë me ta.{{Sfnm|Scott|1933|1p=19|Southern|2014|2p=94}} Këtë pretendim e hodhi poshtë [[Apiani]], i cili pohoi se Oktaviani ndante të njëjtin interes me Lepidin dhe Mark Antonin për të zhdukur armiqtë e vet.{{Sfn|Scott|1933|p=20}} [[Svetoni]] tha se Oktaviani fillimisht ngurroi të proskriptonte zyrtarë, por i ndoqi armiqtë e vet me më shumë forcë sesa triumvirët e tjerë.{{Sfnm|Scott|1933|1pp=19–20|Southern|2014|2p=95|Goldsworthy|2014|3p=131}} [[Plutarku]] i përshkroi proskriptimet si një shkëmbim të pamëshirshëm dhe të përgjakshëm miqsh dhe familjarësh midis triumvirëve,{{Sfn|Scott|1933|p=19}} ku Oktaviani lejoi proskriptimin e aleatit të tij, [[Ciceroni|Ciceronin]],{{Sfnm|Galinsky|2012|1pp=36–37|Bringmann|2007|2p=293|Southern|2014|3pp=94–95, 99|Goldsworthy|2014|4pp=130–131|Rawson|1994|5p=487}} Mark Antoni atë të xhaxhait të tij, Lucius Julius Caesar (konsull për vitin 64 p.e.s.) dhe Lepidi atë të vëllait të tij, Paullus.{{Sfnm|Scott|1933|1p=19|Southern|2014|2p=98|Goldsworthy|2014|3pp=129–130}} Plutarku këmbënguli se Oktaviani fillimisht e mbrojti Ciceronin, por i popusti Mark Antonit, megjithëse Oktaviani mund të ketë kërkuar gjithashtu vdekjen e Ciceronit.{{Sfn|Southern|2014|pp=73, 94–95}}}} Triumvirët i nisën proskriptimet pjesërisht për të mbledhur mjete për pagat e trupave të tyre për konfliktin e ardhshëm kundër vrasësve të Çezarit (Mark Bruti dhe Gai Kasius), por qëllimi kryesor ishte heqja e rivalëve të kohës së luftës.{{Sfnm|Galinsky|2012|1pp=36, 42|Scullard|1982|2p=164|Southern|2014|3pp=97, 100–101}} Triumvirët sekuestruan pasuritë e të proskriptuarve.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=16|Southern|2014|2pp=96–97|Goldsworthy|2014|3pp=128–133}} Sado të holla u mblodhën, ato ishin të pamjaftueshme,{{Sfnm|Goldsworthy|2014|1p=133|Richardson|2012|2p=37}} prandaj triumvirët vendosën një sërë taksash të reja për të financuar luftën e tyre. Ata rivendosën taksat mbi pronën (''tributum'') dhe krijuan taksa të reja mbi skllevërit; më pas kërkuan edhe vlerësime të pasurisë për taksat mbi gratë e pasura, të cilat u ulën pas një proteste publike të grave në Romë.<ref>{{Harvnb|Richardson|2012|p=37}}. Pas protestave të udhëhequra nga Hortensia, taksat mbi gratë u ulën ndjeshëm. {{Harvnb|Southern|2014|p=101}} thotë se lista e rreth 1.400 grave të regjistruara për të dhënë kontribute për shtetin u reduktua në rreth 400 gra pas protestave të udhëhequra nga Hortensia, të cilat u mbështetën nga motra e Oktavianit dhe nëna e Mark Antonit. <br />Shih edhe {{Harvnb|Goldsworthy|2014|pp=133–134}} për një përshkrim të ngjashëm të taksës së propozuar mbi 1.400 gra të pasura, të protestës së Hortensias dhe të uljes së taksave të vendosura vetëm mbi 400 gra të pasura. ''Tributum'' dhe pezullimi i tij që nga viti 167 p.e.s.: {{Harvnb|Burton|2012}}.</ref> ==== Beteja e Filipit dhe ndarja e territorit ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Lufta civile e çlirimtarëve|en|Liberators' civil war}} dhe {{ill|Beteja e Filipit|en|Battle of Philippi}}}} [[Skeda:S0484.4.jpg|thumb|upright=1.35|Një denar i Augustit, i prerë rreth vitit 18 p.e.s. Ana e përparme: CAESAR AVGVSTVS; ana e pasme: Kometa e Çezarit me tetë rreze dhe një bisht të kthyer lart; DIVVS IVLIV[S], "Jul Çezari hyjnor".|alt=Monedhë romake antike që paraqet Augustin në anën e përparme dhe një përkujtim për babanë e tij birësues, Jul Çezarin, në anën e pasme]] Më 1 janar 42 p.e.s., me Lepidin si konsull,{{sfn|Goldsworthy|2014|p=134}} [[Senati romak|Senati]] e njohu pas vdekjes së tij [[Jul Çezari|Jul Çezarin]] si një hyjni të shtetit romak, {{Lang|la|divus Iulius}}. Oktaviani arriti ta përparonte çështjen e tij duke theksuar se ishte {{Lang|la|divi filius}} ('biri i të hyjnizuarit').{{sfnm|Syme|1939|1p=202|Southern|2014|2pp=101–102|Goldsworthy|2014|3p=134}} [[Mark Antoni]] dhe Oktaviani pastaj udhëhoqën njëzet e tetë legjione drejt lindjes kundër Brutusit dhe Kasit,{{sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=17|Southern|2014|2pp=80–82, 104|Bringmann|2007|3pp=290, 297|Goldsworthy|2014|4pp=115–116, 135–136}} të cilët i mundën pas dy betejave në Filipi, në [[Maqedonia (provincë romake)|Maqedoni]], në tetor 42 p.e.s. Bruti dhe Kasi të dy kryen vetëvrasje.{{sfnm|Roller|2010|1p=75|Galinsky|2012|2p=42|Burstein|2004|3pp=xxi, 22–23|Southern|2014|4pp=104–106|Bringmann|2007|5p=297|Goldsworthy|2014|6pp=137–142}} Duke marrë meritat për të dyja fitoret, Mark Antoni e quajti Oktavianin frikacak për faktin se i kishte dorëzuar kontrollin e drejtpërdrejtë ushtarak {{ill|Mark Vipsan Agripa|en|Marcus Vipsanius Agrippa|lt=Mark Vipsan Agrippës}}.{{sfn|Eck|Takács|2003|pp=17–18}} Oktaviani ishte i shtrirë në shtrat për shkak të sëmundjes gjatë betejës së parë,{{sfnm|Southern|2014|1pp=104, 106|Galinsky|2012|2p=32|Goldsworthy|2014|3pp=136–137}} me sa thuhet, u largua nga komanda e kampit sipas këshillës së mjekut,{{sfnm|Galinsky|2012|1p=32|Goldsworthy|2014|2p=141}} por e pushtoi kampin e Brutusit gjatë betejës së dytë.{{sfn|Southern|2014|p=106}} [[Skeda:Head of Octavian, dating to the Triumvirate at the time of the Battle of Philippi (42 BC), the oldest portrait known, Moi, Auguste, Empereur de Rome exhibition, Grand Palais, Paris - 14651195355.jpg|thumb|upright|left|Kokë e skulpturuar prej mermeri e triumvirit Oktavian, e datuar afërsisht në kohën e Betejës së Filipit në 42 p.e.s., Muzeu Arkeologjik në Spoleto|alt=Bust romak prej mermeri i Oktavianit; një pjesë e hundës dhe e mjekrës janë të dëmtuara.]] Pas Filipit, triumvirët i ndanë përsëri provincat. Lepidi u dyshua për bashkëpunim me {{ill|Sekst Pompeu|en|Sextus Pompey|lt=Sekst Pompeun}},{{sfnm|Bringmann|2007|1p=297|Southern|2014|2p=108|Goldsworthy|2014|3p=143–144}} gjeneralin renegat të cilit Senati kundër Çezarit i kishte dhënë komandën mbi të gjitha brigjet e [[Deti Mesdhe|Mesdheut]] në 43 p.e.s.{{sfnm|Southern|2014|1pp=82–83, Fig. 3.2|Goldsworthy|2014|2pp=156–157}}{{efn|Në një vendim të ratifikuar më 20 mars 43 p.e.s., Senati i dha Sekst Pompeut funksionin e {{Lang|la|praefectus classis et orae maritimae}} për marinën romake, duke i dhënë kontrollin mbi të gjitha zonat bregdetare të Detit Mesdhe.}} Galia Cisalpine u bashkua me [[Italia romake|Italinë]] dhe iu dha Oktavianit bashkë me provincat e {{ill|Hispania Citerior|en}} dhe {{ill|Hispania Ulterior|en}}, të cilat Lepidi duhej t'i lëshonte.{{sfnm|Southern|2014|1pp=107–108|Bringmann|2007|2pp=296–298|3a1=Eck|3a2=Takács|3y=2003|3p=18|Goldsworthy|2014|4pp=127, 143–144, 153}} [[Mark Antoni]] udhëtoi drejt lindjes, në Egjipt, ku u aleatua me [[Kleopatra|Kleopatrën]], një sundimtare kliente romake, ish-dashnore e [[Jul Çezari|Jul Çezarit]] dhe nëna e djalit të Çezarit, {{ill|Cezarioni|en|Caesarion|lt=Cezarionit}}.{{sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=18|Roller|2010|2pp=4–5, 69–71, 74, 76–83|Burstein|2004|3pp=xxi–xxii, 20–21, 23–25|Southern|2014|4pp=63–64|Goldsworthy|2014|5pp=74–75, 143, 154, 180–181}} Përveç provincave lindore, Mark Antoni kontrollonte Galia Comata dhe ia mori Galia Narbonensis Lepidit, i cili mbeti me provincën e Afrikës.{{sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=18|Roller|2010|2p=76|Southern|2014|3p=108|Goldsworthy|2014|4pp=143–144}} Oktavianit i mbeti detyra të vendoste dhjetëra mijëra veteranë të liruar nga shërbimi në Itali.{{sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=18|Galinsky|2012|2pp=42–43|Southern|2014|3p=108|Bringmann|2007|4p=298|Goldsworthy|2014|5p=144}} Edhe ata që kishin luftuar për vrasësit e Çezarit kërkonin të vendoseshin, si masë për t'i qetësuar.{{sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=18|Southern|2014|2p=108}} Meqenëse nuk kishte mbetur më tokë publike, Oktaviani zgjodhi t'u konfiskonte tokë qytetarëve, në vend që t'i hidhëronte ushtarët, të cilët mund të përbënin një kërcënim real për regjimin në Itali.{{sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=18–19|Southern|2014|2pp=108–109|Bringmann|2007|3p=298|Goldsworthy|2014|4p=144}} Vendosjet prekën rreth tetëmbëdhjetë qytete, ku popullsi të tëra u dëbuan plotësisht ose pjesërisht.{{sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=19|Galinsky|2012|2pp=42–43|Bringmann|2007|3p=298|Goldsworthy|2014|4p=144}} ==== Lufta e Perusias, aleancat martesore dhe Brundisiumi ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Lufta e Perusias|en|Perusine War}}, {{ill|Traktati i Brundisiumit|en|Treaty of Brundisium}}}} [[Skeda:Aureus of Antony & Octavian, 40 BC.jpg|thumb|upright=1.35|''Aureus'' romak që mban portretet e [[Mark Antoni|Mark Antonit]] (majtas) dhe të Oktavianit (djathtas), i emetuar për të kremtuar pajtimin e tyre në tetor 40 p.e.s.|alt=Monedhë romake e lashtë që paraqet Antonin në avers dhe Oktavianin në revers]] [[Skeda:Cleopatra Tetradrachm Antiochia.jpg|thumb|upright=1.35|[[Kleopatra|Kleopatra]] dhe [[Mark Antoni|Mark Antoni]] përkatësisht në avers dhe revers të një tetradrahme argjendi të prerë në punishten e monedhave të Antiohisë në vitin 36 p.e.s., me legjenda greke|alt=Monedhë argjendi që paraqet portretet e Kleopatrës dhe Mark Antonit]] Këto koloni veteranësh i sollën Oktavianit pakënaqësi të gjerë.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=19|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=43|3a1=Southern|3y=2014|3pp=109–111|4a1=Bringmann|4y=2007|4p=298|5a1=Goldsworthy|5y=2014|5pp=144–145}} Të pakënaqurit u bashkuan rreth vëllait të [[Mark Antoni|Mark Antonit]], {{ill|Luci Antoni|en|Lucius Antonius (brother of Mark Antony)|lt=Luci Antonit}} (Lucius Antonius), të cilin e mbështeste shumica në [[Senati romak|Senatin romak]].{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=19|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=40|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=134–135, 152–153}} Ndërkohë, Oktaviani kërkoi divorc nga [[Clodia Pulcra (gruaja e Oktavianit)|Klodia Pulkra]], e bija e {{ill|Fulvia|en|Fulvia|lt=Fulvias}}, gruas së Mark Antonit. Ai ia ktheu Klodian nënës së saj, Fulvias, duke pohuar se martesa e tyre nuk ishte konsumuar kurrë.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=19|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=36, 40, 43|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=145}} Fulvia dhe Luci Antoni më pas mblodhën një ushtri në Itali për të luftuar për të drejtat e Antonit kundër Oktavianit.{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1pp=111–112|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=145}} Luci Antoni madje e mori për pak kohë [[Roma|Romën]], duke detyruar Lepidin dhe dy legjionet e tij të largoheshin nga qyteti.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=19|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=36, 40, 43|3a1=Southern|3y=2014|3pp=112–113|4a1=Bringmann|4y=2007|4p=298|5a1=Goldsworthy|5y=2014|5pp=145–146}} Megjithatë, ushtria romake varej ende nga triumvirët për pagat e saj.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=19}} Luci Antoni dhe aleatët e tij përfunduan në një rrethim mbrojtës në {{ill|Perusia|en|Perusia}}, ku Oktaviani i detyroi të dorëzoheshin në shkurt 40 p.e.s.{{Sfnm|1a1=Rowell|1y=1962|1p=32|2a1=Southern|2y=2014|2pp=112–113, 129|3a1=Bringmann|3y=2007|3p=298|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4p=146–147}} Oktaviani e la të gjallë Luci Antonin, ndërsa Fulvia iku në Sikion, në Greqi,{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1p=130|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=155}} dhe vdiq pak më pas.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=20|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=36|3a1=Southern|3y=2014|3p=113|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4p=146}} Më 15 mars, në përvjetorin e {{ill|Vrasja e Jul Çezarit|en|Caesar's assassination|lt=vrasjes së Jul Çezarit]], Oktaviani ekzekutoi 300 senatorë dhe kalorës romakë për aleancën e tyre me Luci Antonin.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=20|2a1=Rowell|2y=1962|2p=32|3a1=Southern|3y=2014|3p=113}}{{Efn|Historiani Adrian Goldsworthy e minimizon këtë ngjarje si një ekzagjerim të mundshëm për shkak të thashethemeve dhe legjendave të ruajtura në burimet parësore: "Thashethemet dhe propaganda armiqësore shpejt e shndërruan këtë në një masakër tjetër të tmerrshme, me 300 qytetarë të shquar që u flijuan për shpirtin e [[Jul Çezari|Jul Çezarit]] – një shpikje e frymëzuar pa dyshim nga vrasja e robërve [[Troja|trojanë]] nga [[Akili|Akili]] në varrimin e shokut të tij, [[Patrokli|Patroklit]], në ''[[Iliada|Iliadën]]''. [[Svetoni|Svetoni]] pohon se triumviri i ri u përgjigj lutjeve për mëshirë dhe justifikimeve me fjalët lakonike "Ai duhet të vdesë" ose "Ti duhet të vdesësh" – {{Lang|la|moriendum esse}} në [[Gjuha latine|latinisht]]. Megjithatë, në përgjithësi hakmarrjet ishin të kufizuara. Ushtarët rebelë u falën, dhe shumë prej tyre, pa dyshim, u rekrutuan në legjionet e Çezarit. Luci Antonit jo vetëm që iu la jeta, por u dërgua të qeverisë një nga provincat romake të Spanjës."{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=146}}}} Perusia u plaçkit gjithashtu,{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=146}} ndonëse nuk është e qartë kush i nisi zjarret.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=20}} Këto hakmarrje njollosën reputacionin e Oktavianit.{{Sfn|Southern|2014|pp=82–83, 131, 133, Fig. 3.2}} [[Skeda:(Toulouse) Livie Musée Saint-Raymond Ra 340.jpg|thumb|upright|Bust romak i [[Livia Drusilla|Livia Drusillës]], bashkëshortes së tretë të Augustit, Muzeu Saint-Raymond, Francë|alt=Bust mermeri i Livia Drusilla]] Sekst Pompeu (Sextus Pompeius) konfirmoi kontrollin e tij mbi [[Siçilia|Siçilinë]] si pjesë e një marrëveshjeje me triumviratin në vitin 40 p.e.s.,{{Sfnm|1a1=Scullard|1y=1982|1p=162|2a1=Southern|2y=2014|2pp=133|3a1=Bringmann|3y=2007|3p=299}} dhe fitoi kontrollin e Sardenjës dhe Korsikës në vitin 39 p.e.s.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=20|2a1=Southern|2y=2014|2p=130|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=153–154, 156}} Të dy, Antoni dhe Oktaviani, kërkuan një aleancë me të.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=20|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=40–41|3a1=Southern|3y=2014|3p=123|4a1=Bringmann|4y=2007|4p=299|5a1=Goldsworthy|5y=2014|5p=156}} Oktaviani krijoi një aleancë të përkohshme në vitin 40 p.e.s. kur u martua me [[Scribonia (gruaja e Oktavianit)|Skriboninë]], një teze e gruas së Sekst Pompeut.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=20|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=41|3a1=Southern|3y=2014|3pp=123, 137–138|4a1=Bringmann|4y=2007|4p=299, ndonëse ai përmend vetëm divorcin e Oktavianit nga [[Scribonia (gruaja e Oktavianit)|Skribonia]] dhe martesën me [[Livia Drusilla]], e jo lindjen e [[Julia (bija e Augustit)|Julias]]}} Një vit më vonë, Skribonia lindi fëmijën e vetëm të Oktavianit që mbijetoi, [[Julia (bija e Augustit)|Julian]], në të njëjtën ditë kur ai u divorcua prej saj për t'u martuar me [[Livia Drusilla]].{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=40–41|2a1=Southern|2y=2014|2pp=123, 137–138|3a1=Hurley|3y=2004|4a1=Bringmann|4y=2007|4p=299, i cili përmend Tiberi Klaudi Neronin duke u divorcuar nga Livia Drusilla që ajo të mund të martohej me Oktavianin, por nuk përmend se Livia ishte tashmë shtatzënë kur ajo frekuentonte Oktavianin}} Kur Livia nisi lidhjen e saj me Oktavianin, ajo ishte tashmë e martuar me Tiberi Klaudi Neronin (Tiberius Claudius Nero), kishte një djalë, [[Tiberi|Tiberin]], me Neronin dhe ishte shtatzënë me fëmijën e tyre të dytë. Ajo lindi djalin e saj të dytë, Drususin, disa muaj pas divorcit nga Neron dhe martesës me Oktavianin.{{Sfn|Freisenbruch|2017|p=121}} Më vonë Livia pati një fëmijë tjetër me Oktavianin, i cili lindi [[Lindja e parakohshme|para kohe]] dhe nuk mbijetoi.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=21|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=46|3a1=Roller|3y=2010|3pp=83–84|4a1=Burstein|4y=2004|4p=xxii, 25|5a1=Goldsworthy|5y=2014|5pp=154, 181}} Ndërsa ndodhej në Egjipt, Antoni kishte nisur një lidhje me [[Kleopatra|Kleopatrën]] dhe kishte pasur tre fëmijë me të.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1p=46|2a1=Roller|2y=2010|2pp=83–84|3a1=Burstein|3y=2004|3p=xxii, 25|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=154, 181}}{{Efn|Fëmijët e Mark Antonit me Kleopatrën ishin binjakët Aleksandër Helios dhe Kleopatra Selena II, të lindur në vitin 40 p.e.s.,{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1p=46|2a1=Roller|2y=2010|2pp=83–84|3a1=Burstein|3y=2004|3p=xxii, 25|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=154, 181}} dhe djali i tyre Ptolemeu Filadelfi, i lindur në vitin 36 p.e.s.{{Sfnm|1a1=Roller|1y=2010|1p=96|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=181–182|3a1=Burstein|3y=2004|3p=xxii, 25–26}}}} Provincat galike të Antonit kaluan në duart e Oktavianit pas vdekjes së legatit të Antonit, Kuint Kalenit (Quintus Calenus), në vitin 40 p.e.s.{{Sfnm|1a1=Bringmann|1y=2007|1p=298|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=153}} I vetëdijshëm për marrëdhënien e tij gjithnjë e më të tensionuar me Oktavianin, Antoni e la Kleopatrën; ai lundroi për në Itali në vitin 40 p.e.s. me një forcë të madhe për t'u kundërvënë Oktavianit dhe e rrethoi Brundisiumin, por ushtritë e tyre, që u rebeluan, i detyruan të pajtoheshin.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=21|2a1=Eder|2y=2005|2p=19|3a1=Galinsky|3y=2012|3p=44|4a1=Southern|4y=2014|4pp=130–131|5a1=Goldsworthy|5y=2014|5pp=153–156}} Në fund të vitit 40 p.e.s., triumvirët e ndanë perandorinë mes Antonit në lindje, Oktavianit në perëndim dhe Lepidit në Afrikë.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=21|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=44|3a1=Southern|3y=2014|3pp=130–131|4a1=Bringmann|4y=2007|4p=299|5a1=Burstein|5y=2004|5p=25|6a1=Goldsworthy|6y=2014|6pp=155–156}}{{Efn|Italia iu la e hapur të gjithëve për rekrutimin e ushtarëve, por në realitet kjo dispozitë ishte e padobishme për Antonin.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=21}}}} Tani në një pozitë më të fortë për shkak të kërcënimit partik në provincat e Antonit, Oktaviani i dha Antonit motrën e tij, Oktavia e Vogël (Octavia Minor), për grua.{{Sfnm|1a1=Bringmann|1y=2007|1p=299|2a1=Burstein|2y=2004|2pp=24–25|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=154}} ==== Lufta kundër Sekst Pompeut dhe mërgimi i Lepidit ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Lufta e Siçilisë|en|Bellum Siculum}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Pakti i Misenumit|en|Pact of Misenum}} dhe {{ill|Fushatat ushtarake të Oktavianit në Iliri|en|Octavian's military campaigns in Illyricum}}}} [[File:Denarius Sextus Pompeius-Scilla.jpg|thumb|upright=1.35|Një ''denarius'' i {{ill|Sekst Pompeu|en|Sextus Pompey|lt=Sekst Pompeut}}, i prerë për të shënuar fitoren e tij mbi flotën e Oktavianit. Ana e përparme: vendi ku ai mundi Oktavianin, Farosi i [[Mesina|Mesinës]], i zbukuruar me një statujë të Neptunit; përpara saj një galerë e zbukuruar me akvilë, skeptër dhe trident; ''MAG. PIVS IMP. ITER''. Ana e pasme: përbindëshi {{ill|Skila|en|Scylla}}, me trupin e saj të përbërë nga qen dhe bishta peshqish, duke përdorur një timon si çomangë. Mbishkrimi: ''PRAEF[ECTUS] CLAS[SIS] ET ORAE MARIT[IMAE] EX S. C.''|alt=Një monedhë e lëshuar nga Sekst Pompeu, rivali i Oktavianit, që paraqet një anije dhe një statujë të Neptunit në anën e përparme dhe përbindëshin Skila në anën e pasme]] Përpara betejave të Filipit, Oktaviani kishte dërguar Salvidienus Rufusin për ta larguar Sekst Pompeun nga [[Siçilia]], por pas disfatës së Rufusit, triumvirët njohën komandën e Sekstit mbi Mesdheun në Brundizium në vitin 40&nbsp;p.e.s.{{Sfn|Southern|2014|pp=82 (Fig. 3.2), 104, 133}} Kur Seksti rifilloi bllokadën, një turmë e uritur dhe e zemëruar në Romë fajësoi Oktavianin dhe [[Mark Antoni|Mark Antonin]], dhe i sulmoi ata në fillim të vitit 39&nbsp;p.e.s.; forcat e Antonit shpëtuan Oktavianin dhe shpërndanë turmën.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=158–159}} Në vitin 39&nbsp;p.e.s. u arrit një marrëveshje tjetër e përkohshme paqeje në Misenum. Seksti hoqi bllokadën ndaj Italisë pasi Oktaviani i dha [[Sardenja|Sardenjën]], [[Korsika|Korsikën]], [[Siçilia|Siçilinë]] dhe [[Peloponezi|Peloponezin]], dhe i siguroi një pozicion të ardhshëm në konsullatë.{{Sfnm|Eder|2005|1p=19|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=22|Galinsky|2012|3p=44|Southern|2014|4pp=133–134, Figura 4.3|Bringmann|2007|5p=299|Goldsworthy|2014|6p=159}}{{Efn|Sipas Patricia Southern, kushtet e tjera të Paktit të Misenumit përfshinin pozicionin e Sekst Pompeut si konsull i zgjedhur për vitin 38&nbsp;p.e.s. (me [[Mark Antoni|Mark Antonin]] të caktuar konsull për të njëjtin vit), lejimin që ai të bashkohej me kolegjin e [[Auguri|augurëve]] dhe caktimin e tij si përgjegjës për mirëmbajtjen e furnizimit me grurë të Romës, por ai nuk lejohej të vendoste asnjë prej trupave të tij në Italinë Romake.{{Harvnb|Southern|2014|p=134}} <br />Sipas Klaus Bringmann, Sekst Pompeut iu garantua konsullata për vitin 35&nbsp;p.e.s. dhe u bë përgjegjës për menaxhimin e furnizimit me grurë të Romës.{{Harvnb|Bringmann|2007|p=299}} <br />Si Southern ashtu edhe Bringmann tregojnë se disa ''liberatores'' republikanë të dënuar me proskriptim u amnistuan dhe u lejuan të ktheheshin në Romë.{{Harvnb|Bringmann|2007|p=299}}, {{Harvnb|Southern|2014|p=134}} <br />Duke cituar [[Apiani|Apianin]] (''BCiv'' 5.73), historikja Kathryn Welch pohon se Sekst Pompeu ishte konsull i zgjedhur së bashku me Oktavianin për vitin 33&nbsp;p.e.s.{{Harvnb|Welch|2002|p=51}} <br />Historiani Adrian Goldsworthy pranon pretendimet për Siçilinë, Sardenjën, Korsikën, Peloponezin dhe kolegjin e augurëve, por thotë se «djali i Pompeut ishte planifikuar të bëhej konsull në vitin 33&nbsp;p.e.s., në zgjedhje të kontrolluara nga triumvirati».{{Harvnb|Goldsworthy|2014|p=159}}}} Marrëveshja midis triumviratit dhe Sekstit filloi të prishej kur Oktaviani u shkurorëzua nga [[Scribonia (gruaja e Oktavianit)|Skribonia]] dhe u martua me [[Livia Drusilla|Livia Drusillën]] në vitin 38&nbsp;p.e.s.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=23}} Pasi Antoni refuzoi të hiqte dorë nga Peloponezi, Seksti rivendosi bllokadën e tij, duke nxitur trazira ushqimore në Romë.{{Sfn|Southern|2014|pp=138–139}} Komandanti detar i Sekstit, Menas, dezertoi dhe dorëzoi [[Korsika|Korsikën]] dhe [[Sardenja|Sardenjën]].{{Sfnm|Scullard|1982|1p=163|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=24|Goldsworthy|2014|3p=165}} Megjithatë, pasi forcat detare të Oktavianit u mundën në Kume,{{Sfn|Southern|2014|p=139}} Oktavianit i mungonin burimet për t'u përballur i vetëm me Sekstin, prandaj kërkoi ndihmën e Antonit, duke zgjatur mandatet e tyre për një periudhë tjetër pesëvjeçare që filloi në vitin 37&nbsp;p.e.s.{{Sfnm|Scullard|1982|1p=163|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=24|Southern|2014|3pp=139–140|Bringmann|2007|4pp=299–300|Roller|2010|5pp=89–90|Goldsworthy|2014|6p=166}} Duke e mbështetur Oktavianin, Antoni priste të fitonte mbështetje për fushatën e tij kundër partëve.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=24|Roller|2010|2pp=89–90|Goldsworthy|2014|3p=166}} Në [[Tarenti|Tarent]], në mesin e vitit 37&nbsp;p.e.s.,{{Sfnm|Southern|2014|1pp=139–140|Bringmann|2007|2pp=299–300|Roller|2010|3pp=89–90|Goldsworthy|2014|4p=166}} Antoni siguroi 120 anije që Oktaviani t'i përdorte kundër Sekstit.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=25|Galinsky|2012|2p=46|Southern|2014|3pp=139|Bringmann|2007|4pp=299–300|Goldsworthy|2014|5p=166}} ndërsa Oktaviani duhej t'i dërgonte [[Mark Antoni|Mark Antoniut]] 20.000 legjionarë për t'i përdorur kundër Perandorisë Partike. Dy vjet më vonë, Oktaviani dërgoi vetëm një të dhjetën e numrit të premtuar, gjë që Mark Antoni e konsideroi provokim.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=25|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=46|3a1=Southern|3y=2014|3pp=139, 154|4a1=Bringmann|4y=2007|4pp=299–300|5a1=Burstein|5y=2004|5pp=27–28|6a1=Roller|6y=2010|6pp=97–98}} Ndërkohë, Oktaviani i ngarkoi Agripës krijimin e portit artificial Portus Julius për stërvitjen dhe ndërtimin e anijeve të flotës detare të Oktavianit.{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1p=141|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=45|3a1=Bringmann|3y=2007|3p=299|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=166–167}} [[File:Denarius of Lepidus and Octavian (obverse).jpg|thumb|upright|left|Denari i vitit 42 p.e.s. që paraqet Mark Emili Lepidin (Marcus Aemilius Lepidus); mbishkrimi thotë {{Lang|la|III v(ir) r(ei) p(ublicae) c(onstituendae) Lepidus pont(ifex) max(imus)}} ('triumvir për rregullimin e [[Republika Romake|republikës]], Lepidi, {{Lang|la|pontifex maximus}}').|alt=Monedhë romake e lashtë që paraqet Lepidin]] Oktaviani dhe Lepidi nisën një operacion të përbashkët kundër Sekst Pompeut në [[Siçilia|Siçili]] më 36 p.e.s.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=25–26|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=38, 44–45|3a1=Southern|3y=2014|3p=141|4a1=Bringmann|4y=2007|4p=300|5a1=Goldsworthy|5y=2014|5pp=166–168}} Oktaviani pësoi një fundosje anijeje në Siçili,{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1pp=141–142|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=167–169}} por Agripa e mundi Sekstin në Mylae në gusht{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1pp=141–142|2a1=Bringmann|2y=2007|2p=300|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=168}} përpara se të shkatërronte pothuajse plotësisht forcat e Sekstit në Naulochus në shtator.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=44–45|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=26|3a1=Southern|3y=2014|3pp=142, 145–146|4a1=Bringmann|4y=2007|4p=300|5a1=Goldsworthy|5y=2014|5p=168}} Seksti u largua drejt lindjes, por Mark Antoni e ekzekutoi në Milet më 35 p.e.s.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1p=47|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=26|3a1=Southern|3y=2014|3p=142|4a1=Bringmann|4y=2007|4p=300|5a1=Roller|5y=2010|5p=98|6a1=Goldsworthy|6y=2014|6p=172}} Ndërsa Lepidi dhe Oktaviani pranonin dorëzimin e trupave të Sekstit, Lepidi u përpoq ta merrte [[Siçilia|Siçilinë]] për vete. Megjithatë, trupat e Lepidit e braktisën pasi Oktaviani i korruptoi me para.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=26|2a1=Southern|2y=2014|2p=142–143|3a1=Bringmann|3y=2007|3p=300|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=170–171|5a1=Galinsky|5y=2012|5p=38}} Oktaviani e detyroi Lepidin të tërhiqej nga jeta publike, por i lejoi të mbetej {{Lang|la|pontifex maximus}} ('pontifiku suprem').{{Sfnm|1a1=Scullard|1y=1982|1p=164|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=26|3a1=Galinsky|3y=2012|3p=38|4a1=Southern|4y=2014|4pp=143, 146|5a1=Bringmann|5y=2007|5p=300|6a1=Roller|6y=2010|6p=98|7a1=Burstein|7y=2004|7p=27|8a1=Goldsworthy|8y=2014|8pp=171–172}} Oktaviani mbrojti të drejtat pronësore të qytetarëve romakë, vendosi jashtë Italisë ushtarët e tij të demobilizuar{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=26–27|2a1=Southern|2y=2014|2p=147|3a1=Bringmann|3y=2007|3p=300}} dhe ua ktheu 30.000 skllevër pronarëve të tyre romakë pasi këta kishin ikur për t'u bashkuar me ushtrinë dhe marinën e Sekstit.{{Sfn|Eck|Takács|2003|pp=26–27}} Për të garantuar sigurinë e familjes së tij pas kthimit në Romë, ai bëri që [[Senati romak|Senati]] t'i jepte atij, bashkëshortes dhe motrës së tij imunitetin tribunor, ose {{Lang|la|sacrosanctitas}}.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=27–28|2a1=Southern|2y=2014|2pp=143–145}} Pas mundjes së Sekstit, Oktaviani zhvilloi një fushatë në Ilirik (në atë që sot është Kroacia).{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1pp=148–150|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=174–178}} Gjatë fushatës së parë, më 35 p.e.s., ai shkatërroi Segestën (Siscia e sotme) dhe u plagos nga shembja e një rampe rrethimi kur rrethoi Metulum (përgjatë lumit Kolpa).{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1p=149|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=175–177}} Senati lavdëroi këto përpjekje, edhe pse Oktaviani e shtyu triumfin për fitoret e tij,{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1pp=149–150, 154|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=177–178}} dhe vetëm më vonë njohu kontributet e komandantëve Agripa dhe Statilius Taurus.{{Sfn|Southern|2014|pp=149–150, 154}}{{Efn|Megjithatë, si Oktaviani ashtu edhe gjeneralët e Mark Antonit festuan triumfe gjatë viteve 30 p.e.s. Për shembull, Statilius Taurus festoi një triumf më 34 p.e.s. dhe më vonë ndërtoi amfiteatrin e parë plotësisht prej guri në Romë.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=178–179}} Gjenerali i Mark Antonit, Publius Ventidius, mori një triumf për mbrojtjen e Sirisë romake më 38 p.e.s. kundër pushtimit të udhëhequr nga Pacorus I i Partisë.{{Sfn|Southern|2014|p=150}}}} ==== Lufta me Antonin dhe Kleopatrën ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Lufta e Aktiumit|en|War of Actium}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Mbretërimi i Kleopatrës|en|Reign of Cleopatra}}}} [[Skeda:Sir Lawrence Alma-Tadema - The Meeting of Antony and Cleopatra.jpg|thumb|''Antoni dhe Kleopatra'', nga Lawrence Alma-Tadema, pikturuar më 1885|alt=Pikturë me vaj që paraqet Kleopatrën dhe një flautiste në një anije në plan të parë, ndërsa dy burra, njëri prej të cilëve është Mark Antoni, shikojnë nga një anije tjetër]] Në vitin 36 p.e.s., Oktaviani deklaroi se luftërat civile kishin përfunduar dhe propozoi që ai dhe [[Mark Antoni|Antoni]] të hiqnin dorë nga posti i triumvirit; Antoni refuzoi.{{Sfnm|1a1=Eder|1y=2005|1p=20|2a1=Bringmann|2y=2007|2p=300}} Fushata e Antonit kundër Partisë në vitin 36 p.e.s. u shndërrua në një dështim katastrofik dhe i shkatërroi reputacionin.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=29|2a1=Roller|2y=2010|2pp=97–98|3a1=Burstein|3y=2004|3pp=27–28|4a1=Southern|4y=2014|4pp=151, 153–154|5a1=Goldsworthy|5y=2014|5pp=172–173}} 2.000 legionarët e vetëm që Oktaviani i dërgoi Antonit, të cilët udhëtonin me bashkëshorten e Antonit, Oktavia, mezi mjaftonin për të rimbushur forcat e humbura.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=29|2a1=Roller|2y=2010|2pp=97–98|3a1=Burstein|3y=2004|3pp=27–28|4a1=Southern|4y=2014|4pp=151, 153–154}} Nga ana tjetër, [[Kleopatra|Kleopatra]], me pasurinë e saj të jashtëzakonshme, mund t'i rikthente ushtrisë së tij fuqinë e plotë.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=29–30|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=41, 46|3a1=Southern|3y=2014|3p=151|4a1=Roller|4y=2010|4p=97|5a1=Burstein|5y=2004|5pp=27–28}} Fëmija i tretë i Kleopatrës dhe i Antonit, {{ill|Ptolemeu Filadelfi|en|Ptolemy Philadelphus (son of Cleopatra)}}, lindi në vitin 36 p.e.s.,{{Sfnm|1a1=Roller|1y=2010|1p=96|2a1=Burstein|2y=2004|2pp=xxii, 25–26|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=181–182}} prandaj në vitin 35 p.e.s. Antoni vendosi ta dërgonte përsëri në Romë bashkëshorten e tij, Oktavia.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=29–30|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=41, 46|3a1=Southern|3y=2014|3p=154|4a1=Roller|4y=2010|4pp=5, 97–98|5a1=Burstein|5y=2004|5pp=27–28|6a1=Goldsworthy|6y=2014|6p=182}} Oktaviani e sulmoi Antonin sepse ai e kishte hedhur poshtë bashkëshorten romake për hir të një mbretëreshe të huaj.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=30|2a1=Roller|2y=2010|2pp=5, 98|3a1=Southern|3y=2014|3pp=153–154|4a1=Bringmann|4y=2007|4p=301|5a1=Goldsworthy|5y=2014|5p=182}} Ai gjithashtu kërkoi të bindte [[Senati romak|Senatin]] se Antoni kishte ambicie për të zvogëluar epërsinë e [[Roma|Romës]].{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=30|2a1=Bringmann|2y=2007|2p=302|3a1=Southern|3y=2014|3pp=125–126, 152–154|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=183–185}} Kur Oktaviani mori konsullatën e vitit 33 p.e.s., ai e hapi seancën e Senatit me një sulm të ashpër ndaj dhurimeve të titujve dhe territoreve që Antoni u kishte bërë të afërmve të tij dhe Kleopatrës, që më vonë u quajtën {{ill|Dhurimet e Aleksandrisë|en|Donations of Alexandria}}.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=31|2a1=Bringmann|2y=2007|2p=302|3a1=Galinsky|3y=2012|3pp=46–47}} Në fillim të vitit 32 p.e.s., në mes të një lufte intensive propagandistike me Oktavianin, Antoni u shkurorëzua nga Oktavia.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=47–48|2a1=Roller|2y=2010|2p=135|3a1=Bringmann|3y=2007|3p=303|4a1=Burstein|4y=2004|4p=xxii, 29|5a1=Southern|5y=2014|5pp=152–154}} Konsujt e rinj Gaius Sosius dhe Gnaeus Ahenobarbus mbështetën Antonin dhe kërcënuan se do të shfuqizonin autoritetin triumviral të Oktavianit.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=48–50|2a1=Southern|2y=2014|2pp=155, 157–158|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=186}} Kjo e shtyu Oktavianin të hynte në ndërtesën e Senatit dhe të denonconte Antonin dhe Sosiusin; të dy konsujt dhe shumë senatorë atëherë u larguan nga Roma për t'u bashkuar me Antonin.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=48–50|2a1=Roller|2y=2010|2p=134|3a1=Bringmann|3y=2007|3p=303|4a1=Burstein|4y=2004|4pp=29–30|5a1=Southern|5y=2014|5p=158|6a1=Goldsworthy|6y=2014|6p=186}} Megjithatë, dy nga mbështetësit kryesorë të Antonit, Munatius Plancus dhe Marcus Titius, kaluan në anën e Oktavianit në vjeshtë.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=32–34|2a1=Roller|2y=2010|2p=135|3a1=Bringmann|3y=2007|3p=303|4a1=Southern|4y=2014|4p=159|5a1=Goldsworthy|5y=2014|5pp=186–187}} Ata i ofruan atij informacione thelbësore për testamentin e Antonit, të cilin Antoni e bëri publik pasi marshoi drejt Tempullit të Vestës. Testamenti do t'u kishte dhënë bijve të tij territoret e pushtuara nga romakët si mbretëri që ata t'i sundojnë dhe do të kishte caktuar [[Aleksandria|Aleksandrinë]] si vendin e një varri për atë dhe Kleopatrën.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=34–35|2a1=Eder|2y=2005|2pp=21–22|3a1=Roller|3y=2010|3pp=135–136|4a1=Galinsky|4y=2012|4p=50|5a1=Burstein|5y=2004|5p=29|6a1=Southern|6y=2014|6p=159|7a1=Goldsworthy|7y=2014|7pp=186–187}} [[File:Castro Battle of Actium.jpg|thumb|left|''Beteja e Aktiumit'', nga Laureys a Castro, pikturuar më 1672, Muzeu Kombëtar Detar, Londër|alt=Pikturë me vaj që tregon ushtarë të ndryshëm të përfshirë në një betejë detare, ndërsa një anije fundoset në plan të parë]] Në fund të vitit 32 p.e.s., [[Senati romak]] i anuloi [[Mark Antoni|Mark Antonit]] konsullatën e ardhshme dhe i shpalli luftë [[Kleopatra|Kleopatrës]].{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=35|2a1=Eder|2y=2005|2p=22|3a1=Roller|3y=2010|3pp=5, 136–137|4a1=Galinsky|4y=2012|4p=50|5a1=Burstein|5y=2004|5pp=xxii, 30|6a1=Southern|6y=2014|6pp=125–126, 160|7a1=Goldsworthy|7y=2014|7p=188|8a1=Jones|8y=2006|8p=147}}{{Efn|Siç vënë në dukje historianët Duane W. Roller, Adrian Goldsworthy, Patricia Southern dhe Prudence Jones, lufta iu shpall në mënyrë specifike Kleopatrës dhe mbretërisë së saj Ptolemeike, jo bashkëqytetarit Mark Antonit, çka ishte më e lehtë për t'ia shitur [[Romakët|popullit romak]], i cili i druhej luftërave të reja civile mes romakëve, por mund të pranonte një luftë kundër një mbretëreshe të huaj që përbënte një kërcënim legjitim. Për më tepër, Roller thekson se bazat ligjore të luftës mbështeteshin në faktin se Kleopatra po armatoste dhe furnizonte në mënyrë të paligjshme trupa për një qytetar privat romak, Mark Antonin, autoriteti triumviral i të cilit tashmë teknikisht kishte skaduar.{{Sfnm|1a1=Goldsworthy|1y=2014|1p=188|2a1=Roller|2y=2010|2pp=136–137|3a1=Southern|3y=2014|3pp=125–126|4a1=Jones|4y=2006|4pp=147}}{{Sfn|Roller|2010|pp=136–137}}}} Oktaviani përdori pushtetet e jashtëzakonshme për të bërë burrat e moshës ushtarake në të gjithë [[Republika Romake|Republikën Romake]] të betoheshin për besnikëri ndaj tij.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=51–52|2a1=Bringmann|2y=2007|2p=303|3a1=Southern|3y=2014|3pp=157, 160–161|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4p=188}} Në fillim të vitit 31 p.e.s., ndërsa Mark Antoni dhe Kleopatra u nisën drejt Greqisë, forcat e Oktavianit nën komandën e Agripës kaluan Detin Adriatik{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=37|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=53|3a1=Bringmann|3y=2007|3pp=303–304|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4p=189}} dhe i shkëputën forcat e tyre kryesore nga rrugët e furnizimit në [[Deti Jon|Detin Jon]].{{Sfn|Galinsky|2012|pp=53–55}} Oktaviani më pas zbarkoi në Epir{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=189}} dhe vazhdoi të marshonte drejt jugut.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=37|2a1=Southern|2y=2014|2p=162|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=189}} Të bllokuar në tokë dhe në det, njerëzit e Antonit filluan të dezertonin ndërsa Oktaviani përgatitej për betejë.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=37|2a1=Roller|2y=2010|2p=138|3a1=Galinsky|3y=2012|3pp=53–55|4a1=Southern|4y=2014|4p=163|5a1=Goldsworthy|5y=2014|5p=189}} [[File:Venus and Cupid from the House of Marcus Fabius Rufus at Pompeii, most likely a depiction of Cleopatra VII.jpg|thumb|Kjo pikturë murale romake e mesit të shekullit I p.e.s. në Shtëpinë e Marcus Fabius Rufus, {{ill|Pompeji|en|Pompeii}}, ka shumë të ngjarë të paraqesë [[Kleopatra|Kleopatrën VII]] të Egjiptit Ptolemeik si Venus Genetrix, me djalin e saj {{ill|Cezarioni|en|Caesarion|lt=Cezarionin}} si Kupid, me pamje të ngjashme me statujën tani të humbur të Kleopatrës që ngriti [[Jul Çezari]] në Tempullin e Venus Genetrix (brenda Forumit të Çezarit). Pronari i shtëpisë e murosi dhomën që përmbante këtë pikturë, me shumë gjasë në reagim të menjëhershëm ndaj ekzekutimit të Cezarionit me urdhër të Augustit në vitin 30 p.e.s., kur paraqitjet artistike të Cezarionit do të konsideroheshin çështje e ndjeshme për regjimin në pushtet.{{Sfnm|1a1=Roller|1y=2010|1p=175|2a1=Walker|2y=2008|2pp=35, 42–44}}|alt=Pikturë murale që paraqet Kleopatrën si perëndeshën Venus Genetrix, me diademë, duke mbajtur një kupid dhe duke qëndruar në qendër të hyrjes së hapur të një tempulli]] Flota e Antonit lundroi nëpër gjirin e Aktiumit përgjatë [[Gjiri i Nartës|Gjirit të Nartës]] në Greqinë perëndimore për të thyer [[Bllokada|bllokadën]].{{Sfnm|1a1=Roller|1y=2010|1pp=137, 139|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=53–55|3a1=Bringmann|3y=2007|3pp=303–304|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=189–191}} Aty, më 2 shtator 31 p.e.s., u zhvillua {{ill|Beteja e Aktiumit|en|Battle of Actium}}.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=38|2a1=Roller|2y=2010|2pp=137, 139|3a1=Galinsky|3y=2012|3pp=31, 53–55|4a1=Bringmann|4y=2007|4pp=303–304|5a1=Burstein|5y=2004|5pp=xxii, 30|6a1=Southern|6y=2014|6pp=163–164|7a1=Goldsworthy|7y=2014|7pp=189–191}} Kleopatra dhe pjesa e saj e flotës u tërhoqën në fillim të betejës, dhe Antoni u bashkua me ta më vonë.{{Sfnm|1a1=Roller|1y=2010|1pp=139–140|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=55|3a1=Bringmann|3y=2007|3p=304|4a1=Burstein|4y=2004|4p=30–31|5a1=Southern|5y=2014|5pp=163–164|6a1=Goldsworthy|6y=2014|6p=191}} Flota e Kleopatrës i kurseu forcat e mbetura të Antonit në një përpjekje të fundit.{{Sfn|Eck|Takács|2003|pp=38–39}} Forcat e Antonit në tokë aty pranë u dorëzuan tek Oktaviani pasi u përpoqën të tërhiqeshin përmes [[Maqedonia (provincë romake)|Maqedonisë]].{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1p=55|2a1=Bringmann|2y=2007|2p=304|3a1=Burstein|3y=2004|3pp=xxii–xxiii, 30–31|4a1=Southern|4y=2014|4pp=164–165|5a1=Goldsworthy|5y=2014|5p=191}}{{Efn|Pas Aktiumit, Oktaviani u kthye në Itali për të rregulluar çështjet atje me [[Legjioni romak|legjionet]] që më parë ishin nën komandën e Mark Antonit, për t'i qetësuar ato me para ose tokë. Vetëm një muaj pasi zbarkoi në Brundizium, Oktaviani u nis përsëri drejt lindjes, duke udhëtuar fillimisht në Greqi, pastaj në Siri dhe prej andej marshoi me forcat e tij drejt Egjiptit Ptolemeik.{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1pp=165–166|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=191–192}}}} Tani, disa mbretër klientë kaluan në anën e Oktavianit.{{Sfnm|1a1=Roller|1y=2010|1pp=138–142, 144–145|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=192}}{{Efn|{{ill|Herodi i Madh|en|Herod the Great}} i Judeas u takua me Oktavianin në Rod. Herodi do të ndihmonte në furnizimin e forcave të Oktavianit në Ptolemais të Fenikisë gjatë marshimit të tyre drejt Egjiptit.{{Sfn|Roller|2010|pp=138–142, 144–145}}}} Më vonë, Oktaviani do të themelonte një qytet të ri — Nikopoli ('qyteti i fitores') — pranë vendit të betejës në Aktium.{{Sfnm|1a1=Bringmann|1y=2007|1p=304|2a1=Burstein|2y=2004|2p=30}} Më 1 gusht 30 p.e.s., Oktaviani e mundi Antonin në Aleksandri; Antoni më pas vrau veten.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=39|2a1=Roller|2y=2010|2pp=145–148|3a1=Galinsky|3y=2012|3pp=31, 55–56|4a1=Burstein|4y=2004|4p=31|5a1=Bringmann|5y=2007|5p=304|6a1=Southern|6y=2014|6p=166|7a1=Jones|7y=2006|7pp=184–186|8a1=Goldsworthy|8y=2014|8pp=192–193}} Pasi u takua me Oktavianin dhe refuzoi të parakalonte në një triumf në [[Roma|Romë]],{{Sfnm|1a1=Roller|1y=2010|1pp=146–147, 213, shënimi 83|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=56|3a1=Bringmann|3y=2007|3p=304|4a1=Burstein|4y=2004|4p=31|5a1=Southern|5y=2014|5p=173}} Kleopatra i dha fund jetës me helm.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=39|2a1=Roller|2y=2010|2pp=147–149|3a1=Burstein|3y=2004|3pp=31–32|4a1=Southern|4y=2014|4p=173}} Duke qenë plotësisht i vetëdijshëm për rreziqet që sillte një trashëgimtar tjetër i mundshëm i Çezarit, Oktaviani urdhëroi të vritej djali i Kleopatrës, Cezarioni.{{Sfnm|1a1=Roller|1y=2010|1pp=149–150, 153|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=56|3a1=Burstein|3y=2004|3p=xxiii, 32|4a1=Southern|4y=2014|4pp=63–64, 159, 173|5a1=Eck|5a2=Takács|5y=2003|5p=49|6a1=Goldsworthy|6y=2014|6p=193}} Ai gjithashtu urdhëroi të vritej djali i Antonit, Mark Antoni Antil (Marcus Antonius Antyllus),{{Sfnm|1a1=Green|1y=1990|1p=697|2a1=Scullard|2y=1982|2p=171|3a1=Southern|3y=2014|3p=173|4a1=Roller|4y=2010|4p=150|5a1=Burstein|5y=2004|5pp=128|6a1=Goldsworthy|6y=2014|6p=193}} por i kurseu fëmijët e tyre të tjerë{{Sfnm|1a1=Roller|1y=2010|1pp=152–153|2a1=Burstein|2y=2004|2pp=32, 76–77, 131|3a1=Southern|3y=2014|3pp=132–133, 173}} dhe fali shumë nga kundërshtarët e tij. Më parë, Oktaviani kishte treguar pak mëshirë ndaj armiqve të dorëzuar.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=49|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=477}} Ai u kujdes gjithashtu që Kleopatra të varrosej me Antonin në varrin e tyre.{{Sfnm|1a1=Roller|1y=2010|1p=147|2a1=Burstein|2y=2004|2p=65|3a1=Jones|3y=2006|3pp=194–195|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4p=207}} Ai emëroi vajzën e Kleopatrës, Kleopatra Selene II, dhe bashkëshortin e saj, Juba II të Numidisë, si bashkësundimtarët e rinj të Mauretanisë pas martesës së tyre në vitin 25 p.e.s.{{Sfnm|1a1=Roller|1y=2010|1pp=153–154|2a1=Burstein|2y=2004|2pp=32, 76–77|3a1=Southern|3y=2014|3p=173}} == Sunduesi i vetëm i Romës == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Mbretërimi i Augustit|en|Reign of Augustus}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Reformat kushtetuese të Augustit|en|Constitutional reforms of Augustus}}, {{ill|Reforma monetare e Augustit|en|Coinage reform of Augustus}}, {{ill|Propaganda në Romën e Augustit|en|Propaganda in Augustan Rome}}}} [[Skeda:Augustus-in-Kalabsha.jpg|thumb|upright=0.8|Augusti si {{ill|Faraoni romak|en|Roman pharaoh|lt=faraon romak}} në një gdhendje guri të stilit egjiptian në {{ill|Tempulli i Kalabshës|en|Temple of Kalabsha|lt=Tempullin e Kalabshës}} në [[Nubia|Nubia]]; Augusti përgjithësisht përshkruhej në [[Egjipti i Lashtë|artin egjiptian]] duke kryer flijime për hyjnitë egjiptiane.{{sfn|Burstein|2004|p=66}}|alt=Reliev egjiptian që paraqet Augustin si faraon]] === Kontrolli i Egjiptit === {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Egjipti romak|en|Roman Egypt}}, {{ill|Faraoni romak|en|Roman pharaoh}}}} Pushtimi i Egjiptit i lehtësoi shumë borxhet e Oktavianit të krijuara nga luftërat civile.{{sfnm|Galinsky|2012|1p=56|Southern|2014|2pp=165, 173–174|Roller|2010|3p=151}} Ai e kontrollonte drejtpërdrejt {{ill|Egjipti romak|en|Roman Egypt|lt=Egjiptin romak}}, u ndaloi senatorëve të udhëtonin atje dhe emëroi guvernatorin kalorës Korneli Gal për të mbikëqyrur administratën dhe taksimin jashtëzakonisht fitimprurës të vendit.{{sfnm|Bringmann|2007|1p=304|Galinsky|2012|2pp=56–58|Southern|2014|3pp=165, 173–174, 184–185, 236|Roller|2010|4p=151|5a1=Eck|5a2=Takács|5y=2007|5pp=59–60}} Gjatë qëndrimit në Aleksandria në vitin 30 p.e.s., Oktaviani vizitoi varrin e [[Aleksandri i Madh|Aleksandrit të Madh]], pushtuesit që ai imitonte dhe e merrte si model në [[Portretizimi Romak|portretizimet e tij artistike]].{{sfnm|Galinsky|2012|1p=56|Goldsworthy|2014|2pp=206–207}} Pushtimi i Egjiptit nga Oktaviani i dha fund {{ill|Periudha helenistike|en|Hellenistic period|lt=periudhës helenistike}}; ai gjithashtu konsolidoi formimin kulturor të një Lindjeje greke dhe të një Perëndimi latin në Mesdhe, si dhe të një monarkie universale kozmopolite me qendër Romën.{{sfnm|Galinsky|2012|1p=59|Roller|2010|2p=151|Goldsworthy|2014|3pp=206–207, 408–409}} Oktaviani do të bëhej [[Lista e Perandorëve Romakë|perandori i parë romak]] me emrin August dhe gjithashtu {{ill|Faraoni romak|en|Roman pharaoh|lt=faraoni i parë romak}} i Egjiptit, megjithëse nuk mori pjesë në ritet egjiptiane të kurorëzimit dhe as në adhurimin e demit Apis,{{sfn|Burstein|2004|pp=65–66}} dhe nuk e vizitoi më Egjiptin pas vitit 30 p.e.s.{{sfn|Roller|2010|p=151}} Përpara se të kthehej në Romë, Oktaviani e kaloi dimrin e vitit 30 p.e.s. në ishullin grek të [[Samosi|Samosit]].{{sfn|Galinsky|2012|pp=63, 80}} Në gushtin e vitit pasardhës, ai festoi tre triumfe në Romë për fitoret e tij në Iliri, Greqi dhe Egjipt.{{sfnm|Galinsky|2012|1p=72|Goldsworthy|2014|2pp=199, 211–212}} Ai dhe Agripa u zgjodhën konsuj për vitin 28 p.e.s.,{{sfnm|Goldsworthy|2014|1pp=212–213|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=45}} dhe iu dhanë kompetencat e një censori për të kryer regjistrimin e popullsisë.{{sfn|Goldsworthy|2014|pp=212–213}} === Principati === {{Hatnote|Artikulli kryesor: [[Principati (Roma)|Principati]], {{ill|Princeps|en|Princeps}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Mbretërimi i Augustit|en|Reign of Augustus}}}} [[Skeda:Domus-augusti-2.jpg|thumb|upright=1.6|Piktura freske në brendësi të Shtëpisë së Augustit, rezidencës së tij të supozuar, por të paverifikuar, në [[Kodra Palatine|Kodrën Palatine]] gjatë mbretërimit të tij si [[Perandori romak|perandor]]{{sfnm|Southern|2014|1p=336|Galinsky|2012|2pp=67–68|Wiseman|2022|3pp=15–17}}|alt=Një dhomë me freske përgjatë mureve]] Pas mposhtjes së Mark Antonit dhe Kleopatrës, Oktaviani mund të qeveriste të gjithë Republikën nën një [[Principati (Roma)|principat]] jozyrtar, me veten si {{Lang|la|princeps}} («qytetar kryesues»{{sfnm|Richardson|2012|1p=89|Goldsworthy|2014|2p=7}} ose «qytetar i parë»{{sfnm|Bringmann|2007|1pp=304–305|Galinsky|2012|2p=70|Goldsworthy|2014|3p=7}}).{{efn|Në mënyrë alternative, Werner Eck dhe Sarolta Takács e përshkruajnë {{Lang|la|princeps}} si «njeriu i parë ose kryesor i shtetit».{{sfn|Eck|Takács|2007|pp=57–58}}}} Ai e arriti këtë gradualisht duke iu afruar senatit dhe popullit të Romës, ndërkohë që pretendonte se nuk synonte diktaturën ose monarkinë.{{sfnm|Eder|2005|1pp=24–25|Gruen|2005|2pp=38–39|Galinsky|2012|3pp=63, 70–74|4a1=Eck|4a2=Takács|4y=2007|4pp=57–58|Goldsworthy|2014|5p=237|6a1=Cavalieri|6a2=Assenmaker|6a3=Cavagna|6a4=Engels|6y=2022|6pp=17–18}} Aristokratët me ndikim quheshin më parë {{Lang|la|princeps}} dhe Oktaviani e përqafoi këtë titull si pjesë të vetëprezantimit të tij si restaurues i Republikës.{{sfnm|Bringmann|2007|1p=305|Shotter|2005|2p=1|Galinsky|2012|3pp=70–71}} Vitet e luftës civile e kishin lënë Romën në një gjendje pothuajse anarkie,{{sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=44–45|Galinsky|2012|2pp=68–70|Goldsworthy|2014|3p=198}} por tradita republikane kundërshtonte autokracinë. Në të njëjtën kohë, Oktaviani nuk mund të hiqte dorë nga autoriteti i tij pa rrezikuar luftën.{{sfn|Eck|Takács|2003|pp=44–45}} Senati dhe populli dëshironin një kthim drejt stabilitetit, ligjshmërisë tradicionale, civilizimit dhe sigurisë së zgjedhjeve të lira — të cilat, të paktën formalisht, do të mbaheshin nën Oktavianin, së shpejti {{Lang|la|princeps}} August.{{sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=44–45|Galinsky|2012|2pp=68–71|Goldsworthy|2014|3pp=197–200, 237}}{{efn|[[Adrian Goldsworthy]] e ilustron këtë me shembullin e senatit nën konsullin Oktavian, i cili dekretoi që dyert e tempullit të Janusit të mbylleshin më 11 janar 29 p.e.s., një rit që shpallte se Roma nuk ishte më në luftë, pavarësisht fushatat në vazhdim në Gali dhe në Hispani.{{sfn|Goldsworthy|2014|pp=199–200}}}} Formimi gradual i këtij regjimi përfshiu provë e gabim dhe eksperimentim,{{sfn|Goldsworthy|2014|pp=3–4}} mbështetje popullore për hapa të sanksionuar ligjërisht,{{sfn|Westphal|2025}} dhe kufizime të caktuara mandatesh për detyrat, ndoshta në një përpjekje të kujdesshme për të shmangur të njëjtin fat si babai i tij birësues [[Jul Çezari|Jul Çezari]].{{sfn|Southern|2014|pp=49, 182}}{{efn|Historiani [[Adrian Goldsworthy]] thekson se Augusti nuk kishte një plan të përpunuar me kujdes në formimin e këtij regjimi principat, i cili ishte larg nga i pashmangshëm, dhe mbështetej shumë në rastësi, eksperimentim, improvizim dhe provë e gabim.{{sfn|Goldsworthy|2014|pp=3–4}} Në veprën e tij «Caesar Augustus: A Call to Order», historiani [[T. P. Wiseman]] argumenton se, duke pasur parasysh pritjen jashtëzakonisht pozitive të Augustit në burimet romake bashkëkohore, Augusti nuk duhet të shihet si një uzurpator i paligjshëm që fsheh qëllimet e tij monarkike ose dëshirat autokratike.{{sfn|Westphal|2025}} [[Patricia Southern]] hamendëson se Oktavianit i duhej të paktën të ruante pamjen e të qenit i lidhur nga kufizimet e mandateve për konsullatën dhe detyrat e tjera: «Oktaviani ndoshta e kujtonte shumë qartë se Çezari nuk mbijetoi më shumë se disa javë pasi pranoi emërimin si {{Lang|la|dictator perpetuo}}».{{sfn|Southern|2014|pp=49, 182, citimi është nga faqja e fundit}}}} === Marrëveshja e parë === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Reformat kushtetuese të Augustit|en|Constitutional reforms of Augustus}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Kushtetuta e Perandorisë Romake|en|Constitution of the Roman Empire}}, [[Kushtetuta e Republikës Romake]], {{ill|Legatus Augusti pro praetore|en}} dhe {{ill|E drejta romake|en|Roman law}}}} ==== Kontrolli mbi provincat ==== Më 13 janar 27 p.e.s., Oktaviani bëri një shfaqje duke i kthyer pushtetin [[Senati romak|Senatit]] dhe duke hequr dorë nga provincat dhe ushtritë e tij.{{Sfnm|1a1=Bringmann|1y=2007|1pp=307, 317|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2pp=45–50|3a1=Galinsky|3y=2012|3p=66|4a1=Cotton|4a2=Yakobson|4y=2002|4p=204}} Megjithatë, ai ruajti besnikërinë e ushtarëve në shërbim dhe veteranëve. Karrierat e shumë klientëve dhe mbështetësve vareshin nga [[Patronazhi në Romën e Lashtë|patronazhi i tij]], pasi fuqia e tij financiare nuk kishte të barabartë.{{Sfn|Eck|Takács|2003|pp=45–50}}{{Efn|Historikët Werner Eck dhe Sarolta Takács thonë si vijon për [[Patronazhi në Romën e Lashtë|patronazhin]] dhe çështje të tjera: "Tërësia e pushtetit të tij buronte së pari nga pushtetet e ndryshme të detyrës që i delegonin Senati dhe populli, së dyti nga pasuria e tij e madhe personale dhe së treti nga marrëdhëniet e shumta patron-klient që ai krijoi me individë dhe grupe në të gjithë Perandorinë. Të marra së bashku, ato formonin bazën e {{Lang|la|auctoritas}} të tij, të cilën ai vetë e theksonte si themelin e veprimeve të tij politike."}}{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=113}} Senatorë të tjerë nuk shpenzuan për ndërtimin dhe mirëmbajtjen e rrugëve në Itali në vitin 20 p.e.s., por Oktaviani mori përsipër drejtpërdrejt përgjegjësinë në emër të publikut. Monedha romake e emetuar në vitin 16 p.e.s. bëri të njohur përfshirjen e Oktavianit, pasi ai dhuroi sasi të mëdha parash për {{Lang|la|[[Aerarium|aerarium Saturni]]}}, thesarin publik.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=80}} [[Skeda:Statue de L'Empereur Auguste - MR 99 - Ma 1278.jpg|thumb|right|upright=0.8|Oktaviani si magjistrat. Koka prej mermeri e statujës u bë {{Rreth|30–20 p.e.s.|lk=no}}, trupi u skulptua në shekullin II të e.s. ([[Muzeu i Luvrit]], Paris)|alt=Statujë me trup të plotë që paraqet Augustin si magjistrat. Mban një rrotull në dorën e majtë.]] Në një marrëveshje të njohur si "marrëveshja e parë", Oktaviani mundi të ruante pamjen e një [[Kushtetuta e Republikës Romake|kushtetute]] ende funksionale, pasi Senati i propozoi që ai të merrte përsëri kontrollin e provincave.{{Sfnm|1a1=Cotton|1a2=Yakobson|1y=2002|1pp=203–204, me f. 204 që e etiketon dy herë si "marrëveshje e parë" me Senatin në vitin 27 p.e.s., në kontekstin e deklaratave të bëra në ''Res Gestae'', dhe duke vënë në dukje "fjalimin e dorëheqjes" të shtirur të Oktavianit më 13 janar 27 p.e.s.|2a1=Zerbey IV|2y=2016|2p=27, duke e etiketuar gjithashtu shprehimisht këtë ngjarje në vitin 27 p.e.s. dhe ndryshimin e emrit nga Oktaviani në August si "marrëveshja e parë"}} Duke shtirur ngurrim, më 16 janar 27 p.e.s. ai pranoi një përgjegjësi dhjetëvjeçare për mbikëqyrjen e provincave që konsideroheshin kaotike.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=46|2a1=Scullard|2y=1982|2p=210|3a1=Galinsky|3y=2012|3pp=62, 66}} Provincat që iu dorëzuan atij përbënin një pjesë të madhe të botës romake, duke përfshirë Hispaninë, Galinë, Sirinë, [[Kilikia|Kilikinë]], Qipron dhe Egjiptin.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=46|2a1=Gruen|2y=2005|2p=34|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=233}} Për më tepër, komanda e këtyre provincave i dha atij kontroll mbi shumicën e legjioneve të Romës.{{Sfnm|1a1=Gruen|1y=2005|1p=34|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=47|3a1=Southern|3y=2014|3pp=355, 358|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4p=233}} Fuqia e Augustit mbështetej në fund të fundit në kontrollin e tij mbi ushtrinë romake.{{Sfnm|1a1=Scullard|1y=1982|1p=211|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=479–481}} Megjithatë, Augusti nuk kishte monopol mbi pushtetin politik dhe ushtarak.{{Sfnm|1a1=Eder|1y=2005|1p=24|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=66}} Senati kontrollonte ende Afrikën e Veriut, e njohur për [[Bujqësia në Romën e lashtë|prodhimin e grurit]], si dhe Ilirinë dhe [[Maqedonia (provincë romake)|Maqedoninë]], të rëndësishme strategjikisht.{{Sfnm|1a1=Eder|1y=2005|1p=24|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=234, megjithëse pa përmendur Ilirinë}} Megjithatë, Senati kontrollonte vetëm pesë ose gjashtë legjione të shpërndarë midis tre prokonsujve senatorë, krahasuar me njëzet legjionet nën kontrollin e Augustit, dhe kontrolli i tyre mbi këto rajone nuk përbënte një sfidë të konsiderueshme për autoritetin e tij.{{Sfnm|1a1=Eder|1y=2005|1pp=24–25|2a1=Scullard|2y=1982|2p=211}} Ndarja e kontrollit midis senatorëve dhe prokonsujve kishte precedente, dhe Augusti përdori kuadrin ligjor republikan për të grumbulluar pushtet.{{Sfnm|1a1=Eder|1y=2005|1pp=24–25|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=233–235}} Ndërsa Augusti vepronte si konsull në Romë, ai dërgoi senatorë në provincat nën komandën e tij si përfaqësues të tij, për të menaxhuar çështjet provinciale. Senati zgjodhi [[Guvernator romak|guvernatorë]] për të mbikëqyrur provincat e mbetura.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=47|2a1=Southern|2y=2014|2pp=355–358|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=234}} Augusti nxirrte udhëzime dhe edikte jo vetëm për legatët e tij, por edhe për prokonsuj të pavarur që qeverisnin provincat publike, të cilat nominalisht ishin nën kontrollin e Senatit.{{Sfnm|1a1=Drogula|1y=2015|1p=362|2a1=Southern|2y=2014|2p=357–358}} Kontrolli i Augustit mbi provinca të tëra ndiqte precedentët e epokës republikane për objektivin e kufizuar të sigurimit të paqes dhe krijimit të stabilitetit, ndërsa [[Pompeu|Pompeut]] i ishte dhënë një nivel i ngjashëm komande në të gjithë botën romake.{{Sfnm|1a1=Eder|1y=2005|1pp=24–25|2a1=Southern|2y=2014|2pp=13–16|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=49, 234–236}}{{Efn|Pompeut iu caktuan kufizime afati për autoritet prokonsullor të jashtëzakonshëm, që përfshinte legatë që i përgjigjeshin atij, jo Senatit, gjatë fushatës së tij kundër piratëve mesdhetarë në vitin 67 p.e.s. dhe Luftës së Tretë Mitridatike që pasoi kundër Mitridatit VI të Pontit. Këto pushtete të përkohshme përfshinin kontrollin mbi operacionet ushtarake përgjatë të gjitha vijave bregdetare të Mesdheut, duke u shtrirë 50 milje në brendësi, dhe ndoshta autoritet më të madh sesa guvernatorët provincialë romakë në këto zona.}}{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1pp=13–16, 358|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=49, ku përmendet se Pompeut "iu dhanë komanda dhe burime të mëdha pa precedent nga Asambleja Popullore" për të mundur Mitridatin VI të Pontit, por nuk përmenden posaçërisht legatët ose kufizimet e përcaktuara të afatit}}{{Sfn|Southern|2014|p=15}} ==== Titulli i Augustit ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Augustus (titull)|en|Augustus (title)}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Sebastos|en}}}} [[Skeda:Augustus first century aureus obverse.png|thumb|left|Monedhë ''aureus'' e Augustit, prerë {{Rreth|13 e.s.}}, me mbishkrimin: {{Lang|la|Caesar Augustus Divi F Pater Patriae}}|alt=Monedhë e artë romake e Augustit]] Më 16 janar 27 p.e.s.{{Refn|1=''{{Lang|la|Fasti Praenestini}}''; ''L'Année épigraphique'' 1898, 14 = 2007, 312: ''XVII'' – {{Lang|la|Kalendas Februarias}} – {{Lang|la|c(omitialis) Imp(erator) Caesar [Augustus est a]ppell[a]tus ipso VII et Agrip[pa III co(n)s(ulibus)]}}. ''{{Lang|la|Feriale Cumanum}}'': ''Corpus Inscriptionum Latinarum'' X, 8375: {{Lang|la|[X]VII K(alendas) Febr(uarias) eo di[e Caesar Augustu]s appellatus est supplicatio Augusto}}. ''Fasti'' i [[Ovidi]]t jep 13 janarin, të njëjtën datë në të cilën «u rikthyen» pushtetet e Senatit ([https://www.gutenberg.org/cache/epub/8738/pg8738.html 587–590] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210608013703/https://www.gutenberg.org/cache/epub/8738/pg8738.html|date=2021-06-08}}): {{Lang|la|Id. [...] Populo provinciae redditae. Octaviano Augusti nomen datum}}. Vepra e shekullit III ''De die Natali'' e Censorinit jep 17 janarin, një gabim ([https://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Censorinus/text*.html#21.8 XXI.8]): {{Lang|la|quamvis ex ante diem XVI kal. Febr. imperator Caesar}}. Numri është i saktë, por formulimi jo.}} Senati i dha Oktavianit titullin e ri {{Lang|la|augustus}} («i nderuar»).{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2007|1pp=3, 50, 55–57|2a1=Bringmann|2y=2007|2pp=304–307|3a1=Galinsky|3y=2012|3pp=62, 66–67|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=235–236}}{{Efn|Munacius Planku ishte përgjegjës për ndërtimin e Tempullit të Saturnit në Romë dhe drejtoi negociatat e paqes me partët në 20 p.e.s. Ai gjithashtu i rekomandoi Oktavianit titullin ''augustus'' në 27 p.e.s.;{{Sfn|Roller|2010|p=152}} ishte ai që e paraqiti mocionin në Senat për t'i dhënë Oktavianit këtë titull dhe mund ta ketë bërë këtë me kërkesë të Oktavianit.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2007|1pp=56–57|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=236}}<br /> ''Augustus'', nga latinishtja ''augere'' «me shtuar»,{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=66–67|2a1=Levick|2y=2010|2p=72}} mund të përkthehet si «i shquar»,{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=55|2a1=Strothmann|2y=2006}} «i lartë»,{{Sfn|Strothmann|2006}} ose «i nderuar».{{Sfnm|1a1=Bringmann|1y=2007|1p=304|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=66–67, 71|3a1=Zerbey IV|3y=2016|3p=27}} Titulli ekuivalent në [[Gjuha greke e lashtë|greqishten e lashtë]] është ''sebastos'' ({{Lang|grc|Σεβαστός}}), «i nderuar» (Levick e përkthen si «i nderuar», ndërsa Goldsworthy preferon «i nderueshëm»).{{Sfnm|1a1=Levick|1y=2010|1p=72|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=287}}<br /> Adrian Goldsworthy shpjegon më tej: «Augustus mbante nuanca të forta fetare të vetë traditës romake të ... augurisë. [[Kuint Eni|Eniu]], poeti më i hershëm dhe më i nderuar i Romës, foli për Qytetin që u themelua me "auguri të augustë", në një pasazh po aq të njohur për romakët sa janë sot për ne citimet më të famshme të Shekspirit».{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=236}}}} Ishte një titull i autoritetit fetar dhe jo politik, dhe tregonte se Oktaviani tashmë i afrohej hyjnisë.{{Sfnm|1a1=Eder|1y=2005|1p=24|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=66–67|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=235–237}} [[Perandori romak|Perandorët romakë]] të mëvonshëm trashëguan nderin ''augustus'' dhe ai u bë titulli i tyre kryesor.{{Sfnm|1a1=Hammond|1y=1957|1pp=29–31|2a1=Southern|2y=2014|2p=358|3a1=Strothmann|3y=2006}} Një mundësi tjetër për titullin, ai i [[Romulus|Romulit]], sipas themeluesit legjendar të Romës, lidhej shumë fort me monarkinë, një asociim që Oktaviani kërkonte ta shmangte.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2007|1pp=55–57|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=67|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=235–236}} Senati gjithashtu konfirmoi pozicionin e tij si ''princeps senatus'' («kryetar i Senatit»).{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2007|1p=155|2a1=Roberts|2y=2007|2p=858}} Tani Augusti e paraqiste veten si {{Anchor|DiviFilius}}{{Lang|la|Imperator Caesar divi filius}} («Komandanti Cezar, bir i të hyjnizuarit»),{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=50|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=66–67|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=236}}{{Efn|Adrian Goldsworthy e përfshin titullin «Augustus» në emrin e plotë të perandorit, duke e dhënë si {{Lang|la|Imperator Caesar Augustus divi filius}}.{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=236}}}} duke u mburrur me lidhjen e tij familjare me [[Jul Çezari|Jul Çezarin]] e hyjnizuar. Përdorimi i [[Imperator|imperator]] nënkuptonte një lidhje të përhershme me traditën romake të fitores.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=50}}{{Efn|Ai u shpall {{Lang|la|imperator}} për herë të parë më 16 prill 43 p.e.s., pas Betejës së Forum Galorumit.{{Sfn|Fishwick|2004|p=250}}}} Augusti e shndërroi ''Caesar'', një kognomen i një dege të familjes juliane, në një linjë të re perandorake familjare që filloi me të.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=50}} [[Skeda:Arch of Augustus at Ariminum, dedicated to the Emperor Augustus by the Roman Senate in 27 BC, the oldest Roman arch which survives, Rimini, Italy (19948839545).jpg|thumb|left|upright=0.8|Harqi i Augustit në {{ill|Rimini|en}} ({{Lang|la|Ariminum}}), kushtuar Augustit nga Senati në 27 p.e.s., është ndër {{ill|Harqi triumfal|en|Triumphal arch|lt=harqet triumfale}} romake më të vjetra të ruajtura në Itali.<ref>{{Cite web |date=2021-03-18 |title=Arco d'Augusto (Harqi i Augustit) |url=https://riminiturismo.it/visitatori/scopri-il-territorio/arte-e-cultura/archi-e-porte/arco-daugusto |access-date=2024-01-16 |website=riminiturismo.it |language=it |archive-date=2024-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116214941/https://riminiturismo.it/visitatori/scopri-il-territorio/arte-e-cultura/archi-e-porte/arco-daugusto |url-status=live}}</ref>|alt=Hark triumfal romak në Itali me ndërtesa moderne në sfond]] Senati i lejoi Augustit të varte ''corona civica'' («kurora qytetare») mbi derën e tij dhe të zbukuronte portat e shtëpisë me dafina.{{Sfnm|1a1=Eder|1y=2005|1p=24|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=232–233}} Ai hoqi dorë nga shfaqja e shenjave të pushtetit, si mbajtja e skeptrit, veshja e një [[Diadema|diademe]] ose e kurorës së artë dhe e togës së purpurt të Jul Çezarit.{{Sfn|Eder|2005|p=13}} Megjithatë, Senati i dha atij një mburojë të artë të vendosur në sallën e mbledhjeve të Kurisë, me mbishkrimin {{Lang|la|virtus, pietas, clementia, iustitia}} («trimëri, përkushtim, mëshirë dhe drejtësi»).{{Sfnm|1a1=Eder|1y=2005|1p=24|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=3|3a1=Galinsky|3y=2012|3p=70|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4p=237}} Në verën e vitit 27 p.e.s. ai la Romën dhe udhëtoi drejt Galisë.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=72, 80–81|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=238, 241}} Nga viti 26 deri në 24 p.e.s. ai qeverisi Perandorinë nga Tarraco në Hispaninë romake, duke mbikëqyrur fushatat ushtarake në gadishullin Iberik derisa u kthye në Romë.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=72, 80–81|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2007|2pp=127, 137, 151|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=241–242, 244}} === Rregullimi i dytë === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Reformat kushtetuese të Augustit|en|Constitutional reforms of Augustus}}}} {{Shih|Kushtetuta e Perandorisë Romake}} [[Skeda:Roman - Portrait of Emperor Augustus - Walters 2321.jpg|thumb|upright=0.8|Portretet e Augustit e paraqesin perandorin me tipare të idealizuara.|alt=Bust romak i Augustit]] Deri në vitin 23&nbsp;p.e.s., disa prej implikimeve jorepublikane të rregullimit të parë po bëheshin të dukshme. Konsullatat e pandërprera të Augustit tërhiqnin vëmendjen te dominimi i tij de facto mbi politikën dhe përgjysmonin mundësitë e të tjerëve për të arritur atë që nominalisht mbeti pozicioni kryesor në shtetin romak.{{Sfnm|Wells|1995|1p=51|Southern|2014|2pp=182–183, 205|Galinsky|2012|3pp=72–73}} Dëshira e tij që nipi i tij [[Marcellus (nephew of Augustus)|Mark Klaudi Marcelli]] (Marcus Claudius Marcellus) të merrte përfundimisht principatin në radhën e tij krijoi gjithashtu probleme.{{Sfnm|Southern|1998|1p=108|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=55}} Për të sinjalizuar pajtimin me aristokratët prorepublikanë, Augusti emëroi bashkëkonsull për vitin 23&nbsp;p.e.s. republikanin e njohur [[Gnaeus Calpurnius Piso (consul 23 BC)|Gnei Kalpurni Pizon]] (Gnaeus Calpurnius Piso), i cili kishte kundërshtuar [[Jul Çezari|Jul Çezarin]] dhe kishte mbështetur vrasësit e tij,{{Sfnm|Davies|2010|1p=259|Goldsworthy|2014|2p=264}} pasi kandidati i tij [[Aulus Terentius Varro Murena|Aul Terenci Varro Murena]] (Aulus Terentius Varro Murena) vdiq papritur.{{Sfnm|Ando|2000|1p=140|2a1=Raaflaub|2a2=Samons|2y=1993|2p=426|Wells|1995|3p=53|Galinsky|2012|4pp=73–74|Goldsworthy|2014|5p=264}} ==== Dorëheqja nga konsullata ==== Në fund të pranverës Augusti u sëmur rëndë, me sa duket nga një [[liver disease|sëmundje e mëlçisë]].{{Sfnm|Southern|1998|1pp=108, 203|Holland|2005|2p=295|Goldsworthy|2014|3pp=265–266}} Duke pritur vdekjen e tij, ai mori masat për të siguruar vazhdimësinë e principatit, duke zbutur njëkohësisht dyshimet e senatorëve për qëndrimet e tij antirepublikane. Ai u përgatit t'ia linte unazën me vulë mikut dhe gjeneralit të tij Agripa, por bashkëkonsullit Pizon i dorëzoi të gjithë dokumentet zyrtare, një pasqyrë të financave publike dhe autoritetin mbi trupat në provinca. Marcelli, nipi që supozohej të ishte i favorizuari i Augustit, mbeti duarbosh.{{Sfnm|Eder|2005|1p=25|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=56|Goldsworthy|2014|3pp=264–266|Southern|2014|4p=203}} Kjo i befasoi shumë, të cilët prisnin që Augusti të emëronte një trashëgimtar të pozicionit të tij si perandor jozyrtar.{{Sfn|Gruen|2005|p=38}} Augusti u dha trashëgimtarëve të caktuar vetëm prona dhe pasuri, pasi një sistem i dukshëm i trashëgimisë perandorake të institucionalizuar do të kishte provokuar rezistencë dhe armiqësi te romakët me mendësi republikane, të cilët i trembeshin monarkisë.{{Sfn|Gruen|2005|pp=38–39}} Duket se Augusti nuk e shihte Marcellin nëntëmbëdhjetëvjeçar si të gatshëm për të trashëguar epërsinë e tij politike.{{Sfnm|Stern|2006|1p=23|Goldsworthy|2014|2pp=264–265|Southern|2014|3pp=203–204}} Megjithatë, duke i dhënë unazën me vulë Agripës, Augusti u dha legjioneve sinjalin se Agripa ishte një pasardhës i mundshëm të cilit duhej t'i bindeshin, pavarësisht [[Kushtetuta e Perandorisë Romake|procedurës kushtetuese]].{{Sfnm|Holland|2005|1pp=294–295|Southern|1998|2p=108|Galinsky|2012|3p=74|Goldsworthy|2014|4p=265}} [[Skeda:Cameo August BM Gem3577.jpg|thumb|upright=0.8|Kameoja Blacas që e paraqet Augustin me një gorgoneion mbi një kameo sardoniksi me tri shtresa, dhe me një [[Diadema|diademë]] që iu shtua gjatë mesjetës,{{Sfn|Southern|2014|p=320}} si dhe punimi origjinal i datuar në vitet 20–50&nbsp;e.s.|alt=Kameo sardoniksi romake e lashtë që paraqet Augustin me kokë Gorgone]] Sëmundja e perandorit u zbut nën kujdesin e mjekut të tij personal [[Antonius Musa|Anton Musa]] (Antonius Musa),{{Sfnm|Goldsworthy|2014|1pp=265–266|Southern|2014|2p=204}}{{Efn|Antonius Musa rrjedh me shumë gjasë nga zonat e helenizuara të gjysmës lindore të [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]]. Pas shërimit, Augusti e mbushi Musën me dhurata dhe Senati i dha atij para shtesë, si dhe të drejtën të vishte një unazë prej ari. Për nder të trajtimit mjekësor të Augustit, atij iu dha gjithashtu përjashtim nga tatimet dhe një statujë e tij u ngrit pranë asaj të [[Asklepiu|Asklepiut]], perëndisë së shërimit.}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=265–266}} dhe menjëherë pas kësaj, më 1 korrik 23&nbsp;p.e.s., Augusti hoqi dorë nga konsullata.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=56|Eder|2005|2p=26|Goldsworthy|2014|3pp=266–267|Southern|2014|4p=204}} Ai do të shërbente si konsull vetëm edhe dy herë të tjera, në vitet 5 dhe 2&nbsp;p.e.s.,{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=56|Eder|2005|2p=26}} të dyja herët për të futur në jetën publike nipërit e tij.{{Sfnm|Davies|2010|1p=259|Scullard|1982|2p=217|Southern|2014|3pp=280, 288}} Dorëheqja e Augustit nga konsullata i mundësoi atij të ushtronte një patronazh më të gjerë brenda klasës senatoriale, ndërkohë që u dha senatorëve të tjerë një shans më të mirë për t'u bërë konsull.{{Sfn|Gruen|2005|p=36}} Sidoqoftë, Augusti dëshironte të mbante {{Lang|la|[[Imperium|imperium]]}} konsullor në të gjithë perandorinë,{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=57|Goldsworthy|2014|2pp=265–268}} gjë që çoi në një kompromis tjetër mes tij dhe [[Senati romak|Senatit romak]], i njohur si rregullimi i dytë.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=187|Goldsworthy|2014|2p=272|Southern|2014|3pp=204–208|4a1=Cotton|4a2=Yakobson|4y=2002|4p=200}} '''Çështja e Mark Primusit''' Pasi Augusti hoqi dorë nga konsullata vjetore, ai nuk mbante më një post zyrtar për të qeverisur shtetin. Megjithatë, pozita e tij dominuese mbeti e pandryshuar në provincat «perandorake», ku ai vazhdonte të ishte prokonsull.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=56|2a1=Gruen|2y=2005|2p=37}} Kur mbante çdo vit detyrën e konsullit, ai kishte pushtetin të ndërhynte në çështjet e prokonsujve të tjerë provincialë të emëruar nga Senati në të gjithë perandorinë, kur e quante të nevojshme.{{Sfn|Eck|Takács|2003|pp=56–57}} Më vonë u shfaq një problem i dytë që tregonte nevojën për marrëveshjen e dytë, në atë që u bë e njohur si «çështja e Mark Primusit».{{Sfnm|1a1=Southern|1y=1998|1p=109|2a1=Holland|2y=2005|2p=299}} Në fund të vitit 24 ose në fillim të vitit 23&nbsp;p.e.s., u ngritën akuza kundër Mark Primusit, ish-guvernator prokonsullor i [[Maqedonia (provincë romake)|Maqedonisë]], për zhvillimin e një lufte pa miratimin e Senatit kundër mbretërisë odrise të [[Thraka|Thrakës]], mbreti i së cilës ishte aleat i Romës.{{Sfnm|1a1=Wells|1y=1995|1p=53|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=73|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=278–279|4a1=Southern|4y=2014|4p=204}} Lucius Licinius Varro Murena e mbrojti Primusin, duke argumentuar se Augusti e kishte urdhëruar Primusin të sulmonte shtetin klient.{{Sfnm|1a1=Southern|1y=1998|1p=108|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=278–279}} Më vonë, Primusi dëshmoi se urdhrat kishin ardhur nga Marceli, i vdekur së fundmi.{{Sfnm|1a1=Holland|1y=2005|1p=300|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=278–279|3a1=Southern|3y=2014|3p=204}} Urdhra të tillë sugjeronin se Augusti synonte që nipi i tij të zinte vendin e tij si princeps dhe të vendoste një monarki mbi Romën,{{Sfn|Stern|2006|p=23}} dhe do të ishin konsideruar një shkelje e prerogativave të Senatit sipas marrëveshjes së vitit 27 p.e.s., pasi Maqedonia ishte një provincë nën juridiksionin senatorial, jo nën autoritetin perandorak të Augustit.{{Sfnm|1a1=Southern|1y=1998|1p=108|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=73–74|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=279–280}} [[Skeda:Statue of the Emperor Octavian Augustus as Jupiter 1.jpg|thumb|upright=0.8|Augusti si Jupiter, duke mbajtur një skeptër dhe një sferë (gjysma e parë e shekullit I&nbsp;e.s.), Muzeu i Ermitazhit|alt=Statujë romake e Augustit të ulur, me skeptër në dorën e majtë dhe një sferë në të djathtën]] Situata ishte aq serioze sa Augusti u paraqit në gjyq, edhe pse nuk ishte thirrur si dëshmitar. Nën betim, ai deklaroi se nuk kishte dhënë një urdhër të tillë.{{Sfnm|1a1=Syme|1y=1939|1p=333|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=73–74|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=279–280|4a1=Southern|4y=2014|4p=204}} Murena nuk e besoi dëshminë e Augustit dhe u revoltua nga përpjekja e tij për të minuar gjyqin duke përdorur ''[[Auctoritas|auctoritas]]''-in e tij. Ai kërkoi të dinte pse Augusti ishte paraqitur në gjyq; Augusti u përgjigj se kishte ardhur në interes të publikut.{{Sfnm|1a1=Syme|1y=1939|1p=333|2a1=Holland|2y=2005|2p=300|3a1=Southern|3y=1998|3p=108|4a1=Galinsky|4y=2012|4pp=73–74|5a1=Goldsworthy|5y=2014|5pp=279–280}} Juritë e shpallën Primusin fajtor,{{Sfn|Southern|2014|p=204}} ndonëse disa votuan për ta liruar, çka sugjeron se disa nuk i besonin pretendimet e Augustit.{{Sfnm|1a1=Wells|1y=1995|1p=53|2a1=Raaflaub|2a2=Samons|2y=1993|2p=426|3a1=Galinsky|3y=2012|3pp=73–74|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4p=280}} '''Autoriteti prokonsullor i zgjeruar''' Senati negocioi marrëveshjen e dytë me Augustin, pjesërisht për të qetësuar konfuzionin dhe për të formalizuar autoritetin e tij ligjor për të ndërhyrë në provincat senatoriale, duke i dhënë atij një formë të përgjithshme të {{Lang|la|imperium proconsulare}} («pushtet prokonsullor») që zbatohej në të gjithë perandorinë, jo vetëm në provincat e tij. Për më tepër, Senati e zgjeroi imperiumin prokonsullor të Augustit në {{Lang|la|imperium proconsulare maius}} («pushtet prokonsullor më i madh»). Kjo formë e imperiumit prokonsullor ishte e zbatueshme në të gjithë perandorinë dhe në fakt {{ill|Reformat kushtetuese të Augustit|en|Constitutional reforms of Augustus|lt=i dha Augustit pushtet kushtetues}} më të lartë se ai i të gjithë prokonsujve të tjerë.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=57|2a1=Eder|2y=2005|2p=26|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=267–268}} Augusti qëndroi në Romë gjatë procesit të rinovimit dhe siguroi mbështetjen e veteranëve për rinovimin e {{Lang|la|imperium maius}} prokonsullor të tij në vitin 13&nbsp;p.e.s., duke u dhënë atyre dhurata bujare.{{Sfn|Eder|2005|p=26}} '''Kompetenca shtesë''' [[Skeda:Cameo Augustus Dioscorides CdM Paris.jpg|thumb|268x268px|Portret i Augustit. Kameo sardonikse; montim prej argjendi të praruar me perla, safirë dhe rruaza qelqi të kuq, shekujt XVI–XVII.|alt=Kameo sardonikse që paraqet Augustin]] [[Skeda:August com a "Pontifex maximus" (detall) (finals s. I aC), Museu Nacional Romà (Palau Massimo), Roma.jpg|thumb|upright=0.8|Koka e statujës ''Via Labicana Augustus'', që e paraqet perandorin si ''pontifex maximus'', vepër artistike romake e periudhës së vonë augusteane, dekada e fundit e shekullit I&nbsp;p.e.s.|alt=Statujë që paraqet Augustin të mbuluar me vel dhe me veshjen e një prifti romak]] '''Pushtetet e tribunëve''' Gjatë marrëveshjes së dytë, Augustit iu dha gjithashtu pushteti i një tribuni ({{Lang|la|tribunicia potestas}}) për gjithë jetën, ndonëse jo titulli zyrtar i tribunëve.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=72–73|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=57|3a1=Southern|3y=2014|3p=145|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=268, 270–272}} Për disa vite, Augusti kishte marrë {{Lang|la|tribunicia sacrosanctitas}}, imunitetin që i jepej një tribuni të plebejve. Tani ai vendosi të merrte pushtetet e plota të magistraturës, të rinovuara çdo vit, përgjithmonë.{{Sfnm|1a1=Gruen|1y=2005|1p=36|2a1=Southern|2y=2014|2pp=143–145, 207–208|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=268, 270–272}} Ligjërisht, ajo ishte e mbyllur për patricët, status që Augusti e kishte fituar kur u adoptua nga [[Jul Çezari]].{{Sfn|Gruen|2005|p=36}} Ky pushtet i lejoi atij të thërriste Senatin dhe popullin kur të dëshironte, të parashtronte çështje para tyre dhe të vinte veton ndaj vendimeve të tyre, të kryesonte zgjedhjet dhe të fliste i pari në çdo mbledhje.{{Sfnm|1a1=Eder|1y=2005|1p=26|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2pp=57–58|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=268|4a1=Southern|4y=2014|4p=207}} Grumbullimi i pushteteve tribunale nga Augusti bëri që detyra e {{Lang|la|tribunus plebis}} të humbte prestigjin, ndaj ai e ringjalli rëndësinë e saj duke e bërë atë një emërim të detyrueshëm për çdo plebe që dëshironte preturën.{{Sfn|Bunson|1994|p=427}} ==== Pushtetet e censorit ==== Në pushtetin tribunik të Augustit bënin pjesë gjithashtu kompetenca që zakonisht rezervoheshin për [[Censori|censorin romak]]; këto përfshinin të drejtën për të mbikëqyrur moralin publik dhe për të shqyrtuar ligjet për të siguruar që ato ishin në interes të publikut, si dhe mundësinë për të kryer një census dhe për të përcaktuar përbërjen e [[Senati romak|Senatit]].{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=59|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=277, 318–319}} Nuk kishte precedent në sistemin romak për bashkimin e pushteteve të tribunit dhe të censorit, dhe as Augusti nuk u zgjodh kurrë në detyrën e censorit.{{Sfn|Bunson|1994|p=80}} [[Jul Çezari|Jul Çezarit]] i ishin dhënë pushtete të ngjashme, me të cilat ai kishte për detyrë të mbikëqyrte moralin e shtetit. Megjithatë, ky pozicion nuk përfshinte aftësinë e censorit për të kryer censusin dhe për të përcaktuar listën e Senatit.{{Sfn|Bunson|1994|p=427}} Duke iu drejtuar ndjenjave patriotike, Augusti thuhet se përdori pushtetet censoriane për të ndaluar [[Veshjet në Romën e Lashtë|çdo veshje]], përveç [[Toga (veshje)|togës klasike]], për ata që hynin në [[Forumi romak|Forumin]].{{Sfn|Eder|2005|p=30}} Megjithatë, pushtetet e censurës mund të kenë qenë vetëm të përkohshme ose madje të refuzuara nga Augusti.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=318–319}} ==== Imperiumi mbi qytetin e Romës ==== Senati i dha gjithashtu Augustit {{Lang|la|imperium}} ekskluziv brenda qytetit të Romës.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=73|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=267–268}} Tradicionalisht, {{ill|Prokonsulli|en|Proconsul|lt=prokonsujt}} humbnin {{Lang|la|imperium}} e tyre kur kalonin {{Lang|la|pomerium}}—kufirin e shenjtë të Romës—dhe hynin në qytet. Në këto situata, Augusti kishte pushtetin tribunik, por konsujt kishin autoritet më të madh. Ndërsa të tjerët zakonisht i bindeshin dëshirave të tij për shkak të autoritetit të tij ({{Lang|la|auctoritas}}), mund të kishte disa vështirësi. Në vitin 23 ose 19 p.e.s.,{{Sfn|Cotton|Yakobson|2002|pp=199–200}}{{Efn|{{Harvtxt|Cotton|Yakobson|2002|pp=199–200}} diskutojnë mundësinë që kjo të ketë ndodhur me «vendosjen e dytë» të vitit 23 p.e.s., kur Augusti tashmë kontrollonte kohortat pretoriane, dhe me siguri me dhënien e {{Lang|la|imperium proconsulare maius}} në vitin 19 p.e.s. që i dha Augustit autoritet mbi Italinë dhe Romën, jo vetëm mbi provincat romake}} Senati votoi që {{Lang|la|imperium proconsulare maius}} i Augustit ('pushteti prokonsullor suprem') të mos skadonte kur ai ndodhej brenda mureve të qytetit.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=60|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=267–268|3a1=Cotton|3a2=Yakobson|3y=2002|3pp=199–200}} Forcat e armatosura të qytetit më parë kishin qenë nën kontrollin e pretorëve urbanë dhe të konsujve, por tani kaluan nën autoritetin e vetëm të Augustit.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=60}} ==== Triumfi romak ==== {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Sundimi i Augustit|en|Reign of Augustus}}, {{ill|Triumfi romak|en|Roman triumph}}, {{ill|Nderimet triumfale romake|en|Roman triumphal honours}}}} Pas vitit 19 p.e.s., Augustit i atribuohej merita për çdo fitore ushtarake romake,{{Sfn|Bringmann|2007|p=317}} sepse shumica e ushtrive të Romës ishin të vendosura në provincat perandorake të mbikëqyrura nga {{Lang|la|legati}}, zëvendësit e tij provincialë.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=61}} Nëse një betejë zhvillohej në një provincë senatoriale, {{Lang|la|imperium maius}} prokonsullor i Augustit i mundësonte atij të merrte komandën dhe meritën për çdo fitore të madhe.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=61|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2007|2pp=120–121, përmend në mënyrë specifike {{Lang|la|imperium}} dhe thekson se fitoret e legatëve të Augustit konsideroheshin fitore të Augustit|3a1=Bringmann|3y=2007|3p=317, pa përmendur në mënyrë specifike "imperium", duke iu referuar faktit që Augusti nuk dëshironte që "monopoli i pushtetit" i tij të sfidohej nga anëtarë të tjerë të fisnikërisë romake}} Me pak përjashtime, Augusti ishte i vetmi person që mund të merrte një triumf,{{Sfnm|1a1=Bringmann|1y=2007|1p=317|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=305–306}} një traditë që thuhet se nisi me [[Romulus|Romulin]], mbretin e parë legjendar të Romës.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=61}} Për festimin e fitores së tij kundër Garamantëve në Libinë romake në vitin 19 p.e.s., Lucius Cornelius Balbus ishte personi i fundit jashtë familjes së Augustit që mori një triumf.{{Sfnm|1a1=Bringmann|1y=2007|1p=317|2a1=Southern|2y=2014|2p=236|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=305–306, 384}}{{Efn|Licinius Crassus (nip i triumvirit) u nderua me një triumf për fitoret e tij në Traki kundër [[Bastarnët|bastarnëve]] gjermanikë në vitet 29–27 p.e.s., por iu mohuan nderime të tjera tradicionale.{{Sfn|Bringmann|2007|p=317}} {{ill|Mark Vipsan Agripa|en|Marcus Vipsanius Agrippa}} u nderua me një triumf për fitoret në Spanjë në vitin 19 p.e.s., por refuzoi ta festonte.{{Sfn|Southern|2014|p=236}} Agripa kishte refuzuar gjithashtu të festonte një triumf gjatë konsullatës së tij të vitit 37 p.e.s., gjatë {{ill|Triumvirati i Dytë|en|Second Triumvirate|lt=triumviratit}}, pasi u kthye nga Galia në vitin 38 p.e.s. Historianët e lashtë pohojnë se ky ishte një veprim për të shmangur nxjerrjen në pah të dështimeve të fundit të Oktavianit. Patricia Southern thotë se është po aq e mundshme që «refuzimi ishte pjesë e dëshirës së Oktavianit për të kufizuar numrin e burrave që lejoheshin të mbanin një triumf vetëm te anëtarët e familjes së ngushtë. Gjeneralët që parakalonin drejt Kapitolit në veshjen e tyre triumfale mund të fillonin të kishin ide përtej pozitës së tyre».{{Sfn|Southern|2014|pp=140–141}}}} [[Tiberi|Tiberiusi]], djali më i madh i [[Livia Drusilla|Livia Drusilla]] nga martesa e saj e parë, mori triumfe në vitin 7 p.e.s. dhe në vitin 12 e.s., përkatësisht për fitoret në Germaninë romake dhe në Iliri ([[Panonia]]).{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=117|2a1=Southern|2y=2014|2pp=236, 307|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=380–381, 383–384, 458}} Për fushatën e fundit, nipi i tij {{ill|Germaniku|en|Germanicus}} mori në vend të kësaj {{Lang|la|ornamenta triumphalia}} ('nderime triumfale'), një preturë dhe të drejtën për të kandiduar për konsullatë megjithë moshën e tij të re.{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1pp=236, 307|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=458}} ==== Diplomacia ==== {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Marrëdhëniet indo-romake|en|Indo-Roman relations}}, {{ill|Marrëdhëniet romano-iraniane|en|Roman-Iranian relations}}, {{ill|Marrëdhëniet romake me armenët|en|Roman relations with the Armenians}}, {{ill|Marrëdhëniet romake me Nubinë|en|Roman relations with Nubia}}, {{ill|Kontaktet gjermano-romake|en|Germanic–Roman contacts}}, {{ill|Marrëdhëniet sino-romake|en|Sino-Roman relations}}, {{ill|Rruga detare e mëndafshit|en|Maritime Silk Road}}, {{ill|Amicitia|en|Amicitia}}}} Augusti priti të dërguar nga vise aq larg në lindje sa India,{{Sfnm|Southern|2014|1p=238|Goldsworthy|2014|2pp=240, 306, 406|3a1=Eck|3a2=Takács|3y=2007|3p=137}} ndërsa oborri i tij përfshinte të mërguar politikë nga vise po aq larg në veri sa Ishujt Britanikë, mes të cilëve krerët fisnorë Dubnovellaunus dhe Tincomarus.{{Sfnm|Southern|2014|1p=238|Goldsworthy|2014|2p=240}}{{Efn|Historiani romak [[Luc An Flori]] pohonte se serët (Seres), prodhuesit e mëndafshit, që mund të kenë qenë kinezët Han, vizituan oborrin e Augustit bashkë me të dërguar nga India. Megjithatë, Augusti nuk i përmend serët në veprën e tij {{Lang|la|''Res Gestae''}}. Historikët e lashtë kinezë nuk përmendin asnjë përpjekje zyrtare të [[Dinastia Han|dinastisë Han]] për të vendosur kontakte me Romën (e quajtur Da Qin) përpara vitit 97 e.s., kur komandanti ushtarak Ban Chao dërgoi ambasadorin e tij Gan Ying në një mision diplomatik drejt Romës, edhe pse ai nuk arriti më larg se [[Gjiri Persik]], nën kontrollin e [[Perandoria Parthiane|perandorisë Parthiane]].}}{{Sfn|Kolb|Speidel|2017|p=35}} Ambasadat e huaja zakonisht shkonin drejtpërdrejt te Augusti dhe jo te [[Senati romak|Senati]],{{Sfnm|Southern|2014|1p=238|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2007|2p=137}} megjithëse Augusti tregohej i kujdesshëm për të respektuar Senatin në raste të caktuara. Për shembull, në vitin 20 p.e.s. ai i dërgoi ambasadorët e Parthisë te Senati, por Senati i ktheu sërish te Augusti që të negocionin vetëm me të.{{Sfn|Southern|2014|p=238}} Njësoj si në rastin e shteteve kliente romake dhe të vendeve të huaja, përfaqësues nga provincat dhe komunat gjysmëautonome udhëtonin drejt oborrit perandorak, ndërsa administrata e tij zhvendosej në vende të ndryshme të [[Perandoria Romake|Perandorisë]].{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=256, 297–300}} Në vitin 8 e.s., Augusti, tashmë i moshuar, ua ngarkoi tre ish-konsujve punën rraskapitëse të menaxhimit të ambasadave të huaja dhe u dha atyre pushtetin për të marrë të gjitha vendimet që nuk kërkonin mbikëqyrjen e tij ose të Senatit.{{Sfn|Southern|2014|pp=298–299}} === Komploti, titujt dhe ndarja e pushtetit === {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Sundimi i Augustit|en|Reign of Augustus}}}} [[Skeda:Augustus MAN Napoli Inv6040.jpg|thumb|left|upright=0.8|Statujë kolosale e Augustit nga Augusteumi i Herkulaneumit, e ulur dhe me kurorë dafine|alt=Augusti mban një rrotull në dorën e majtë.]] Shumë nga hollësitë politike të zgjidhjes së dytë duket se i kishin shpëtuar të kuptuarit të mbështetësve plebejë të Augustit, duke i shtyrë ata të këmbëngulnin për pjesëmarrjen e tij në çështjet perandorake dhe herë pas here të formonin turma të dhunshme.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=276–277, 285}} Kur Augusti refuzoi të paraqitej si kandidat për konsull në vitin 22&nbsp;p.e.s. dhe udhëtoi për në [[Siçilia|Siçili]] për një tur tjetër të [[Perandoria Romake|Perandorisë]], {{Lang|la|Comitia centuriata}} votoi në mungesë të tij që ai të shërbente si bashkëkonsull për vitin pasardhës, megjithëse nuk ishte një nga kandidatët.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=284–285}} Një trazirë shpërtheu në Romë kur vetëm një konsull, Mark Loliusi, mori detyrën më 1 janar 21&nbsp;p.e.s., dhe fraksionet e dy kandidatëve të mbetur luftuan me njëri-tjetrin. I tërbuar, Augusti i thirri të dy kandidatët në Siçili dhe vendosi që njëri prej tyre të shërbente si bashkëkonsull i Loliusit.{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=285}} Një mungesë ushqimore në Romë gjatë vitit 22&nbsp;p.e.s. shkaktoi panik të përhapur, pasi shumë plebejë urbanë kërkuan që Augusti të merrte pushtete diktatoriale për të mbikëqyrur personalisht krizën. Pas një shfaqjeje teatrale refuzimi përpara [[Senati romak|Senatit]], Augusti më në fund pranoi autoritetin mbi furnizimin me grurë të Romës përmes {{Lang|la|imperium}}it të tij prokonsullor ekzistues dhe e përfundoi krizën pothuajse menjëherë.{{Sfnm|1a1=Eder|1y=2005|1p=26|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=276}} Një krizë tjetër ushqimore në vitin 8&nbsp;e.s. e shtyu Augustin të krijonte një {{Lang|la|praefectus annonae}}, një prefekt i përhershëm që kishte për detyrë të siguronte furnizimet ushqimore për Romën.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=78|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=276, megjithëse pa përmendur datën specifike të vitit 8&nbsp;e.s.}} Pushtetet e gjera të Augustit shqetësuan disa njerëz, dhe kjo arriti kulmin me komplotin e supozuar të Fanius Cepionit.{{Sfnm|1a1=Southern|1y=1998|1p=109|2a1=Holland|2y=2005|2p=299|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=280}} Diku përpara 1 shtatorit 22&nbsp;p.e.s., njëfarë Kastriciusi i dha Augustit informacione për një komplot të udhëhequr nga Fanius Cepioni.{{Sfnm|1a1=Swan|1y=2004|1p=241|2a1=Syme|2y=1939|2p=483}} Komplotistët, mes të cilëve ishte konsulli Murena në çështjen e Mark Primusit, u gjykuan në mungesë, me [[Tiberi|Tiberin]] në rolin e prokurorit; porotë i shpalli fajtorë, por verdikti nuk ishte unanim.{{Sfnm|1a1=Wells|1y=1995|1p=53|2a1=Holland|2y=2005|2p=301|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=280–281|4a1=Southern|4y=2014|4pp=204–205}} Të gjithë të akuzuarit u ekzekutuan për tradhti sapo u kapën, pa dhënë kurrë dëshmi në mbrojtje të tyre.{{Sfnm|1a1=Davies|1y=2010|1p=260|2a1=Holland|2y=2005|2p=301|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=281|4a1=Southern|4y=2014|4pp=204–205}} Augusti u kujdes që fasada e qeverisjes së [[Republika Romake|Republikës Romake]] të vazhdonte, duke i fshehur në mënyrë efektive ngjarjet.{{Sfnm|1a1=Holland|1y=2005|1p=301|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=281–282}} Në vitin 19&nbsp;p.e.s., Senati i dha Augustit {{Lang|la|imperium consulare maius}}, pushtete prokonsullore shtesë përveç atyre të marra në vitin 23&nbsp;p.e.s., një rast tjetër i fitimit të pushtetit nga poste që nuk i mbante, tani plotësisht të zbatueshme për Italinë dhe Romën.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=60|2a1=Gruen|2y=2005|2p=43|3a1=Galinsky|3y=2012|3p=73}}{{Sfn|Cotton|Yakobson|2002|pp=199–203, e cila vëren debatin akademik për këtë çështje, nëse ishte viti 23 ose 19&nbsp;p.e.s. kur Augusti fitoi kontroll të plotë mbi Italinë dhe Romën, jo vetëm mbi provincat romake}} Për të qetësuar popullin e shqetësuar,{{Sfn|Cotton|Yakobson|2002|pp=200–202, duke cituar rrëfimin e Kasius Dionit për popullin romak, "plebsin urban" siç shkruhet në f. 201, që kërkonte që Augusti të mbante ''fasces''-et, por edhe të ushtronte pushtete konsullore}} Augustit iu lejua të vishte shenjat e konsullit në publik dhe përpara Senatit,{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=60}} të ulej në karrigen simbolike midis dy konsujve dhe të mbante {{Lang|la|fasces}} magjistrale.{{Sfnm|1a1=Gruen|1y=2005|1p=43|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=73|3a1=Cotton|3a2=Yakobson|3y=2002|3pp=201–202}} Më 6 mars 12&nbsp;p.e.s., pas vdekjes së Lepidit, ai mori postin e {{Lang|la|pontifex maximus}}, kryeprift i Kolegjit të Pontifëve.{{Sfnm|1a1=Bowersock|1y=1990|1p=380|2a1=Southern|2y=2014|2p=323|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=350|4a1=Eder|4y=2005|4p=28}}{{Efn|Data jepet nga kalendarë të gdhendur (Bowersock 1990, f. 380). Dioni e raporton këtë nën vitin 13&nbsp;p.e.s., ndoshta si vitin në të cilin vdiq Lepidi (Bowersock 1990, f. 383; Eder 2005, f. 28).}} Më 5 shkurt 2&nbsp;p.e.s., Senati i dha Augustit titullin {{Lang|la|pater patriae}} ('at i atdheut'), i cili më pas u gdhend në vende të ndryshme në Romë, si në dhomat e Senatit në [[Forumi romak|Forumin romak]].{{Sfnm|1a1=Mackay|1y=2004|1p=186|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2007|2pp=3, 75–76|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=394–396, 405|4a1=Southern|4y=2014|4pp=291–292, megjithëse pa përmendur mbishkrimet e nderit si ai në Shtëpinë e Senatit Romak, Kuria Julia në Romë}} [[Skeda:Glyptothek München – 18.04.2022 – Augustus Bevilacqua (4).jpg|thumb|upright=0.8|Bust i Augustit me Kurorën Qytetare, në Gliptotekën e Mynihut|alt=Bust romak i Augustit me kurorë dafine]] Historiani Ronald Syme shkroi se vdekja e Augustit mund ta linte Romën të ekspozuar ndaj një lufte tjetër civile, duke pasur parasysh kujtesën publike të luftërave të fundit dhe {{ill|Vrasja e Jul Çezarit|en|Caesar's assassination|lt=vrasjen e Çezarit]].{{Sfn|Syme|1939|pp=337–338}} Ndoshta gjatë viteve 20&nbsp;p.e.s. dhe me siguri deri në vitin 18&nbsp;p.e.s.,{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=322}} Senati i dha Agripës {{Lang|la|imperium}} prokonsullor për pesë vjet, të ngjashëm me pushtetin e Augustit, për të siguruar stabilitetin kushtetues. Kjo dhënie ndoshta përfshinte provincat perandorake të Augustit, por ndoshta jo autoritetin mbi provincat senatoriale.{{Sfnm|1a1=Gruen|1y=2005|1p=44|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=58|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=322|4a1=Syme|4y=1939|4pp=337–338}} Ashtu si Augusti, edhe Agripës iu dhanë pushtetet e tribunatit.{{Sfnm|1a1=Syme|1y=1939|1pp=337–338|2a1=Gruen|2y=2005|2p=44|3a1=Eck|3a2=Takács|3y=2003|3p=58}} === Lufta dhe zgjerimi === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Luftërat e Augustit|en|Wars of Augustus}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Marrëdhëniet romako-iraniane|en|Roman–Iranian relations}}, {{ill|Politika lindore e Augustit|en|Augustus' Eastern policy}}, {{ill|Pushtimi romak i Recisë dhe Alpeve|en|Roman conquest of Rhetia and the Alps}}, {{ill|Luftërat romako-partike|en|Roman–Parthian Wars}}, {{ill|Fushatat romake në Gjermani (12 p.e.s. – 16 e.s.)|en|Roman campaigns in Germania (12 BC – AD 16)}}, {{ill|Fushata e Drususit në Gjermani|en|Drusus' Germanic campaign}}, {{ill|Bellum Batonianum|en|Bellum Batonianum|lt=''Bellum Batonianum''}}, {{ill|Ushtria e Perandorisë Romake|en|Imperial Roman army}}}} [[File:0005MAN-OctAugusto.jpg|thumb|upright|alt=Fragment i një skulpture romake prej bronzi që paraqet Augustin me togë|Një fragment i një statuje kalorësore të Augustit, shekulli I p.e.s., Muzeu Arkeologjik Kombëtar i Athinës]] Deri në vitin 13 e.s., trupat e Augustit e kishin shpallur {{Lang|la|[[Imperator|imperator]]}} 21 herë pas betejave të suksesshme.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=93}} Kapitulli i katërt i kujtimeve të tij mbi arritjet, që u botuan publikisht dhe njihen si {{ill|Res Gestae Divi Augusti|en|Res Gestae Divi Augusti|lt=''Res Gestae''}}, u kushtohet fitoreve ushtarake dhe nderimeve të tij.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=93|2a1=Bringmann|2y=2007|2p=316}} Augusti promovoi gjithashtu idealin e një qytetërimi romak më të lartë, një ndjenjë që poeti [[Virgjili]] ia atribuoi një paraardhësi legjendar të Augustit.{{Sfn|Eder|2005|p=30}} Të gjitha klasat në Romë, me sa duket, kërkonin [[Ekspansionizmi|ekspansionizëm]], dhe ky impuls merr miratim hyjnor në ''[[Eneida|Eneidën]]'' e Virgjilit, ku Jupiteri i premton Romës {{Lang|la|imperium sine fine}} ('sovranitet pa fund').{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=95}}{{Efn|Patricia Southern shkruan se ky koncept i {{Lang|la|imperium sine fine}} ('sovranitet pa fund') ra në dyshim vetëm pas humbjes katastrofike në Betejën e Pyllit të Teutoburgut në vitin 9 e.s. dhe tërheqjes nga Germania përtej lumit Rhein, ndërsa romakët më parë kishin shtrirë kontrollin e tyre deri në [[Lumi Elba|Elbën]].{{Sfn|Southern|2014|p=309}}}} Në fund të mbretërimit të Augustit, ushtritë e tij kishin pushtuar Hispaninë veriore (Spanja dhe Portugalia e sotme) dhe rajonet alpine të Recisë dhe [[Noriku|Norikut]] (Zvicra, Bavaria, Austria dhe Sllovenia e sotme), [[Iliriku|Ilirikun]] dhe Panoninë (Shqipëria, Kroacia, Hungaria dhe Serbia e sotme, etj.), si dhe kishin zgjeruar kufijtë e Afrikës Prokonsullore drejt lindjes dhe jugut.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=94}} Judeja iu shtua provincës së Sirisë kur Augusti rrëzoi mbretin vasal Herod Arkelaun.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=94|2a1=Southern|2y=2014|2p=306}} Pasi [[Senati romak|Senati]] ia caktoi Sirinë Augustit në vitin 27 p.e.s., ajo u qeveris fillimisht nga legatë nën Agripën dhe më pas nga një prefekt i lartë i rangut kalorës.{{Sfn|Southern|2014|p=237}}{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=94}} Në vitin 6 e.s., Augusti caktoi gjithashtu një guvernator kalorës në Sardenjë, pasi sulmet e piratëve bënë të nevojshme praninë e trupave të vendosura atje.{{Sfn|Southern|2014|p=306}} Në vitin 25 p.e.s., romakët e bënë [[Galatia|Galatinë]] (pjesë e Turqisë së sotme) një provincë pa asnjë përpjekje ushtarake, pas vrasjes së mbretit të saj, Amintës,{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=94|2a1=Southern|2y=2014|2p=237}} ndërsa në vitin 19 p.e.s. Agripa përfshiu Asturinë dhe Kantabrinë (në Spanjën e sotme) në provincat e Hispanisë dhe Luzitanisë.{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1p=236|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=97|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=243–244, 253–255}} Ky rajon doli të ishte një burim i madh financimi për fushatat e ardhshme ushtarake të Augustit, pasi ishte i pasur me depozita minerale që mund të shfrytëzoheshin në projektet minerare romake.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=97}} {{ill|Pushtimi romak i Recisë dhe Alpeve|en|Roman conquest of Rhetia and the Alps|lt=Pushtimi i popujve}} të [[Alpet|Alpeve]] në vitin 15 p.e.s., pas humbjes katastrofike të Lolliusit, ishte një fitore tjetër e rëndësishme për Romën,{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=98|2a1=Southern|2y=2014|2pp=235–236|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=334–335, 337, 339–340, 416}}{{Efn|Patricia Southern shkruan se [[Tiberi|Tiberi]] ndërmori një fushatë pasuese në Alpet deri në vitin 6 p.e.s.{{Sfn|Southern|2014|p=236}}}} pasi krijoi një zonë tampon të gjerë territoriale midis qytetarëve romakë të Italisë dhe armiqve të Romës në Germaninë veriore.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=98}} [[Horaci]] i kushtoi një odë fitores, ndërsa Trofeu monumental i Augustit u ndërtua në [[La Turbie]] pranë Monakos për të përkujtuar këtë ngjarje.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=98–99|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=340–341}} [[File:Tiberius NyCarlsberg01.jpg|thumb|upright=0.8|left|Busti i [[Tiberi|Tiberit]], një komandant i suksesshëm ushtarak nën Augustin, i caktuar si trashëgimtar dhe pasardhës i tij, Ny Carlsberg Glyptotek, Kopenhagë|alt=Bust romak i Tiberit]] Kapja e rajonit alpin shërbeu gjithashtu për ofensivën e radhës në vitin 12 p.e.s., kur Tiberi dhe Drusi, djemtë e gruas së tij [[Livia Drusilla|Livia Drusilës]] nga martesa e saj e mëparshme, nisën ofensiva përkatësisht kundër fiseve panoniane të [[Iliriku|Ilirikut]] dhe kundër fiseve gjermanike të Rajnalandës lindore. Të dyja fushatat ishin të suksesshme, pasi forcat e Drusit arritën [[Lumi Elba|lumin Elba]] deri në vitin 9 p.e.s. Drusi vdiq pak më pas nga një plagë që pësoi kur ra nga kali. {{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=99|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=373|3a1=Southern|3y=2014|3pp=267, 269–270, 274–275}} Tiberi u nis me nxitim nga Italia për në Gjermani për të parë vëllain e tij{{Sfn|Southern|2014|pp=267, 274–275}} dhe e shoqëroi trupin e Druzit deri në Romë,{{Sfnm|1a1=Bunson|1y=1994|1p=416|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=373}} ku ai dhe Augusti mbajtën fjalimet e funeralit për Druzin.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=373–374}} Pasi fiset ilire u ngritën në krye në Ilirik në vitin 6 e.s., forcat e Tiberit dhe të Germanikut e shtypën kryengritjen e tyre në vitin 9 e.s.{{Sfn|Southern|2014|pp=306–307}} Kjo ishte kryengritja e vetme e madhe brenda territorit provincial romak që nga koha kur Augusti u bë perandor, dhe në atë pikë ai e kishte reduktuar [[Ushtria romake|ushtrinë e përhershme romake]] nga rreth 500.000 ushtarë gjatë luftërave civile në 300.000 ushtarë, të përdorur kryesisht për pushtime të huaja.{{Sfn|Galinsky|2012|pp=71–72}} Për t'i mbrojtur territoret lindore të Romës nga [[Perandoria Parthiane]], Augusti u mbështet te shtetet kliente lindore që vepronin si tamponë territorialë dhe zona që mund të ngrinin trupat e tyre për mbrojtje. Augusti vendosi një ushtri romake në Siri, ndërsa Tiberi {{ill|Marrëdhëniet romano-iraniane|en|Roman-Iranian relations|lt=negocioi me partët}} si diplomat i Romës në Lindje.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=96|2a1=Southern|2y=2014|2p=211}} Më pas Tiberi e riktheu {{ill|Tigrani V|en|Tigranes V|lt=Tigranin V}} në fronin e [[Armenia e Madhe|Armenisë]] në vitin 20 p.e.s., duke i vënë vetë kurorën mbi kokë.{{Sfnm|1a1=Bunson|1y=1994|1p=416|2a1=Southern|2y=2014|2p=211}} Në vitin 20 p.e.s. Augusti negocioi me {{ill|Fraati IV|en|Phraates IV|lt=Fraatin IV}} të Partisë për kthimin e shenjave ushtarake të humbura nga Krasusi në {{ill|Beteja e Karrës|en|Battle of Carrhae|lt=Betejën e Karrës}}, një fitore simbolike dhe një nxitje e madhe e moralit për Romën.{{Sfnm|1a1=Bunson|1y=1994|1p=416|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=96|3a1=Brosius|3y=2006|3pp=96–97, 136–138|4a1=Southern|4y=2014|4pp=212–213}} Historianët Werner Eck dhe Sarolta Takács pohojnë se kjo ishte një zhgënjim i madh për romakët që kërkonin të hakmerreshin për disfatën e Krasusit me mjete ushtarake.{{Sfn|Eck|Takács|2003|pp=95–96}} Megjithatë, Augusti e përdori kthimin e shenjave si {{ill|Propaganda në Romën e Augustit|en|Propaganda in Augustan Rome|lt=propaganda}} që simbolizonte nënshtrimin e Partisë ndaj Romës.{{Sfnm|1a1=Brosius|1y=2006|1p=97|2a1=Southern|2y=2014|2pp=211–212}} Ngjarja u kremtua në art, si në zbukurimin e parzmores në statujën e njohur si {{ill|Augusti i Prima Porta|en|Augustus of Prima Porta}}, dhe në monumente si {{ill|Tempulli i Marsit Hakmarrës|en|Temple of Mars Ultor}}, i ndërtuar për të mbajtur shenjat.{{Sfnm|1a1=Brosius|1y=2006|1p=97|2a1=Bivar|2y=1983|2pp=66–67|3a1=Southern|3y=2014|3pp=212–213, Fig. 212, Fig. 213|4a1=Galinsky|4y=2012|4pp=75–76|5a1=Bringmann|5y=2007|5pp=317–319|6a1=Goldsworthy|6y=2014|6p=303–305, 406|7a1=Cavalieri|7a2=Assenmaker|7a3=Cavagna|7a4=Engels|7y=2022|7p=16, though without mentioning the Temple of Mars Ultor}} Pasi {{ill|Fraati V|en|Phraates V|lt=Fraati V}} i Partisë arriti ta shkëpuste Armeninë nga kontrolli romak, Augusti dërgoi nipin e tij [[Gai Çezar|Gai Çezarin]] me një ushtri në Siri në vitin 1 p.e.s., duke ndërmarrë një fushatë presioni diplomatik që në vitin 2 e.s. e bindi Fraatin V të pranonte kërkesat romake.{{Sfn|Southern|2014|pp=285–286}} [[Skeda:Hermann (Arminius) at the battle of the Teutoburg Forest in 9 CE by Peter Jannsen, 1873, with painting creases and damage removed.jpg|thumb|{{Lang|de|Der siegreich vordringende Hermann}} (Hermani fitimtar që përparon), paraqitje e [[Beteja e Pyllit Teutoburg|Betejës së Pyllit Teutoburg]], nga Peter Janssen, 1873|alt=Pikturë që paraqet një përballje ushtarësh të armatosur në betejë, ku njëri kalëron mbi një kalë të bardhë]] Partia përbënte një kërcënim për Romën në [[Azia Jugperëndimore|Azinë Jugperëndimore]], por shqetësimi më i ngutshëm ishte fronti i betejës përgjatë lumenjve [[Lumi i Rinit|Rin]] dhe [[Lumi i Danubit|Danub]].{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=96}} Gjatë triumviratit, fushatat e Oktavianit kundër fiseve në [[Dalmacia romake|Dalmaci]] ishin hapi i parë në zgjerimin e zotërimeve romake deri në Danub.{{Sfn|Rowell|1962|p=13}} Armiqtë e Romës në Germani ripushtonin pothuajse vazhdimisht territoret e pushtuara.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=96}} Në [[Beteja e Pyllit Teutoburg|Betejën e Pyllit Teutoburg]] në vitin 9 e.s., [[Arminiusi]], udhëheqësi i {{ill|Heruskët|en|Cherusci|lt=heruskëve}}, shkatërroi tri legjione të tëra të udhëhequra nga {{ill|Publius Kuintilius Varus|en|Publius Quinctilius Varus|lt=Publius Kuintilius Varus}}.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=101–102|2a1=Southern|2y=2014|2pp=270, 307–308, 328|3a1=Galinsky|3y=2012|3p=xvii|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=446–454}} Augusti u hakmor duke e dërguar Tiberin në Rajnland për ta paqësuar në vitet 10 dhe 11 e.s., dhe këto fushata patën njëfarë suksesi.{{Sfnm|1a1=Bunson|1y=1994|1p=417|2a1=Southern|2y=2014|2pp=308–309|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=454–457}} Megjithatë, Augusti e këshilloi Tiberin kundër pushtimeve të mëtejshme pas disfatës në Teutoburg,{{Sfnm|Southern|2014|1pp=308–309|Goldsworthy|2014|2p=473}} dhe romakët braktisën [[Historia e Gjermanisë|zgjerimin në Gjermani]] përtej [[Lumi i Rinit|Rinit]].{{Sfnm|Bunson|1994|1p=417|Southern|2014|2pp=270, 308–309, 328|Goldsworthy|2014|3p=473}} Edhe pse Augusti e vajtoi humbjen,{{Sfnm|Southern|2014|1pp=308–309|Goldsworthy|2014|2pp=454–455}} {{Lang|la|Res Gestae}} e tij thotë vetëm se ai e paqësoi Germaninë deri në [[Deti i Veriut|grykëderdhjen e Elbës]].{{Sfn|Southern|2014|pp=308–309}}{{Efn|Historianja Patricia Southern shkruan se «Tiberi i rikuperoi humbjet, duke qëndruar në {{ill|Germania|en|Germania|lt=Gjermani}} edhe dy vjet të tjerë, në vitin 10 e.s., duke vëzhguar në rast se fiset depërtonin deri në [[Lumi i Rinit|Rin]], dhe në vitin 11 e.s. duke bërë fushatë brenda territorit gjerman — por jo shumë larg. Augusti shkroi në {{Lang|la|Res Gestae}} se ai e paqësoi Gjermaninë deri në grykëderdhjen e [[Lumi Elba|Elbës]], duke kaluar në heshtje humbjet e vitit 9 e.s.»{{Harvnb|Southern|2014|p=308}} <br />Southern lë të kuptohet se «versionet e mëparshme të {{Lang|la|Res Gestae}}, të hartuara para vitit 9 e.s., ndoshta do të kishin thënë "e paqësova Gjermaninë deri në Elbë", por pas fatkeqësisë së Varit, pretendimet se territori gjerman ishte pushtuar u zvogëluan në atë më të përmbajturën "deri në grykëderdhjen e Elbës".{{Harvnb|Southern|2014|p=308}} <br />Sa i përket ambicieve territoriale të Augustit, Southern shkruan për vendosjen prej tij të «një altari në bregun verior» të lumit Elbë në vitin 1 e.s., dhe «ndoshta në atë datë koncepti i {{Lang|la|imperium sine fine}} ishte ende i vlefshëm, por çfarëdo qofshin qëllimet fillestare të Augustit, ëndrrat e pushtimit ishin zbehur. Augusti nuk u rikuperua kurrë nga fatkeqësia e Varianit dhe i ktheu krahët zgjerimit të perandorisë. Thuhej se ai herë pas here i jepte rrugë ndjenjave duke bërtitur me zë të lartë: "Kuintili Var, m'i kthe legjionet e mia!", dhe pa dyshim e këshilloi Tiberin të mos ndërmerrte pushtime të mëtejshme».{{Harvnb|Southern|2014|pp=308–309}}}} Nën pasardhësin e Augustit, Tiberin, gjenerali romak Germaniku përfitoi nga një luftë civile e keruskëve mes Arminit dhe Segestesit, duke e mundur Arminin në Idistaviso në vitin 16 e.s.{{Sfn|Bunson|1994|p=31}} [[Skeda:TabulaPeutingerianaMuziris.jpg|thumb|left|Muziris në Mbretërinë Çera të Indisë Jugore, siç paraqitet në [[Tabula Peutingeriane]], me paraqitjen e tempullit të Augustit ({{Lang|la|Templum Augusti}})|alt=Hartë që paraqet një vendbanim në Indinë Jugore]] Roma përjetoi gjithashtu humbje në jug, në {{ill|Arabia e Lumtur|en|Arabia Felix|lt=Arabinë e Lumtur}}, përballë Mbretërisë së Sabës (në [[Jemeni|Jemenin]] e sotëm). Në vitin 26 p.e.s. Augusti urdhëroi Gaius Aelius Gallus, prefekt i Egjiptit, të pushtonte Arabinë e Jugut me trupa romake të mbështetur nga njësi ndihmëse hebreje dhe arabe nabatease.{{Sfnm|Bowersock|1983|1p=46|Goldsworthy|2014|2pp=260–261|Southern|2014|3pp=200–201, 211|4a1=Eck|4a2=Takács|4y=2007|4pp=136, 182}} Synimi ishte të pushtonin sabaejtë ose t'i detyronin ata të pranonin statusin e shtetit klient, që Roma të fitonte një pjesë të tregtisë së tyre fitimprurëse me Indinë.{{Sfnm|Bowersock|1983|1pp=46–47|Goldsworthy|2014|2pp=260–261}} Forcat romake vendosën rrethimin mbi [[Marib]],{{Sfnm|Bowersock|1983|1pp=47–49|Goldsworthy|2014|2pp=260–261|3a1=Eck|3a2=Takács|3y=2007|3p=182}} por u tërhoqën në [[Hixhazi|Hixhaz]] (nën kontrollin e aleatëve nabateas) pas mungesës së furnizimeve me ujë.{{Sfnm|Bowersock|1983|1pp=47–49|Goldsworthy|2014|2pp=260–261}} Kjo fushatë mund të ketë qenë pjesë e një përpjekjeje të dështuar për të sulmuar krahun e Perandorisë Partike, duke marrë parasysh se Augusti e nxiti Tiridatesin II të Partisë të pushtonte Mesopotaminë dhe të rimarrte fronin po atë vit.{{Sfn|Southern|2014|pp=201, 211}} Augusti urdhëroi Gaius Petronius, pasardhësin e Aelius Gallus si prefekt i Egjiptit, të pushtonte Etiopinë,{{Sfnm|Bowersock|1983|1pp=46, 49 (footnote 16)|Goldsworthy|2014|2pp=261, 297, 300|3a1=Eck|3a2=Takács|3y=2007|3pp=136, 182}} pasi mbretëresha {{ill|Amanirenas|en|Amanirenas}} e {{ill|Kingdom of Kush|en|Kingdom of Kush|lt=Mbretërisë së Kushit}} (në [[Sudani|Sudanin]] e sotëm) pushtoi Egjiptin romak në vitin 24 p.e.s. dhe plaçkiti Aswanin dhe Filae.{{Sfnm|Welsby|1996|1p=69|Southern|2014|2p=236}} Romakët kundërsulmuan, plaçkitën {{ill|Napata|en|Napata|lt=Napatën}} në [[Nubia|Nubi]] para se të tërhiqeshin,{{Sfnm|Welsby|1996|1pp=69–70|Southern|2014|2pp=236–237|3a1=Eck|3a2=Takács|3y=2007|3p=182}} por Amanirenas pushtoi sërish Egjiptin në vitin 22 p.e.s. dhe kërcënoi Primis (Kasr Ibrimi i sotëm).{{Sfnm|Welsby|1996|1pp=69–70|Southern|2014|2pp=236–237}} Pasi Petronius përballoi një sulm kushit, Amanirenas dërgoi diplomatë për të {{ill|Marrëdhëniet romake me Nubinë|en|Roman relations with Nubia|lt=negociuar një traktat paqeje}} me Augustin në ishullin Samos.{{Sfnm|Welsby|1996|1pp=68–70|Southern|2014|2p=237|Goldsworthy|2014|3p=300|4a1=Eck|4a2=Takács|4y=2007|4p=137}} Traktati vendosi Maharraqa si kufirin e ri me Kushin,{{Sfn|Welsby|1996|pp=68–70}} zvogëloi shumën e tributit romak të mbledhur nga Kushi,{{Sfn|Southern|2014|p=237}} dhe garantoi marrëdhënie tregtare paqësore mes Egjiptit dhe Nubisë.{{Sfn|Welsby|1996|p=70}} Në [[Magrebi|Magrebin]] e Afrikës së Veriut, Cossus Cornelius Lentulus shtypi një kryengritje të getulëve kundër Juba II të Mauretanisë në vitin 6 e.s.{{Sfnm|Southern|2014|1p=306|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2007|2p=120}} == Vdekja dhe pasardhja == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Sundimi i Augustit|en|Reign of Augustus}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: [[Dinastia Julio-Klaudian]] dhe {{ill|Pema familjare e Julio-Klaudianëve|en|Julio-Claudian family tree}}}} Sëmundja e Augustit në vitin 23 p.e.s. theksoi problemin e pasardhjes.{{Sfnm|1a1=Gruen|1y=2005|1p=50|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=262–264|3a1=Southern|3y=2014|3pp=203–204}}{{Efn|Shkaku i problemeve shëndetësore të Augustit nuk është i qartë. Sëmundja mund të ketë qenë e shtirur ose psikosomatike; nëse ishte reale, disa studiues kanë sugjeruar një [[Abscesi i mëlçisë|absces të mëlçisë]].{{Sfnm|1a1=Goldsworthy|1y=2014|1pp=262–263, 265|2a1=Southern|2y=2014|2p=203}}}} Për të garantuar stabilitetin, ai duhej të caktonte një trashëgimtar. Kjo duhej bërë në mënyrë delikate, që të mos ngjallte frikë nga monarkia. Nëse dikush do të zinte vendin e Augustit në pushtet, ai së pari duhej të njihej si i merituar.{{Sfnm|1a1=Gruen|1y=2005|1p=50|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=262–265}} === Kërkimi për një trashëgimtar === {{Multiple image |total_width=300 |image1=(Toulouse) Portrait de Julie Musée Saint-Raymond Ra 338.jpg |alt1=Busti i Julisë |image2=Agrippa Gabii Louvre Ma1208.jpg |alt2=Busti i Agripës |footer=Majtas: [[Julia (bija e Augustit)|Julia]], e bija e Augustit; një bust romak i ruajtur në Muzeun Saint-Raymond në Francë {{Paragraph break}}Djathtas: {{ill|Mark Vipsan Agripa|en|Marcus Vipsanius Agrippa}}, dhëndri dhe njeriu i besuar i Augustit; një bust romak në Muzeun e Luvrit në Paris, Francë }} Disa historianë argumentojnë se Augusti favorizonte nipin e tij, Marcellusin, i cili ishte martuar me [[Julia (bija e Augustit)|Juliën]], të bijën e Augustit,{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=114–115|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=256, 262–264, 321, 359–360}} ndërsa të tjerë argumentojnë se ai preferonte Mark Vipsan Agripën,{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=115}} i cili ishte njeriu i dytë në pushtet pas Augustit dhe një komandant ushtarak i respektuar.{{Sfnm|1a1=Gruen|1y=2005|1p=44|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=265}} Pasi Marcellus vdiq në vitin 23 p.e.s., Augusti e martoi sërish të bijën e tij, [[Julia (bija e Augustit)|Juliën]], me Mark Vipsan Agripën në vitin 21 p.e.s.{{Sfnm|1a1=Gruen|1y=2005|1p=44|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=58|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=275–276, 321|4a1=Southern|4y=2014|4pp=231–232}} Nga ky bashkim lindën pesë fëmijë: tre djem dhe dy vajza.{{Sfnm|1a1=Gruen|1y=2005|1p=44|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=58|3a1=Southern|3y=2014|3pp=231–233, 293–294, 298, 304–306|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=321–322, 353–354}} Në vitin 18 p.e.s.,{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=322}} Agripës iu dha një emërim pesëvjeçar për provincat lindore, me {{Lang|la|imperium}} prokonsullor dhe gjithashtu me {{Lang|la|tribunicia potestas}}, të cilën e zotëronte Augusti.{{Sfnm|1a1=Gruen|1y=2005|1p=44|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=58|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=321–322}} Kjo dhënie tregoi favorin e Augustit, por zemëroi disa senatorë konservatorë.{{Sfnm|1a1=Goldsworthy|1y=2014|1pp=321–322|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=58}} Augusti adoptoi nipërit e tij, [[Gai Çezar|Gain]] dhe {{ill|Lucius Caesar|en|Lucius Caesar|lt=Luciusin}}, duke treguar qartë synimin për t'i bërë trashëgimtarë të tij.{{Sfnm|1a1=Syme|1y=1939|1pp=416–417|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=322–323, 356, 359–360|3a1=Southern|3y=2014|3pp=232, 280}} Ai shërbeu si konsull në vitet 5 dhe 2 p.e.s., për t'i futur vetë në karrierat e tyre politike.{{Sfnm|1a1=Scullard|1y=1982|1p=217|2a1=Southern|2y=2014|2pp=280, 288}} Gai ishte konsull për vitin 1 e.s.; Augusti e bëri të priste derisa mbushi 21 vjeç,{{Sfnm|1a1=Syme|1y=1939|1p=417|2a1=Southern|2y=2014|2pp=280, 288}}{{Efn|[[Gai Çezar|Gai Çezari]] ishte zgjedhur konsull në vitin 6 p.e.s. Patricia Southern argumenton se Augusti po provonte reagimin e publikut ndaj Gaiut 14-vjeçar si konsull. Augusti këmbënguli se kjo moshë ishte mjaft e përshtatshme, pasi ai vetë ishte bërë konsull në moshën 19 vjeç si Oktavian, pak përpara se të formonte triumviratin.{{Sfn|Southern|2014|p=280}}}} ndërsa Lucius vdiq para konsullatës së tij të caktuar.{{Sfn|Southern|2014|p=288}} Augusti tregoi favor edhe ndaj djemve të bashkëshortes së tij, [[Tiberi|Tiberiusit]] dhe Drususit, duke u dhënë poste publike, ndërkohë që dukej se favorizonte Drususin.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=116|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=356, 359–360}} Tiberius u martua me Vipsania Agripinën, vajzën më të madhe të Agripës,{{Sfn|Syme|1986|p=314}} ndërsa Drusus u martua me Antonian, mbesën e Augustit.{{Sfn|Kokkinos|1992|p=11}} Pasi Agripa vdiq në vitin 12 p.e.s., Augusti urdhëroi Tiberiusin të divorcohej nga Vipsania dhe të martohej me Juliën, e cila tani ishte e ve.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=116|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=203, 256, 263–264, 321, 361–362, 379|3a1=Southern|3y=2014|3pp=232–233, 268–269}} Martesa e Drususit me Antonian konsiderohej një bashkim i pathyeshëm, ndërsa Vipsania konsiderohej më pak e rëndësishme.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=116|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=361–362}} Drusus vdiq në vitin 9 p.e.s.{{Sfn|Southern|2014|pp=267, 274–275}} === Tiberi, trashëgimtari i Augustit === [[Skeda:Gemma Augustea, a two-layered sardonyx depicting the Emperor Augustus surrounded by goddesses and allegories, 9-12 AD, Kunsthistorisches Museum, Vienna (21036461833).jpg|thumb|''Gemma Augustea'', një sardoniks me dy shtresa që paraqet Augustin të ulur pranë perëndeshës Roma, me Augustin të njëjtësuar me [[Jupiteri (zot)|Jupiterin]], ndërsa vështron një figurë që udhëton në një qerre (ndoshta trashëgimtari i tij [[Tiberi]], duke festuar {{ill|Triumfi romak|en|Roman triumph|lt=triumfin}} e tij për fitoret në {{ill|Germania|en|Germania|lt=Germani}}), 9–12&nbsp;e.s., Muzeu i Historisë së Artit, Vjenë{{Sfn|Southern|2014|p=321, fig. 9.4}}|alt=Kameo prej sardoniksi që paraqet Augustin në krye, të ulur pranë perëndive romake dhe duke u kurorëzuar me një kurorë dafine. Poshtë tij, një grup burrash ngrenë një standard me simbol.]] Tiberi gëzoi të njëjtat fuqi tribunale si Augusti që nga viti 6&nbsp;p.e.s., por pak kohë më pas u tërhoq në jetë private, sipas burimeve pa dashur më asnjë rol në politikë.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=117|2a1=Gruen|2y=2005|2p=46|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=427–429|4a1=Southern|4y=2014|4pp=280–284, 288}} Martesa e dështuar me Julinë dhe zilia ndaj djemve të saj, Gaius dhe Lucius, mund të kenë kontribuar në largimin e Tiberit.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=117–118|2a1=Gruen|2y=2005|2pp=46–47|3a1=Southern|3y=2014|3pp=281–283, 288, 292}} Augusti e dëboi vajzën e tij për kurorëshkelje në vitin 2&nbsp;p.e.s.,{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1pp=123, 247–248, 281, 292|2a1=Beard|2y=2021|2pp=95, 273, 296|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=399–402}} por i futi nipërit e tij në kolegjin e priftërinjve që në moshë të re dhe i prezantoi me ushtrinë në Galinë.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=117–118|2a1=Gruen|2y=2005|2pp=46–47}} Pas vdekjes së Luciusit në vitin 2&nbsp;e.s. dhe të Gaiusit në vitin 4&nbsp;e.s., Augusti e thirri Tiberin përsëri në Romë në qershor të vitit 4&nbsp;e.s. dhe e adoptoi, me kusht që Tiberi të adoptonte nipin e tij Germanikun.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=119|2a1=Southern|2y=2014|2pp=268–269, 293–294, 298|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=374, 389–390, 426–431}} Kjo vazhdoi traditën e paraqitjes së të paktën dy brezave trashëgimtarësh.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=116}} Në vitin 4&nbsp;e.s., Tiberit iu dha gjithashtu {{Lang|la|tribunicia potestas}} dhe një post prokonsullor në Gjermani; për përpjekjet e tij atje dhe në Iliri, ai më në fund festoi triumfin.{{Sfn|Eck|Takács|2003|pp=119–120}} Deri në vitin 13&nbsp;e.s., ai kishte marrë {{Lang|la|imperium maius proconsulare}}, të barabartë me atë të Augustit.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=119–120|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=462|3a1=Southern|3y=2014|3p=309|ps=, me përmendje të veçantë të [[Vellej Paterkuli|Vellej Paterkulit]] si burim për pohimin se Tiberit iu dha i njëjti nivel {{Lang|la|imperium}} si Augusti, dhe të [[Svetoni|Svetonit]], i cili pohon se ai qeverisi provincat bashkë me Augustin për të kryer një regjistrim}} [[Skeda:Great Cameo of France CdM Paris Bab264 white background.jpg|thumb|left|Augusti i hyjnizuar qëndron mbi [[Tiberi|Tiberin]] dhe {{ill|Dinastia Julio-Klaudian|en|Julio-Claudian|lt=julio-klaudianë}} të tjerë në veprën ''Kameoja e Madhe e Francës'', shekulli I&nbsp;e.s.|alt=Kameo prej sardoniksi që paraqet Augustin si perëndi duke qëndruar mbi Tiberin dhe familjen e tij.]] I vetmi pretendues tjetër i mundshëm ishte {{ill|Agrippa Postumus|en}}, nipi më i vogël i Augustit. Megjithatë, Augusti e kishte dëbuar atë në Sorrento në vitin 6&nbsp;e.s. dhe më pas në Planasia në vitin 7&nbsp;e.s.{{Sfn|Southern|2014|p=304}} Senati e bëri të përhershëm dëbimin e tij,{{Sfn|Gruen|2005|p=49}} dhe Augusti e mohoi zyrtarisht si të tijin për shkak të karakterit të tij të dobët dhe përfshirjes së dyshuar në një komplot.{{Sfnm|1a1=Gruen|1y=2005|1p=49|2a1=Southern|2y=2014|2pp=304–306}} Pasi Tiberi pasoi Augustin, ka shumë të ngjarë që ai të ketë urdhëruar vrasjen e tij në mërgim.{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1p=306|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=472}} === Vdekja e Augustit === Më 19 gusht të vitit 14&nbsp;e.s., Augusti vdiq në Nola, ku kishte vdekur edhe i ati i tij.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=123|2a1=Southern|2y=2014|2pp=310–311|3a1=Galinsky|3y=2012|3p=xvii|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=464–465}} Si [[Taciti]] ashtu edhe Dion Kasi pohuuan se Livia e kishte helmuar atë. Megjithatë, shumë historianë e hedhin poshtë si trillim pretendimin se ai u helmua, i sajuar për të diskredituar të birin e saj, Tiberin. Livia kishte qenë prej kohësh objekt i thashethemeve të ngjashme (ndoshta të rreme) për helmim.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=123|2a1=Southern|2y=2014|2p=311|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=465}} Nëse pranohet se ai u helmua, është e mundur që Livia t'i ketë dhënë një fik të helmuar për t'i shpejtuar vdekjen.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=123}} Shëndeti i Augustit ishte përkeqësuar në muajt para vdekjes së tij dhe ai ishte përgatitur për një kalim të qetë të pushtetit te Tiberi.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=123|2a1=Southern|2y=2014|2pp=293–294, 298, 308–311, 317|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=461–465}} [[Skeda:Photographs of the Mausoleum of Augustus 14 (cropped).jpg|thumb|[[Mauzoleumi i Augustit]] i restauruar, 2021|alt=Ndërtesë antike romake me plan rotondë]] Fjalët e tij të fundit të famshme ishin: «A e luajta mirë rolin? Atëherë duartrokisni ndërsa po dal» ({{Lang|la|Acta est fabula, plaudite}}).{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=123|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=465–466}} Një kortezh i madh i njerëzve në zi udhëtoi me trupin e Augustit nga Nola në Romë, ndërsa ditën e varrimit të tij të gjitha bizneset mbetën të mbyllura.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=123|2a1=Southern|2y=2014|2p=318|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=466–469}} Tiberi dhe i biri i tij, Drusi, mbajtën fjalimin përkujtimor duke qëndruar mbi dy {{Lang|la|rostra}}.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=124|2a1=Southern|2y=2014|2p=318}} Trupi i Augustit u vendos në arkivol dhe u kremua mbi një turr funeral pranë mauzoleumit të tij.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=124|2a1=Southern|2y=2014|2p=318|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=468}} === Hyjnizimi === {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Kulti perandorak romak|en|Roman imperial cult}}, {{ill|Sodales Augustales|en|Sodales Augustales}}, {{ill|Faltorja e Tre Galëve|en|Sanctuary of the Three Gauls}}, {{ill|Ara Ubiorum|en|Ara Ubiorum}}}} [[Skeda:Rare denarius of Octavian & Caesar.jpg|thumb|Një monedhë e Augustit e prerë në Romë më 17&nbsp;p.e.s., që paraqet Augustin në anën e përparme dhe [[Jul Çezari|Jul Çezarin e hyjnizuar]] nën kometën e Çezarit në anën e pasme|alt= Një monedhë e Augustit që përkujton babanë e tij birësues, Jul Çezarin]] Më 17 shtator 27&nbsp;p.e.s., Senati shpalli se Augusti ishte bashkuar me radhët e perëndive dhe me Jul Çezarin e hyjnizuar, si anëtar i {{ill|Panteoni|en|Pantheon (religion)|lt=panteonit romak}}.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=124}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=471, me datën e saktë 17 shtator}}{{Sfn|Southern|2014|pp=101–104, për hyjnizimin zyrtar të Jul Çezarit më 42&nbsp;p.e.s.; fq. 318, 323, për hyjnizimin zyrtar të Augustit, me përmendjen e Çezarit}} Popullsitë e provincave lindore të Romës e kishin adhuruar Oktavianin si hyjni të gjallë që nga fitorja e tij në Aktium.{{Sfn|Southern|2014|p=323}} Kulti i tij ishte i kufizuar në disa provinca perëndimore, kryesisht në Faltoren e Tre Galëve në Lugdunum (Lioni, Francë) dhe në Ara Ubiorum në Oppidum Ubiorum ([[Këlni|Këln]], Gjermani),{{Sfn|Southern|2014|p=323}} por jo në Romë, ku një adhurim i tillë mbeti tabu. Atje lejohej të adhurohej vetëm {{lang|la|genius}} i tij (shpirti).{{Sfn|Southern|2014|pp=323–324}} == Trashëgimia == {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Vështrim i përgjithshëm mbi Augustin|en|Outline of Augustus}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Paraqitjet kulturore të Augustit|en|Cultural depictions of Augustus}}, {{ill|Arti augushtian dhe julio-klaudian|en|Augustan and Julio-Claudian art}}, {{ill|Letërsia augushtiane (Roma e lashtë)|en|Augustan literature (ancient Rome)}}}} {{Multiple image | total_width = 300 | image1 = Octavianus Caesar Augustus.jpg | alt1 = Paraqitje në gravurë e Augustit me kurorë rrezatuese | image2 = Folio 22r - The Virgin, the Sibyl and the Emperor Augustus.jpg | alt2 = Faqe dorëshkrimi me paraqitje të Virgjërës Mari, të Sibillës romake dhe të perandorit Manuel II sipas modelit të Augustit | footer = Majtas: Augusti në një gravurë në bakër të Giovanni Battista Cavalieri, nga libri ''{{lang|la|Romanorum Imperatorum effigies}}'' (1583), i ruajtur në Bibliotekën Bashkiake të [[Trento|Trentos]] (Itali){{Paragraph break}}Djathtas: Nga {{ill|Très Riches Heures du Duc de Berry|en}} (1412–1416): Virgjëra Maria me Fëmijën (lart), profetesa Sibila e Tivolit (poshtë majtas) dhe Augusti (poshtë djathtas). Fytyra e Augustit është ajo e [[Perandoria Bizantine|perandorit bizantin]] Manueli II Palaiologos.{{Sfn|Setton|1976|p=375}} }} === Përmbledhje === Augusti krijoi një regjim që ruajti paqe dhe prosperitet relativ në Perëndimin latin dhe Lindjen greke për dy shekuj,{{Sfn|Galinsky|2005|pp=1, 6}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=1}} duke hapur kështu periudhën e famshme të {{lang|la|[[Pax Romana]]}} (ose {{lang|la|Pax Augusta}}),{{Sfn|Southern|2014|p=274}}{{Sfn|Eck|Takács|2007|pp=123–124}}{{Sfn|Cavalieri|Assenmaker|Cavagna|Engels|2022|pp=16–17}} ndonëse miti i epokës së artë augushtiane mund të errësojë sfidat e ndërlikuara politike përballë të cilave u gjend Augusti.{{Sfn|Galinsky|2012|pp=84–85}}{{Sfn|Cavalieri|Assenmaker|Cavagna|Engels|2022|pp=28–29}} Regjimi i tij vuri themelet e një koncepti të monarkisë universale në [[Perandoria Bizantine|Perandorinë Bizantine]] dhe në [[Perandoria e Shenjtë Romake|Perandorinë e Shenjtë Romake]], deri në shpërbërjen e tyre përkatësisht më 1453 dhe më 1806.{{Sfn|Hammond|1965|p=152}} Romakët e mëvonshëm e vlerësuan në përgjithësi pozitivisht mbretërimin e tij, gjë e mishëruar nga dëshira zyrtare e Senatit drejtuar çdo perandori pas [[Trajani|Trajanit]], që ai «të jetë më i lumtur se Augusti dhe më i mirë se Trajani».{{Sfn|Galinsky|2012|p=xxiv}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=476}} Ky imazh i përgjithshëm pozitiv u ndihmua edhe nga fakti që pasardhësit e tij kopjuan shumë nga politikat dhe format e vetëpromovimit të Augustit, të cilat kërkimi modern i quan {{lang|la|imitatio Augusti}}.{{Sfn|Brockkötter|2025|pp=495–498}}{{Sfn|Claes|2022|p=80, në kontekstin e mënyrës se si monedhat përdoreshin zakonisht nga perandorët e mëvonshëm për të shprehur {{lang|la|pietas}} ndaj Augustit, për të nderuar themelimin e principatit prej tij dhe se si «një {{lang|la|imitatio Augusti}} e tillë mund të kujtonte aspekte të ndryshme të mbretërimit të Augustit»; gjithashtu fq. 81, me qëllimin e autorit për të «dokumentuar kur një perandor u përpoq ta paraqiste veten si një August i ri ({{lang|la|imitatio Augusti}}) përmes mesazheve të monedhave të tij»}} Mbiemri Cezar dhe titulli {{lang|la|augustus}} u kthyen në tituj të përhershëm të sundimtarëve romakë për katërmbëdhjetë shekuj pas vdekjes së Augustit dhe u përdorën në Romë e në [[Kostandinopoja|Kostandinopojë]] pas ndarjes së Perandorisë.{{Sfn|Hammond|1957|pp=21–54}}{{Sfn|Shotter|2005|p=1}}{{Sfn|Southern|2014|p=358}}{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=124}} {{lang|la|Caesar}} formoi rrënjën e titujve të mëvonshëm mbretërorë, si {{lang|de|[[Kaiser]]}} gjerman dhe {{lang|ru|car}} rus.{{Sfn|Eck|Takács|2007|p=57}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=6}} Perandorët parapëlqyen titullin e tij {{lang|la|civilis princeps}} për tre shekuj, derisa miratuan titullin {{lang|la|[[Dominati (Roma)|domini]]}} («zotërinj»), duke filluar me [[Diokleciani|Dioklecianin]].{{Sfn|Galinsky|2012|p=78}} Emri i tij birësues {{lang|la|[[Imperator]]}} («gjeneral fitimtar») shërbeu si rrënja etimologjike e fjalës «[[Perandori|perandor]]», megjithëse ai nuk e kishte këtë konotacion gjatë jetës së Augustit.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=6–7}} Vetëm perandorët mbanin detyrën e {{lang|la|pontifex maximus}} deri në [[Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore|rënien e Perandorisë Romake Perëndimore]], pas së cilës e përvetësoi papati.{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=350}} [[Skeda:Augustus kameo.jpg|thumb|upright|Kameoja romake e Augustit në qendër të Kryqit të Lotarit mesjetar, e ruajtur në Thesarin e Katedrales së Ahenit|alt=Kameo sardoniksi që paraqet Augustin me kurorë dafine, duke mbajtur një standard me shqiponjë (aquila)]] === Veprat e shkruara === Augusti përpiloi një rrëfim të arritjeve të tij, ''{{ill|Res Gestae Divi Augusti|en|Res Gestae Divi Augusti}}'', për t'u gdhendur në bronz përpara [[Mauzoleumi i Augustit|mauzoleut të tij]].{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1p=341|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2007|2p=1|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=13|4a1=Cavalieri|4a2=Assenmaker|4a3=Cavagna|4a4=Engels|4y=2022|4pp=27–28}} Kopje të tekstit u gdhendën në të gjithë perandorinë pas vdekjes së tij.{{Sfn|Eck|Takács|2003|pp=1–2}} [[Letërsia latine|Mbishkrimet latine]], së bashku me përkthimet greke, u gdhendën në shumë ndërtesa publike, dhe historiani [[Theodor Mommsen]] i quajti ato «mbretëresha e mbishkrimeve».{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=2|2a1=Cavalieri|2a2=Assenmaker|2a3=Cavagna|2a4=Engels|2y=2022|2pp=27–28}} ''Res Gestae'' është vepra e vetme madhore e Augustit që ka mbijetuar, ndonëse dihet gjithashtu se ai kompozoi poemet {{Lang|la|«Sicilia»}}, {{Lang|la|«Epiphanus»}} dhe {{Lang|la|«Ajax»}}, një autobiografi në 13 libra, një traktat filozofik dhe një kundërshtim me shkrim ndaj ''Elogjit të Katonit të Ri'' të Brutusit.{{Sfnm|1a1=Bunson|1y=1994|1p=47|2a1=Cavalieri|2a2=Assenmaker|2a3=Cavagna|2a4=Engels|2y=2022|2pp=13–15, 26–27, ku përmendet se ''Res Gestae'' ka mbijetuar, autobiografia e humbur dhe poemet {{Lang|la|«Sicilia»}} e {{Lang|la|«Ajax»}}, por jo poemi {{Lang|la|«Epiphanus»}}, traktati filozofik ose kundërshtimi ndaj ''Elogjit të Katonit'' të Brutusit}} Letrat private të Augustit zbulojnë gjithashtu fakte për jetën e tij personale.{{Sfnm|1a1=Bourne|1y=1918|1pp=53–66|2a1=Ohst|2y=2023|2pp=262–268|3a1=Shaw-Smith|3y=1971|3p=213|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=307–309, 417|5a1=Cavalieri|5a2=Assenmaker|5a3=Cavagna|5a4=Engels|5y=2022|5pp=27}} Poeti [[Mark Valerio Marciali]] ruajti një poemë me përmbajtje seksuale të turpshme, që sipas pretendimeve u shkrua nga Oktaviani gjatë Luftës së Peruzës, e cila tallte [[Mark Antoni|Mark Antonin]], gruan e tij Fulvian dhe dashnoren e tij Glafirën.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=151–152}} [[Plini Plaku]] sugjeroi se Augusti e shfaqi dhe e përfundoi hartën e botës të Agripës, e cila u ekspozua publikisht në ''Porticus Vipsania''.{{Sfn|Dilke|1987|pp=205–208}} Kjo hartë më vonë do të shërbente si bazë për hartat e ndryshme mesjetare të botës.{{Sfn|Dilke|1987|p=207}} Në ''Res Gestae'', Augusti e përkufizoi paqen relative të vendosur nga sundimi i tij si një paqe «e lindur nga fitoret» ({{Lang|la|parta victoriis pax}}) në luftërat civile, dhe arti i epokës së Augustit e përfshin këtë temë.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=85, 94–95|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2007|2pp=123–124}} Kjo paqe siguronte që romakët dhe popujt e nënshtruar brenda perandorisë së tyre të mbanin një pakt social koheziv: këta të fundit do të hiqnin dorë nga sovraniteti i tyre dhe do të paguanin taksa në këmbim të ruajtjes së zakoneve të tyre dhe të mbrojtjes që ofronte Roma.{{Sfn|Galinsky|2012|p=85}} Duke u mburrur me pushtimet e tij të shumta, ''Res Gestae'' thekson të njëjtin kod nderi që gjendet në mbishkrimet funerare republikane, si ato të Skipionëve, një element kyç për ngritjen e reputacionit politik të familjeve romake.{{Sfn|Bringmann|2007|p=316}} [[Skeda:HymiariteKingdomAugustusImitation1stCenturyCE.jpg|thumb|upright|Monedhë e Mbretërisë Himjarite në jugun e Gadishullit Arab, në imitim të monedhave të Augustit, shekulli I e.s.|alt=Monedhë që paraqet një burrë me kurorë dafine, e modeluar sipas monedhave të Augustit]] === Institucionet e qëndrueshme === {{Hatnote|Për më tepër: {{ill|Lex Julia|en}} dhe {{ill|Lex Papia Poppaea|en}}}} [[Skeda:Statue of Emperor Augustus Capri.jpg|thumb|upright|Statuja e Augustit në Monte Solaro, në ishullin e Kaprit, në rajonin e [[Kampania|Kampanisë]] në Itali, me pamje nga Kopshtet e Augustit|alt=Statujë e Augustit në këmbë]] Augusti e shndërroi rrënjësisht qytetin e Romës, duke krijuar një forcë policore të përhershme, një forcë zjarrfikëse dhe {{Lang|la|praefectus}} («prefekt i qytetit»).{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=79|2a1=Southern|2y=2014|2pp=302–304}} E krijuar në vitin 6 e.s. mbi bazën e shërbimeve të mëparshme zjarrfikëse të viteve 22 dhe 7 p.e.s.,{{Sfn|Southern|2014|pp=302–303}} njësia e ''[[Vigiles|vigileve]]'' ishte një brigadë zjarrfikëse dhe forcë policore e bashkuar, e ndarë në kohorta prej 500 deri në 1.000 vetash secila, me shtatë njësi të caktuara për katërmbëdhjetë sektorë të qytetit.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=79|2a1=Southern|2y=2014|2pp=302–304}} Një {{Lang|la|praefectus vigilum}} («prefekt i rojes») u vu në krye të vigileve,{{Sfnm|1a1=Bunson|1y=1994|1p=345|2a1=Southern|2y=2014|2pp=303–304}} ndërsa zyrtarët {{Lang|la|vicomagistri}} kishin qenë më parë përgjegjës për secilin sektor pas zjarrit të vitit 7 p.e.s.{{Sfn|Southern|2014|pp=302–304}} Augusti krijoi një ushtri të përhershme,{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=248–251}} të fiksuar në 28 legjione me rreth 170.000 ushtarë,{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=85–87|2a1=Southern|2y=2014|2pp=348–350}} e reduktuar nga 60 legjione në fund të luftërave civile në vitin 30 p.e.s.{{Sfn|Southern|2014|p=349}} Kjo ushtri mbështetej nga shumë njësi ndihmëse prej 500 ushtarësh joqytetarë secila, të rekrutuara shpesh nga zonat e pushtuara së fundmi.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=86}} Me financat e tij që siguronin mirëmbajtjen e [[Rrugët romake|rrugëve]] në të gjithë Italinë, Augusti vendosi një sistem zyrtar stacionesh ndërlidhëse, të mbikëqyrur nga një oficer ushtarak i njohur si {{Lang|la|praefectus vehiculorum}}.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=81}} Përveçse përshpejtoi komunikimin në Itali, ndërtimi i gjerë i rrugëve u mundësoi ushtrive romake të marshonin shpejt nëpër vend.{{Sfn|Chisholm|Ferguson|1981|p=122}} Në vitin 6 e.s., Augusti krijoi {{Lang|la|aerarium militare}}, duke dhuruar 170 milionë sestercë thesarit të ri ushtarak, i cili kujdesej për ushtarët në shërbim aktiv dhe të pensionuar.{{Sfn|Bunson|1994|p=6}} Një nga institucionet më të qëndrueshme të Augustit ishte themelimi i [[Garda pretoriane|Gardës pretoriane]] në vitin 27 p.e.s.,{{Sfn|Bunson|1994|p=341}} e komanduar nga dy prefektë pretorianë (më vonë një), pasi Augusti e krijoi këtë post në vitin 2 p.e.s.{{Sfn|Southern|2014|pp=250, 292–293}} Fillimisht një njësi rojesh personale në fushën e betejës, pretorianët evoluan në një gardë perandorake dhe njëkohësisht në një forcë të rëndësishme politike në Romë.{{Sfnm|1a1=Bunson|1y=1994|1p=341|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2007|2pp=54, 94}} Ata u shërbyen perandorëve deri në fillim të shekullit të IV.{{Sfn|Bunson|1994|pp=341–342}} === Reformat e të ardhurave === {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Reforma monetare e Augustit|en|Coinage reform of Augustus}}, {{ill|Monedhat e Augustit|en|Coins of Augustus}}, {{ill|Tatimi në Romën e lashtë|en|Taxation in ancient Rome}}, {{ill|Tregtia romake|en|Roman commerce}}}} [[Skeda:Octavian aureus circa 30 BCE.jpg|thumb|upright|left|''Aureus'' i Oktavianit, {{Rreth|30 p.e.s.|lk=no}}, British Museum|alt=Monedhë romake e lashtë e Augustit]] Reformat tatimore të Augustit ndikuan ndjeshëm në suksesin e mëvonshëm të perandorisë, duke i kaluar territoret e saj nën tatimin e drejtpërdrejtë nga Roma. Kjo rriti dhe stabilizoi të ardhurat e Romës nga territoret e saj dhe rregulloi marrëdhënien financiare midis Romës dhe provincave të saj, duke shmangur pakënaqësitë e provincave ndaj arkëtimeve arbitrare.{{Sfn|Eck|Takács|2003|pp=83–84}} Një reformë po aq e rëndësishme ishte heqja e {{ill|Fermimi i taksave|en|Tax farming|lt=fermimit të taksave}}. {{Lang|la|Publicani}}, taksambledhësit privatë të epokës republikane, ishin të njohur për shkatërrimet dhe pasurinë e tyre të madhe, prandaj u zëvendësuan nga taksambledhës me pagë.{{Sfn|Eck|Takács|2003|pp=83–84}} Nën Augustin, masat e tatimit përcaktoheshin nga regjistrimet (censuse) me kuota fikse për secilën provincë. Qytetarët e Romës dhe të Italisë paguanin taksa të tërthorta, ndërsa taksat e drejtpërdrejta mblidheshin nga provincat. Taksat e tërthorta përfshinin një taksë prej 4% mbi çmimin e skllevërve, 1% mbi mallrat e shitura në ankand dhe 5% mbi trashëgiminë e pasurive me vlerë mbi 100.000 sesterce, kur trashëgimtari nuk ishte i afërm i ngushtë i të ndjerit.{{Sfn|Bunson|1994|p=404}} Për shkak të protestave të kalorësve, konsujt zëvendësues të vitit 9 e.s. modifikuan dhe zbutën sanksionet në {{Lang|la|Lex Papia Poppaea}} që preknin trashëgiminë e pasurive nga individë të pamartuar ose pa fëmijë, edhe pse ligji vijoi të prodhonte të ardhura, me pasuritë e të ndjerit që konfiskoheshin nga shteti.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=458–459}}{{Sfn|Southern|2014|pp=246–247, 310}} Aneksimi i Egjiptit nga Augusti i lejoi atij të kanalizonte pasurinë e tij të madhe për qëllime perandorake.{{Sfn|Bunson|1994|p=144}}{{Sfn|Southern|2014|pp=184–185}}{{Sfn|Galinsky|2012|pp=56, 58}} I konsideruar pronë private e Augustit dhe jo provincë, Egjipti u bë pjesë e patrimoniumit të çdo perandori pasardhës.{{Sfn|Bunson|1994|pp=144–145}}{{Sfn|Southern|2014|pp=173–174, 184–185}}{{Sfn|Galinsky|2012|pp=56, 58}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=193}} Në vend të një legati ose prokonsulli, Augusti vendosi një prefekt nga klasa kalorësore për të administruar Egjiptin dhe për të mirëmbajtur portet e tij fitimprurëse.{{Sfn|Bunson|1994|p=145}}{{Sfn|Southern|2014|p=185}} Ky post u bë arritja më e lartë politike për çdo kalorës, përveç emërimit si prefekt pretorian.{{Sfn|Bunson|1994|p=145}}{{Sfn|Southern|2014|pp=325–326}} Ari dhe argjendi që u gjetën në thesarin mbretëror ptolemeik u shkrinë për prerjen e monedhave.{{Sfn|Galinsky|2012|p=56}} Në testamentin e tij, Augusti la para për familjen e tij, por edhe 43 milionë sesterce për [[Romakët|popullin romak]], 1.000 sesterce për çdo pretorian, 500 sesterce për çdo ushtar të kohortave urbane dhe 300 sesterce për çdo ushtar.{{Sfn|Southern|2014|p=317}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=469}} === Muaji gusht === {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Kalendari romak|en|Roman calendar}}, [[Kalendari julian]], {{ill|Kalendari gregorian|en|Gregorian calendar}}}} Në vitin 8 p.e.s., muaji romak ''Sextilis'' (ose ''Sextilus'') u riemërtua August (latinisht: {{Lang|la|Augustus}}) sipas Augustit.{{Sfn|Nothaft|2018|p=122}}{{Sfn|Southern|2014|p=86}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=2, 7, 381–382}}{{Sfn|Hosch|2023}}{{Sfn|British Museum|2017}} Augusti zgjodhi Sextilisin pasi ishte muaji i konsullatës së tij të parë dhe i fitoreve të tij të ndryshme.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=72, 381–382}} Për krahasim, muaji korrik (latinisht: {{Lang|la|Iulius}}) në [[Kalendari julian|kalendarin julian]] u emërtua sipas Jul Çezarit,{{Sfn|Nothaft|2018|p=122}}{{Sfn|Southern|2014|pp=34, 141}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=2, 381–382}} i vetmi muaj tjetër në kalendarin romak që mban emrin e një romaku.{{Sfn|British Museum|2017}} === Projektet ndërtimore === {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Vitruvi|en|Vitruvius}}, {{ill|De architectura|en|De architectura}}, {{ill|Arkitektura romake|en|Ancient Roman architecture}}}} {{Multiple image | total_width = 300 | image1 = Ara Pacis relieve 25.JPG | alt1 = Reliev që paraqet të afërm të ndryshëm të Augustit të veshur me toga | image2 = Trofeo delle Alpi 1.JPG | alt2 = Monument romak i lashtë kushtuar Augustit | footer = Majtas: Relieve të gdhendura në anën jugore të {{ill|Ara Pacis|en|Ara Pacis}} ("Altari i Paqes") në [[Romë]], që paraqesin anëtarë të paidentifikuar të {{ill|Dinastia Julio-Klaudian|en|Julio-Claudian dynasty|lt=familjes perandorake}}, kushtuar [[Pax Romana|Pax Romanës]], dekretuar nga [[Senati Romak]] në vitin 13 p.e.s. dhe përfunduar më 30 janar 9 p.e.s., me Augustin që mori pjesë në ceremoninë e kushtimit{{Sfn|Southern|2014|pp=341–344, Fig. A1.10 on p. 344}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=374}} <br />Djathtas: {{ill|Trofeu i Alpeve|en|Tropaeum Alpium}} (Trofeu i Augustit), një monument fitoreje i ndërtuar nga Augusti në [[La Turbie]], Francë (afër Monakos), për nder të {{ill|Pushtimi romak i Recisë dhe Alpeve|en|Roman conquest of Rhetia and the Alps|lt=pushtimit romak të Recisë dhe Alpeve}}{{Sfn|Eck|Takács|2007|pp=128–129}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=340}} }} ==== Ristrukturimi i Romës ==== {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Forumi i Augustit|en|Forum of Augustus}}, {{ill|Tempulli i Augustit Hyjnor|en|Temple of Divus Augustus}}, {{ill|Tempulli i Augustit dhe i Livias|en|Temple of Augustus and Livia}}, {{ill|Harku i Augustit (Susa)|en|Arch of Augustus (Susa)}}, {{ill|Trofeu i Augustit|en|Trophy of Augustus}}, {{ill|Harku triumfal i Orange|en|Triumphal Arch of Orange}}}} Në shtratin e vdekjes, Augusti u mburr se e shndërroi [[Roma|Romën]] nga një qytet me tulla në një qytet prej [[Mermer|mermeri]].{{Sfnm|1a1=Bunson|1y=1994|1p=34|2a1=Southern|2y=2014|2p=331, duke cituar Dio 56.30.3 dhe Suetonius, ''Augustus'' 28.3}} Mermeri mund të gjendej në ndërtesat romake edhe para Augustit, por nuk u përdor gjerësisht si material ndërtimi deri në kohën e sundimit të tij.{{Sfn|Bunson|1994|p=34}}{{Efn|Ky transformim i Romës me ndërtesa të reja mermeri nuk preku lagjet e varfra të Suburës, të cilat vazhdonin po aq të lëkundura dhe të prirura ndaj zjarrit sa gjithmonë.}} Ai la gjurmë në topografinë monumentale të qendrës së qytetit, si dhe në Fushën e Marsit, me {{ill|Ara Pacis|en|Ara Pacis}} (Altarin e Paqes) dhe orën diellore monumentale {{ill|Solarium Augusti|en|Solarium Augusti}}, gnomoni qendror i së cilës ishte një obelisk i sjellë nga Egjipti.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=122|2a1=Southern|2y=2014|2pp=273, 331, 341–345, Fig. A1.8, Fig. A1.9, Fig. A1.10|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=374}} Skulpturat e [[Relievi (skulpturë)|relievit]] që zbukurojnë Ara Pacis pasqyrojnë vizualisht triumfet e Augustit të përshkruara në ''Res Gestae''. Relievet e saj paraqesin pretorianët, vestalet dhe qytetarët e Romës.{{Sfn|Bunson|1994|p=32}} [[Rendi korintik]], një stil arkitekturor me origjinë nga [[Greqia e Lashtë]], ishte stili dominues arkitekturor në epokën e Augustit.{{Sfnm|1a1=Bunson|1y=1994|1p=34|2a1=Cavalieri|2a2=Assenmaker|2a3=Cavagna|2a4=Engels|2y=2022|2pp=9–10}} Suetoni komentoi njëherë se Roma nuk e meritonte statusin e saj si kryeqytet perandorak, por Augusti dhe Agripa u nisën ta çrrënjosnin këtë mendim.{{Sfn|Bunson|1994|p=34}} Ata e shndërruan pamjen e Romës sipas modelit grek,{{Sfnm|1a1=Bunson|1y=1994|1p=34|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=403–404}} duke përfshirë elemente të [[Greqia klasike|Greqisë klasike]] dhe të [[Greqia helenistike|Greqisë helenistike]], me shumë monumente athinase si frymëzim të drejtpërdrejtë.{{Sfnm|1a1=Goldsworthy|1y=2014|1pp=403–404, 408–409|2a1=Cavalieri|2a2=Assenmaker|2a3=Cavagna|2a4=Engels|2y=2022|2pp=7–9}} [[Skeda:Vienne - Temple d'Auguste et de Livie -1.jpg|thumb|left|Tempulli i Augustit dhe i Livias në Vienne, Francë, fundi i shekullit I&nbsp;p.e.s.|alt=Monument romak që përkujton Augustin dhe bashkëshorten e tij Livia]] Augusti ngriti [[Tempulli i Çezarit|tempullin e Çezarit]], tempullin e Jupiter Tonans dhe atë të Apollonit Palatin, si dhe banjat e Agrippës dhe Forumin e Augustit me {{ill|Tempulli i Marsit Hakmarrës|en|Temple of Mars Ultor|lt=Tempullin e Marsit Hakmarrës}}. Ai inkurajoi ndërtimin e Teatrit të Balbusit dhe ndërtimin e [[Panteoni, Romë|Panteonit]] nga Agripa, dhe financoi projekte të tjera në emër të të tjerëve, shpesh të afërm të tij (p.sh. Portiku i Oktaviasë, Teatri i Marcellusit).{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=118–121|2a1=Southern|2y=2014|2pp=289–291, 330, 333–334, 337–339, Fig. A1.5, Fig. A1.6|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=304–305, 402–410}} Madje edhe [[Mauzoleumi i Augustit|varri i tij në Romë]] u ndërtua para vdekjes së tij për të strehuar anëtarë të familjes së tij.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2007|1pp=156, 159–160|2a1=Southern|2y=2014|2pp=339–341, Fig. A1.7}} Për të festuar fitoren e tij në Betejën e Aktiumit, në vitin 29&nbsp;p.e.s. u ndërtua Harku i Augustit pranë hyrjes së Tempullit të Kastorit dhe Poluksit, i cili u zgjerua në vitin 19&nbsp;p.e.s. për të përfshirë një dizajn me hark të trefishtë.{{Sfnm|1a1=Bunson|1y=1994|1p=34|2a1=Southern|2y=2014|2pp=334–336, Fig. A1.3|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=305}} Ai përfundoi gjithashtu projekte që [[Jul Çezari]] i kishte lënë të papërfunduara,{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1pp=330–334|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=409–410}} si Kuria Julia, Forumi i Çezarit dhe Tempulli i Venus Genetrix.{{Sfn|Southern|2014|pp=330–334, Fig. A1.1}} Ai rindërtoi Bazilikën Emilia deri në vitin 2&nbsp;p.e.s. (e cila më parë ishte djegur në një zjarr në vitin 35&nbsp;p.e.s.).{{Sfn|Southern|2014|p=333, Fig. A1.2}} Augusti ofroi gjithashtu spektakle madhështore në Romë. Amfiteatri i ndërtuar nga Statilius Taurus nga viti 34 deri në 29&nbsp;p.e.s. ishte amfiteatri i parë prej guri i ndërtuar në qytet dhe u hap me lojëra [[Gladiatori|gladiatorësh]] përafërsisht në të njëjtën kohë kur Oktaviani organizoi shfaqje luftarake të drejtpërdrejta dhe vrasjen e parë ndonjëherë të një rinoceronti dhe të një hipopotami për argëtim në Romë.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=178–179, 218–219}} Augusti organizoi gjueti luanësh në Cirkun Maksimus, përmbyti përkohësisht Cirkun Flaminius për të therur [[Krokodili i Nilit|krokodilë]] dhe mbajti ndeshje gladiatorësh në Saepta Julia.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=406–407}} Në vitin 2&nbsp;p.e.s. ai organizoi gjithashtu një betejë detare imituese të përpunuar, {{ill|Naumakia|en|Naumachia|lt=naumakinë}} ''Augusti'', duke krijuar një liqen artificial në bregun perëndimor të Tiberit, ujërat e të cilit furnizoheshin nga një ujësjellës i sapo ndërtuar, Aqua Alsietina, që shtrihej mbi njëzet milje. Në një shfaqje vdekjeprurëse, pjesëmarrësit rikrijuan [[Beteja e Salaminës|Betejën e Salaminës]] të vitit 480&nbsp;p.e.s. midis qyteteve-shtete greke të udhëhequra nga Athina dhe [[Perandoria Akamenide|Perandorisë Akamenide]] perse.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=407–408}}{{Efn|Më shumë se dy shekuj më vonë, Dio shkroi se disa nga strukturat e ndërtuara për këtë rast qëndronin ende në këmbë.}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=408}} ==== Veprat publike ==== {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Inxhinieria romake|en|Ancient Roman engineering}} · {{ill|Via Julia Augusta|en}} · {{ill|Via Augusta|en}}}} [[Skeda:Pont Flavien, Bouches-du-Rhône, France. Pic 01.jpg|thumb|upright|Mbetjet e urës Pont Flavien përgjatë rrugës Via Julia Augusta në Saint-Chamas, [[Bouches-du-Rhône]], në Francë|alt=Dy harqe romake antike]] Augusti e vuri Agripën në krye të furnizimit me ujë të Romës, higjienës publike, sistemit të kullimit, banjave publike dhe [[Rrugët romake|rrugëve]].{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1p=330, 345–346|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=179–180, 341, 478}} Agripa kishte mbikëqyrur këto vepra kur shërbeu si edil në 33&nbsp;p.e.s.,{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=79|2a1=Southern|2y=2014|2p=146|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=179–180}} dhe madje financoi ato privatisht më pas.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=79}} Në 33&nbsp;p.e.s. ai ndërtoi ujësjellësin Aqua Julia, bashkë me cisterna dhe kulla uji të reja.{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=180}} Pas vdekjes së Agripës në 12&nbsp;p.e.s., Augusti duhej të gjente një zgjidhje për të mirëmbajtur sistemin e furnizimit me ujë të Romës,{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=79|2a1=Southern|2y=2014|2p=146}} dhe organizoi një sistem në të cilin [[Senati romak|Senati]] caktoi tre nga anëtarët e tij si komisarë përgjegjës për furnizimin me ujë dhe riparimin e ujësjellësve.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=79}} Gjatë triumviratit dhe fillimit të mbretërimit të Augustit, Agripa mbikëqyri ndërtimin e rrugëve të reja për qëllime ushtarake drejt kufirit të Rinit.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=341–342, 478}} Augusti krijoi komisionin senatorial të {{Lang|la|curatores viarum}} ('mbikëqyrësit e rrugëve'), i cili bashkëpunoi me zyrtarët vendorë dhe kontraktorët për të organizuar riparime të rregullta të rrugëve.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=81}} Augusti riparoi të gjitha urat e Romës përveç urës Milvio dhe urës Minuciane, dhe shtroi me kalldrëm [[Rruga Flaminia|Rrugën Flaminia]] midis Romës dhe Ariminumit.{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1p=345|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=262}} Në fund të mbretërimit të tij, ai ngarkoi një komision prej pesë senatorësh, {{Lang|la|curatores locorum publicorum iudicandorum}} ('mbikëqyrësit e pronës publike'), me mirëmbajtjen e ndërtesave dhe tempujve publikë.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=79}} ==== Rezidencat ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Shtëpia e Augustit|en|House of Augustus}} · {{ill|Vila e Augustit|en|Villa of Augustus}} · {{ill|Kopshtet e Augustit|en|Gardens of Augustus}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: [[Domus]] · {{ill|Vila romake|en|Roman villa}} · [[Kopshtet romake]]}} [[Skeda:House of Augustus, North-east corner of the Lower cubiculum with architectural decoration, Palatine Hill, Rome (20659554676).jpg|thumb|Një cep i ''cubiculum''-it të poshtëm në Shtëpinë e Augustit në [[Kodra Palatine|Kodrën Palatine]] në [[Roma|Romë]], me afreske të stilit të dytë pompeian|alt=Një dhomë me afreske të ndryshme]] Rezidenca zyrtare e Augustit ishte {{Lang|la|Domus Augusti}} ('Shtëpia e Augustit') në [[Kodra Palatine|Kodrën Palatine]], ndonëse identifikimi i saj nuk është i sigurt.{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1p=336|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=67–68|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=418}} Sipas Suetonit, [[Domus|shtëpia]] ishte disi modeste,{{Sfn|Richardson|1992|pp=117–18, citing Suetonius, ''Augustus'' 72.1}} por nëse bëhej fjalë për shtëpinë Carettoni në perëndim të tempullit Palatin të [[Apoloni|Apolonit]], atëherë rezidenca e Augustit do të kishte qenë shumë më e madhe dhe më luksoze nga sa pranojnë burimet letrare.{{Sfnm|1a1=Wiseman|1y=2022|1pp=15–17|2a1=Bingham|2y=2021|2pp=317–319}} Augusti ia kushtoi këtë tempull Apolonit pranë shtëpisë së tij në 28&nbsp;p.e.s., dhe shpesh shfaqet në monedha duke mbajtur kurorën qytetare me dafina, që lidhen ngushtë me Apolonin.{{Sfn|Galinsky|2012|pp=67–68}} {{Lang|la|Domus Augusti}} ndodhet gjithashtu pranë {{Lang|la|Casa Romuli}} ('Shtëpia e Romulit'), që mendohet se ka qenë shtëpia e themeluesit legjendar të Romës, Romulit.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=67–68, Map 2, Fig. 13|2a1=Southern|2y=2014|2p=336}} Shtëpia e [[Livia Drusilla|Liviës]] ndodhet aty pranë, ndonëse nuk është e qartë nëse bashkëshortja e Augustit jetoi atje para vdekjes së tij.{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=418}} Jashtë Romës, Augusti zotëronte tre vila fshatare, të cilat nuk ishin luksoze, por kishin [[Kopshtet romake|kopshte zbukuruese]].{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=419}} Augusti ndërtoi pallatin Palazzo a Mare në ishullin Capri,{{Sfnm|1a1=Ring|1a2=Salkin|1a3=La Boda|1y=1996|1p=121|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=419, 464, 473}} ku strehoi një koleksion të konsiderueshëm fosilesh dhe mbetje që mund të kenë qenë kocka dinosaurësh.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=419, 464}} Në Villa Giulia në ishullin Ventotene, ku Augusti dërgoi në mërgim të bijën e tij, [[Julia (bija e Augustit)|Julia]], ai ndërtoi një sistem të sofistikuar ngrohjeje qendrore me hipokaust për dy vaska të mëdha dhe një {{Lang|la|caldarium}}, vaskë për zhytje në ujë të nxehtë.{{Sfn|Amici|2015|pp=658–663}} Shtëpia familjare e Augustit ishte një vilë e vendosur në [[Nola]], ku vdiqën ai dhe i ati.{{Sfnm|1a1=Goldsworthy|1y=2014|1pp=32, 46, 465, 509|2a1=Southern|2y=2014|2pp=7, 310–311}} Kjo rezidencë ishte me gjasë vila e zbuluar në Somma Vesuviana.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=AJAcZ8CWVMA |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211027/AJAcZ8CWVMA |archive-date=2021-10-27 |title=Villa where Augustus probably died is unearthed |date=2016-11-16 |work=Associated Press |access-date=2021-04-09 |language=en}}</ref> == Analiza kritike == === Pikëpamjet antike dhe bashkëkohore === {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Gai Mecenati|en|Gaius Maecenas}}, {{ill|Letërsia e Augustit|en|Augustan literature (ancient Rome)}}, {{ill|Shkolla e Harvardit|en|Harvard School}}}} [[Skeda:Jean-Auguste-Dominique INGRES - Tu Marcellus Eris - Musée des Augustins - RO 124.jpg|thumb|''Virgjili duke lexuar Eneidën para Augustit, Livias dhe Oktavisë'', nga [[Jean Auguste Dominique Ingres|Jean-Auguste-Dominique Ingres]], 1812, Musée des Augustins; thuhet se Oktavia e Re ra të fikët gjatë një leximi publik të ''[[Eneida|Eneidës]]'' në Romë nga [[Virgjili]], duke u tronditur emocionalisht gjatë pasazhit për vdekjen e djalit të saj, Markus Klaudi Marcellus.{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=307}}|alt=Një pikturë me vaj që paraqet poetin Virgjil duke i lexuar veprën e tij Augustit dhe familjes së tij, ndërsa motra e Augustit, Oktavia, ka rënë të fikët nga tronditja]] Shkrimtarët ndër shekuj e kanë lavdëruar dhe kritikuar Augustin. Juristi romak bashkëkohës Mark Antist Labeo (Marcus Antistius Labeo), i dhënë pas ditëve të lirisë republikane para Augustit në të cilat kishte lindur, kritikoi hapur regjimin e Augustit. Në ''Analet'' e tij, Taciti shkroi se Augusti e kishte kthyer me dinakëri [[Republika Romake|Romën republikane]] në një gjendje skllavërie dhe se populli i Romës kishte shkëmbyer një pronar skllevërish me një tjetër kur [[Tiberi|Tiberi]] e pasoi në pushtet.{{Sfn|Starr|1952|p=5}} Taciti besonte se perandori [[Nerva]] ({{Reign|96|98}}) arriti me sukses të bashkonte principatin dhe lirinë.{{Sfn|Starr|1952|p=6}} Historiani i shekullit III [[Dion Kasi]] e pranoi Augustin si një sundimtar të butë dhe të moderuar, por, si shumica e historianëve të tjerë pas Augustit, e shihte atë si autokrat.{{Sfn|Starr|1952|p=5}} Poeti i shekullit I [[Lukani]] argumentoi se fitorja e Çezarit ndaj Pompeut dhe vdekja e Katonit të Ri në 46&nbsp;p.e.s. shënuan fundin e lirisë tradicionale në Romë.{{Sfn|Starr|1952|p=6}} Akademikët modernë ende debatojnë për shkallën në të cilën Augusti censuroi kritikat ndaj tij.{{Sfnm|Southern|2014|1pp=319–320|Goldsworthy|2014|2pp=309–310}} Si triumvir, Oktaviani shkatërroi të gjitha regjistrat publikë që datojnë nga Idet e marsit të 44&nbsp;p.e.s. deri në disfatën e Sekstus Pompeut në 36&nbsp;p.e.s., një veprim politik i përshtatshëm që përputhej me ndjenjën popullore për të pastruar kujtimet e dhimbshme të proskriptimeve.{{Sfn|Southern|2014|pp=96–97}} Poetët e epokës së Augustit ndonjëherë e kritikonin hapur perandorin, si Properci kur nuk e miratoi ekzekutimin e të burgosurve gjatë Luftës së Perusisë.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=20}} Disa nga poezitë e [[Virgjili|Virgjilit]] dhe Horacit janë interpretuar si lavdërime për patronin e tyre, Augustin, duke e paraqitur atë si mbrojtës i [[Mos maiorum|drejtësisë morale]] dhe si ruajtës i [[Perandoria Romake|Perandorisë]].{{Sfnm|Kelsall|1976|1p=120|Goldsworthy|2014|2pp=307–312}} Oktaviani ishte patroni i Virgjilit kur ky i fundit shkroi ''Eklogat'' e tij, të cilat shprehin pikëpamjet e pakënaqura të fermerëve të varfëruar dhe pronarëve të tokave gjatë triumviratit.{{Sfn|Southern|2014|pp=146–147}} Nga letrat private duket se Augusti mbajti miqësi të vërteta me Virgjilin dhe Horacin, pa asnjë provë se ndërhyri drejtpërdrejt në shkrimin e poemave të tyre.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=307–312}}{{Efn|Megjithatë, është e mundur që në 19&nbsp;p.e.s. Augusti ta ketë kundërshtuar dëshirën e Virgjilit në shtratin e vdekjes për ta djegur ''[[Eneida|Eneidën]]'', duke bërë që poeti Lucius Varius Rufus ta ruante dhe ta botonte atë në vend të kësaj.}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=312}} Megjithatë, rreth vitit 8 e.s., Augusti e dëboi poetin [[Ovidi|Ovidin]] dhe ndaloi veprat e tij letrare.{{Sfnm|Southern|2014|1p=305|Goldsworthy|2014|2pp=396–397, 444}}{{Sfn|Southern|2014|p=305}}{{Efn|Ovidi sugjeroi se kjo ishte bërë si hakmarrje për shkrimin e një poeme dhe për një gabim, ndoshta sepse ishte dëshmitar i një skandali seksual që përfshinte ose vajzën e Augustit, Julia e Madhe, ose mbesën e tij, Julia e Re.}}{{Sfnm|Southern|2014|1pp=305–306|Goldsworthy|2014|2pp=444–445}} Taciti pohoi se disiplina e [[Historiografia|historiografisë]] rënoi nën Augustin, sepse historianët i bënin lajka perandorit, dhe jo për shkak të shtypjes aktive.{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=411}} [[Tit Livi]] shkroi veprën e tij me shumë ndikim dhe gjithëpërfshirëse ''Historia e Romës'' gjatë sundimit të Augustit. Megjithëse përkrahte shumë nga pikëpamjet e Augustit, Livi shkroi në mënyrë të pavarur dhe Taciti më vonë pohoi se Augusti madje e kritikoi lehtë Livin për lartësimin e karrierës së Pompeut.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=411–413}} Augusti mund të ketë bërë në heshtje që mbesa e tij Antonia Minor të ushtronte presion mbi të birin, [[Klaudi|Klaudin]], që të hiqte dorë nga shkrimi i një historie mbi luftërat civile romake.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=411, 413}} === Mesjeta dhe Rilindja === Augusti u bë një figurë e nderuar në [[Bota e krishterë|botën e krishterë]] gjatë [[Mesjeta|Mesjetës]], sepse etërit e kishës, [[Orosius]], [[Brozi|Ambrozi]] dhe [[Beda i Nderuari|Beda]], e përshkruanin atë si një paqebërës të paracaktuar nga Zoti, i cili krijoi një mbretëri të qëndrueshme për ardhjen e Krishtit.{{Sfn|Cavalieri|Assenmaker|Cavagna|Engels|2022|pp=22, 28–29}} Antologjia hagiografike ''Legjenda e Artë'' ({{Rreth|1250}}) përhapi legjendën e Sibilës Tiburtine, në të cilën pretendohet se Augusti pati një vizion të [[Jezusi|Jezusit]] dhe të nënës së tij, [[Maria|Marisë]].{{Sfnm|Arlington|2000|1p=35|2a1=Murray|2a2=Murray|2y=2014|2p=41|3a1=Cavalieri|3a2=Assenmaker|3a3=Cavagna|3a4=Engels|3y=2022|3pp=4, 18–19, 23}} [[Françesko Petrarka]] e shihte Augustin si një sundimtar të drejtë, një ide e pranuar gjerësisht në letërsinë humaniste të Rilindjes deri në shekullin XVI, kur pikëpamjet më negative gjetën pranim.{{Sfn|Cavalieri|Assenmaker|Cavagna|Engels|2022|pp=23–25, 28–29}}{{Efn|Autorët [[Republika e Firences|florentinë]] filluan të zhvillonin pikëpamje negative për Augustin gjatë Rilindjes italiane, ndërsa botimi i vitit 1515 i ''Analeve'' të Tacitit nga Filippo Beroaldo i dha forcë pikëpamjeve se Augusti ishte një shkatërrues hipokrit dhe llogaritës i Republikës.}}{{Sfn|Cavalieri|Assenmaker|Cavagna|Engels|2022|p=25}} === Perspektivat moderne === [[Skeda:Gaius Iulius Caesar (Vatican Museum).jpg|thumb|upright|Busti ''Chiaramonti Caesar'', një portret postum i [[Jul Çezari|Jul Çezarit]] në mermer, 44–30 p.e.s., Museo Pio-Clementino, Muzetë e Vatikanit|alt=Bust romak i Jul Çezarit]] Pikëpamjet mbi Augustin ndryshuan gjatë periudhës moderne të hershme. Shkrimtari anglo-irlandez {{ill|Jonathan Swift|en}} e kritikoi Augustin për vendosjen e tiranisë mbi Romën, duke i krahasuar virtytet e Republikës Romake të mëparshme me ato të [[Monarkia kushtetuese|monarkisë kushtetuese]] të [[Kushtetuta e Mbretërisë së Bashkuar|Mbretërisë së Bashkuar]].{{Sfn|Kelsall|1976|p=118}} Filozofi politik francez [[Monteskjë|Monteskjeu]] vuri në dukje se Augusti ishte frikacak në betejë,{{Sfn|Kelsall|1976|p=119}} dhe dramaturgu anglez [[William Shakespeare]] e portretizoi "Cezarin" në këtë mënyrë në dramën e tij të vitit 1607 ''Antoni dhe Kleopatra''.{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=2}} Studiuesi skocez Thomas Blackwell e konsideroi Augustin një uzurpator gjakatar dhe tiran,{{Sfn|Kelsall|1976|p=119}} pikëpamje që ndaheshin edhe nga Monteskjeu dhe [[Voltaire|Volteri]].{{Sfn|Brizzi|2022|pp=39–40}} Gjatë shekullit të 19-të Augusti u konsiderua gjerësisht si një reformator që solli paqe dhe prosperitet pas kaosit të shkaktuar nga një Republikë e dështuar,{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=8}} edhe pse Napoleoni Bonaparte e imitonte Jul Çezarin si model dhe ishte paksa përçmues ndaj Augustit.{{Sfn|Cavalieri|Assenmaker|Cavagna|Engels|2022|p=19}} Qëndrimet ndaj Augustit ndryshuan sërish gjatë shekullit të 20-të,{{Sfnm|1a1=Goldsworthy|1y=2014|1p=8|2a1=Cavalieri|2a2=Assenmaker|2a3=Cavagna|2a4=Engels|2y=2022|2pp=19–20, 28}} pasi studimet gjatë {{ill|March on Rome|en|March on Rome|lt=trazirave}} të [[Italia fashiste|fashizmit]] në vitet 1930 dhe 1940 mbanin përgjithësisht pikëpamje negative për marrjen e pushtetit nga Augusti.{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1p=319|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=8–9}} Në vitet 1937–1938, [[Benito Musolini|Benito Musolini]] organizoi në Romë një "ekspozitë augustiane" për të kremtuar dymijëvjetorin e lindjes së Augustit, ngjarje që ndikoi në {{ill|Arkitektura fashiste|en|Fascist architecture|lt=prirjet arkitekturore}} të [[Italia fashiste|Italisë fashiste]].{{Sfn|Cavalieri|Assenmaker|Cavagna|Engels|2022|pp=3, 5, 11–13}} Musolini gjithashtu e quajti veten {{lang|it|Il Duce}} sipas {{lang|la|[[Dux|dux]]}}-it të Augustit.{{Sfnm|1a1=Goldsworthy|1y=2014|1pp=8–9|2a1=Brizzi|2y=2022|2pp=37–38}} Ronald Syme shprehu shqetësim për përkrahjen që Musolini i bënte Augustit.{{Sfn|Brizzi|2022|pp=37–38}} Ai nisi një debat duke botuar, në fillim të Luftës së Dytë Botërore, veprën atëherë të diskutueshme ''{{ill|The Roman Revolution|en}}'' (1939), duke pranuar klimën politike që ndikoi në kërkimin e tij.{{Sfnm|1a1=Santangelo|1a2=Vitello|1y=2025|1pp=34–35, 41–42, 45–46|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=8–9|3a1=Brizzi|3y=2022|3pp=37–38}} Ai hodhi poshtë përvetësimet fashiste të [[Roma e Lashtë|Romës së Lashtë]], ndërsa shqyrtonte terminologjinë mashtruese politike të përdorur nga regjimet totalitare.{{Sfn|Santangelo|Vitello|2025|pp=34–35, 41–42, 44}} Më pas, kohët më të qeta çuan në një vëmendje më të madhe ndaj artit dhe letërsisë të prodhuar në epokën augustiane.{{Sfn|Southern|2014|p=319}} Në vitin 2014, historiani Adrian Goldsworthy theksoi se, në terma modernë, Augusti ishte në thelb një diktator ushtarak,{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=479–481}} por argumentoi se Augusti nuk ishte më i pamëshirshëm se "krerët e tjerë të luftës" dhe se krahasimi i tij me Musolinin ose me diktatorë të tjerë modernë është anakronik dhe i pasaktë.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=8–9}} ''The Roman Revolution'' nuk u përhap gjerësisht në Evropën kontinentale deri në vitin 1952,{{Sfn|Santangelo|Vitello|2025|pp=45–46}} por kjo vepër dhe shkrime të tjera të Syme lanë një ndikim të madh në studimet në botën anglishtfolëse dhe në pikëpamjet e tyre mbi Augustin në veçanti.{{Sfnm|1a1=Santangelo|1a2=Vitello|1y=2025|1pp=33–35, 45–46|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=8–9}} Syme e shihte Oktavianin si një "të ri të sëmurë dhe ogurzi" dhe fraksionin e tij politik si një entitet të ngjashëm me një sindikatë moderne krimi.{{Sfn|Santangelo|Vitello|2025|pp=38–39, 44, 51}} Syme kritikoi disa akademikë për faktin se ia vishnin Oktavianit arritjet politike të Jul Çezarit, për pranimin e tyre të gatshëm të propagandës augustiane mbi Mark Antonin dhe për pikëpamjen e Augustit si një organizator dhe paqebërës pa të meta.{{Sfn|Santangelo|Vitello|2025|pp=38–44}} Goldsworthy pajtohet kryesisht me analizën e Syme-it, por argumenton se ky i fundit ishte shumë i favorshëm ndaj Antonit dhe tepër i ashpër në kritikimin e përkrahësve të Augustit, "sidomos të shumicës që vinin nga jashtë aristokracisë së vendosur".{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=8–9}} Studiuesit modernë debatojnë nëse Augusti u përpoq të distancohej nga Cezari diktator kur përqafoi Cezarin e hyjnizuar.{{Sfnm|1a1=Goldsworthy|1y=2014|1pp=10–11, 409–411, saying there is no explicit evidence for it on pp. 10–11|2a1=Cavalieri|2a2=Assenmaker|2a3=Cavagna|2a4=Engels|2y=2022|2pp=13, 17–18, in the context of Augustus being overshadowed by Julius Caesar in popularity and the public's memory about Ancient Rome since the Late Middle Ages}} Oktavian-Augusti vendosi gjithnjë e më shumë theks mbi rolin e vet si {{lang|la|princeps}} me kalimin e kohës.{{Sfn|Southern|2014|pp=103–104}} [[Skeda:Augusto capite velato 04 - Museo archeologico nazionale delle Marche.jpg|thumb|upright=0.8|Koka e mbuluar me vel e Augustit, shekulli i parë p.e.s., Muzeu Arkeologjik Kombëtar i Markes|alt=Bust romak i Augustit]] Historianët modernë kanë theksuar gjithashtu efektet e shumta pozitive të sundimit të Augustit, jetëgjatësia e të cilit shihet si një faktor kryesor në shndërrimin e Romës në një monarki ''de facto''.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=124}} Eck dhe Takács theksojnë se Augusti ishte përgjegjës për krijimin e një ushtrie të përhershme profesionale, për parimin dinastik të trashëgimisë perandorake, për zbukurimin e kryeqytetit me shpenzimet e perandorit dhe për një paqe e prosperitet relative për më shumë se dy shekuj.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=124}} Historiani Walter Eder pohon se Augusti promovoi virtytet republikane romake dhe iu përgjigj shqetësimeve të popullit të thjeshtë me anë të bujarisë dhe të kufizimit të luksit të tepruar. Në vitin 29 p.e.s., Augusti i dha 400 sestercë (të barabartë me një të dhjetën e një funte romake ari) secilit prej 250.000 qytetarëve, 1.000 sestercë secilit prej 120.000 veteranëve në koloni dhe shpenzoi 700 milionë sestercë për blerjen e tokave ku do të vendoseshin ushtarët e tij.{{Sfn|Eder|2005|p=23}} Ai restauroi gjithashtu 82 tempuj të ndryshëm për të shfaqur kujdesin e tij ndaj panteonit romak të hyjnive.{{Sfn|Eder|2005|p=23}} Në vitin 28 p.e.s., ai shkriu 80 statuja argjendi që e përkujtonin, në një përpjekje për t'u dukur kursimtar dhe i përulur.{{Sfn|Eder|2005|p=23}} == Paraqitjet kulturore == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Paraqitjet kulturore të Augustit|en|Cultural depictions of Augustus}}}} === Pamja fizike dhe imazhet zyrtare === {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Paraqitjet kulturore të Augustit|en|Cultural depictions of Augustus}}, {{ill|Arti i epokës së Augustit dhe i dinastisë Julio-Klaudiane|en|Augustan and Julio-Claudian art}}, {{ill|Portretistika romake|en|Roman portraiture}}, {{ill|Reforma monetare e Augustit|en|Coinage reform of Augustus}}, {{ill|Monedhat e Augustit|en|Coins of Augustus}}}} {{Multiple image | total_width = 300 | image1 = SFEC BritMus Roman Modification1.jpg | alt1 = Kokë prej bronzi romake e Augustit | image2 = Ritratto di augusto con testa in faience, 1-50 dc ca., con busto in oro di antonio gentili da faenza, 1580 (museo argenti).jpg | alt2 = Kokë prej qeramike me xham (fajance) romake e Augustit | footer = Majtas: {{ill|Koka e Meroes|en|Meroë Head}}, koka prej bronzi e Augustit, e nxjerrë nga një tempull nubian në Meroe, në {{ill|Kingdom of Kush|en|Kingdom of Kush}} ([[Sudani]] i sotëm) dhe e marrë si trofe lufte gjatë pushtimit të {{ill|Egjipti romak|en|Roman Egypt|lt=Egjiptit romak}} nga mbretëresha {{ill|Amanirenas|en|Amanirenas}}; e datuar 27–25&nbsp;p.e.s.{{Sfn|Welsby|1996|p=68}}{{Sfn|Southern|2014|p=184, Fig. 5.7}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=300}}{{Paragraph break}}Djathtas: Kokë fajance e Augustit, fillimi i shekullit I&nbsp;e.s., Muzeu degli Argenti, Firence }} ''[[Dymbëdhjetë cezarët (Sueton)|Dymbëdhjetë cezarët]]'' e Suetonit përfshin një biografi të Augustit dhe hollësi për pamjen e tij.{{Efn|1={{Harvnb|Suetonius, ''Augustus''|loc=79}}, e përshkruan Augustin si "jashtëzakonisht i pashëm dhe jashtë mase i hijshëm në të gjitha periudhat e jetës së tij, ndonëse nuk interesohej aspak për stolisjen personale. Ai ishte aq larg nga kujdesi i tepruar për rregullimin e flokëve, saqë mbante disa berberë duke punuar me nxitim në të njëjtën kohë, ndërsa mjekrën herë e kishte të prerë e herë të rruar, ndërkohë që në të njëjtën kohë lexonte ose shkruante diçka&nbsp;... Kishte sy të kthjellët e të ndritshëm&nbsp;... Dhëmbët i kishte të rrallë, të vegjël dhe të parregullt; flokët i kishte pakëz kaçurrelë dhe me prirje nga e artë; vetullat i takoheshin njëra-tjetrës. Veshët i kishte të mesëm, dhe hunda i dilte pak në majë e pastaj përkulet fare lehtë nga brenda. Ngjyra e lëkurës së tij ishte mes së errëtës dhe së çelëtës. Ishte i shkurtër në shtat, ndonëse Julius Marathus, i liruar i tij dhe mbajtësi i shënimeve të tij, thotë se ishte pesë këmbë e nëntë inç [në njësi moderne, pak më pak se {{Cvt|1.7|m|ftin|disp=or}}], por kjo fshihej nga proporcioni i mirë dhe simetria e figurës së tij, dhe vërehej vetëm kur krahasohej me ndonjë person më të gjatë që qëndronte pranë tij".}} Sipas Goldsworthy-t, përshkrimet e ngjyrës së flokëve në burimet e lashta romake janë shpesh të paqarta, dhe komenti i Suetonit se flokët kaçurrelë të Augustit kishin prirje nga e arta ({{Lang|la|subflavum}}) mund të nënkuptojë ose "pak bjonde" ose "kafe dhe jo të zezë".{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=68}} Analiza shkencore e gjurmëve të bojës të gjetura në statujat e tij zyrtare tregon se ai me shumë gjasë kishte flokë kafe të çelët natyralë.{{Sfn|Panzanelli|2008|pp=116–117}} Augusti ishte me gjasë rreth {{Convert|5|ft|9|in}} i gjatë dhe mund të ketë veshur tabanë të trashë për t'u dukur më i gjatë.{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=68}} Ndër portretet më të njohura të Augustit janë {{ill|Statuja e Prima Portës|en|Prima Porta Statue}},{{Sfn|Galinsky|2012|pp=75–76}}{{Sfn|Southern|2014|pp=212–213, Fig. 212, Fig. 213}} relievi i tij i gdhendur në {{ill|Ara Pacis|en|Ara Pacis}},{{Sfn|Carter|1983|pp=29–30}}{{Sfn|Galinsky|2012|pp=94–95, 139}}{{Sfn|Southern|2014|p=341}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=357–359}} dhe ''Augusti i Via Labikanës'' i gdhendur.{{Sfn|Carter|1983|p=25}} Ndër portretet e spikatura në gurë të gdhendur (kameo) përfshihen {{ill|Kameoja Blacas|en|Blacas Cameo}} dhe ''{{Lang|la|Gemma Augustea}}''.{{Sfn|Southern|2014|pp=320–321}}{{Sfn|Carter|1983|p=24}}{{Sfn|Galinsky|2012|pp=132–133}} Imazhet zyrtare kontrolloheshin rreptësisht dhe ishin të idealizuara, duke u mbështetur në një traditë të portretistikës helenistike. Nga {{Rreth|29 p.e.s.}}, portretet e tij u përhapën në të gjithë botën romake,{{Sfn|Walker|Burnett|1981|pp=1, 18, 25}} dhe ato theksonin një pamje të rinisë deri në vdekjen e tij.{{Sfn|Southern|2014|p=322}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=256}}{{Sfn|Smith|1997|p=186}} [[Jul Çezari]] prezantoi për herë të parë portrete të personalizuara të individëve të gjallë në monedhat romake në vitet 40&nbsp;p.e.s., dhe imazhi i Augustit në monedha është ndoshta një nga mënyrat me të cilat ai imitoi Çezarin.{{Sfn|Southern|2014|pp=177–178}} Ka shumë gjasa që Augusti vetë të ketë diktuar se si dukej ky portret.{{Sfn|Southern|2014|p=322, duke vënë në dukje një farë pasigurie, por gjasehëmërinë e këtij rasti}}{{Sfn|Claes|2022|pp=80–81, duke përdorur një gjuhë shumë më të sigurt sesa Southern 2014, dhe se si mund të nxirret fuqishëm nga imazhet dhe teksti në monedha fakti që perandorë të ndryshëm kontrollonin mesazhin në monedhë}} Emri dhe imazhi i Augustit u bënë të përgjithshëm në monedhat e Perandorisë. Goldsworthy vëren se "Çezari" në monedhat e argjendta, për të cilin bëri fjalë Jezusi në [[Besëlidhja e Re|Besëlidhjen e Re]], ishte me shumë gjasë Augusti dhe jo [[Tiberi|Tiberi]].{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=287–288}} Perandorët e mëvonshëm prenë monedha që paraqisnin si ata vetë ashtu edhe sundimtarë të mëparshëm, përfshirë Augustin.{{Sfn|Claes|2022|pp=80–87, 90–99, duke dokumentuar epokat dhe mbretërimet e ndryshme në të cilat Augusti u paraqit në monedha, si dhe periudhat kur imazhi i tij ra ose u zhduk nga monedhat perandorake romake}} === Vepra të artit pamor të periudhës pas klasike === {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Paraqitjet kulturore të Augustit|en|Cultural depictions of Augustus}}}} [[File:Le Siècle d'Auguste - naissance de N.S. Jésus-Christ par Gérôme.jpg|thumb|''Epoka e Augustit, lindja e Krishtit'', {{Rreth|1852–1854}}, nga [[Jean-Léon Gérome]], Muzeu i Pikardisë|alt=Një pikturë që paraqet një turmë njerëzish duke shikuar një statujë të Augustit që mban një skeptër. Pas statujës ndodhet një tempull romak, ndërsa në pjesën e poshtme paraqitet Krishti i porsalindur bashkë me familjen e tij.]] Augusti është paraqitur edhe në vepra të ndryshme arti pas lashtësisë klasike. Për shembull, ai shfaqet në {{ill|Harta e Herefordit|en|Hereford Mappa Mundi|lt=Hartën e Herefordit}}, e datuar {{Rreth|1300}}, duke veshur një {{ill|Tiara papale|en|Papal tiara|lt=tiarë papale}} ndërsa urdhëron gjeografët të përgatisin një vështrim të botës.{{Sfn|Dilke|1987|pp=205–207, Fig. 12.4}}{{Sfn|Arlington|2000|pp=35–36}} Më 1765, [[Luigji XV]] i porositi piktorit francez Charles-André van Loo të krijonte një pikturë që paraqet Augustin duke mbyllur portat e Tempullit të Janusit në Forum, një shenjë se Roma ishte në paqe. Luigji XV nuk e pëlqeu pikturën dhe e hoqi atë nga shtëpia e tij e gjuetisë, por historikja Mary Beard pohon se piktura e van Loo-s shërbeu si "një sfond i përshtatshëm" gjatë nënshkrimit të {{ill|Traktati i Amiensit|en|Treaty of Amiens|lt=Traktatit të Amiensit}} më 1802, gjatë [[Luftërat Napoleonike|Luftërave Napoleonike]].{{Sfn|Beard|2021|pp=216–217, Fig. 6.17}} [[Napoleoni III]] i porositi piktorit francez [[Jean-Léon Gérome]] të krijonte pikturën me titull ''Epoka e Augustit, lindja e Krishtit'' ({{Rreth|1852–1854}}), e cila ndërthur elemente klasike dhe [[Arti gotik|gotike]] dhe paraqet Augustin mbi një podium perandorak sipër një skene të lindjes së Krishtit, duke vënë përballë lindjen e Jezusit me paqen që solli mbretërimi i Augustit. Ajo u ekspozua në Paris në Ekspozitën Universale të vitit 1855.{{Sfn|Beard|2021|pp=215–216, Fig. 6.16}} === Teatri, filmi, serialet televizive dhe romanet === {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Paraqitjet kulturore të Augustit|en|Cultural depictions of Augustus}}}} Augusti nuk njihet aq gjerësisht sa xhaxhai i tij i madh, [[Jul Çezari]], dhe shpesh vihet mënjanë si personazh dytësor ose zuzar i zymtë në drama teatrale, filma, seriale televizive, komike dhe romane.{{Sfnm|1a1=Goldsworthy|1y=2014|1pp=2–3, përmend në mënyrë specifike dramat, filmat, serialet televizive dhe romanet, si dhe krahasimin me Jul Çezarin|2a1=Brizzi|2y=2022|2pp=35–36, përmend në mënyrë specifike televizionin, filmin dhe komiket, ndërsa fq. 38–39 përmendin filmat dhe komiket, si dhe popullaritetin më të madh të Jul Çezarit, ndërsa fq. 40 vazhdon këtë krahasim me Çezarin}} Goldsworthy ia atribuon këtë faktit që {{ill|William Shakespeare|en|William Shakespeare|lt=Shekspiri}} nuk shkroi kurrë një dramë të përqendruar rreth tij.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=2–3}} Drama e Shekspirit ''{{ill|Jul Çezari (dramë)|en|Julius Caesar (play)|lt=Jul Çezari}}'' e vitit 1599 paraqet personazhin e Oktavianit, ndërsa në dramën e vitit 1607 ''{{ill|Antoni dhe Kleopatra|en|Antony and Cleopatra}}'' ai luan rolin e një kundërshtari të dobët, frikacak dhe manipulues ndaj Antonit nën emrin Cezar.{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=2}} Ky këndvështrim ndoshta bazohet në {{ill|Jetët paralele|en|Parallel Lives|lt=burime parësore antike}} që pasqyrojnë luftën propagandistike të zhvilluar mes [[Mark Antoni|Antonit]] dhe Oktavianit, e cila manifestohet në interpretimin e ftohtë të aktorit Roddy McDowall si Oktavian në filmin e vitit 1963 ''Kleopatra''.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=2–3}} Romani i Robert Graves i vitit 1934 ''{{ill|Unë, Klaudi|en|I, Claudius}}'' dhe {{ill|Unë, Klaudi (serial televiziv)|en|I, Claudius (TV series)|lt=seriali televiziv i mëpasshëm i vitit 1976}} e paraqesin Augustin e moshuar në një dritë shumë më simpatike, ndërsa ai manipulohet nga gruaja e tij vrasëse [[Livia Drusilla|Livia]], megjithëse luan vetëm një personazh dytësor.{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=3}} == Shiko edhe == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Përvijimi i Augustit|en|Outline of Augustus}}}} {{Div col|colwidth=20em}} * {{ill|Arti augushtian dhe julio-klaudian|en|Augustan and Julio-Claudian art}} * {{ill|Letërsia augushtiane (Roma e lashtë)|en|Augustan literature (ancient Rome)}} * {{ill|Gai Mecenati|en|Gaius Maecenas}} * {{ill|Pema familjare e dinastisë Julio-Klaudiane|en|Julio-Claudian family tree}} * {{ill|Julius Licinus|en|Julius Licinus}} * {{ill|Sebastos|en|Sebastos}} * {{ill|Tempulli i Augustit Hyjnor|en|Temple of Divus Augustus|lt=Tempulli i Augustit}} {{Div col end}} {{Clear}} == Shënime == {{Listë shënimesh}} == Referime == {{Reflist|30em}} == Burimet == {{CS1 config|mode=cs1}}{{Bots|deny=Citation bot}} === Burimet antike === {{Refbegin|30em}} * {{Cite book |author=Apiani |title=Bella civilia |ref={{Harvid|Appian, ''Bella Civilia''}} }} ** {{Cite book |last=McGing |first=B. C. |title=Appian: Roman History |volume=IV–VI |date=2020 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-99647-2 |series=Loeb Classical Library |language=en |ref=none }} ** White, Horace (1913–14). Loeb Classical Library – përmes [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Appian/home.html LacusCurtius] (në anglisht). * {{Cite book |author=Augusti |title=Res Gestae Divi Augusti |language=la |ref={{Harvid|Augustus, ''RGDA''}} }} ** {{Cite book |last=Cooley |first=Alison E. |title=Res Gestae Divi Augusti: Text, Translation, and Commentary |date=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-84152-8 |language=en |ref=none }} ** Shipley, Frederick W. (1924). Loeb Classical Library – përmes [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Augustus/Res_Gestae/home.html LacusCurtius] (në anglisht). * {{Cite book |author=Ciceroni |title=Epistulae ad Atticum |language=la |ref={{Harvid|Cicero, ''Ad Atticum''}} }} ** Shackleton-Bailey, D.&nbsp;R. (1999). [https://www.loebclassics.com/view/LCL007/1999/volume.xml Loeb Classical Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251214135316/https://www.loebclassics.com/view/LCL007/1999/volume.xml |date=2025-12-14 }}. 4 vëllime (në anglisht). * {{Cite book |author=Dion Kasi |title=Historia Romana }} ** Cary, Earnest (1914–27). Loeb Classical Library – përmes [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/home.html LacusCurtius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210404013041/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/home.html |date=2021-04-04 }} (në anglisht). * {{Cite book |author=Flori |title=Epitomae |language=la }} * {{Cite book |author=Tit Livi |title=Periochae |language=la |ref={{Harvid|Livy, ''Periochae''}} }} ** Lendering, Jona (2003). [https://www.livius.org/articles/person/livy/livy-the-periochae/ Livius.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220327020034/https://www.livius.org/articles/person/livy/livy-the-periochae/ |date=2022-03-27 }} (në anglisht). ** Schlesinger, Alfred&nbsp;C. (1959). [https://www.loebclassics.com/view/LCL404/1959/volume.xml Loeb Classical Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251213081614/https://www.loebclassics.com/view/LCL404/1959/volume.xml |date=2025-12-13 }} (në anglisht). * {{Cite book |author=Nikola i Damaskut |title=Jeta e Augustit }} ** {{Cite book |last=Toher |first=Mark |title=Nicolaus of Damascus: the life of Augustus and the autobiography texts, translations and historical commentary |date=2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-07561-0 |language=en |ref=none }} ** Hall, Clayton M. (1923). Northampton – përmes [http://www.csun.edu/~hcfll004/nicolaus.html CSUN.edu]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070714144802/http://www.csun.edu/~hcfll004/nicolaus.html |date=2007-07-14 }} (në anglisht). * {{Cite book |author=Suetoni |title=Augustus |language=la |ref={{SfnRef|Suetonius, ''Augustus''}} }} ** {{Cite book |last=Wardle |first=D. |title=Life of Augustus: Vita divi Augusti |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-968645-2 |language=en |ref=none }} ** Rolfe, J. C. (1913–14). Loeb Classical Library – përmes [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/home.html LacusCurtius] (në anglisht). * {{Cite book |author=Taciti |title=Annales |language=la }} ** {{Cite book |last=Woodman |first=A.&nbsp;J. |title=The Annals |date=2004 |publisher=Hackett |isbn=978-0-87220-559-8 |location=Indianapolis |language=en |ref=none }} ** Jackson, J. (1931–37). Loeb Classical Library – përmes [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Tacitus/home.html LacusCurtius] (në anglisht). * {{Cite book |author=Velej Paterkuli |title=Historia Romana |language=la |ref=none }} ** {{Cite book |last=Woodman |first=A.&nbsp;J. |title=Velleius Paterculus |year=2025 |series=Loeb Classical Library |publisher=Harvard University Press |url=https://www.loebclassics.com/view/LCL152/2025/volume.xml |language=en |ref=none |archive-date=2025-12-11 |access-date=2025-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251211071212/https://www.loebclassics.com/view/LCL152/2025/volume.xml |url-status=live }} ** Shipley, Frederick W. (1924). Loeb Classical Library – përmes [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Velleius_Paterculus/home.html LacusCurtius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240222044523/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Velleius_Paterculus/home.html |date=2024-02-22 }} (në anglisht). {{Refend}} === Burime moderne === {{Refbegin|30em}} * {{Cite journal |last=Amici |first=Carla Maria |date=2015 |title=Unusual Examples of Sophisticated Iron Technology in the Heating Systems of Roman Imperial Baths |url=https://www.academia.edu/115918024/Unusual_Examples_of_Sophisticated_Iron_Technology_in_the_Heating_Systems_of_Roman_Imperial_Baths |journal=European Journal of Archaeology |volume=18 |issue=4 |pages=658–678 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1179/1461957115Y.0000000002 |archive-date=2 January 2026 |access-date=23 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260102044315/https://www.academia.edu/115918024/Unusual_Examples_of_Sophisticated_Iron_Technology_in_the_Heating_Systems_of_Roman_Imperial_Baths |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Ando |first=Clifford |title=Imperial Ideology and Provincial Loyalty in the Roman Empire |date=2000 |publisher=University of California Press |location=Berkeley, Los Angeles and London |isbn=978-0-520-28016-8 |language=en}} * {{Cite book |last=Arlington |first=Gabriel |title=The Hereford Mappa Mundi: a Medieval View of the World |orig-date=1996 |date=2000 |edition=reprint |publisher=Gracewing |location=Leominster |isbn=0-85244-355-2 |url=https://www.google.com/books/edition/The_Hereford_Mappa_Mundi/hujchbojWVUC?hl=en&gbpv=0 |archive-date=13 January 2026 |access-date=6 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260113000040/https://www.google.com/books/edition/The_Hereford_Mappa_Mundi/hujchbojWVUC?hl=en&gbpv=0 |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Beard |first=Mary |url=https://www.google.com/books/edition/Twelve_Caesars/FYgpEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |title=Twelve Caesars: Images of Power from the Ancient World to the Modern |date=2021 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-22236-3 |location=Princeton, New Jersey |archive-date=1 January 2026 |access-date=31 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260101085532/https://www.google.com/books/edition/Twelve_Caesars/FYgpEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |url-status=live |language=en}} * {{Cite journal |last=Bingham |first=Sandra |date=2021 |title=''The House of Augustus: A Historical Detective Story'' by T P Wiseman (review) |url=https://muse.jhu.edu/article/841687 |journal=Mouseion: Journal of the Classical Association of Canada |volume=62 |issue=2 |pages=317–319 |issn=1913-5416 |archive-date=13 December 2025 |access-date=2 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213182427/https://muse.jhu.edu/article/841687 |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Bivar |first=A. D. H. |title=The Cambridge History of Iran |date=1983 |volume=3 |issue=1 |pages=21–99 |editor-last=Yarshater |editor-first=Ehsan |chapter=The Political History of Iran Under the Arsacids |location=London, New York, New Rochelle, Melbourne, and Sydney |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-20092-9 |language=en}} * {{Cite book |last1=Blackburn |first1=Bonnie |title=The Oxford Companion to the Year |date=2003 |edition=Reprinted with corrections |publisher=Oxford University Press |last2=Holford-Strevens |first2=Leofranc |orig-date=1999 |isbn=978-0-19-214231-3 |location=Oxford and New York |language=en}} * {{Cite journal |last=Bourne |first=Ella |date=1918 |title=Augustus as a Letter-Writer |journal=Transactions and Proceedings of the American Philological Association |volume=49 |pages=53–66 |jstor=282994 |doi=10.2307/282994 |language=en}} * {{Cite book |last=Bowersock |first=G. W. |title=Roman Arabia |date=1983 |publisher=Harvard University Press |isbn=0-674-77755-7 |location=Cambridge |language=en}} * {{Cite book |last=Bowersock |first=G. W. |title=Between Republic and Empire: Interpretations of Augustus and his Principate |date=1990 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-08447-6 |editor-first1=Kurt A. |editor-last1=Raaflaub |editor-first2=Mark |editor-last2=Toher |location=Berkeley |pages=380–394 |chapter=The Pontificate of Augustus |language=en}} * {{Cite book |last=Bringmann |first=Klaus |title=A History of the Roman Republic |year=2007 |orig-date=2002 |location=Cambridge |publisher=Polity |isbn=978-0-7456-3371-8 |translator-first=W. J. |translator-last=Smyth |url=http://politybooks.com/bookdetail/?isbn=9780745633701 |archive-date=12 June 2018 |access-date=24 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140850/http://politybooks.com/bookdetail/?isbn=9780745633701 |url-status=live |language=en}} * {{Cite web |website=British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/blog/whats-name-months-year |access-date=6 October 2025 |title=What's in a name? Months of the year |date=29 December 2017 |last=British Museum |archive-date=11 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260111211529/https://www.britishmuseum.org/blog/whats-name-months-year |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Brizzi |first=Giovanni |title=Augustus through the Ages: Receptions, Readings and Appropriations of the Historical Figure of the First Roman Emperor |date=2022 |pages=35–50 |editor-last1=Cavalieri |editor-first1=Marco |editor-last2=Assenmaker |editor-first2=Pierre |editor-last3=Cavagna |editor-first3=Mattia |editor-last4=Engels |editor-first4=David |chapter=D'un anniversaire à l'autre: Auguste et la notion de pax entre Fascisme et époque moderne |location=Brussels |series=Collection Latomus |volume=366 |publisher=Peeters Publishers |isbn=978-90-429-4962-1 |doi=10.2307/jj.10574832.4 |url=https://www.jstor.org/stable/jj.10574832 |language=fr}} * {{Cite book |last=Brockkötter |first=Philipp |title=Die imitatio Augusti in der frühen Kaiserzeit (Imitatio Augusti në periudhën e hershme perandorake) |publisher=Verlag Antike |location=Göttingen |year=2025 |isbn=978-3-911065-15-3 |language=de}} * {{cite book |last=Broughton |first=Thomas Robert Shannon |year=1952 |title=The magistrates of the Roman republic |location=New York |publisher=American Philological Association |volume=2 |language=en}} * {{Cite book |last=Brosius |first=Maria |title=The Persians: An Introduction |date=2006 |location=London & New York |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-32089-4 |language=en}} * {{Cite book |last=Bunson |first=Matthew |title=Encyclopedia of the Roman Empire |date=1994 |location=New York |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-3182-5 |language=en}} * {{Cite book |last=Burgess |first=Richard W. |url=https://www.steiner-verlag.de/en/Roman-Imperial-Chronology-and-Early-Fourth-Century-Historiography/9783515107327 |title=Roman Imperial Chronology and Early-Fourth-Century Historiography |date=2014 |publisher=Steiner |isbn=978-3-515-10732-7 |series=Historia Einzelschriften |location=Stuttgart |ref=none |archive-date=14 June 2024 |access-date=14 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240614223454/https://www.steiner-verlag.de/en/Roman-Imperial-Chronology-and-Early-Fourth-Century-Historiography/9783515107327 |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Burstein |first=Stanley M. |title=The Reign of Cleopatra |location=Westport, Connecticut |publisher=Greenwood Press |year=2004 |url=https://archive.org/stream/ReignOfCleopatra/Reign%20of%20cleopatra_djvu.txt |isbn=978-0-313-32527-4 |language=en}} * {{cite encyclopedia |last=Burton |first=Graham |title=tributum |date=2012 |encyclopedia=Oxford Classical Dictionary |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.013.6557 |language=en}} * {{Cite journal |last=Carter |first=John M. |date=1983 |title=Augustus down the centuries |journal=History Today |volume=33 |number=3 |pages=24–30 |issn=0018-2753 |url=https://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=f6h&AN=4870042&site=eds-live&scope=site |access-date=5 December 2025 |language=en}} * {{Cite book |last1=Cavalieri |first1=Marco |last2=Assenmaker |first2=Pierre |last3=Cavagna |first3=Mattia |last4=Engels |first4=David |title=Augustus through the Ages: Receptions, Readings and Appropriations of the Historical Figure of the First Roman Emperor |date=2022 |pages=3–32 |editor-last1=Cavalieri |editor-first1=Marco |editor-last2=Assenmaker |editor-first2=Pierre |editor-last3=Cavagna |editor-first3=Mattia |editor-last4=Engels |editor-first4=David |chapter=Augustus through the Ages: Introduction |location=Brussels |series=Collection Latomus |volume=366 |publisher=Peeters Publishers |isbn=978-90-429-4962-1 |doi=10.2307/jj.10574832.4 |url=https://www.jstor.org/stable/jj.10574832 |language=en}} * {{Cite book |last1=Chisholm |first1=Kitty |title=Rome: The Augustan Age; A Source Book |date=1981 |location=Oxford |publisher=Oxford University Press, in association with the Open University Press |isbn=978-0-19-872108-6 |last2=Ferguson |first2=John |url=https://archive.org/details/romeaugustanages0000unse |language=en}} * {{Cite book |last=Claes |first=Liesbeth |title=Augustus through the Ages: Receptions, Readings and Appropriations of the Historical Figure of the First Roman Emperor |date=2022 |pages=79–106 |editor-last1=Cavalieri |editor-first1=Marco |editor-last2=Assenmaker |editor-first2=Pierre |editor-last3=Cavagna |editor-first3=Mattia |editor-last4=Engels |editor-first4=David |chapter=Augustan Images of Legitimacy: The Numismatic Memory of Augustus (AD 14-268) |location=Brussels |series=Collection Latomus |volume=366 |publisher=Peeters Publishers |isbn=978-90-429-4962-1 |doi=10.2307/jj.10574832.4 |url=https://www.jstor.org/stable/jj.10574832 |language=en}} * {{Cite book |author-last1=Cotton |author-first1=Hannah M. |author-last2=Yakobson |author-first2=Alexander |title=Philosophy and Power in the Graeco-Roman World: Essays in Honour of Miriam Griffin |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-829990-7 |editor-first1=Gillian |editor-last1=Clar |editor-first2=Tessa |editor-last2=Rajak |location=Oxford |pages=193–210 |chapter=Arcanum Imperii: the Powers of Augustus |url=https://www.google.com/books/edition/Philosophy_and_Power_in_the_Graeco_Roman/Rb8-HYSPg_gC?hl=en&gbpv=0 |language=en}} * {{Cite book |last=Davies |first=Mark |title=Aspects of Roman History 82 BC–AD 14 |date=2010 |isbn=978-0-203-85665-9 |doi=10.4324/978020385665 |location=London and New York |publisher=Routledge |language=en}} * {{Cite book |last=Dilke |first=O. A. W. |title=The History of Cartography: Cartography in Prehistoric, Ancient, and Medieval Europe and the Mediterranean |volume=1 |chapter=Maps in the Service of the State: Roman Cartography to the End of the Augustan Era |date=1987 |editor-last1=Harley |editor-first1=J. B. |editor-last2=Woodward |editor-first2=David |isbn=0-226-31633-5 |location=Chicago |publisher=Chicago University Press |url=https://press.uchicago.edu/books/hoc/HOC_V1/HOC_VOLUME1_chapter12.pdf |archive-date=6 February 2026 |access-date=6 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260206203818/https://press.uchicago.edu/books/hoc/HOC_V1/HOC_VOLUME1_chapter12.pdf |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Drogula |first=Fred K. |title=Commanders & Command in the Roman Republic and Early Empire |date=2015 |isbn=978-1-4696-2126-5 |location=Chapel Hill |publisher=University of North Carolina Press |url=https://books.google.com/books?id=XJ6_BwAAQBAJ |language=en}} * {{Cite book |last1=Eck |first1=Werner |title=The Age of Augustus |date=2003 |location=Oxford |publisher=Blackwell Publishing |isbn=0-631-22957-4 |last2=Takács |first2=Sarolta A. |translator-first=Deborah Lucas |translator-last=Schneider |edition=first |language=en}} * {{Cite book |last1=Eck |first1=Werner |title=The Age of Augustus |date=2007 |orig-date=2003 |url=https://www.academia.edu/43436644 |location=Oxford |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-5149-8 |last2=Takács |first2=Sarolta A. |translator-first=Deborah Lucas |translator-last=Schneider |edition=second |archive-date=20 September 2022 |access-date=30 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920195331/https://www.academia.edu/43436644 |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Eder |first=Walter |title=The Cambridge Companion to the Age of Augustus |date=2005 |url=https://books.google.com/books?id=ftcx-5j7rjwC |editor-last=Galinsky |editor-first=Karl |series=Cambridge Companions to the Ancient World |chapter=Augustus and the Power of Tradition |publisher=Cambridge University Press |pages=13–32 |isbn=978-0-521-80796-8 |location=Cambridge and New York |language=en}} * {{Cite web |website=Centre for History and Economics, Magdalene College, University of Cambridge |url=https://www.histecon.magd.cam.ac.uk/coins_feb2014.html |access-date=20 June 2025 |title=Coins of the Month: The Struggle between Marc Antony and Octavian |date=February 2014 |last=Einaudi |first=Luca |archive-date=16 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260116122209/https://www.histecon.magd.cam.ac.uk/coins_feb2014.html |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Fishwick |first=Duncan |location=Leiden |url=https://books.google.com/books?id=7Ox5DwAAQBAJ |title=The Imperial Cult in the Latin West III, Part 3 |publisher=Brill |date=2004 |isbn=978-90-474-1276-2 |page=250 |language=en}} * {{Cite book |last=Fratantuono |first=Lee |title=The Battle of Actium 31 BC: War for the World |date=2016 |publisher=Pen & Sword Military |isbn=978-1-47384-714-9 |location=Barnsley |language=en}} * {{Cite book |last=Freisenbruch |first=Annelise |title=Pierwsze damy antycznego Rzymu. Kobiety, które stały za plecami cesarzy (Zonjat e para të Romës antike) |publisher=Bellona |year=2017 |isbn=978-83-11-14348-7 |language=pl}} * {{Cite book |last=Galinsky |first=Karl |title=The Cambridge Companion to the Age of Augustus |date=2005 |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/750568CC2C81BCB86FF96002957A6D81/9781139000833int_p1-10_CBO.pdf/introduction.pdf |pages=1–10 |editor-last=Galinsky |editor-first=Karl |series=Cambridge Companions to the Ancient World |chapter=Introduction |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-80796-8 |location=Cambridge and New York |language=en}} * {{Cite book |last=Galinsky |first=Karl |title=Augustus: Introduction to the Life of an Emperor |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn=978-0-521-74442-3 |language=en}} * {{Cite book |last=Golden |first=Gregory K |title=Crisis management during the Roman Republic |date=2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05590-2 |oclc=842919750 |language=en}} * {{Cite book |last=Goldsworthy |first=Adrian |title=Augustus: First Emperor of Rome |date=2014 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-17827-2 |location=New Haven |language=en}} * {{Cite book |last=Green |first=Peter |url=https://archive.org/details/alexandertoactiu0000gree |title=Alexander to Actium: The Historical Evolution of the Hellenistic Age |date=1990 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-05611-4 |series=Hellenistic Culture and Society |location=Berkeley |url-access=registration |language=en}} * {{Cite book |last=Gruen |first=Erich S. |title=Cambridge Companion to the Age of Augustus |date=2005 |location=Cambridge, MA; New York |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-80796-8 |editor-last=Galinsky |editor-first=Karl |series=Cambridge Companions to the Ancient World |chapter=Augustus and the Making of the Principate |pages=33–52 |language=en}} * {{cite journal |last=Hammond |first=Mason |year=1957 |title=Imperial Elements in the Formula of the Roman Emperors during the First Two and a Half Centuries of the Empire |journal=Memoirs of the American Academy in Rome |volume=25 |pages=17–64 |jstor=4238646 |language=en}} * {{Cite journal |last=Hammond |first=Mason |date=1965 |title=The Sincerity of Augustus |journal=Harvard Studies in Classical Philology |volume=69 |pages=139–162 |jstor=310780 |issn=0073-0688 |language=en}} * {{Cite book |last=Hinard |first=François |title=Les proscriptions de la Rome républicaine |date=1985 |publisher=Ecole française de Rome |isbn=978-2-7283-0094-5 |language=fr}} * {{Cite book |last=Holland |first=Richard |title=Augustus, Godfather of Europe |date=2005 |publisher=Sutton |isbn=978-0-7509-2911-0 |url=https://archive.org/details/augustusgodfathe0000holl/mode/2up |url-access=registration |location=Stroud, Gloucestershire |language=en}} * {{Cite web |website=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/August-month |access-date=6 October 2025 |title=August |year=2023 |last=Hosch |first=William L. |archive-date=18 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318211532/https://www.britannica.com/topic/August-month |url-status=live |language=en}} * {{Cite web |website=De Imperatoribus Romanis |url=https://roman-emperors.sites.luc.edu/livia.htm |access-date=6 February 2026 |title=Livia (Wife of Augustus) |last=Hurley |first=Donna |year=2004 |archive-date=13 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250713045601/https://roman-emperors.sites.luc.edu/livia.htm |url-status=live |language=en}} * {{cite book |last=Jones |first=Prudence J. |title=Cleopatra: a sourcebook |year=2006 |publisher=University of Oklahoma Press |location=Norman |isbn=978-0-8061-3741-4 |url=https://books.google.com/books?id=GQZB28EegT4C |language=en}} * {{Cite journal |last=Kelsall |first=Malcolm |date=1976 |title=Augustus and Pope |journal=Huntington Library Quarterly |volume=39 |issue=2 |pages=117–131 |jstor=3816937 |language=en}} * {{Cite book |last=Kokkinos |first=Nikos |title=Antonia Augusta: Portrait of a Great Roman Lady |publisher=Psychology Press |year=1992 |isbn=978-0-4150-8029-3 |language=en}} * {{Cite book |last1=Kolb |first1=Ann |last2=Speidel |first2=Michael |title=China's Development from a Global Perspective |date=2017 |pages=28–56 |editor-last1=Elizalde |editor-first1=Maria Dolores |editor-last2=Wang |editor-first2=Jianlang |chapter=Imperial Rome and China: Communication and Information Transmission |location=Newcastle upon Tyne |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1670-0 |language=en}} * {{Cite book |last=Levick |first=Barbara |title=A Companion to Julius Caesar |publisher=Blackwell |year=2009 |editor-last=Griffin |editor-first=Miriam |location=Oxford |pages=207–223 |chapter=Caesar's Political and Military Legacy to the Roman Emperors |isbn=978-1-4443-0845-7 |language=en}} * {{Cite book |last=Levick |first=Barbara |title=Augustus: Image and Substance |date=2010 |publisher=Longman |location=London |isbn=978-0-582-89421-1 |language=en}} * {{Cite book |last=Lewis |first=Anne-Marie |title=Celestial Inclinations: A Life of Augustus |publisher=Oxford University Press |year=2023 |editor-last=Lewis |editor-first=Anne-Marie |location=New York |pages=19–35 |chapter=Nigidius Figulus and the Birth of a Future Dominus for the World: 63 B.C. |edition=online |doi=10.1093/oso/9780197599648.003.0002 |isbn=978-0-19-759967-9 |language=en}} * {{Cite book |last=Lindsay |first=Hugh |title=Adoption in the Roman World |date=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76050-8 |language=en}} * {{Cite book |last=Luc |first=Ireneusz |title=Roman Military Tribunes (First Century BC to Third Century AD): A Historical and Prosopographical Study: Prosopographical Catalogue, Part 1: Roman Military Tribunes (tribuni Militum in Exercitu) and in the Garrison of the Roman Capital (tribuni Militum in Praetorio) |volume=1 |date=2024 |publisher=Archaeopress Publishing |isbn=978-1-80327-853-7 |url=https://books.google.com/books?id=QSQsEQAAQBAJ |access-date=8 May 2025 |location=Oxford |language=en}} * {{Cite journal |last=Luke |first=Trevor |date=2015 |title=Cultivating the memory of Octavius Thurinus |journal=Journal of Ancient History |volume=3 |issue=2 |pages=242–266 |doi=10.1515/jah-2015-0012 |s2cid=164329002 |issn=2324-8106 |language=en}} * {{Cite book |last=Mackay |first=Christopher S. |title=Ancient Rome: A Military and Political History |date=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-80918-4 |location=Cambridge and New York |language=en}} * {{Cite book |last1=Murray |first1=Peter |last2=Murray |first2=Linda |editor-last=Devonshire Jones |editor-first=Tom |title=The Oxford Dictionary of Christian Art & Architecture |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-969510-2 |location=Oxford |language=en}} * {{cite book |last=Nothaft |first=C. Philipp E. |date=2018 |title=Scandalous Error: Calendar Reform and Calendrical Astronomy in Medieval Europe |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-879955-9 |doi=10.1093/oso/9780198799559.001.0001 |language=en}} * {{Cite book |last=Ohst |first=Henning |title=Die 'Epistulae ad familiares' des Kaisers Augustus. Studien zur Textgeschichte in der Antike, Edition und Kommentar (Epistulae ad familiares e perandorit August: studim mbi historinë e tekstit në antikitet, botim dhe koment) |date=2023 |publisher=De Gruyter |isbn=978-3-11-119151-5 |location=Berlin & Boston |doi=10.1515/9783111193595 |language=de}} * {{Cite book |last=Panzanelli |first=Roberta |title=The Color of Life: Polychromy in Sculpture from Antiquity to the Present |date=2008 |publisher=Getty Publications |isbn=978-0-89236-917-1 |location=Los Angeles |language=en}} * {{Cite book |last1=Raaflaub |first1=Kurt A. |last2=Samons |first2=Loren J. II |chapter=Opposition to Augustus |title=Between Republic and Empire: Interpretations of Augustus and His Principate |date=1993 |location=Berkeley; Los Angeles |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-08447-6 |editor-last1=Raaflaub |editor-first1=Kurt A. |editor-last2=Toher |editor-first2=Mark |language=en}} * {{Cite book |last=Rawson |first=Elizabeth |chapter=The Aftermath of the Ides |title=The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC |series=Cambridge Ancient History |volume=9 |edition=2nd |date=1994 |url=https://books.google.com/books?id=3yUkzNLiY4oC |editor-last1=Crook |editor-first1=John |display-editors=etal |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-85073-8 |oclc=121060 |pages=468–490 |location=Cambridge and New York |language=en}} * {{Cite book |last=Richardson |first=John Stuart |title=Augustan Rome, 44 BC to AD 14: the Restoration of the Republic and the Establishment of the Empire |date=2012 |publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-0-7486-1955-9 |series=The Edinburgh History of Ancient Rome |language=en}} * {{Cite book |last=Richardson |first=L |url=https://books.google.com/books?id=K_qjo30tjHAC |title=A New Topographical Dictionary of Ancient Rome |date=1992 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-4300-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Ring |first1=Trudy |last2=Salkin |first2=Robert M. |last3=La Boda |first3=Sharon La |year=1996 |title=International Dictionary of Historic Places: Southern Europe |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-884964-02-2 |location=London and New York |language=en}} * {{Cite encyclopedia |last=Roberts |first=John |encyclopedia=Oxford Dictionary of the Classical World |publisher=Oxford Reference |date=2007 |isbn=978-0-19-280146-3 |page=858 |title=Princeps senatus |doi=10.1093/acref/9780192801463.001.0001 |language=en}} * {{Cite book |last=Roller |first=Duane W. |title=Cleopatra: a biography |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-536553-5 |location=Oxford and New York |language=en}} * {{Cite book |last=Rowell |first=Henry Thompson |series=The Centers of Civilization Series |title=Rome in the Augustan Age |volume=5 |date=1962 |location=Norman, Oklahoma |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=0-8061-0956-4 |url=https://books.google.com/books?id=mGJecvVJ4aUC |language=en}} * {{Cite journal |last1=Santangelo |first1=Federico |last2=Vitello |first2=Eugenia |date=2025 |title=The Politics of Syme's Revolution |journal=Revista de Historiografía |issue=40 |pages=31–56 |issn=1885-2718 |doi=10.20318/revhisto.2025.9716 |doi-access=free |language=en}} * {{Cite book |last=Scullard |first=H. H. |url=https://archive.org/details/fromgracchitoner00scul |title=From the Gracchi to Nero: A History of Rome from 133&nbsp;B.C. to A.D. 68 |date=1982 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-02527-0 |edition=5th |location=London; New York |orig-date=1959 |language=en}} * {{Cite journal |last=Scott |first=Kenneth |date=1933 |title=The Political Propaganda of 44–30 B.C. |journal=Memoirs of the American Academy in Rome |volume=11 |pages=7–49 |jstor=4238573 |language=en}} * {{Cite book |last=Sear |first=David |title=Roman Coins and Their Values: 4th Edition |date=31 December 2004 |publisher=Spink Books |isbn=978-1-912667-41-3 |language=en |location=London}} * {{Cite book |last=Setton |first=Kenneth M. |url=https://books.google.com/books?id=i4OPORrVeXQC |title=The Papacy and the Levant (1204–1571), Volume I: The Thirteenth and Fourteenth Centuries |publisher=The American Philosophical Society |date=1976 |isbn=978-0-87169-114-9 |location=Philadelphia |language=en}} * {{Cite journal |last=Shaw-Smith |first=R. |date=1971 |title=A Letter from Augustus to Tiberius |journal=Greece and Rome |volume=18 |issue=2 |pages=213–214 |doi=10.1017/S0017383500018118 |s2cid=161104443 |language=en}} * {{Cite book |last=Shelton |first=Jo-Ann |title=As the Romans Did: A Sourcebook in Roman Social History |edition=2nd |date=1998 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-508974-5 |location=Oxford and New York |language=en}} {{Refend}} {{Refbegin}} * {{Cite book |last=Shotter |first=David |title=Augustus Caesar |year=2005 |orig-date=1991 |location=Londër dhe Nju Jork |publisher=Routledge |edition=i dytë |isbn=0-415-31935-8 |url=https://books.google.com/books?id=-Il_AgAAQBAJ&q=Augustus+Caesar |language=en}} * {{Cite journal |last=Smith |first=R. R. R. |date=1997 |title=The Public Image of Licinius I: Portrait Sculpture and Imperial Ideology in the Early Fourth Century |journal=Journal of Roman Studies |volume=87 |jstor=301374 |s2cid=162898808 |pages=170–202 |doi=10.2307/301374 |language=en}} * {{Cite book |last=Southern |first=Pat |title=Augustus |date=1998 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-16631-7 |series=Roman Imperial Biographies |location=Londër dhe Nju Jork |edition=i parë |language=en}} * {{Cite book |last=Southern |first=Pat |title=Augustus |date=2014 |orig-date=1998 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-62838-9 |series=Roman Imperial Biographies |location=Londër dhe Nju Jork |edition=i dytë |language=en}} * {{Cite journal |last=Starr |first=Chester G. |date=1952 |title=The Perfect Democracy of the Roman Empire |journal=The American Historical Review |volume=58 |issue=1 |pages=1–16 |jstor=1844784 |language=en}} * {{Cite book |last=Stern |first=Gaius |year=2006 |title=Women, children, and Senators on the Ara Pacis Augustae: A Study of Augustus's Vision of a New World Order in 13 BC |location=Berkeley, Kaliforni |publisher=University of California Press |url=https://www.proquest.com/openview/e84852fa7d24c491ad6a2e4965df2acc/1?pq-origsite=gscholar&cbl=18750&diss=y |url-access=subscription |archive-date=2025-07-19 |access-date=2025-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250719061432/https://www.proquest.com/openview/e84852fa7d24c491ad6a2e4965df2acc/1?pq-origsite=gscholar&cbl=18750&diss=y |url-status=live |language=en}} * {{Cite encyclopedia |last=Strothmann |first=Meret |date=2006-10-01 |title=Augustus [2] |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/brill-s-new-pauly/augustus-2-e12220040 |encyclopedia=New Pauly |publisher=Brill |issn=1574-9347 |doi=10.1163/1574-9347_bnp_e12220040 |access-date=2022-05-21 |archive-date=2023-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315054509/https://referenceworks.brillonline.com/entries/brill-s-new-pauly/augustus-2-e12220040 |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Swan |first=Peter Michael |title=The Augustan Succession |publisher=Oxford University Press |date=2004 |isbn=978-0-19-516774-0 |location=Oksford dhe Nju Jork |language=en}} * {{Cite book |last=Syme |first=Ronald |url=https://books.google.com/books?id=fj8oQ4lzteIC |title=The Augustan Aristocracy |date=1986 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-1981-4859-3 |location=Oksford |language=en}} * {{Cite book |last=Syme |first=Ronald |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.73667 |title=The Roman Revolution |date=2002 |orig-date=1939 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-280320-7 |location=Oksford |ref={{SfnRef|Syme|1939}} |language=en}} * {{Cite journal |last=Syme |first=Ronald |title=Imperator Caesar: A Study in Nomenclature |date=1958 |journal=Historia |volume=7 |issue=2 |pages=175–188 |jstor=4434568 |language=en}} * {{Cite book |last=Syme |first=Ronald |chapter=Clues to testamentary adoption |title=Roman Papers |volume=4 |pages=159–73 |location=Amsterdam |publisher=Gieben |year=1988 |language=en}} * {{Cite book |last=Tatum |first=W. Jeffrey |title=A Noble Ruin: Mark Antony, Civil War, and the Collapse of the Roman Republic |date=2024 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-769490-9 |language=en}} * {{Cite book |last=Vervaet |first=Fredrick |chapter=The triumvirate rei publicae constituendae |url={{Google books|plainurl=y|id=nCPwDwAAQBAJ}} |title=The triumviral period: civil war, political crisis and socioeconomic transformations |year=2020 |editor-last=Pina Polo |editor-first=Francisco |publisher=Prensas de la Universidad de Zaragoza |chapter-url=https://books.google.com/books?id=nCPwDwAAQBAJ&pg=PA23 |isbn=978-84-1340-096-9 |language=en}} * {{Cite journal |last=Walker |first=Susan |title=Cleopatra in Pompeii? |date=2008 |journal=Papers of the British School at Rome |volume=76 |pages=35–46 |doi=10.1017/S0068246200000404 |s2cid=62829223 |language=en}} * {{Cite book |last1=Walker |first1=Susan |title=The Image of Augustus |last2=Burnett |first2=Andrew |date=1981 |publisher=British Museum Publications |isbn=978-0-7141-1270-1 |location=Londër |language=en}} * {{Cite book |last=Welch |first=Kathryn |date=2002 |chapter=Sextus Pompeius and the Res Publica in 42–39 |title=Sextus Pompeius |publisher=Classical Press of Wales |location=Londër |isbn=0-7156-3127-6 |pages=31–64 |editor-last1=Powell |editor-first1=Anton |editor-last2=Welch |editor-first2=Kathryn |language=en}} * {{Cite journal |last=Welch |first=Kathryn |date=2014 |title=The ''lex Pedia'' of 43 BCE and its aftermath |journal=Hermathena |issue=196/197 |pages=137–162 |jstor=26740133 |issn=0018-0750 |language=en}} * {{Cite book |last=Wells |first=Colin Michael |title=The Roman Empire |date=1995 |publisher=Harvard University Press |location=Kembrixh, Masaçusets |isbn=978-0-674-77770-5 |language=en}} * {{Cite book |last=Welsby |first=Derek |title=The Kingdom of Kush: the Napatan and Meroitic Empires |publisher=British Museum Press |publication-place=Londër |year=1996 |isbn=978-0-7141-0986-2 |oclc=34888835 |language=en}} * {{Cite journal |last=Westphal |first=Heiko |date=2025 |title=''The Julio-Claudian principate: tradition and transition'', edited by Christina T. Kuhn (review) |url=https://bmcr.brynmawr.edu/2025/2025.12.21/ |journal=Bryn Mawr Classical Review |id=2025.12.21 |archive-date=2026-01-15 |access-date=2025-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115003611/https://bmcr.brynmawr.edu/2025/2025.12.21/ |url-status=live |language=en}} * {{Cite journal |last=Wiseman |first=T. Peter |date=2022 |title=Palace-sanctuary or pavilion? Augustus' house and the limits of archaeology |journal=Papers of the British School at Rome |volume=90 |pages=9–34 |doi=10.1017/S0068246221000295 |issn=0068-2462 |language=en}} * {{Cite journal |last=Zerbey IV |first=Joseph H. |date=2016 |title=The Life and Times of the Other Caesar |journal=Torch |volume=89 |issue=3 |pages=25–28 |issn=0040-9448 |url=https://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=a9h&AN=114589241&site=eds-live&scope=site |language=en}} {{Refend}} == Lexim i mëtejshëm == <div class="reflist reflist-columns references-column-width" style="column-width: 30em;"> * {{Cite book |last=Bleicken |first=Jochen |title=Augustus: A Biography |date=2016 |isbn=978-0-14-029482-8 |location=London |publisher=Penguin Random House |language=en}} * {{Cite book |last=Buchan |first=John |title=Augustus |date=1937 |publisher=Houghton Mifflin |location=Boston |language=en}} * {{Cite book |last=Galinsky |first=Karl |title=Augustan Culture |date=1998 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-05890-0 |language=en}} * {{Cite book |last=Grant |first=Michael |title=The Roman Emperors: A Biographical Guide to the Rulers of Imperial Rome, 31 BC–AD 476 |date=1985 |publisher=Charles Scribner's Sons |isbn=978-0-297-78555-2 |location=New York |language=en}} * {{Cite journal |last=Jones |first=A. H. M. |date=1951 |title=The Imperium of Augustus |journal=Journal of Roman Studies |volume=41 |issue=1–2 |pages=112–119 |jstor=298104 |s2cid=162372767 |language=en}} * {{Cite book |last=Jones |first=A. H. M. |title=Augustus |date=1970 |publisher=Chatto & Windus |location=London |isbn=978-0-7011-1626-2 |language=en}} * {{Cite book |last=Massie |first=Allan |title=The Caesars |date=1984 |publisher=Franklin Watts |location=New York |isbn=978-0-531-09283-5 |language=en}} * {{Cite book |last=Merivale |first=Charles |chapter=Augustus |title=Encyclopædia Britannica |edition=9th |volume=III |pages=79–84 |date=1875 |language=en}} * {{Cite book |last=Osgood |first=Josiah |title=Caesar's Legacy: Civil War and the Emergence of the Roman Empire |location=New York |publisher=Cambridge University Press |date=2006 |isbn=978-0-521-85582-2 |language=en}} * {{Cite book |last=Reinhold |first=Meyer |title=The Golden Age of Augustus (Aspects of Antiquity) |date=1978 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-89522-007-3 |language=en}} * {{Cite book |last=Zanker |first=Paul |title=The Power of Images in the Age of Augustus |date=1989 |publisher=University of Michigan Press |location=Ann Arbor |isbn=978-0-472-10101-6 |series=Thomas Spencer Jerome Lectures |language=en}} </div> == Lidhje të jashtme == {{Sisterlinks|voy=no|v=no|n=no|b=no}} * [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/searchresults?q=Augustus Vepra nga dhe rreth Augustit] në Perseus Digital Library * [http://ancientrome.ru/art/artworken/result.htm?alt=August&pnumber=30 Galeri e artit antik: Augusti] * [https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/augustus.shtml Augusti] – një biografi e shkurtër në seksionin ''History'' të [[BBC|BBC-së]] * [https://www.roman-emperors.sites.luc.edu/auggie.htm Augusti] – një artikull nga Garrett G. Fagan në ''Online Encyclopedia of Roman Rulers'' * [https://web.archive.org/web/20260310095214/https://www.historyguide.org/ancient/lecture12b.html Augusti Cezar dhe ''Pax Romana''] – një ese leksioni nga Steven Kreis mbi trashëgiminë e Augustit në ''History Guide'' {{S-start}} {{S-hou|[[Dinastia Julio-Klaudian]]|23 shtator|63 p.e.s.|19 gusht|14 e.s.}} {{S-reg}} {{S-new}} {{S-ttl|title=[[Lista e Perandorëve Romakë|perandor romak]]|years=27 p.e.s. – 14 e.s.}} {{S-aft|after=[[Tiberi]]}} {{S-off}} {{S-bef|before=C. Vibius Pansa Caetronianus|before2=A. Hirtius}} {{S-ttl|title=konsull romak|years=43 p.e.s. (sufekt)|with=Q. Pedius}} {{S-aft|after=M. Aemilius Lepidus|after2=L. Munatius Plancus}} {{S-bef|before=Paullus Aemilius Lepidus|before2=M. Herennius Picens}} {{S-ttl|title=konsull romak II|years=33 p.e.s.|with=L. Volcatius Tullus}} {{S-aft|after=Cn. Domitius Ahenobarbus|after2=C. Sosius}} {{S-bef|before=Cn. Domitius Ahenobarbus|before2=C. Sosius}} {{S-ttl|title=konsull romak III–XI|years=31–23 p.e.s.|with=[[Mark Antoni]]<br />M. Valerius Messalla Corvinus<br />M. Licinius Crassus<br />Sex. Appuleius<br />M. Agrippa<br />T. Statilius Taurus<br />M. Junius Silanus<br />C. Norbanus Flaccus<br />Cn. Calpurnius Piso}} {{S-aft|after=M. Claudius Marcellus Aeserninus|after2=L. Arruntius}} {{S-bef|before=D. Laelius Balbus|before2=C. Antistius Vetus}} {{S-ttl|title=konsull romak XII|years=5 p.e.s.|with=L. Cornelius Sulla}} {{S-aft|after=C. Calvisius Sabinus|after2=L. Passienus Rufus}} {{S-bef|before=L. Cornelius Lentulus|before2=M. Valerius Messalla Messallinus}} {{S-ttl|title=konsull romak XIII|years=2 p.e.s.|with=M. Plautius Silvanus}} {{S-aft|after=Cossus Cornelius Lentulus|after2=L. Calpurnius Piso}} {{S-rel}} {{S-bef|before=M. Aemilius Lepidus}} {{S-ttl|title=Pontifex maximus|years=12 p.e.s. – 14 e.s.}} {{S-aft|after=[[Tiberi]]}} {{S-end}} {{Roman emperors}} {{Authority control}} [[Kategoria:Augusti| ]] [[Kategoria:Vdekje 14]] [[Kategoria:Monarkë të shekullit I p.e.s. në Europë]] [[Kategoria:Augurë romakë të shekullit I p.e.s.]] [[Kategoria:Konsuj romakë të shekullit I p.e.s.]] [[Kategoria:Klerikë të shekullit I]] [[Kategoria:Perandorë romakë të shekullit I]] [[Kategoria:Lindje 63 p.e.s.]] [[Kategoria:Të adoptuar në Romën e lashtë]] [[Kategoria:Personel ushtarak i Romës së lashtë]] [[Kategoria:Të varrosur në Mauzoleumin e Augustit]] [[Kategoria:Personazhe në librin VI të Eneidës]] [[Kategoria:Personazhe në Komedinë Hyjnore]] [[Kategoria:Fëmijë të Jul Çezarit]] [[Kategoria:Hyjni romake]] [[Kategoria:Monarkë themelues në Europë]] [[Kategoria:Julii Caesares]] [[Kategoria:Dinastia Julio-Klaudian]] [[Kategoria:Politikanë natalistë]] [[Kategoria:Personazhe të Dhiatës së Re]] [[Kategoria:Oktavii]] [[Kategoria:Personazhe të Luftës së Mutinës]] [[Kategoria:Zëdhënës politikë]] [[Kategoria:Pontifexë]] [[Kategoria:Perandorë-konsuj romakë]] [[Kategoria:Të mbijetuar nga anijembytje]] qf885dau1h5edw1n1xmtbgqkp85stbf 3059112 3059111 2026-10-23T17:01:37Z Arianit 106 3059112 wikitext text/x-wiki {{Short description|Perandor romak nga 27 p.e.s. deri më 14 e.s.}} {{Use dmy dates|date=June 2026}} {{Infobox royalty | name = Augusti | title = {{Lang|la|Princeps}} | image = Statue-Augustus white background.jpg | alt = Një portret statujë në këmbë i Augustit. Ai përshkruhet duke veshur armaturë që tregon historinë e një prej fitimeve të tij diplomatike, si dhe një kerubin të vogël dhe një delfin pranë këmbës së tij të djathtë. | caption = Statuja e Augustit nga Prima Porta{{Sfn|Galinsky|2012|pp=75–76}} | succession = [[Perandori romak|Perandor romak]] | reign = 16 janar 27 p.e.s. – 19 gusht 14 e.s. | reign_type = Sundimi | successor = [[Tiberi]] | occupation = {{Unbulleted list |Konsull (43, 33, 31–23, 5, 2 p.e.s.) |Triumvir (43–27 p.e.s.) |Pontifex Maximus (nga 12 p.e.s.)}} | birth_name = Gaius Octavius | birth_date = 23 shtator 63 p.e.s. | birth_place = [[Roma]] | death_date = 19 gusht 14 e.s. (75 vjeç) | death_place = Nola, Itali romake | burial_place = [[Mauzoleumi i Augustit]], Roma | spouses = {{Unbulleted list |[[Claudia (gruaja e Oktavianit)|Klodia Pulkra]]<br />(martesa më 42 p.e.s.; divorci më 40 p.e.s.) |[[Scribonia (gruaja e Oktavianit)|Scribonia]]<br />(martesa më 40 p.e.s.; divorci më 38 p.e.s.) |[[Livia Drusilla|Livia]]<br />(martesa më 38 p.e.s.)}} | issue = {{Unbulleted list |[[Julia (bija e Augustit)|Julia]] |Birësuar: |[[Gai Çezar]] |[[Lucius Caesar]] |[[Agrippa Postumus]] |[[Tiberi]]}} | regnal_name = [[Imperator]] Caesar Divi Filius [[Augustus (titull)|Augustus]] | house_type = Dinastia | house = [[Dinastia Julio-Klaudian]] | father = {{Unbulleted list |[[Gaius Octavius]] |[[Jul Çezari]] (birësues)}} | mother = [[Atia (nëna e Augustit)|Atia]] | module = {{Infobox officeholder | embed = yes | allegiance = [[Republika Romake]]<br />[[Perandoria Romake]] | service_years = 43–25 p.e.s. | battles = {{Tree list}} * Lufta e Mutinës ** Beteja e Forum Galorum ** Beteja e Mutinës * Lufta civile e çlirimtarëve ** Beteja e Filipit * Lufta e Peruzës * Bellum Siculum ** Beteja e Tauromeniumit * [[Luftërat e Oktavianit me ilirët|Luftërat ilire]] * Lufta e Aktiumit ** Beteja e Aktiumit ** Beteja e Aleksandrisë (30 p.e.s.) * Luftërat Kantabrike {{Tree list/end}} }} }} '''Augusti''' (i lindur '''Gaius Octavius'''; 23 shtator 63 p.e.s. – 19 gusht 14 e.s.), i njohur gjithashtu si '''Oktaviani''' (latinisht: {{Lang|la|Octavianus}}), ishte themeluesi i [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]] dhe [[Perandori romak|perandor]] i parë i saj nga viti 27 p.e.s. deri në vdekjen e tij në vitin 14 e.s.{{Efn|Datat e sundimit të tij janë data bashkëkohore; Augusti jetoi nën dy kalendarë, kalendarin romak republikan deri në vitin 45 p.e.s. dhe [[Kalendari julian|kalendarin julian]] pas vitit 45 p.e.s. Për shkak të largimeve nga synimet e [[Jul Çezari|Jul Çezarit]], Augusti përfundoi rivendosjen e kalendarit julian në mars të vitit 4 e.s., dhe korrespondenca midis kalendarit julian proleptik dhe kalendarit të vëzhguar në Romë është e pasigurt përpara vitit 8 p.e.s.}}{{Sfn|Blackburn|Holford-Strevens|2003|pp=670–671}} Sundimi i Augustit filloi një kult perandorak dhe një epokë paqeje perandorake ({{Lang|la|[[Pax Romana]]}} ose {{Lang|la|Pax Augusta}}), kur [[Roma e Lashtë|bota romake]] ishte kryesisht pa konflikte të armatosura. [[Principati (Roma)|Principati]], një formë qeverisjeje në të cilën perandori tregonte respekt nominal ndaj [[Senati Romak|Senatit]], u vendos gjatë sundimit të tij dhe zgjati deri në Krizën e Shekullit të Tretë.{{Sfnm|Richardson|2012|1p=225|2a1=Cavalieri|2a2=Assenmaker|2a3=Cavagna|2a4=Engels|2y=2022|2p=18}} Oktaviani lindi në një degë kalorësore të [[Gens Octavia|gjinisë Octavia]]. Stërxhaxhai i tij, diktatori [[Jul Çezari]], e emëroi atë si trashëgimtarin e tij kryesor në testament, dhe pas {{ill|Vrasja e Jul Çezarit|en|Caesar's assassination|lt=vrasjes së Çezarit]] më 44 p.e.s., Oktaviani trashëgoi pasurinë e tij dhe mori emrin e tij. Ai luftoi për besnikërinë e legjioneve të Çezarit. Ai u bë senator gjatë një emergjence shtetërore dhe mori pushtetin duke marshuar drejt Romës në vitin 43 p.e.s., duke u bërë konsulli më i ri i zgjedhur i qytetit. Ai, [[Mark Antoni]] dhe Mark Lepidi formuan një regjim triumvirati me pushtete të sanksionuara ligjërisht për të shpallur jashtë ligjit dhe për të luftuar vrasësit e Çezarit dhe aleatët e tyre. Pas fitores së tyre në Betejën e Filipit më 42 p.e.s., triumvirati e ndau [[Republika Romake|Republikën Romake]] mes tyre dhe qeverisi si oligarkë de facto. Ambiciet konkurruese përfundimisht e shkatërruan aleancën e tyre; Oktaviani e dëboi Lepidin në vitin 36 p.e.s. për t'u kundërvënë atij në [[Siçilia|Siçili]], ndërsa Mark Agripa, komandanti detar i Oktavianit, e mundi Antonin në Greqi në Betejën e Aktiumit më 31 p.e.s. Antoni dhe gruaja e tij [[Kleopatra]], mbretëresha ptolemease e Egjiptit, u vetëvranë gjatë pushtimit të Egjiptit nga Oktaviani; më pas Egjipti u bë pronë personale e Oktavianit. Pas shpërbërjes së triumviratit, Augusti arriti një marrëveshje me elitën romake të mbetur: ai do të rivendoste fasadën e një republike të lirë, të përqendruar rreth Senatit, magjistratëve ekzekutivë dhe [[Kuvendet Romake|kuvendeve legjislative]]. Por kontrolli i tij mbi ushtrinë dhe gjysma e provincave të Romës nënkuptonin që ai mbante pushtet autokratik, të legjitimuar nga emërimi i tij si [[Komandanti i përgjithshëm|komandant i përgjithshëm]] i shumicës së ushtrive romake. Për të shmangur pamjen e monarkisë ose [[Diktatori romak|diktaturës]], ai përfundimisht refuzoi të kandidonte përsëri për konsullatë, por [[Senati Romak|Senati]] i dha atij pushtetet e tribunatit dhe të [[Censori|censurës]], si dhe titujt ''princeps'' ('qytetari i parë'), ''augustus'' ('i nderuari') dhe ''pater patriae'' (fjalë për fjalë 'at i atdheut'), dhe i dha muajit të gushtit emrin e tij. Pas vdekjes së Lepidit, Augusti mori gjithashtu titullin ''pontifex maximus'' ('kryeprift i lartë'). Augusti e zgjeroi ndjeshëm Perandorinë, duke aneksuar Egjiptin, [[Dalmacia romake|Dalmacinë]], [[Panonia|Panoninë]], [[Noriku|Norikun]] dhe Recinë, duke zgjeruar zotërimet në Afrikë dhe duke përfunduar pushtimin e [[Hispania|Hispanisë]]. Megjithatë, ekspansionizmi i tij pësoi një pengesë të madhe në [[Beteja e Pyllit Teutoburg|Betejën e Pyllit Teutoburg]], në Germani. Përtej kufijve, ai e siguroi perandorinë me një zonë tampon shtetesh kliente dhe negocioi traktate paqeje me [[Perandoria Parthiane|Perandorinë Parthiane]] dhe Mbretërinë e Kushit. Ai reformoi sistemin tatimor dhe monetar romak, zhvilloi rrjetin e [[Rrugët romake|rrugëve romake]] me një sistem zyrtar korrierësh, krijoi një ushtri profesionale të përhershme, themeloi [[Garda pretoriane|Gardën Pretoriane]] si dhe shërbime zyrtare policie dhe [[Vigiles|zjarrfikëse]] për qytetin e Romës, dhe rinovoi një pjesë të madhe të qytetit gjatë sundimit të tij. Augusti ishte shkrimtar dhe [[Patronazhi në Romën e Lashtë|patron]] i poetëve si [[Virgjili]], dhe është paraqitur në vepra të ndryshme arti nga antikiteti deri në kohët moderne. Ai vdiq në vitin 14 e.s. në moshën 75-vjeçare nga shkaqe natyrore, dhe Senati e hyjnizoi pas vdekjes. Kanë qarkulluar vazhdimisht zëra se gruaja e tij [[Livia Drusilla|Livia]] e helmoi atë. Ai u pasua si perandor nga djali i gruas së tij dhe djali i birësuar, [[Tiberi]]. == Emri == Augusti ({{IPAc-en|ɔː|ˈ|ɡ|ʌ|s|t|ə|s|}} {{Respell|aw|GUST|əs}}) njihej me shumë emra gjatë gjithë jetës së tij:{{Sfn|Southern|2014|p=1}} * '''{{Lang|la|Gaius Octavius}}''':{{Sfnm|Southern|2014|1p=1|Goldsworthy|2014|2p=6, 88–89}} ({{IPAc-en|ɒ|k|ˈ|t|eɪ|v|i|ə|s}} {{Respell|ok|TAY|vee|əs}}; {{IPA|la|ˈɡaːiʊs ɔkˈtaːwiʊs}}). Sipas [[Svetoni]]t,{{Sfn|Luke|2015|pp=246 (duke hedhur poshtë rrëfimin te {{Harvnb|Suetonius, ''Augustus''|loc=7.1}})}} Oktavi mori kognomenin '''{{Lang|la|Thurinus}}''' ({{IPA|la|tʰuːˈriːnʊs}}, 'i Turiit') në foshnjërinë e tij, për të përkujtuar fitoren e të atit mbi ndjekësit e Spartakut në [[Thurii]].{{Sfnm|Fratantuono|2016|1p=xix|Southern|2014|2p=3|Goldsworthy|2014|3p=45|Zerbey IV|2016|4p=25|Luke|2015|5pp=242–266, por duke argumentuar në vend të kësaj se Oktavi e zgjodhi emrin për t'u identifikuar me pacifikimin e zonës nga i ati}}{{Efn|[[Dion Kasi]] në vend të kësaj i jep emrin {{Lang|la|Caepias}}, ndoshta një shtrembërim i {{Lang|la|Scaptia}}, emri i fisit romak të lindjes së Oktavit.{{Harvnb|Lindsay|2009|p=89}}, duke cituar {{Harvnb|Dio|loc=45.1.1}}}} Mark Jun Brutusi (Marcus Junius Brutus), vrasësi i babait birësues të Oktavianit, [[Jul Çezari|Jul Çezarit]], e hodhi poshtë pretendimin e Oktavianit për adoptim testamentar nga Çezari, duke e quajtur atë {{Lang|la|Octavius}}.{{Sfn|Galinsky|2012|p=16}} * '''{{Lang|la|Gaius Julius Caesar}}''':{{Sfnm|Southern|2014|1p=1|Goldsworthy|2014|2pp=6–7, 88–89}} Pasi Jul Çezari e emëroi Oktavin trashëgimtar në vitin 44 p.e.s., Oktavi mori nomenin dhe kognomenin e Çezarit.{{Sfnm|Bringmann|2007|1p=283|Levick|2009|2p=209|Shotter|2005|3p=1|Goldsworthy|2014|4p=6}} Historianët shpesh e dallonin nga Çezari i ndjerë duke i shtuar emrit {{Lang|la|Octavianus}} ({{IPA|la|ɔktaːwiˈaːnʊs}}), çka tregonte se ai kishte qenë më parë anëtar i [[Gens Octavia|fisit Oktavi]]. Nuk ka prova se Augusti e bëri vetë këtë,{{Sfnm|Fratantuono|2016|1pp=xviii–xix, 154–155 (shënim fundi 3)|Goldsworthy|2014|2pp=6–7}} ndonëse disa nga bashkëkohësit e tij e quanin {{Lang|la|Gaius Octavius}},{{Sfn|Southern|2014|p=45}} {{Lang|la|Gaius Julius Caesar Octavianus}},{{Sfnm|Bringmann|2007|1p=283|Galinsky|2012|2p=16|Southern|2014|3p=37}} ose «Çezari i ri».{{Sfn|Galinsky|2012|p=16}} Historikët zakonisht i referohen atij si Oktavian ({{IPAc-en|ɒ|k|ˈ|t|eɪ|v|i|ə|n}} {{Respell|ok|TAY|vee|ən}}) për periudhën mes viteve 44 dhe 27 p.e.s.{{Sfnm|Shelton|1998|1p=58|Goldsworthy|2014|2p=6}} * '''{{Lang|la|Imperator Caesar}}''':{{Sfnm|Southern|2014|1pp=34, 131|Goldsworthy|2014|2p=6}} Monedhat dhe mbishkrimet e hershme të Oktavianit i referohen të gjitha si {{Lang|la|Gaius Caesar}}, por deri në vitin 38 p.e.s. ai e kishte zëvendësuar {{Lang|la|Gaius}} me titullin e fitores {{Lang|la|[[Imperator]]}} ('komandant').{{Sfnm|Hammond|1957|1p=21 n. 1|Syme|1958|2pp=176, 179, 181–183, 185|Goldsworthy|2014|3p=6}} Linja e tij familjare vazhdoi përdorimin e emrit {{Lang|la|Caesar}}, një kognomen i një dege të familjes Juliane, dhe përfundimisht kjo formoi një titull standard perandorak.{{Sfn|Eck|Takács|2007|p=57}} * '''{{Lang|la|Imperator Caesar Augustus}}''':{{Sfnm|Hammond|1957|1pp=21, 55|Galinsky|2012|2pp=66–67|3a1=Eck|3a2=Takács|3y=2007|3p=57}} Në vitin 27 p.e.s. [[Senati romak|Senati]] i dha atij nderimin {{Lang|la|[[Augustus (titull)|Augustus]]}} ({{IPA|la|au̯ˈɡʊstʊs}}) ('i nderuari').{{Sfnm|Bringmann|2007|1pp=304, 307|Eder|2005|2p=13}} Historikët përdorin këtë emër, ose renditjen e kundërt {{Lang|la|Augustus Caesar}}, për t'iu referuar atij nga viti 27 p.e.s. deri në vdekjen e tij në vitin 14 e.s.{{Sfnm|Galinsky|2005|1pp=7–8|Galinsky|2012|2p=16|Goldsworthy|2014|3p=6}} == Jeta e hershme == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Jeta e hershme e Augustit|en|Early life of Augustus}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Pema familjare e dinastisë Julio-Klaudiane|en|Julio-Claudian family tree}}}} [[Skeda:GaiusOctavius.jpg|thumb|upright|right|Një portret skulpturor romak i idealizuar i Oktavianit si adoleshent, ndoshta i realizuar pas vdekjes së tij ose kur ai ishte shumë më i madh, që ndodhet tani në Muzeun e Vatikanit{{sfn|Southern|2014|p=24, Fig. 1.3}}|alt=Bust i Augustit si Gaius Octavius i ri]] Oktaviani lindi si Gaius Octavius në [[Roma|Romë]] më 23 shtator 63&nbsp;p.e.s.,{{sfnm|Bringmann|2007|1p=283|Galinsky|2012|2pp=xv, 2–3|Lewis|2023|3pp=21–23|Southern|2014|4pp=1, 5|5a1=Eck|5a2=Takács|5y=2007|5p=7|Goldsworthy|2014|6pp=19, 23}}{{Efn|Historianët Anne-Marie Lewis dhe Karl Galinsky shpjegojnë debatin akademik rreth datës së saktë të lindjes së Oktavianit. Dëshmitë që lindja ndodhi më 22 shtator bazohen në deklaratat e historianëve si [[Svetoni]] dhe [[Vellej Paterkuli]], ndërsa [[Dion Kasi]] pohon se lindja ndodhi më 23 shtator; konfuzioni buron edhe nga kalimi nga përdorimi i kalendarit romak republikan të hershëm në përdorimin e [[Kalendari julian|kalendarit julian]] gjatë jetës së Oktavianit.{{sfnm|Lewis|2023|1pp=21–23|Galinsky|2012|2pp=2–3}}}} në një pronë familjare në [[Kodra Palatine|Kodrën Palatine]].{{sfnm|Lewis|2023|1p=21|Southern|2014|2p=5|Goldsworthy|2014|3p=32}} Babai i tij, [[Gaius Octavius]], vinte nga një familje mesatarisht e pasur e klasës së {{ill|Kalorësia romake|en|Equites|lt=kalorësve}} dhe i përkiste {{Lang|la|gens Octavia}}.{{sfnm|Lewis|2023|1p=34|Shotter|2005|2pp=1–2|Southern|2014|3pp=1–3|4a1=Eck|4a2=Takács|4y=2007|4p=6|Goldsworthy|2014|5p=33}} Ai ndoqi ''{{ill|Cursus honorum|en|lt=cursus honorum}}''{{sfnm|Shotter|2005|1pp=1–2|Luc|2024|2p=133|Southern|2014|3pp=5–6|Goldsworthy|2014|4pp=32–33, 35–37, 40–44}} dhe shërbeu si guvernator prokonsullor i {{ill|Maqedonia (provincë romake)|en|Macedonia (Roman province)|lt=Maqedonisë}}.{{sfnm|Galinsky|2012|1p=5|Southern|2014|2p=7|3a1=Eck|3a2=Takács|3y=2007|3p=6|Goldsworthy|2014|4pp=44–45|Broughton|1952|5pp=191 (qeverisja prokonsullore dhe shpallja si {{Lang|la|imperator}}), 595 (zë në indeks)}}{{Efn|Gaius Octavius i vjetër ishte {{ill|Kuestori|en|Quaestor|lt=kuestor}} rreth vitit 73, [[Adilen|edil]] rreth vitit 64 dhe [[Pretori|pretor]] në vitin 61&nbsp;p.e.s.{{sfnm|Shotter|2005|1pp=1–2|Luc|2024|2p=133|Southern|2014|3pp=5–6|Goldsworthy|2014|4pp=32–33, 35–37, 40–44|Broughton|1952|5pp=110 (kuestura), 162 (edilati), 179 (pretura), 191 (qeverisja prokonsullore dhe shpallja si {{Lang|la|imperator}}), 595 (zë në indeks)}} Ai u shpall [[Imperator|imperator]] për fitoren e tij mbi fisin trakas të [[Besët|Besëve]], i cili pushtoi gjatë qeverisjes së tij prokonsullore mbi Maqedoninë.{{sfnm|Goldsworthy|2014|1p=45|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2007|2p=6|Richardson|2012|3p=5|Broughton|1952|4pp=110 (kuestura), 162 (edilati), 179 (pretura), 191 (qeverisja prokonsullore dhe shpallja si {{Lang|la|imperator}}), 595 (zë në indeks). Broughton citon elogiumin e Gaius Octavius, mbishkrimin ILS 47, përgjatë gjithë veprës}}}} Familja e tij ishte nga [[Velletri|Velitrae]],{{sfnm|Lewis|2023|1pp=34–35|Goldsworthy|2014|2p=32|Suetonius, ''Augustus''|3loc=5–6}} pranë [[Roma|Romës]],{{sfnm|Shotter|2005|1pp=1–2|Galinsky|2012|2pp=2, 4–5|Southern|2014|3p=1}} ku i biri kaloi një pjesë të fëmijërisë.{{sfnm|Galinsky|2012|1pp=2, 5|Southern|2014|2p=5|3a1=Eck|3a2=Takács|3y=2007|3p=6}} Nëna e Oktavianit të ri, {{ill|Atia (nëna e Augustit)|en|Atia (mother of Augustus)|lt=Atia}}, ishte mbesa e [[Jul Çezari|Jul Çezarit]].{{sfnm|Shotter|2005|1pp=1–2|Lewis|2023|2p=34|Rowell|1962|3p=14|Southern|2014|4p=7|5a1=Eck|5a2=Takács|5y=2007|5pp=6–7|Goldsworthy|2014|6pp=20, 23}} [[Skeda:RSC 0022 - transparent background.png|thumb|upright=1.35|right|Një {{Lang|la|denarius}} nga viti 44&nbsp;p.e.s., që paraqet [[Jul Çezari|Jul Çezarin]] në avers dhe perëndeshën Venus në reversin e monedhës. Legjenda: {{Lang|la|CAESAR IMP. M. / L. AEMILIVS BVCA}}|alt=Monedhë romake e lashtë që paraqet Jul Çezarin në avers dhe Venusin duke mbajtur një skeptër në revers]] Pasi babai i Oktavianit vdiq në vitin 59&nbsp;p.e.s. {{Sfnm|1a1=Chisholm|1a2=Ferguson|1y=1981|1p=23|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=xv, 5–6|3a1=Southern|3y=2014|3pp=7, 9|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=46–47}} ose 58 p.e.s.,{{Sfnm|1a1=Shotter|1y=2005|1pp=1–2|2a1=Luc|2y=2024|2p=133}} nëna e tij u martua me Lucius Marcius Philippus,{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1p=6|2a1=Shotter|2y=2005|2p=2|3a1=Southern|3y=2014|3pp=3, 9|4a1=Eck|4a2=Takács|4y=2007|4p=7|5a1=Goldsworthy|5y=2014|5p=48}} i cili u zgjodh {{ill|Konsulli romak|en|Roman consul|lt=konsull}} në 56 p.e.s.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1p=8|2a1=Southern|2y=2014|2p=9|3a1=Eck|3a2=Takács|3y=2007|3p=7|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4p=48}} Kur gjyshja e Oktavianit, [[Julia Minor (motra e Çezarit)|Julia]], e cila ishte motra e [[Jul Çezari|Jul Çezarit]], vdiq në 52 ose 51 p.e.s., Oktaviani mbajti fjalimin e varrimit të saj, duke u shfaqur për herë të parë në publik.{{Sfnm|1a1=Shotter|1y=2005|1p=2|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=1, 14|3a1=Southern|3y=2014|3pp=5, 10|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=48, 65–66}} Një mësues [[Skllavëria në Romën e lashtë|skllav]] grek i quajtur Sferi (Sphaerus) i dha atij një [[Arsimi në Romën e Lashtë|arsimim]] në lexim, shkrim, aritmetikë dhe [[Gjuha greke e lashtë|greqisht]]. Më vonë Oktaviani e liroi Sferin dhe i dha një varrim shtetëror në 40 p.e.s.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1p=10|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=48, 544 n. 4}} Si adoleshent, ai studioi [[Filozofia e lashtë|filozofinë]] nën Areiosin e Aleksandrisë dhe Atenodorin e Tarsit, retorikë latine nën Mark Epidin dhe retorikë greke nën Apollodorin e Pergamonit.{{Sfn|Galinsky|2012|pp=10–11}} Jul Çezari kishte krijuar {{ill|Triumvirati i parë|en|First Triumvirate|lt=Triumviratin e parë}}, një aleancë joformale, me [[Pompeu|Pompeun]] dhe Krasin në 60 p.e.s.,{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=7–8|2a1=Southern|2y=2014|2pp=8–9, 11–12, 91|3a1=Bringmann|3y=2007|3pp=229–231|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=20, 52–53}} por deri në 49 p.e.s. ajo ishte shpërbërë dhe Pompeu e Çezari po zhvillonin një {{ill|Lufta civile e Çezarit|en|Caesar's Civil War|lt=luftë civile}} të zgjatur.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=8, 14|2a1=Southern|2y=2014|2pp=11–23, 91|3a1=Bringmann|3y=2007|3pp=229–231, 249, 251–257|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=52–53, 58–62}} Në 47 p.e.s., pasi Oktaviani veshi togën virile ({{Lang|la|toga virilis}}) dhe u bë qytetar i rritur,{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1p=9, por jep 48 p.e.s.|2a1=Southern|2y=2014|2pp=23–24|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=67}} Çezari e bëri atë të zgjidhej pontif, në vend të Lucius Domitius Ahenobarbus, i cili ishte vrarë.{{Sfnm|1a1=Rowell|1y=1962|1p=16|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=14|3a1=Southern|3y=2014|3p=25|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=67–68}} Vitin tjetër, Oktaviani kryesoi lojërat greke që përkujtonin përurimin e tempullit të Venus Genetrix të Çezarit.{{Sfnm|1a1=Rowell|1y=1962|1p=16|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=14}} Deshi të bashkohej me shtabin e Çezarit për fushatën afrikane, por u tërhoq kur nëna e tij, [[Atia (nëna e Augustit)|Atia]], protestoi për shkak të shëndetit të tij të dobët.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1p=9|2a1=Southern|2y=2014|2p=27}} Çezari lejoi që Oktaviani të ecte pranë karrocës së tij gjatë triumfit të tij që festonte fushatën dhe i dha atij dekorime ushtarake sikur të kishte qenë i pranishëm.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1p=11|2a1=Southern|2y=2014|2p=28|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=65, 73}} Në 45 p.e.s. Oktaviani udhëtoi për në [[Hispania|Hispaninë]] për t'u bashkuar me fushatën spanjolle të Çezarit kundër Pompeut të Ri.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=9, 14|2a1=Southern|2y=2014|2pp=30–31|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=69–70, 87, 114}} Më 13 shtator 45 p.e.s. Çezari depozitoi një testament të ri te virgjëreshat vestale, në të cilin emëroi Oktavianin si trashëgimtarin e tij kryesor.{{Sfnm|1a1=Bringmann|1y=2007|1p=283|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2007|2p=8|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=86, edhe pse ai jep datën 15 shtator 45 p.e.s.}}{{Efn|Oktaviani nuk u emërua {{Lang|la|magister equitum}}, në kundërshtim me [[Theodor Mommsen|Theodor Mommsenin]].<ref>{{cite book |last=Morstein-Marx |first=Robert |title=Julius Caesar and the Roman People |year=2021 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781108943260 |isbn=978-1-108-83784-2 |s2cid=242729962 |lccn=2021024626 |page=491 n. 17 |quote=Mommsen's restoration of {{Lang|la|Fasti Capit. Cons. sub anno 44}}, making Octavius {{Lang|la|magister equitum designatus}} for 44, has now been disproved by the newly published fragments of the Privernum Fasti. |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Zevi |first=Fausto |last2=Cassola |first2=Filippo |date=2016 |title=I Fasti di "Privernum" |jstor=43910005 |journal=Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik |volume=197 |pages=287–309 |issn=0084-5388 |language=it}}</ref> Titulli mund të rrjedhë nga ngatërrimi në greqisht midis {{Lang|la|magister equitum}} dhe {{Lang|la|praefectus urbi}}.{{Sfn|Southern|2014|pp=26–27, 36–37, 44}}}} == Ngjitja në pushtet == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Ngjitja në pushtet e Augustit|en|Rise of Augustus}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Kriza e Republikës Romake|en|Crisis of the Roman Republic}}}} === Trashëgimtari i Çezarit === {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Ngjitja në pushtet e Augustit|en|Rise of Augustus}} dhe {{ill|Vrasja e Jul Çezarit|en|Caesar's assassination}}}} [[Skeda:Vincenzo Camuccini - La morte di Cesare.jpg|thumb|''{{ill|Vrasja e Jul Çezarit|en|Caesar's assassination|lt=Vdekja e Çezarit]]'' nga Vincenzo Camuccini, 1805, Galleria Nazionale d'Arte Moderna, Romë|alt=Një pikturë që tregon një grup burrash duke sulmuar Jul Çezarin, disa prej tyre të armatosur me thika. Çezari, me një kurorë dafine, është i ulur me një krah të shtrirë drejt sulmuesve. Në sfond, një turmë shikon e tronditur.]] Në vitin 44&nbsp;p.e.s., Oktaviani ndodhej në qytetin [[Apolonia|Apoloni]] të [[Iliria|Ilirisë]], kur, në shkurt, [[Jul Çezari|Jul Çezari]] u emërua {{Lang|la|dictator perpetuo}} ('diktator përgjithmonë'), i pari në historinë romake që mbajti këtë titull,{{Sfnm|Southern|2014|1pp=49, 182|Goldsworthy|2014|2pp=70, 74, 83–84, duke vënë në dukje edhe studimin dhe trajnimin ushtarak}} dhe më pas {{ill|Vrasja e Jul Çezarit|en|Caesar's assassination|lt=u vra]] në Idet e Marsit (15 mars).{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=9|Galinsky|2012|2pp=xv, 11, 14–15, 80|Southern|2014|3pp=36–37, 42–43|Goldsworthy|2014|4pp=78–79, 83–84}} Oktaviani u konsultua me oficerët e Çezarit në [[Maqedonia (provincë romake)|Maqedoni]] përpara se të lundronte drejt [[Italia romake|Italisë]] për të mësuar fatin e tij politik.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=9|Southern|2014|2pp=42–43|Goldsworthy|2014|3pp=84–85|Rawson|1994|4p=471}} Çezari nuk kishte fëmijë legjitimë të gjallë sipas [[E drejta romake|të drejtës romake]].{{Sfnm|Roller|2010|1p=74|Burstein|2004|2pp=xxi, 21}} Testamenti i tij e bëri Oktavianin trashëgimtarin e tij kryesor, me kushtin që ai të merrte emrin e [[Diktatori romak|diktatorit]] të vdekur.{{Sfnm|Tatum|2024|1p=146, duke vënë në dukje se {{Lang|la|condicio nominis ferendi}} ('veprimi i marrjes së një emri') "nuk duhet ngatërruar me adoptimin e vërtetë"|Lindsay|2009|2p=84–85, duke vënë në dukje se adoptimi i plotë me testament ishte "i pamundur", 182 e vijim.|Southern|2014|3p=37, duke pohuar se në testamentin e Çezarit Oktaviani kishte të drejtën "që, po të dëshironte, të quhej Gaius Julius Caesar Octavianus".|Syme|1988|4p=159}} Pasi zbarkoi pranë Brundisiumit në Italinë jugore,{{Sfnm|Southern|2014|1pp=42–43|Galinsky|2012|2p=15|3a1=Eck|3a2=Takács|3y=2007|3pp=9–10|Goldsworthy|2014|4p=85}} Oktaviani mori një kopje të testamentit, i cili i la atij tre të katërtat e pasurisë së Çezarit.<ref>{{Harvnb|Lindsay|2009|pp=184–5, 186 shën. 3}} dhe {{Harvnb|Southern|2014|pp=33–34}}, duke cituar ndër të tjerë: {{Harvnb|Appian, ''Bella Civilia''|loc=2.143}}; {{Harvnb|Cicero, ''Ad Atticum''|loc=14.10.3}}; {{Harvnb|Dio|loc=44.35.2.3}}; {{Harvnb|Nicolaus Damascenus|loc=17.48}}. Shih gjithashtu {{Harvnb|Tatum|2024|p=130}}, {{Harvnb|Eck|Takács|2003|p=9}}, {{Harvnb|Rowell|1962|p=14}}, {{Harvnb|Galinsky|2012|pp=9–10, 15}}, dhe {{Harvnb|Goldsworthy|2014|p=86}}.</ref>{{Efn|Quintus Pedius dhe Lucius Pinarius ishin trashëgimtarët e mbetur, me gjasë fëmijët e motrës më të madhe të Çezarit.{{Harvnb|Richardson|2012|p=7}} Kundër {{Harvnb|Nicolaus Damascenus|loc=8.17–18}}, Oktaviani nuk u adoptua nga Çezari gjatë jetës së këtij të fundit.{{Harvnb|Lindsay|2009|pp=184–5}}}} Kundër këshillës së njerkut të tij, Filipit, Oktaviani e pranoi testamentin e Çezarit më 8 maj 44&nbsp;p.e.s.{{Sfnm|Galinsky|2012|1pp=xv, 9–10, 15|Southern|2014|2p=43|Bringmann|2007|3p=283, pa datë|Goldsworthy|2014|4p=88, pa datë|Rawson|1994|5p=471, duke përmendur majin}} Ai pretendoi se Çezari e kishte [[Adoptimi në Romën e lashtë|adoptuar]] si djalin e tij dhe mori emrin Gaius Julius Caesar.{{Sfnm|Tatum|2024|1p=146, duke e quajtur pretendimin për adoptim "një gënjeshtër e dukshme për këdo që njeh të drejtën romake"|Lindsay|2009|2p=183, duke vënë në dukje konsensusin se adoptimi ishte juridikisht i dyshimtë|Levick|2009|3p=209|Goldsworthy|2014|4p=87, përmbledh debatin akademik dhe vë në dukje hollësinë teknike se "një adoptim i tillë i plotë mund të ndodhte vetëm gjatë jetës së babait dhe nuk mund të ishte pas vdekjes"|Southern|2014|5p=37, duke insistuar te "adoptimi" dhe se emri i trashëguar Gaius Julius Caesar Octavianus "ndiqte zakonin romak, duke treguar se Oktaviani ishte adoptuar në familjen e Julëve Cezarë nga familja e tij e origjinës, Oktavët"}} [[Ciceroni|Ciceroni]] dhe bashkëkohës të tjerë e quanin atë {{Lang|la|Octavianus}}.{{Sfnm|Lindsay|2009|1p=89, duke cituar ndër të tjerë Ciceronin, ''Ad Atticum'', 14.12, 15.12, 16.8–9, 16.12, 16.14|Southern|2014|2p=45, duke cituar Ciceronin, gjë që vë në dukje edhe shembullin e njerkut Filip|Galinsky|2012|3p=16, duke vënë në dukje vetëm shembullin e Ciceronit|Goldsworthy|2014|4pp=88–89, duke vënë në dukje se "armiqtë e quanin Oktavian për të theksuar se familja e tij e vërtetë ishte e errët", ndërsa në f. 110 vëren se Ciceroni filloi ta quante Çezar pasi rekrutoi dy legjione që më parë i kishin qenë besnikë Antonit}} Oktaviani nuk mund të mbështetej në fondet e tij të kufizuara për t'u futur me sukses në politikë.{{Sfn|Eck|Takács|2003|pp=9–10}} Pas një pritjeje të ngrohtë nga ushtarët e Çezarit në Brundisium,{{Sfnm|Rowell|1962|1p=19|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2007|2pp=9–10|Southern|2014|3p=55}} ai kërkoi një pjesë të fondeve që Çezari kishte caktuar për luftën e tij lindore kundër Partëve.{{Sfn|Eck|Takács|2003|pp=9–10}} Kjo shumë arrinte në 700 milionë sestercë të ruajtur në Brundisium, pika e nisjes në Itali për operacionet ushtarake në lindje.{{Sfn|Rowell|1962|p=18}}{{Efn|Një hetim i mëvonshëm i [[Senati romak|Senatit]] për zhdukjen e fondeve publike nuk ndërmori asnjë masë kundër Oktavianit, pasi ai atëherë përdori ato para për të mbledhur trupa kundër armikut të Senatit, [[Mark Antoni|Mark Antonit]].{{Harvnb|Rowell|1962|p=19}}}} Oktaviani ndërmori një lëvizje tjetër të guximshme kur, pa leje zyrtare, përvetësoi tributin vjetor të provincës romake të Azisë dhe e kaloi në Itali.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=10|2a1=Eder|2y=2005|2p=18}} Ai gjithashtu filloi të rekrutonte veteranët e Çezarit dhe burrat e caktuar për luftën partike.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=9}} Gjatë marshimit të tij drejt Romës përmes Italisë, prania e Oktavianit dhe pasuritë e sapofituara fituan shumë njerëz, përfshirë veteranët e Çezarit të vendosur në rajonin e [[Kampania|Kampanisë]].{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=10|Goldsworthy|2014|2p=101–103}} Deri në qershor, ai kishte mbledhur një ushtri prej 3.000 burrash, duke i paguar secilit një bonus prej 500 denarësh,{{Sfnm|1a1=Chisholm|1a2=Ferguson|1y=1981|1pp=24, 27|Rowell|1962|2p=20|Goldsworthy|2014|3pp=101 për 500 denarët, f. 103 për mbledhjen e 3.000 veteranëve}} që ishte më shumë se dyfishi i pagës vjetore të një ushtari.{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=101}} === Tensionet në rritje === {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Ngritja në pushtet e Augustit|en|Rise of Augustus}} dhe {{ill|Filipikat|en|Philippicae}}}} [[Skeda:Octave (13668015683).jpg|thumb|upright=0.8|Bust i Oktavianit, {{Rreth|30 p.e.s.}}. Muzeu Kapitolin, Romë|alt=Një bust mermeri që paraqet Oktavianin duke veshur një togë]] Kur mbërriti në Romë më 6 maj 44 p.e.s., Oktaviani e gjeti konsullin [[Mark Antoni|Mark Antonin]], ish-kolegun e Çezarit, në një armëpushim të brishtë me vrasësit e Çezarit.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=10|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=20}} Më 17 mars, një amnisti e përgjithshme i fali vrasësit në këmbim të njohjes së akteve ligjore të Çezarit.{{Sfnm|1a1=Bringmann|1y=2007|1pp=281–282|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=21–22|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=85–86|4a1=Southern|4y=2014|4pp=55–56}} Shumë shpejt pas kësaj, Antoni arriti të dëbojë shumicën prej tyre nga Roma me një fjalim përkujtimor nxitës në funeralin e Çezarit, duke nxitur opinionin publik kundër vrasësve.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=10|2a1=Bringmann|2y=2007|2pp=281–283, 285|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=86|4a1=Southern|4y=2014|4pp=56–57}} Mark Antoni grumbulloi mbështetje politike, por kishte humbur mbështetjen e shumë romakëve dhe cezarianëve kur kundërshtoi propozimin për t'i dhënë Çezarit status hyjnor. Oktaviani e sfidoi për udhëheqësinë e cezarianëve.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=11}} Për ta ndaluar Oktavianin të shpërndante 300 sestercë për frymë plebejëve të qytetit sipas testamentit të Çezarit, Antoni refuzoi t'i jepte Oktavianit paratë që i takonin si trashëgimtar i Çezarit.{{Sfnm|1a1=Bringmann|1y=2007|1pp=283, 285|2a1=Rawson|2y=1994|2pp=471–472}} Ai gjithashtu e pengoi [[Kuvendi i Kuriatit|Kuvendin e Kuriatit]] të dëgjonte përpjekjet e Oktavianit për të legjitimuar adoptimin e tij të supozuar nga Çezari, për ta shpallur Çezarin zyrtarisht hyjni dhe për të rivendosur fronin e artë të Çezarit për t'ia ekspozuar publikut në lojërat e organizuara në prill dhe qershor.{{Sfnm|1a1=Lindsay|1y=2009|1p=188. "He had been pushing Antony for a {{Lang|la|lex curiata}} in order... to legalise his position as Caesar's son"|2a1=Southern|2y=2014|2pp=62–63|3a1=Galinsky|3y=2012|3p=22|4a1=Bringmann|4y=2007|4p=285|5a1=Goldsworthy|5y=2014|5p=98}} Gjatë lojërave të fitores së Çezarit, Oktaviani shpërndau një pjesë të fondeve të testamentit të Çezarit dhe i bashkoi ato me paratë e tij, duke rritur popullaritetin e vet dhe duke dëmtuar atë të Antonit.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1p=25|2a1=Rawson|2y=1994|2pp=471–472}} Gjatë verës së vitit 44 p.e.s., Oktaviani fitoi mbështetjen e më shumë veteranëve dhe gjithashtu të senatorëve që e shihnin Antonin si një kërcënim për shtetin.{{Sfnm|1a1=Rawson|1y=1994|1pp=474–476|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=25–26|3a1=Bringmann|3y=2007|3p=287}} Antoni urdhëroi liktorët ta tërhiqnin Oktavianin zvarrë nga një seancë dëgjimore mbi rikthimin e pronave private që Çezari i kishte sekuestruar në 49 p.e.s. Oktaviani më pas pretendoi se Antoni e kishte kërcënuar me vdekje si hakmarrje për shpërndarjen e parave plebejëve sipas testamentit të Çezarit. Veteranët e Çezarit e bindën Antonin të pajtohej publikisht me Oktavianin në Tempullin e Jupiterit Optimus Maximus.{{Sfn|Galinsky|2012|p=25}} Pas kësaj, ediktet luftarake të Antonit kundër vrasësve Mark Jun Bruti (Marcus Junius Brutus) dhe Gai Kas Longini (Gaius Cassius Longinus) e larguan atë nga senatorët cezarianë të moderuar, të cilët frikësoheshin nga një luftë civile e re.{{Sfnm|1a1=Rawson|1y=1994|1pp=474–476|2a1=Bringmann|2y=2007|2pp=286–287}} Në shtator, [[Ciceroni|Mark Tuli Ciceroni]], tani aleat politik i Oktavianit, filloi të mbante një seri fjalimesh, të njohura si Filipikat, duke e portretizuar Antonin si një kërcënim për [[Republika Romake|Republikën]].{{Sfnm|1a1=Chisholm|1a2=Ferguson|1y=1981|1p=26|2a1=Rowell|2y=1962|2p=30|3a1=Galinsky|3y=2012|3pp=21, 26–27|4a1=Tatum|4y=2024|4pp=159–60|5a1=Southern|5y=2014|5pp=45–55, 58–59, 67–70, 89–90|6a1=Bringmann|6y=2007|6p=287|7a1=Goldsworthy|7y=2014|7pp=102, 110|8a1=Rawson|8y=1994|8pp=477, 479–480}} === Konflikti i parë me Antonin === [[File:Marble bust of Mark Antony (Vatican Museums).jpg|thumb|upright|Bust prej mermeri i Mark Antonit, i epokës flaviane, i identifikuar tradicionalisht si Mark Antoni, Muzeu i Vatikanit|alt=Bust romak i Mark Antonit]] {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Lufta e Mutinës|en|War of Mutina}}}} Ndërsa opinioni në [[Roma|Romë]] po kthehej kundër tij dhe konsullata e tij po përfundonte, [[Mark Antoni|Mark Antoni]] miratoi në mënyrë të paligjshme një ligj që do t'i caktonte atij provincën e {{ill|Galia Cisalpine|en|Cisalpine Gaul|lt=Galisë Cisalpine}} në [[Italia|Italinë]] veriore.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=11–12|Rowell|1962|2p=21|Galinsky|2012|3p=28|Southern|2014|4p=65|Bringmann|2007|5pp=285–286|Goldsworthy|2014|6pp=101, 111|Rawson|1994|7p=474, duke vënë në dukje paligjshmërinë e tij në tre pika}} Oktaviani ndërkohë ngriti një ushtri private në Itali duke rekrutuar veteranë cezarianë,{{Sfnm|Syme|1939|1pp=123–126|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=12|Rowell|1962|3p=23|Southern|2014|4pp=66–67|Bringmann|2007|5p=287|Goldsworthy|2014|6p=101–103}} dhe në fillim të nëntorit hyri në Romë me këtë forcë private për t'u përballur me Antonin.{{Sfnm|Galinsky|2012|1pp=27–28|Southern|2014|2p=68|Bringmann|2007|3p=287|Goldsworthy|2014|4p=103–105}} Megjithatë, ata e lanë qytetin pak më pas,{{Sfnm|Bringmann|2007|1p=287|Goldsworthy|2014|2pp=104–105}} pasi disa veteranë vendosën të tërhiqeshin kur u bë e qartë se ishin përfshirë në një grindje cezariane dhe jo në një fushatë hakmarrjeje kundër vrasësve të [[Jul Çezari|Çezarit]].{{Sfnm|Galinsky|2012|1pp=27–28|Southern|2014|2p=68|Goldsworthy|2014|3pp=104–105}} Megjithatë, më 28 nëntor, Oktaviani fitoi dy legjione të Antonit me ofertën joshëse të përfitimit monetar.{{Sfnm|Syme|1939|1pp=123–126|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=12|Rowell|1962|3p=23|Galinsky|2012|4p=28|Southern|2014|5p=69|Bringmann|2007|6p=287|Goldsworthy|2014|7pp=105–109}} Antoni më pas u largua nga Roma për në Galinë Cisalpine,{{Sfnm|Rowell|1962|1p=23|Bringmann|2007|2p=287|Galinsky|2012|3p=28|Southern|2014|4pp=66–69|Goldsworthy|2014|5pp=109–111, 114–115}} e cila do t'i dorëzohej atij më 1 janar 43&nbsp;p.e.s.{{Sfnm|Rowell|1962|1p=23|Goldsworthy|2014|2pp=111–112, 114–115}} Megjithatë, provincia i ishte caktuar më parë vrasësit {{ill|Dekim Jun Brutus Albin|en|Decimus Junius Brutus Albinus}}, i cili tani refuzoi t'i nënshtrohej Antonit.{{Sfnm|Galinsky|2012|1pp=28–29|Southern|2014|2pp=66–67, 71|Goldsworthy|2014|3pp=114–115}} Antoni e rrethoi atë në Mutina.{{Sfnm|Rowell|1962|1p=24|Southern|2014|2p=69|Bringmann|2007|3pp=290–291|Goldsworthy|2014|4p=115|Golden|2013|5p=195|Rawson|1994|6p=479}} Kjo i dha mundësi Oktavianit, ushtria private e të cilit ishte pranë.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=12|Galinsky|2012|2pp=28–29|Goldsworthy|2014|3pp=113–116|Rawson|1994|4p=477, 479|Golden|2013|5p=195}} [[File:M. Tullius Cicero, Capitoline Museum, Rome (cropped).jpg|thumb|left|upright|Bust i [[Ciceroni|Mark Tuli Ciceronit]], shekulli I e.s., Muzeu Kapitolin në Romë|alt=Bust romak i Ciceronit si burrë i moshuar]] Ciceroni mbrojti Oktavianin nga talljet e Antonit{{Sfnm|1a1=Chisholm|1a2=Ferguson|1y=1981|1p=29|Goldsworthy|2014|2p=112}}{{Efn|Duke mbrojtur Oktavianin nga talljet e Mark Antonit për mungesën e prejardhjes fisnike të Oktavianit dhe imitimin e emrit të Jul Çezarit, Mark Tuli Ciceroni deklaroi: «nuk kemi asnjë shembull më të shkëlqyer të devotshmërisë tradicionale mes të rinjve tanë».{{Sfn|Chisholm|Ferguson|1981|p=29}}}} dhe siguroi që ai të pranohej si senator më 1 janar 43&nbsp;p.e.s. Oktavianit iu dha e drejta për të votuar bashkë me konsujt e mëparshëm, privilegji për të kandiduar në një moshë më të hershme se zakonisht,{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=13|Rowell|1962|2p=23|Galinsky|2012|3p=29|Southern|2014|4pp=69–70|Bringmann|2007|5p=289|Rawson|1994|6p=480}} dhe {{Lang|la|imperium pro praetore}}, që ligjësonte komandën e tij. Oktaviani i shoqëroi konsujt për të thyer rrethimin e Mutinës.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=13|Syme|1939|2p=167|Galinsky|2012|3pp=29–30|Southern|2014|4pp=69–70|Bringmann|2007|5pp=289–291|Goldsworthy|2014|6pp=114–116}} Ai mori {{Lang|la|fasces}} më 7 janar,{{Sfn|Fishwick|2004|p=250}} një datë që më vonë do ta përkujtonte si fillimin e karrierës së tij publike.{{Sfnm|Rowell|1962|1p=24|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=13|Gruen|2005|3p=160|Southern|2014|4p=71}} Antoni u tërhoq në {{ill|Galia Transalpine|en|Transalpine Gaul|lt=Galinë Transalpine}} pasi forcat e tij u mundën në betejat e Forum Galorum dhe Mutinës në prill. Megjithatë, të dy konsujt u vranë, duke e lënë Oktavianin në komandën e vetme të ushtrive të tyre.{{Sfnm|Syme|1939|1pp=173–174|Scullard|1982|2p=157|Galinsky|2012|3p=30|Southern|2014|4pp=71–72|Bringmann|2007|5p=291|Goldsworthy|2014|6pp=116–120|Golden|2013|7p=199}} Këto fitore i sollën atij shpalljen e parë si {{Lang|la|[[Imperator|imperator]]}}, një titull i rezervuar për komandantët fitimtarë.{{Sfnm|Fishwick|2004|1p=250|Southern|2014|2p=72|Rawson|1994|3p=483}} Duke e injoruar kryesisht Oktavianin, [[Senati romak|Senati]] e mbuloi me shpërblime Dekim Brutusin dhe u përpoq t'i jepte atij komandën e legjioneve konsullore.{{Sfnm|Rowell|1962|1pp=26–27|Southern|2014|2p=72|Bringmann|2007|3p=291|Goldsworthy|2014|4p=121|Golden|2013|5pp=201–203}} Si përgjigje, Oktaviani qëndroi në Luginën e Po-s dhe refuzoi të ndiqte Antonin.{{Sfnm|Rowell|1962|1p=27|Golden|2013|2pp=201–203}} Në korrik, një ambasadë centurionësh e dërguar nga Oktaviani hyri në Romë; ata kërkuan konsullatën tani vakante për Oktavianin,{{Sfnm|1a1=Chisholm|1a2=Ferguson|1y=1981|1pp=32–33|Southern|2014|2p=74|Bringmann|2007|3p=292|Goldsworthy|2014|4pp=122–123}} me Ciceronin si bashkëkonsull,{{Sfnm|Galinsky|2012|1p=30|Southern|2014|2p=74|Bringmann|2007|3p=292|Goldsworthy|2014|4pp=122–123}} dhe anulimin e dekretit që e shpallte Antonin armik publik.{{Sfn|Rowell|1962|p=27}} Kur kjo u refuzua, Oktaviani marshoi drejt Romës,{{Sfnm|Rowell|1962|1p=27|Southern|2014|2p=74|Goldsworthy|2014|3pp=123–124|Golden|2013|4p=203}} ku nuk hasi në kundërshtim ushtarak. Më 19 gusht 43&nbsp;p.e.s., në moshën 19-vjeçare, ai u bë konsull së bashku me të afërmin e tij Kuint Pedi.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=15|Rowell|1962|2p=28|Galinsky|2012|3pp=30–31|Southern|2014|4pp=83–86|Bringmann|2007|5p=292|Goldsworthy|2014|6p=124|Golden|2013|7p=204|Rawson|1994|8p=485}} Pedi miratoi një ligj që krijoi një tribunal të posaçëm për vrasësit e Çezarit dhe bashkëpunëtorët e tyre të supozuar; Oktaviani kryesoi gjyqin dhe i dënoi e i dëboi në mungesë.{{Sfnm|Welch|2014|1pp=138–145, duke parapëlqyer rrëfimet greke ({{Harvnb|Appian, ''Bella Civilia''|loc=3.95.392–3}}; {{Harvnb|Dio|loc=46.48.2–4}}) ndaj versioneve të thjeshtuara në latinisht (sidomos {{Harvnb|Augustus, ''RGDA''|loc=2}})|Southern|2014|2p=88|Bringmann|2007|3pp=292–293|Goldsworthy|2014|4pp=124–125|Rawson|1994|5p=486}}{{Efn|Edhe burra si Sekst Pompeu, që nuk ndodheshin në qytet, u dënuan gjithashtu, edhe pse nuk kishin asnjë lidhje me vrasjen.{{Sfnm|Welch|2014|1pp=138–39 (''RGDA''), 142–43|Goldsworthy|2014|2p=125}}}} Oktaviani gjithashtu e bindi asamblenë kuriate ta adrogonte në familjen e Çezarit, duke ligjëruar pretendimin e tij për adoptim testamentar.{{Sfnm|Lindsay|2009|1pp=xi, 84|Southern|2014|2pp=87–88|Goldsworthy|2014|3p=124|Rawson|1994|4p=486}} Ndërkohë, Antoni krijoi një aleancë me Mark Emil Lepidin, atëherë guvernator i Galisë Narbonensis.{{Sfnm|Syme|1939|1pp=176–186|Southern|2014|2pp=79–80|Bringmann|2007|3p=292|Goldsworthy|2014|4p=121|Golden|2013|5p=201}} Senati e shpalli Lepidin, një cezarian tjetër, armik publik për shkak se iu bashkua Antonit,{{Sfnm|Southern|2014|1pp=79–80|Bringmann|2007|2p=292|Goldsworthy|2014|3pp=121, 125}} por me kërkesë të Pedit e anuloi shpalljen e dyshes jashtë ligjit, ndërkohë që Oktaviani marshoi në veri për të luftuar Dekim Brutusin dhe për t'u takuar me Antonin.{{Sfnm|Southern|2014|1pp=89–90|Bringmann|2007|2p=292|Goldsworthy|2014|3p=125}} === Triumvirati i Dytë === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Triumvirati i Dytë|en|Second Triumvirate}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Triumvirati i Parë|en|First Triumvirate}}}} Në një takim pranë [[Bolonja|Bononjës]] në tetor të vitit 43{{Nbsp}}p.e.s., Oktaviani u bashkua me [[Mark Antoni|Mark Antonin]] dhe Lepidin për të formuar {{ill|Triumvirati i Dytë|en|Second Triumvirate|lt=triumviratin}}, në dukje për stabilitetin e [[Republika Romake|Republikës Romake]],<ref>{{harvnb|Eck|Takács|2003|p=16}}; {{harvnb|Galinsky|2012|p=42}}; {{harvnb|Burstein|2004|pp=xxi, 21–22}}; {{harvnb|Bringmann|2007|p=295}}; {{harvnb|Southern|2014|pp=90–92}}; {{harvnb|Goldsworthy|2014|pp=126–127}}</ref> dhe më 27 nëntor {{lang|la|lex Titia}} legalizoi marrëveshjen e tyre për pesë vjet.<ref>{{harvnb|Eck|Takács|2003|p=16}}; {{harvnb|Vervaet|2020|p=24}}; {{harvnb|Southern|2014|p=97, 99}}; {{harvnb|Bringmann|2007|p=296}}; {{harvnb|Goldsworthy|2014|pp=127, 129, 502}}; {{harvnb|Rawson|1994|p=486}}</ref> Triumvirati u dha atyre pushtetin konsullor, të drejtën për të emëruar magistratë dhe i lejoi të ndanin mes tyre provincat që nuk ishin nën kontrollin e {{lang|la|liberatores}} në Lindje.<ref>{{harvnb|Scullard|1982|p=163}}; {{harvnb|Galinsky|2012|p=42}}; {{harvnb|Burstein|2004|pp=xxi, 21–22}}; {{harvnb|Eck|Takács|2003|p=15}}; {{harvnb|Southern|2014|pp=91–92, 99}}; {{harvnb|Bringmann|2007|pp=295–296}}</ref> Më parë Oktaviani ishte fejuar me Servilinë, të bijën e Servilius Isaurikus, por në vend të saj u fejua me [[Clodia Pulcra (gruaja e Oktavianit)|Klodian]], vajzën e gruas së Antonit, për të konsoliduar bashkimin e tyre politik.<ref>{{harvnb|Galinsky|2012|pp=31, 40}}; {{harvnb|Bringmann|2007|pp=295–296}}; {{harvnb|Southern|2014|pp=93–94}}; {{harvnb|Goldsworthy|2014|pp=134–135}}; {{harvnb|Rawson|1994|p=486}}</ref> Oktaviani gjithashtu hoqi dorë nga konsullata në favor të aleatit të Antonit, Publius Ventidius.<ref>{{harvnb|Southern|2014|pp=93, 100}}; {{harvnb|Goldsworthy|2014|pp=126–127}}</ref> ==== Proskriptimet ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Proskriptimi i Triumviratit të Dytë|en|Proscription of the Second Triumvirate}}}} [[File:Antony with Octavian aureus.jpg|thumb|upright=1.35|{{lang|la|Aureusi}} që mban portretet e [[Mark Antoni|Mark Antonit]] (majtas) dhe të Oktavianit (djathtas), i emetuar në 41{{Nbsp}}p.e.s. për të shënuar krijimin e {{ill|Triumvirati i Dytë|en|Second Triumvirate|lt=Triumviratit të Dytë}}. Të dyja anët mbajnë mbishkrimin {{Smallcaps|{{abbr|III vir rpc|Triumvir Rei Publicae Constituendae}}}}, që do të thotë "Tre burra për rregullimin e Republikës". Legjenda: {{Smallcaps|{{lang|la|{{abbr|m ant|Marcus Antonius}} {{abbr|imp|Imperator}} {{abbr|aug|Augur}}}}{{Efn|{{lang|la|{{Smallcaps|aug}}}} i referohet detyrës fetare të {{lang|la|[[Auguri|augurit]]}}, jo titullit {{lang|la|augustus}} të krijuar në 27{{Nbsp}}p.e.s.}}<ref name="Sear">{{Cite web |last=Sear |first=David R. |title=Common Legend Abbreviations On Roman Coins |url=http://www.davidrsear.com/academy/roman_legends.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070730185143/http://www.davidrsear.com/academy/roman_legends.html |archive-date=2007-07-30 |access-date=2007-08-24 |language=en}}</ref> {{abbr|iiivir|triumvir}} {{abbr|rpc|rei publicae constituendae}} {{abbr|m barbat|Marcus Barbatius}}{{Efn|Marcus Barbatius ishte zyrtar i prerjes së monedhave.}}<ref name="Sear" /> {{abbr|q|quaestor}} {{abbr|p|praetor}}}} / {{Smallcaps|caesar {{abbr|imp|imperator}} {{abbr|pont|pontifex}} iiivir rpc}}.{{Sfn|Sear|2004|p=89}}{{Sfn|Einaudi|2014}}|alt=Monedhë romake antike që paraqet Mark Antonin në avers dhe Oktavianin në revers]] Triumvirët më pas nisën {{ill|Proskriptimi i Triumviratit të Dytë|en|Proscription of the Second Triumvirate|lt=proskriptimet}}, duke shënjestruar rreth 300 burra dhe duke i shpallur të jashtëligjshëm, të ndarë pothuajse barabar midis senatorëve dhe kalorësve.{{Sfnm|Hinard|1985|1p=269. « {{lang|fr|Au total... on trouve un chiffre d'environ 300 proscrits se répartissant également entre sénateurs et chevaliers.}} »|ps=|Southern|2014|2pp=97–98, duke vënë në dukje shifrat kontradiktore të raportuara nga Apiani dhe Livi, duke sugjeruar se shifra e Apianit prej 300 senatorësh mund të ketë përfshirë ata që ikën dhe shifra e Livit prej 130 senatorësh mund të ketë përfshirë vetëm ata që u vranë}} Mijëra të tjerë pësuan konfiskimin e pasurive.{{Efn|Burimet antike ndryshojnë ndjeshëm për sa i përket numrit të burrave që u shënjestruan. {{Harvnb|Hinard|1985|pp=266–269}} shqyrton dëshmitë. Plutarku, në tre jetëshkrime të ndryshme – ''Brutusi'' (27.6), ''Ciceroni'' (46.2) dhe ''Antoni'' (20.2) – jep përkatësisht numrat 200, pak më shumë se 200 dhe 300. {{Harvnb|Livy, ''Periochae''|loc=120.4}} dha vetëm 130 senatorë dhe, përveç tyre, shumë kalorës. {{Harvnb|Florus|loc=2.16.3}} dha 140 senatorë. {{Harvnb|Appian, ''Bella Civilia''|loc=4.7}} jep fillimisht 17 emra, përpara se, në dy raunde, të shtoheshin 130 dhe 150 të tjerë. {{Harvnb|Appian, ''Bella Civilia''|loc=4.5.7}} jep gjithashtu një total prej 300 senatorësh dhe rreth 2.000 kalorës,{{Sfn|Southern|2014|pp=97–98}} por kjo shifër përshkruan të gjithë personat që u vranë ose që iu konfiskuan pasuritë midis vitit 43 p.e.s. dhe traktatit të Misenumit në vitin 39 p.e.s.{{Sfn|Hinard|1985|pp=267–268. « {{lang|fr|Mais il n'est pas vraisemblable, compte tenu des chiffres que nous avons cru pouvoir établir pour la première proscription, que la seconde ait pu compter tant de victimes.}} » |ps=}} Numri i viktimave nuk ishte domosdoshmërisht numri i atyre që u proskriptuan; shifrat e dhëna nga Orosius (6.18.10) janë të korruptuara. Rreth 160 prej të proskriptuarve njihen me emër.{{Sfn|Hinard|1985|pp=275–292}}}} Historianët romakë bashkëkohës japin raporte kontradiktore se cili triumvir mbante përgjegjësinë kryesore për {{ill|Proskriptimi në Romën e lashtë|en|Proscription in Ancient Rome|lt=proskriptimet}} dhe vrasjet.{{Sfnm|Southern|2014|1pp=94–95|Goldsworthy|2014|2p=131}} Megjithatë, burimet pajtohen se proskriptimet bënë të mundur që të tre të eliminonin armiqtë politikë.{{Sfn|Scott|1933|pp=19–20}}{{Efn|[[Vellej Paterkuli]] pohoi se Oktaviani u përpoq të shmangte proskriptimin e zyrtarëve, ndërsa Lepidi dhe Mark Antoni ishin fajtorë për nisjen e tyre.{{Sfn|Scott|1933|p=19}} [[Dion Kasi]] e mbrojti Oktavianin, duke thënë se ai u përpoq të shpëtonte sa më shumë njerëz, ndërsa Mark Antoni dhe Lepidi, duke qenë më të vjetër dhe të përfshirë më gjatë në politikë, kishin shumë më tepër armiq për t'u marrë me ta.{{Sfnm|Scott|1933|1p=19|Southern|2014|2p=94}} Këtë pretendim e hodhi poshtë [[Apiani]], i cili pohoi se Oktaviani ndante të njëjtin interes me Lepidin dhe Mark Antonin për të zhdukur armiqtë e vet.{{Sfn|Scott|1933|p=20}} [[Svetoni]] tha se Oktaviani fillimisht ngurroi të proskriptonte zyrtarë, por i ndoqi armiqtë e vet me më shumë forcë sesa triumvirët e tjerë.{{Sfnm|Scott|1933|1pp=19–20|Southern|2014|2p=95|Goldsworthy|2014|3p=131}} [[Plutarku]] i përshkroi proskriptimet si një shkëmbim të pamëshirshëm dhe të përgjakshëm miqsh dhe familjarësh midis triumvirëve,{{Sfn|Scott|1933|p=19}} ku Oktaviani lejoi proskriptimin e aleatit të tij, [[Ciceroni|Ciceronin]],{{Sfnm|Galinsky|2012|1pp=36–37|Bringmann|2007|2p=293|Southern|2014|3pp=94–95, 99|Goldsworthy|2014|4pp=130–131|Rawson|1994|5p=487}} Mark Antoni atë të xhaxhait të tij, Lucius Julius Caesar (konsull për vitin 64 p.e.s.) dhe Lepidi atë të vëllait të tij, Paullus.{{Sfnm|Scott|1933|1p=19|Southern|2014|2p=98|Goldsworthy|2014|3pp=129–130}} Plutarku këmbënguli se Oktaviani fillimisht e mbrojti Ciceronin, por i popusti Mark Antonit, megjithëse Oktaviani mund të ketë kërkuar gjithashtu vdekjen e Ciceronit.{{Sfn|Southern|2014|pp=73, 94–95}}}} Triumvirët i nisën proskriptimet pjesërisht për të mbledhur mjete për pagat e trupave të tyre për konfliktin e ardhshëm kundër vrasësve të Çezarit (Mark Bruti dhe Gai Kasius), por qëllimi kryesor ishte heqja e rivalëve të kohës së luftës.{{Sfnm|Galinsky|2012|1pp=36, 42|Scullard|1982|2p=164|Southern|2014|3pp=97, 100–101}} Triumvirët sekuestruan pasuritë e të proskriptuarve.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=16|Southern|2014|2pp=96–97|Goldsworthy|2014|3pp=128–133}} Sado të holla u mblodhën, ato ishin të pamjaftueshme,{{Sfnm|Goldsworthy|2014|1p=133|Richardson|2012|2p=37}} prandaj triumvirët vendosën një sërë taksash të reja për të financuar luftën e tyre. Ata rivendosën taksat mbi pronën (''tributum'') dhe krijuan taksa të reja mbi skllevërit; më pas kërkuan edhe vlerësime të pasurisë për taksat mbi gratë e pasura, të cilat u ulën pas një proteste publike të grave në Romë.<ref>{{Harvnb|Richardson|2012|p=37}}. Pas protestave të udhëhequra nga Hortensia, taksat mbi gratë u ulën ndjeshëm. {{Harvnb|Southern|2014|p=101}} thotë se lista e rreth 1.400 grave të regjistruara për të dhënë kontribute për shtetin u reduktua në rreth 400 gra pas protestave të udhëhequra nga Hortensia, të cilat u mbështetën nga motra e Oktavianit dhe nëna e Mark Antonit. <br />Shih edhe {{Harvnb|Goldsworthy|2014|pp=133–134}} për një përshkrim të ngjashëm të taksës së propozuar mbi 1.400 gra të pasura, të protestës së Hortensias dhe të uljes së taksave të vendosura vetëm mbi 400 gra të pasura. ''Tributum'' dhe pezullimi i tij që nga viti 167 p.e.s.: {{Harvnb|Burton|2012}}.</ref> ==== Beteja e Filipit dhe ndarja e territorit ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Lufta civile e çlirimtarëve|en|Liberators' civil war}} dhe {{ill|Beteja e Filipit|en|Battle of Philippi}}}} [[Skeda:S0484.4.jpg|thumb|upright=1.35|Një denar i Augustit, i prerë rreth vitit 18 p.e.s. Ana e përparme: CAESAR AVGVSTVS; ana e pasme: Kometa e Çezarit me tetë rreze dhe një bisht të kthyer lart; DIVVS IVLIV[S], "Jul Çezari hyjnor".|alt=Monedhë romake antike që paraqet Augustin në anën e përparme dhe një përkujtim për babanë e tij birësues, Jul Çezarin, në anën e pasme]] Më 1 janar 42 p.e.s., me Lepidin si konsull,{{sfn|Goldsworthy|2014|p=134}} [[Senati romak|Senati]] e njohu pas vdekjes së tij [[Jul Çezari|Jul Çezarin]] si një hyjni të shtetit romak, {{Lang|la|divus Iulius}}. Oktaviani arriti ta përparonte çështjen e tij duke theksuar se ishte {{Lang|la|divi filius}} ('biri i të hyjnizuarit').{{sfnm|Syme|1939|1p=202|Southern|2014|2pp=101–102|Goldsworthy|2014|3p=134}} [[Mark Antoni]] dhe Oktaviani pastaj udhëhoqën njëzet e tetë legjione drejt lindjes kundër Brutusit dhe Kasit,{{sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=17|Southern|2014|2pp=80–82, 104|Bringmann|2007|3pp=290, 297|Goldsworthy|2014|4pp=115–116, 135–136}} të cilët i mundën pas dy betejave në Filipi, në [[Maqedonia (provincë romake)|Maqedoni]], në tetor 42 p.e.s. Bruti dhe Kasi të dy kryen vetëvrasje.{{sfnm|Roller|2010|1p=75|Galinsky|2012|2p=42|Burstein|2004|3pp=xxi, 22–23|Southern|2014|4pp=104–106|Bringmann|2007|5p=297|Goldsworthy|2014|6pp=137–142}} Duke marrë meritat për të dyja fitoret, Mark Antoni e quajti Oktavianin frikacak për faktin se i kishte dorëzuar kontrollin e drejtpërdrejtë ushtarak {{ill|Mark Vipsan Agripa|en|Marcus Vipsanius Agrippa|lt=Mark Vipsan Agrippës}}.{{sfn|Eck|Takács|2003|pp=17–18}} Oktaviani ishte i shtrirë në shtrat për shkak të sëmundjes gjatë betejës së parë,{{sfnm|Southern|2014|1pp=104, 106|Galinsky|2012|2p=32|Goldsworthy|2014|3pp=136–137}} me sa thuhet, u largua nga komanda e kampit sipas këshillës së mjekut,{{sfnm|Galinsky|2012|1p=32|Goldsworthy|2014|2p=141}} por e pushtoi kampin e Brutusit gjatë betejës së dytë.{{sfn|Southern|2014|p=106}} [[Skeda:Head of Octavian, dating to the Triumvirate at the time of the Battle of Philippi (42 BC), the oldest portrait known, Moi, Auguste, Empereur de Rome exhibition, Grand Palais, Paris - 14651195355.jpg|thumb|upright|left|Kokë e skulpturuar prej mermeri e triumvirit Oktavian, e datuar afërsisht në kohën e Betejës së Filipit në 42 p.e.s., Muzeu Arkeologjik në Spoleto|alt=Bust romak prej mermeri i Oktavianit; një pjesë e hundës dhe e mjekrës janë të dëmtuara.]] Pas Filipit, triumvirët i ndanë përsëri provincat. Lepidi u dyshua për bashkëpunim me {{ill|Sekst Pompeu|en|Sextus Pompey|lt=Sekst Pompeun}},{{sfnm|Bringmann|2007|1p=297|Southern|2014|2p=108|Goldsworthy|2014|3p=143–144}} gjeneralin renegat të cilit Senati kundër Çezarit i kishte dhënë komandën mbi të gjitha brigjet e [[Deti Mesdhe|Mesdheut]] në 43 p.e.s.{{sfnm|Southern|2014|1pp=82–83, Fig. 3.2|Goldsworthy|2014|2pp=156–157}}{{efn|Në një vendim të ratifikuar më 20 mars 43 p.e.s., Senati i dha Sekst Pompeut funksionin e {{Lang|la|praefectus classis et orae maritimae}} për marinën romake, duke i dhënë kontrollin mbi të gjitha zonat bregdetare të Detit Mesdhe.}} Galia Cisalpine u bashkua me [[Italia romake|Italinë]] dhe iu dha Oktavianit bashkë me provincat e {{ill|Hispania Citerior|en}} dhe {{ill|Hispania Ulterior|en}}, të cilat Lepidi duhej t'i lëshonte.{{sfnm|Southern|2014|1pp=107–108|Bringmann|2007|2pp=296–298|3a1=Eck|3a2=Takács|3y=2003|3p=18|Goldsworthy|2014|4pp=127, 143–144, 153}} [[Mark Antoni]] udhëtoi drejt lindjes, në Egjipt, ku u aleatua me [[Kleopatra|Kleopatrën]], një sundimtare kliente romake, ish-dashnore e [[Jul Çezari|Jul Çezarit]] dhe nëna e djalit të Çezarit, {{ill|Cezarioni|en|Caesarion|lt=Cezarionit}}.{{sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=18|Roller|2010|2pp=4–5, 69–71, 74, 76–83|Burstein|2004|3pp=xxi–xxii, 20–21, 23–25|Southern|2014|4pp=63–64|Goldsworthy|2014|5pp=74–75, 143, 154, 180–181}} Përveç provincave lindore, Mark Antoni kontrollonte Galia Comata dhe ia mori Galia Narbonensis Lepidit, i cili mbeti me provincën e Afrikës.{{sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=18|Roller|2010|2p=76|Southern|2014|3p=108|Goldsworthy|2014|4pp=143–144}} Oktavianit i mbeti detyra të vendoste dhjetëra mijëra veteranë të liruar nga shërbimi në Itali.{{sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=18|Galinsky|2012|2pp=42–43|Southern|2014|3p=108|Bringmann|2007|4p=298|Goldsworthy|2014|5p=144}} Edhe ata që kishin luftuar për vrasësit e Çezarit kërkonin të vendoseshin, si masë për t'i qetësuar.{{sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=18|Southern|2014|2p=108}} Meqenëse nuk kishte mbetur më tokë publike, Oktaviani zgjodhi t'u konfiskonte tokë qytetarëve, në vend që t'i hidhëronte ushtarët, të cilët mund të përbënin një kërcënim real për regjimin në Itali.{{sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=18–19|Southern|2014|2pp=108–109|Bringmann|2007|3p=298|Goldsworthy|2014|4p=144}} Vendosjet prekën rreth tetëmbëdhjetë qytete, ku popullsi të tëra u dëbuan plotësisht ose pjesërisht.{{sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=19|Galinsky|2012|2pp=42–43|Bringmann|2007|3p=298|Goldsworthy|2014|4p=144}} ==== Lufta e Perusias, aleancat martesore dhe Brundisiumi ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Lufta e Perusias|en|Perusine War}}, {{ill|Traktati i Brundisiumit|en|Treaty of Brundisium}}}} [[Skeda:Aureus of Antony & Octavian, 40 BC.jpg|thumb|upright=1.35|''Aureus'' romak që mban portretet e [[Mark Antoni|Mark Antonit]] (majtas) dhe të Oktavianit (djathtas), i emetuar për të kremtuar pajtimin e tyre në tetor 40 p.e.s.|alt=Monedhë romake e lashtë që paraqet Antonin në avers dhe Oktavianin në revers]] [[Skeda:Cleopatra Tetradrachm Antiochia.jpg|thumb|upright=1.35|[[Kleopatra|Kleopatra]] dhe [[Mark Antoni|Mark Antoni]] përkatësisht në avers dhe revers të një tetradrahme argjendi të prerë në punishten e monedhave të Antiohisë në vitin 36 p.e.s., me legjenda greke|alt=Monedhë argjendi që paraqet portretet e Kleopatrës dhe Mark Antonit]] Këto koloni veteranësh i sollën Oktavianit pakënaqësi të gjerë.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=19|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=43|3a1=Southern|3y=2014|3pp=109–111|4a1=Bringmann|4y=2007|4p=298|5a1=Goldsworthy|5y=2014|5pp=144–145}} Të pakënaqurit u bashkuan rreth vëllait të [[Mark Antoni|Mark Antonit]], {{ill|Luci Antoni|en|Lucius Antonius (brother of Mark Antony)|lt=Luci Antonit}} (Lucius Antonius), të cilin e mbështeste shumica në [[Senati romak|Senatin romak]].{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=19|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=40|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=134–135, 152–153}} Ndërkohë, Oktaviani kërkoi divorc nga [[Clodia Pulcra (gruaja e Oktavianit)|Klodia Pulkra]], e bija e {{ill|Fulvia|en|Fulvia|lt=Fulvias}}, gruas së Mark Antonit. Ai ia ktheu Klodian nënës së saj, Fulvias, duke pohuar se martesa e tyre nuk ishte konsumuar kurrë.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=19|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=36, 40, 43|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=145}} Fulvia dhe Luci Antoni më pas mblodhën një ushtri në Itali për të luftuar për të drejtat e Antonit kundër Oktavianit.{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1pp=111–112|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=145}} Luci Antoni madje e mori për pak kohë [[Roma|Romën]], duke detyruar Lepidin dhe dy legjionet e tij të largoheshin nga qyteti.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=19|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=36, 40, 43|3a1=Southern|3y=2014|3pp=112–113|4a1=Bringmann|4y=2007|4p=298|5a1=Goldsworthy|5y=2014|5pp=145–146}} Megjithatë, ushtria romake varej ende nga triumvirët për pagat e saj.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=19}} Luci Antoni dhe aleatët e tij përfunduan në një rrethim mbrojtës në {{ill|Perusia|en|Perusia}}, ku Oktaviani i detyroi të dorëzoheshin në shkurt 40 p.e.s.{{Sfnm|1a1=Rowell|1y=1962|1p=32|2a1=Southern|2y=2014|2pp=112–113, 129|3a1=Bringmann|3y=2007|3p=298|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4p=146–147}} Oktaviani e la të gjallë Luci Antonin, ndërsa Fulvia iku në Sikion, në Greqi,{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1p=130|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=155}} dhe vdiq pak më pas.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=20|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=36|3a1=Southern|3y=2014|3p=113|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4p=146}} Më 15 mars, në përvjetorin e {{ill|Vrasja e Jul Çezarit|en|Caesar's assassination|lt=vrasjes së Jul Çezarit]], Oktaviani ekzekutoi 300 senatorë dhe kalorës romakë për aleancën e tyre me Luci Antonin.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=20|2a1=Rowell|2y=1962|2p=32|3a1=Southern|3y=2014|3p=113}}{{Efn|Historiani Adrian Goldsworthy e minimizon këtë ngjarje si një ekzagjerim të mundshëm për shkak të thashethemeve dhe legjendave të ruajtura në burimet parësore: "Thashethemet dhe propaganda armiqësore shpejt e shndërruan këtë në një masakër tjetër të tmerrshme, me 300 qytetarë të shquar që u flijuan për shpirtin e [[Jul Çezari|Jul Çezarit]] – një shpikje e frymëzuar pa dyshim nga vrasja e robërve [[Troja|trojanë]] nga [[Akili|Akili]] në varrimin e shokut të tij, [[Patrokli|Patroklit]], në ''[[Iliada|Iliadën]]''. [[Svetoni|Svetoni]] pohon se triumviri i ri u përgjigj lutjeve për mëshirë dhe justifikimeve me fjalët lakonike "Ai duhet të vdesë" ose "Ti duhet të vdesësh" – {{Lang|la|moriendum esse}} në [[Gjuha latine|latinisht]]. Megjithatë, në përgjithësi hakmarrjet ishin të kufizuara. Ushtarët rebelë u falën, dhe shumë prej tyre, pa dyshim, u rekrutuan në legjionet e Çezarit. Luci Antonit jo vetëm që iu la jeta, por u dërgua të qeverisë një nga provincat romake të Spanjës."{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=146}}}} Perusia u plaçkit gjithashtu,{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=146}} ndonëse nuk është e qartë kush i nisi zjarret.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=20}} Këto hakmarrje njollosën reputacionin e Oktavianit.{{Sfn|Southern|2014|pp=82–83, 131, 133, Fig. 3.2}} [[Skeda:(Toulouse) Livie Musée Saint-Raymond Ra 340.jpg|thumb|upright|Bust romak i [[Livia Drusilla|Livia Drusillës]], bashkëshortes së tretë të Augustit, Muzeu Saint-Raymond, Francë|alt=Bust mermeri i Livia Drusilla]] Sekst Pompeu (Sextus Pompeius) konfirmoi kontrollin e tij mbi [[Siçilia|Siçilinë]] si pjesë e një marrëveshjeje me triumviratin në vitin 40 p.e.s.,{{Sfnm|1a1=Scullard|1y=1982|1p=162|2a1=Southern|2y=2014|2pp=133|3a1=Bringmann|3y=2007|3p=299}} dhe fitoi kontrollin e Sardenjës dhe Korsikës në vitin 39 p.e.s.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=20|2a1=Southern|2y=2014|2p=130|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=153–154, 156}} Të dy, Antoni dhe Oktaviani, kërkuan një aleancë me të.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=20|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=40–41|3a1=Southern|3y=2014|3p=123|4a1=Bringmann|4y=2007|4p=299|5a1=Goldsworthy|5y=2014|5p=156}} Oktaviani krijoi një aleancë të përkohshme në vitin 40 p.e.s. kur u martua me [[Scribonia (gruaja e Oktavianit)|Skriboninë]], një teze e gruas së Sekst Pompeut.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=20|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=41|3a1=Southern|3y=2014|3pp=123, 137–138|4a1=Bringmann|4y=2007|4p=299, ndonëse ai përmend vetëm divorcin e Oktavianit nga [[Scribonia (gruaja e Oktavianit)|Skribonia]] dhe martesën me [[Livia Drusilla]], e jo lindjen e [[Julia (bija e Augustit)|Julias]]}} Një vit më vonë, Skribonia lindi fëmijën e vetëm të Oktavianit që mbijetoi, [[Julia (bija e Augustit)|Julian]], në të njëjtën ditë kur ai u divorcua prej saj për t'u martuar me [[Livia Drusilla]].{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=40–41|2a1=Southern|2y=2014|2pp=123, 137–138|3a1=Hurley|3y=2004|4a1=Bringmann|4y=2007|4p=299, i cili përmend Tiberi Klaudi Neronin duke u divorcuar nga Livia Drusilla që ajo të mund të martohej me Oktavianin, por nuk përmend se Livia ishte tashmë shtatzënë kur ajo frekuentonte Oktavianin}} Kur Livia nisi lidhjen e saj me Oktavianin, ajo ishte tashmë e martuar me Tiberi Klaudi Neronin (Tiberius Claudius Nero), kishte një djalë, [[Tiberi|Tiberin]], me Neronin dhe ishte shtatzënë me fëmijën e tyre të dytë. Ajo lindi djalin e saj të dytë, Drususin, disa muaj pas divorcit nga Neron dhe martesës me Oktavianin.{{Sfn|Freisenbruch|2017|p=121}} Më vonë Livia pati një fëmijë tjetër me Oktavianin, i cili lindi [[Lindja e parakohshme|para kohe]] dhe nuk mbijetoi.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=21|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=46|3a1=Roller|3y=2010|3pp=83–84|4a1=Burstein|4y=2004|4p=xxii, 25|5a1=Goldsworthy|5y=2014|5pp=154, 181}} Ndërsa ndodhej në Egjipt, Antoni kishte nisur një lidhje me [[Kleopatra|Kleopatrën]] dhe kishte pasur tre fëmijë me të.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1p=46|2a1=Roller|2y=2010|2pp=83–84|3a1=Burstein|3y=2004|3p=xxii, 25|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=154, 181}}{{Efn|Fëmijët e Mark Antonit me Kleopatrën ishin binjakët Aleksandër Helios dhe Kleopatra Selena II, të lindur në vitin 40 p.e.s.,{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1p=46|2a1=Roller|2y=2010|2pp=83–84|3a1=Burstein|3y=2004|3p=xxii, 25|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=154, 181}} dhe djali i tyre Ptolemeu Filadelfi, i lindur në vitin 36 p.e.s.{{Sfnm|1a1=Roller|1y=2010|1p=96|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=181–182|3a1=Burstein|3y=2004|3p=xxii, 25–26}}}} Provincat galike të Antonit kaluan në duart e Oktavianit pas vdekjes së legatit të Antonit, Kuint Kalenit (Quintus Calenus), në vitin 40 p.e.s.{{Sfnm|1a1=Bringmann|1y=2007|1p=298|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=153}} I vetëdijshëm për marrëdhënien e tij gjithnjë e më të tensionuar me Oktavianin, Antoni e la Kleopatrën; ai lundroi për në Itali në vitin 40 p.e.s. me një forcë të madhe për t'u kundërvënë Oktavianit dhe e rrethoi Brundisiumin, por ushtritë e tyre, që u rebeluan, i detyruan të pajtoheshin.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=21|2a1=Eder|2y=2005|2p=19|3a1=Galinsky|3y=2012|3p=44|4a1=Southern|4y=2014|4pp=130–131|5a1=Goldsworthy|5y=2014|5pp=153–156}} Në fund të vitit 40 p.e.s., triumvirët e ndanë perandorinë mes Antonit në lindje, Oktavianit në perëndim dhe Lepidit në Afrikë.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=21|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=44|3a1=Southern|3y=2014|3pp=130–131|4a1=Bringmann|4y=2007|4p=299|5a1=Burstein|5y=2004|5p=25|6a1=Goldsworthy|6y=2014|6pp=155–156}}{{Efn|Italia iu la e hapur të gjithëve për rekrutimin e ushtarëve, por në realitet kjo dispozitë ishte e padobishme për Antonin.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=21}}}} Tani në një pozitë më të fortë për shkak të kërcënimit partik në provincat e Antonit, Oktaviani i dha Antonit motrën e tij, Oktavia e Vogël (Octavia Minor), për grua.{{Sfnm|1a1=Bringmann|1y=2007|1p=299|2a1=Burstein|2y=2004|2pp=24–25|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=154}} ==== Lufta kundër Sekst Pompeut dhe mërgimi i Lepidit ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Lufta e Siçilisë|en|Bellum Siculum}}}} {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Pakti i Misenumit|en|Pact of Misenum}} dhe {{ill|Fushatat ushtarake të Oktavianit në Iliri|en|Octavian's military campaigns in Illyricum}}}} [[File:Denarius Sextus Pompeius-Scilla.jpg|thumb|upright=1.35|Një ''denarius'' i {{ill|Sekst Pompeu|en|Sextus Pompey|lt=Sekst Pompeut}}, i prerë për të shënuar fitoren e tij mbi flotën e Oktavianit. Ana e përparme: vendi ku ai mundi Oktavianin, Farosi i [[Mesina|Mesinës]], i zbukuruar me një statujë të Neptunit; përpara saj një galerë e zbukuruar me akvilë, skeptër dhe trident; ''MAG. PIVS IMP. ITER''. Ana e pasme: përbindëshi {{ill|Skila|en|Scylla}}, me trupin e saj të përbërë nga qen dhe bishta peshqish, duke përdorur një timon si çomangë. Mbishkrimi: ''PRAEF[ECTUS] CLAS[SIS] ET ORAE MARIT[IMAE] EX S. C.''|alt=Një monedhë e lëshuar nga Sekst Pompeu, rivali i Oktavianit, që paraqet një anije dhe një statujë të Neptunit në anën e përparme dhe përbindëshin Skila në anën e pasme]] Përpara betejave të Filipit, Oktaviani kishte dërguar Salvidienus Rufusin për ta larguar Sekst Pompeun nga [[Siçilia]], por pas disfatës së Rufusit, triumvirët njohën komandën e Sekstit mbi Mesdheun në Brundizium në vitin 40&nbsp;p.e.s.{{Sfn|Southern|2014|pp=82 (Fig. 3.2), 104, 133}} Kur Seksti rifilloi bllokadën, një turmë e uritur dhe e zemëruar në Romë fajësoi Oktavianin dhe [[Mark Antoni|Mark Antonin]], dhe i sulmoi ata në fillim të vitit 39&nbsp;p.e.s.; forcat e Antonit shpëtuan Oktavianin dhe shpërndanë turmën.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=158–159}} Në vitin 39&nbsp;p.e.s. u arrit një marrëveshje tjetër e përkohshme paqeje në Misenum. Seksti hoqi bllokadën ndaj Italisë pasi Oktaviani i dha [[Sardenja|Sardenjën]], [[Korsika|Korsikën]], [[Siçilia|Siçilinë]] dhe [[Peloponezi|Peloponezin]], dhe i siguroi një pozicion të ardhshëm në konsullatë.{{Sfnm|Eder|2005|1p=19|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=22|Galinsky|2012|3p=44|Southern|2014|4pp=133–134, Figura 4.3|Bringmann|2007|5p=299|Goldsworthy|2014|6p=159}}{{Efn|Sipas Patricia Southern, kushtet e tjera të Paktit të Misenumit përfshinin pozicionin e Sekst Pompeut si konsull i zgjedhur për vitin 38&nbsp;p.e.s. (me [[Mark Antoni|Mark Antonin]] të caktuar konsull për të njëjtin vit), lejimin që ai të bashkohej me kolegjin e [[Auguri|augurëve]] dhe caktimin e tij si përgjegjës për mirëmbajtjen e furnizimit me grurë të Romës, por ai nuk lejohej të vendoste asnjë prej trupave të tij në Italinë Romake.{{Harvnb|Southern|2014|p=134}} <br />Sipas Klaus Bringmann, Sekst Pompeut iu garantua konsullata për vitin 35&nbsp;p.e.s. dhe u bë përgjegjës për menaxhimin e furnizimit me grurë të Romës.{{Harvnb|Bringmann|2007|p=299}} <br />Si Southern ashtu edhe Bringmann tregojnë se disa ''liberatores'' republikanë të dënuar me proskriptim u amnistuan dhe u lejuan të ktheheshin në Romë.{{Harvnb|Bringmann|2007|p=299}}, {{Harvnb|Southern|2014|p=134}} <br />Duke cituar [[Apiani|Apianin]] (''BCiv'' 5.73), historikja Kathryn Welch pohon se Sekst Pompeu ishte konsull i zgjedhur së bashku me Oktavianin për vitin 33&nbsp;p.e.s.{{Harvnb|Welch|2002|p=51}} <br />Historiani Adrian Goldsworthy pranon pretendimet për Siçilinë, Sardenjën, Korsikën, Peloponezin dhe kolegjin e augurëve, por thotë se «djali i Pompeut ishte planifikuar të bëhej konsull në vitin 33&nbsp;p.e.s., në zgjedhje të kontrolluara nga triumvirati».{{Harvnb|Goldsworthy|2014|p=159}}}} Marrëveshja midis triumviratit dhe Sekstit filloi të prishej kur Oktaviani u shkurorëzua nga [[Scribonia (gruaja e Oktavianit)|Skribonia]] dhe u martua me [[Livia Drusilla|Livia Drusillën]] në vitin 38&nbsp;p.e.s.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=23}} Pasi Antoni refuzoi të hiqte dorë nga Peloponezi, Seksti rivendosi bllokadën e tij, duke nxitur trazira ushqimore në Romë.{{Sfn|Southern|2014|pp=138–139}} Komandanti detar i Sekstit, Menas, dezertoi dhe dorëzoi [[Korsika|Korsikën]] dhe [[Sardenja|Sardenjën]].{{Sfnm|Scullard|1982|1p=163|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=24|Goldsworthy|2014|3p=165}} Megjithatë, pasi forcat detare të Oktavianit u mundën në Kume,{{Sfn|Southern|2014|p=139}} Oktavianit i mungonin burimet për t'u përballur i vetëm me Sekstin, prandaj kërkoi ndihmën e Antonit, duke zgjatur mandatet e tyre për një periudhë tjetër pesëvjeçare që filloi në vitin 37&nbsp;p.e.s.{{Sfnm|Scullard|1982|1p=163|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=24|Southern|2014|3pp=139–140|Bringmann|2007|4pp=299–300|Roller|2010|5pp=89–90|Goldsworthy|2014|6p=166}} Duke e mbështetur Oktavianin, Antoni priste të fitonte mbështetje për fushatën e tij kundër partëve.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=24|Roller|2010|2pp=89–90|Goldsworthy|2014|3p=166}} Në [[Tarenti|Tarent]], në mesin e vitit 37&nbsp;p.e.s.,{{Sfnm|Southern|2014|1pp=139–140|Bringmann|2007|2pp=299–300|Roller|2010|3pp=89–90|Goldsworthy|2014|4p=166}} Antoni siguroi 120 anije që Oktaviani t'i përdorte kundër Sekstit.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=25|Galinsky|2012|2p=46|Southern|2014|3pp=139|Bringmann|2007|4pp=299–300|Goldsworthy|2014|5p=166}} ndërsa Oktaviani duhej t'i dërgonte [[Mark Antoni|Mark Antoniut]] 20.000 legjionarë për t'i përdorur kundër Perandorisë Partike. Dy vjet më vonë, Oktaviani dërgoi vetëm një të dhjetën e numrit të premtuar, gjë që Mark Antoni e konsideroi provokim.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=25|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=46|3a1=Southern|3y=2014|3pp=139, 154|4a1=Bringmann|4y=2007|4pp=299–300|5a1=Burstein|5y=2004|5pp=27–28|6a1=Roller|6y=2010|6pp=97–98}} Ndërkohë, Oktaviani i ngarkoi Agripës krijimin e portit artificial Portus Julius për stërvitjen dhe ndërtimin e anijeve të flotës detare të Oktavianit.{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1p=141|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=45|3a1=Bringmann|3y=2007|3p=299|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=166–167}} [[File:Denarius of Lepidus and Octavian (obverse).jpg|thumb|upright|left|Denari i vitit 42 p.e.s. që paraqet Mark Emili Lepidin (Marcus Aemilius Lepidus); mbishkrimi thotë {{Lang|la|III v(ir) r(ei) p(ublicae) c(onstituendae) Lepidus pont(ifex) max(imus)}} ('triumvir për rregullimin e [[Republika Romake|republikës]], Lepidi, {{Lang|la|pontifex maximus}}').|alt=Monedhë romake e lashtë që paraqet Lepidin]] Oktaviani dhe Lepidi nisën një operacion të përbashkët kundër Sekst Pompeut në [[Siçilia|Siçili]] më 36 p.e.s.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=25–26|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=38, 44–45|3a1=Southern|3y=2014|3p=141|4a1=Bringmann|4y=2007|4p=300|5a1=Goldsworthy|5y=2014|5pp=166–168}} Oktaviani pësoi një fundosje anijeje në Siçili,{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1pp=141–142|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=167–169}} por Agripa e mundi Sekstin në Mylae në gusht{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1pp=141–142|2a1=Bringmann|2y=2007|2p=300|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=168}} përpara se të shkatërronte pothuajse plotësisht forcat e Sekstit në Naulochus në shtator.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=44–45|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=26|3a1=Southern|3y=2014|3pp=142, 145–146|4a1=Bringmann|4y=2007|4p=300|5a1=Goldsworthy|5y=2014|5p=168}} Seksti u largua drejt lindjes, por Mark Antoni e ekzekutoi në Milet më 35 p.e.s.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1p=47|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=26|3a1=Southern|3y=2014|3p=142|4a1=Bringmann|4y=2007|4p=300|5a1=Roller|5y=2010|5p=98|6a1=Goldsworthy|6y=2014|6p=172}} Ndërsa Lepidi dhe Oktaviani pranonin dorëzimin e trupave të Sekstit, Lepidi u përpoq ta merrte [[Siçilia|Siçilinë]] për vete. Megjithatë, trupat e Lepidit e braktisën pasi Oktaviani i korruptoi me para.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=26|2a1=Southern|2y=2014|2p=142–143|3a1=Bringmann|3y=2007|3p=300|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=170–171|5a1=Galinsky|5y=2012|5p=38}} Oktaviani e detyroi Lepidin të tërhiqej nga jeta publike, por i lejoi të mbetej {{Lang|la|pontifex maximus}} ('pontifiku suprem').{{Sfnm|1a1=Scullard|1y=1982|1p=164|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=26|3a1=Galinsky|3y=2012|3p=38|4a1=Southern|4y=2014|4pp=143, 146|5a1=Bringmann|5y=2007|5p=300|6a1=Roller|6y=2010|6p=98|7a1=Burstein|7y=2004|7p=27|8a1=Goldsworthy|8y=2014|8pp=171–172}} Oktaviani mbrojti të drejtat pronësore të qytetarëve romakë, vendosi jashtë Italisë ushtarët e tij të demobilizuar{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=26–27|2a1=Southern|2y=2014|2p=147|3a1=Bringmann|3y=2007|3p=300}} dhe ua ktheu 30.000 skllevër pronarëve të tyre romakë pasi këta kishin ikur për t'u bashkuar me ushtrinë dhe marinën e Sekstit.{{Sfn|Eck|Takács|2003|pp=26–27}} Për të garantuar sigurinë e familjes së tij pas kthimit në Romë, ai bëri që [[Senati romak|Senati]] t'i jepte atij, bashkëshortes dhe motrës së tij imunitetin tribunor, ose {{Lang|la|sacrosanctitas}}.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=27–28|2a1=Southern|2y=2014|2pp=143–145}} Pas mundjes së Sekstit, Oktaviani zhvilloi një fushatë në Ilirik (në atë që sot është Kroacia).{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1pp=148–150|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=174–178}} Gjatë fushatës së parë, më 35 p.e.s., ai shkatërroi Segestën (Siscia e sotme) dhe u plagos nga shembja e një rampe rrethimi kur rrethoi Metulum (përgjatë lumit Kolpa).{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1p=149|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=175–177}} Senati lavdëroi këto përpjekje, edhe pse Oktaviani e shtyu triumfin për fitoret e tij,{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1pp=149–150, 154|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=177–178}} dhe vetëm më vonë njohu kontributet e komandantëve Agripa dhe Statilius Taurus.{{Sfn|Southern|2014|pp=149–150, 154}}{{Efn|Megjithatë, si Oktaviani ashtu edhe gjeneralët e Mark Antonit festuan triumfe gjatë viteve 30 p.e.s. Për shembull, Statilius Taurus festoi një triumf më 34 p.e.s. dhe më vonë ndërtoi amfiteatrin e parë plotësisht prej guri në Romë.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=178–179}} Gjenerali i Mark Antonit, Publius Ventidius, mori një triumf për mbrojtjen e Sirisë romake më 38 p.e.s. kundër pushtimit të udhëhequr nga Pacorus I i Partisë.{{Sfn|Southern|2014|p=150}}}} ==== Lufta me Antonin dhe Kleopatrën ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Lufta e Aktiumit|en|War of Actium}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Mbretërimi i Kleopatrës|en|Reign of Cleopatra}}}} [[Skeda:Sir Lawrence Alma-Tadema - The Meeting of Antony and Cleopatra.jpg|thumb|''Antoni dhe Kleopatra'', nga Lawrence Alma-Tadema, pikturuar më 1885|alt=Pikturë me vaj që paraqet Kleopatrën dhe një flautiste në një anije në plan të parë, ndërsa dy burra, njëri prej të cilëve është Mark Antoni, shikojnë nga një anije tjetër]] Në vitin 36 p.e.s., Oktaviani deklaroi se luftërat civile kishin përfunduar dhe propozoi që ai dhe [[Mark Antoni|Antoni]] të hiqnin dorë nga posti i triumvirit; Antoni refuzoi.{{Sfnm|1a1=Eder|1y=2005|1p=20|2a1=Bringmann|2y=2007|2p=300}} Fushata e Antonit kundër Partisë në vitin 36 p.e.s. u shndërrua në një dështim katastrofik dhe i shkatërroi reputacionin.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=29|2a1=Roller|2y=2010|2pp=97–98|3a1=Burstein|3y=2004|3pp=27–28|4a1=Southern|4y=2014|4pp=151, 153–154|5a1=Goldsworthy|5y=2014|5pp=172–173}} 2.000 legionarët e vetëm që Oktaviani i dërgoi Antonit, të cilët udhëtonin me bashkëshorten e Antonit, Oktavia, mezi mjaftonin për të rimbushur forcat e humbura.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=29|2a1=Roller|2y=2010|2pp=97–98|3a1=Burstein|3y=2004|3pp=27–28|4a1=Southern|4y=2014|4pp=151, 153–154}} Nga ana tjetër, [[Kleopatra|Kleopatra]], me pasurinë e saj të jashtëzakonshme, mund t'i rikthente ushtrisë së tij fuqinë e plotë.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=29–30|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=41, 46|3a1=Southern|3y=2014|3p=151|4a1=Roller|4y=2010|4p=97|5a1=Burstein|5y=2004|5pp=27–28}} Fëmija i tretë i Kleopatrës dhe i Antonit, {{ill|Ptolemeu Filadelfi|en|Ptolemy Philadelphus (son of Cleopatra)}}, lindi në vitin 36 p.e.s.,{{Sfnm|1a1=Roller|1y=2010|1p=96|2a1=Burstein|2y=2004|2pp=xxii, 25–26|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=181–182}} prandaj në vitin 35 p.e.s. Antoni vendosi ta dërgonte përsëri në Romë bashkëshorten e tij, Oktavia.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=29–30|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=41, 46|3a1=Southern|3y=2014|3p=154|4a1=Roller|4y=2010|4pp=5, 97–98|5a1=Burstein|5y=2004|5pp=27–28|6a1=Goldsworthy|6y=2014|6p=182}} Oktaviani e sulmoi Antonin sepse ai e kishte hedhur poshtë bashkëshorten romake për hir të një mbretëreshe të huaj.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=30|2a1=Roller|2y=2010|2pp=5, 98|3a1=Southern|3y=2014|3pp=153–154|4a1=Bringmann|4y=2007|4p=301|5a1=Goldsworthy|5y=2014|5p=182}} Ai gjithashtu kërkoi të bindte [[Senati romak|Senatin]] se Antoni kishte ambicie për të zvogëluar epërsinë e [[Roma|Romës]].{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=30|2a1=Bringmann|2y=2007|2p=302|3a1=Southern|3y=2014|3pp=125–126, 152–154|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=183–185}} Kur Oktaviani mori konsullatën e vitit 33 p.e.s., ai e hapi seancën e Senatit me një sulm të ashpër ndaj dhurimeve të titujve dhe territoreve që Antoni u kishte bërë të afërmve të tij dhe Kleopatrës, që më vonë u quajtën {{ill|Dhurimet e Aleksandrisë|en|Donations of Alexandria}}.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=31|2a1=Bringmann|2y=2007|2p=302|3a1=Galinsky|3y=2012|3pp=46–47}} Në fillim të vitit 32 p.e.s., në mes të një lufte intensive propagandistike me Oktavianin, Antoni u shkurorëzua nga Oktavia.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=47–48|2a1=Roller|2y=2010|2p=135|3a1=Bringmann|3y=2007|3p=303|4a1=Burstein|4y=2004|4p=xxii, 29|5a1=Southern|5y=2014|5pp=152–154}} Konsujt e rinj Gaius Sosius dhe Gnaeus Ahenobarbus mbështetën Antonin dhe kërcënuan se do të shfuqizonin autoritetin triumviral të Oktavianit.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=48–50|2a1=Southern|2y=2014|2pp=155, 157–158|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=186}} Kjo e shtyu Oktavianin të hynte në ndërtesën e Senatit dhe të denonconte Antonin dhe Sosiusin; të dy konsujt dhe shumë senatorë atëherë u larguan nga Roma për t'u bashkuar me Antonin.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=48–50|2a1=Roller|2y=2010|2p=134|3a1=Bringmann|3y=2007|3p=303|4a1=Burstein|4y=2004|4pp=29–30|5a1=Southern|5y=2014|5p=158|6a1=Goldsworthy|6y=2014|6p=186}} Megjithatë, dy nga mbështetësit kryesorë të Antonit, Munatius Plancus dhe Marcus Titius, kaluan në anën e Oktavianit në vjeshtë.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=32–34|2a1=Roller|2y=2010|2p=135|3a1=Bringmann|3y=2007|3p=303|4a1=Southern|4y=2014|4p=159|5a1=Goldsworthy|5y=2014|5pp=186–187}} Ata i ofruan atij informacione thelbësore për testamentin e Antonit, të cilin Antoni e bëri publik pasi marshoi drejt Tempullit të Vestës. Testamenti do t'u kishte dhënë bijve të tij territoret e pushtuara nga romakët si mbretëri që ata t'i sundojnë dhe do të kishte caktuar [[Aleksandria|Aleksandrinë]] si vendin e një varri për atë dhe Kleopatrën.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=34–35|2a1=Eder|2y=2005|2pp=21–22|3a1=Roller|3y=2010|3pp=135–136|4a1=Galinsky|4y=2012|4p=50|5a1=Burstein|5y=2004|5p=29|6a1=Southern|6y=2014|6p=159|7a1=Goldsworthy|7y=2014|7pp=186–187}} [[File:Castro Battle of Actium.jpg|thumb|left|''Beteja e Aktiumit'', nga Laureys a Castro, pikturuar më 1672, Muzeu Kombëtar Detar, Londër|alt=Pikturë me vaj që tregon ushtarë të ndryshëm të përfshirë në një betejë detare, ndërsa një anije fundoset në plan të parë]] Në fund të vitit 32 p.e.s., [[Senati romak]] i anuloi [[Mark Antoni|Mark Antonit]] konsullatën e ardhshme dhe i shpalli luftë [[Kleopatra|Kleopatrës]].{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=35|2a1=Eder|2y=2005|2p=22|3a1=Roller|3y=2010|3pp=5, 136–137|4a1=Galinsky|4y=2012|4p=50|5a1=Burstein|5y=2004|5pp=xxii, 30|6a1=Southern|6y=2014|6pp=125–126, 160|7a1=Goldsworthy|7y=2014|7p=188|8a1=Jones|8y=2006|8p=147}}{{Efn|Siç vënë në dukje historianët Duane W. Roller, Adrian Goldsworthy, Patricia Southern dhe Prudence Jones, lufta iu shpall në mënyrë specifike Kleopatrës dhe mbretërisë së saj Ptolemeike, jo bashkëqytetarit Mark Antonit, çka ishte më e lehtë për t'ia shitur [[Romakët|popullit romak]], i cili i druhej luftërave të reja civile mes romakëve, por mund të pranonte një luftë kundër një mbretëreshe të huaj që përbënte një kërcënim legjitim. Për më tepër, Roller thekson se bazat ligjore të luftës mbështeteshin në faktin se Kleopatra po armatoste dhe furnizonte në mënyrë të paligjshme trupa për një qytetar privat romak, Mark Antonin, autoriteti triumviral i të cilit tashmë teknikisht kishte skaduar.{{Sfnm|1a1=Goldsworthy|1y=2014|1p=188|2a1=Roller|2y=2010|2pp=136–137|3a1=Southern|3y=2014|3pp=125–126|4a1=Jones|4y=2006|4pp=147}}{{Sfn|Roller|2010|pp=136–137}}}} Oktaviani përdori pushtetet e jashtëzakonshme për të bërë burrat e moshës ushtarake në të gjithë [[Republika Romake|Republikën Romake]] të betoheshin për besnikëri ndaj tij.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=51–52|2a1=Bringmann|2y=2007|2p=303|3a1=Southern|3y=2014|3pp=157, 160–161|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4p=188}} Në fillim të vitit 31 p.e.s., ndërsa Mark Antoni dhe Kleopatra u nisën drejt Greqisë, forcat e Oktavianit nën komandën e Agripës kaluan Detin Adriatik{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=37|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=53|3a1=Bringmann|3y=2007|3pp=303–304|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4p=189}} dhe i shkëputën forcat e tyre kryesore nga rrugët e furnizimit në [[Deti Jon|Detin Jon]].{{Sfn|Galinsky|2012|pp=53–55}} Oktaviani më pas zbarkoi në Epir{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=189}} dhe vazhdoi të marshonte drejt jugut.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=37|2a1=Southern|2y=2014|2p=162|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=189}} Të bllokuar në tokë dhe në det, njerëzit e Antonit filluan të dezertonin ndërsa Oktaviani përgatitej për betejë.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=37|2a1=Roller|2y=2010|2p=138|3a1=Galinsky|3y=2012|3pp=53–55|4a1=Southern|4y=2014|4p=163|5a1=Goldsworthy|5y=2014|5p=189}} [[File:Venus and Cupid from the House of Marcus Fabius Rufus at Pompeii, most likely a depiction of Cleopatra VII.jpg|thumb|Kjo pikturë murale romake e mesit të shekullit I p.e.s. në Shtëpinë e Marcus Fabius Rufus, {{ill|Pompeji|en|Pompeii}}, ka shumë të ngjarë të paraqesë [[Kleopatra|Kleopatrën VII]] të Egjiptit Ptolemeik si Venus Genetrix, me djalin e saj {{ill|Cezarioni|en|Caesarion|lt=Cezarionin}} si Kupid, me pamje të ngjashme me statujën tani të humbur të Kleopatrës që ngriti [[Jul Çezari]] në Tempullin e Venus Genetrix (brenda Forumit të Çezarit). Pronari i shtëpisë e murosi dhomën që përmbante këtë pikturë, me shumë gjasë në reagim të menjëhershëm ndaj ekzekutimit të Cezarionit me urdhër të Augustit në vitin 30 p.e.s., kur paraqitjet artistike të Cezarionit do të konsideroheshin çështje e ndjeshme për regjimin në pushtet.{{Sfnm|1a1=Roller|1y=2010|1p=175|2a1=Walker|2y=2008|2pp=35, 42–44}}|alt=Pikturë murale që paraqet Kleopatrën si perëndeshën Venus Genetrix, me diademë, duke mbajtur një kupid dhe duke qëndruar në qendër të hyrjes së hapur të një tempulli]] Flota e Antonit lundroi nëpër gjirin e Aktiumit përgjatë [[Gjiri i Nartës|Gjirit të Nartës]] në Greqinë perëndimore për të thyer [[Bllokada|bllokadën]].{{Sfnm|1a1=Roller|1y=2010|1pp=137, 139|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=53–55|3a1=Bringmann|3y=2007|3pp=303–304|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=189–191}} Aty, më 2 shtator 31 p.e.s., u zhvillua {{ill|Beteja e Aktiumit|en|Battle of Actium}}.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=38|2a1=Roller|2y=2010|2pp=137, 139|3a1=Galinsky|3y=2012|3pp=31, 53–55|4a1=Bringmann|4y=2007|4pp=303–304|5a1=Burstein|5y=2004|5pp=xxii, 30|6a1=Southern|6y=2014|6pp=163–164|7a1=Goldsworthy|7y=2014|7pp=189–191}} Kleopatra dhe pjesa e saj e flotës u tërhoqën në fillim të betejës, dhe Antoni u bashkua me ta më vonë.{{Sfnm|1a1=Roller|1y=2010|1pp=139–140|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=55|3a1=Bringmann|3y=2007|3p=304|4a1=Burstein|4y=2004|4p=30–31|5a1=Southern|5y=2014|5pp=163–164|6a1=Goldsworthy|6y=2014|6p=191}} Flota e Kleopatrës i kurseu forcat e mbetura të Antonit në një përpjekje të fundit.{{Sfn|Eck|Takács|2003|pp=38–39}} Forcat e Antonit në tokë aty pranë u dorëzuan tek Oktaviani pasi u përpoqën të tërhiqeshin përmes [[Maqedonia (provincë romake)|Maqedonisë]].{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1p=55|2a1=Bringmann|2y=2007|2p=304|3a1=Burstein|3y=2004|3pp=xxii–xxiii, 30–31|4a1=Southern|4y=2014|4pp=164–165|5a1=Goldsworthy|5y=2014|5p=191}}{{Efn|Pas Aktiumit, Oktaviani u kthye në Itali për të rregulluar çështjet atje me [[Legjioni romak|legjionet]] që më parë ishin nën komandën e Mark Antonit, për t'i qetësuar ato me para ose tokë. Vetëm një muaj pasi zbarkoi në Brundizium, Oktaviani u nis përsëri drejt lindjes, duke udhëtuar fillimisht në Greqi, pastaj në Siri dhe prej andej marshoi me forcat e tij drejt Egjiptit Ptolemeik.{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1pp=165–166|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=191–192}}}} Tani, disa mbretër klientë kaluan në anën e Oktavianit.{{Sfnm|1a1=Roller|1y=2010|1pp=138–142, 144–145|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=192}}{{Efn|{{ill|Herodi i Madh|en|Herod the Great}} i Judeas u takua me Oktavianin në Rod. Herodi do të ndihmonte në furnizimin e forcave të Oktavianit në Ptolemais të Fenikisë gjatë marshimit të tyre drejt Egjiptit.{{Sfn|Roller|2010|pp=138–142, 144–145}}}} Më vonë, Oktaviani do të themelonte një qytet të ri — Nikopoli ('qyteti i fitores') — pranë vendit të betejës në Aktium.{{Sfnm|1a1=Bringmann|1y=2007|1p=304|2a1=Burstein|2y=2004|2p=30}} Më 1 gusht 30 p.e.s., Oktaviani e mundi Antonin në Aleksandri; Antoni më pas vrau veten.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=39|2a1=Roller|2y=2010|2pp=145–148|3a1=Galinsky|3y=2012|3pp=31, 55–56|4a1=Burstein|4y=2004|4p=31|5a1=Bringmann|5y=2007|5p=304|6a1=Southern|6y=2014|6p=166|7a1=Jones|7y=2006|7pp=184–186|8a1=Goldsworthy|8y=2014|8pp=192–193}} Pasi u takua me Oktavianin dhe refuzoi të parakalonte në një triumf në [[Roma|Romë]],{{Sfnm|1a1=Roller|1y=2010|1pp=146–147, 213, shënimi 83|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=56|3a1=Bringmann|3y=2007|3p=304|4a1=Burstein|4y=2004|4p=31|5a1=Southern|5y=2014|5p=173}} Kleopatra i dha fund jetës me helm.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=39|2a1=Roller|2y=2010|2pp=147–149|3a1=Burstein|3y=2004|3pp=31–32|4a1=Southern|4y=2014|4p=173}} Duke qenë plotësisht i vetëdijshëm për rreziqet që sillte një trashëgimtar tjetër i mundshëm i Çezarit, Oktaviani urdhëroi të vritej djali i Kleopatrës, Cezarioni.{{Sfnm|1a1=Roller|1y=2010|1pp=149–150, 153|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=56|3a1=Burstein|3y=2004|3p=xxiii, 32|4a1=Southern|4y=2014|4pp=63–64, 159, 173|5a1=Eck|5a2=Takács|5y=2003|5p=49|6a1=Goldsworthy|6y=2014|6p=193}} Ai gjithashtu urdhëroi të vritej djali i Antonit, Mark Antoni Antil (Marcus Antonius Antyllus),{{Sfnm|1a1=Green|1y=1990|1p=697|2a1=Scullard|2y=1982|2p=171|3a1=Southern|3y=2014|3p=173|4a1=Roller|4y=2010|4p=150|5a1=Burstein|5y=2004|5pp=128|6a1=Goldsworthy|6y=2014|6p=193}} por i kurseu fëmijët e tyre të tjerë{{Sfnm|1a1=Roller|1y=2010|1pp=152–153|2a1=Burstein|2y=2004|2pp=32, 76–77, 131|3a1=Southern|3y=2014|3pp=132–133, 173}} dhe fali shumë nga kundërshtarët e tij. Më parë, Oktaviani kishte treguar pak mëshirë ndaj armiqve të dorëzuar.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=49|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=477}} Ai u kujdes gjithashtu që Kleopatra të varrosej me Antonin në varrin e tyre.{{Sfnm|1a1=Roller|1y=2010|1p=147|2a1=Burstein|2y=2004|2p=65|3a1=Jones|3y=2006|3pp=194–195|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4p=207}} Ai emëroi vajzën e Kleopatrës, Kleopatra Selene II, dhe bashkëshortin e saj, Juba II të Numidisë, si bashkësundimtarët e rinj të Mauretanisë pas martesës së tyre në vitin 25 p.e.s.{{Sfnm|1a1=Roller|1y=2010|1pp=153–154|2a1=Burstein|2y=2004|2pp=32, 76–77|3a1=Southern|3y=2014|3p=173}} == Sunduesi i vetëm i Romës == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Mbretërimi i Augustit|en|Reign of Augustus}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Reformat kushtetuese të Augustit|en|Constitutional reforms of Augustus}}, {{ill|Reforma monetare e Augustit|en|Coinage reform of Augustus}}, {{ill|Propaganda në Romën e Augustit|en|Propaganda in Augustan Rome}}}} [[Skeda:Augustus-in-Kalabsha.jpg|thumb|upright=0.8|Augusti si {{ill|Faraoni romak|en|Roman pharaoh|lt=faraon romak}} në një gdhendje guri të stilit egjiptian në {{ill|Tempulli i Kalabshës|en|Temple of Kalabsha|lt=Tempullin e Kalabshës}} në [[Nubia|Nubia]]; Augusti përgjithësisht përshkruhej në [[Egjipti i Lashtë|artin egjiptian]] duke kryer flijime për hyjnitë egjiptiane.{{sfn|Burstein|2004|p=66}}|alt=Reliev egjiptian që paraqet Augustin si faraon]] === Kontrolli i Egjiptit === {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Egjipti romak|en|Roman Egypt}}, {{ill|Faraoni romak|en|Roman pharaoh}}}} Pushtimi i Egjiptit i lehtësoi shumë borxhet e Oktavianit të krijuara nga luftërat civile.{{sfnm|Galinsky|2012|1p=56|Southern|2014|2pp=165, 173–174|Roller|2010|3p=151}} Ai e kontrollonte drejtpërdrejt {{ill|Egjipti romak|en|Roman Egypt|lt=Egjiptin romak}}, u ndaloi senatorëve të udhëtonin atje dhe emëroi guvernatorin kalorës Korneli Gal për të mbikëqyrur administratën dhe taksimin jashtëzakonisht fitimprurës të vendit.{{sfnm|Bringmann|2007|1p=304|Galinsky|2012|2pp=56–58|Southern|2014|3pp=165, 173–174, 184–185, 236|Roller|2010|4p=151|5a1=Eck|5a2=Takács|5y=2007|5pp=59–60}} Gjatë qëndrimit në Aleksandria në vitin 30 p.e.s., Oktaviani vizitoi varrin e [[Aleksandri i Madh|Aleksandrit të Madh]], pushtuesit që ai imitonte dhe e merrte si model në [[Portretizimi Romak|portretizimet e tij artistike]].{{sfnm|Galinsky|2012|1p=56|Goldsworthy|2014|2pp=206–207}} Pushtimi i Egjiptit nga Oktaviani i dha fund {{ill|Periudha helenistike|en|Hellenistic period|lt=periudhës helenistike}}; ai gjithashtu konsolidoi formimin kulturor të një Lindjeje greke dhe të një Perëndimi latin në Mesdhe, si dhe të një monarkie universale kozmopolite me qendër Romën.{{sfnm|Galinsky|2012|1p=59|Roller|2010|2p=151|Goldsworthy|2014|3pp=206–207, 408–409}} Oktaviani do të bëhej [[Lista e Perandorëve Romakë|perandori i parë romak]] me emrin August dhe gjithashtu {{ill|Faraoni romak|en|Roman pharaoh|lt=faraoni i parë romak}} i Egjiptit, megjithëse nuk mori pjesë në ritet egjiptiane të kurorëzimit dhe as në adhurimin e demit Apis,{{sfn|Burstein|2004|pp=65–66}} dhe nuk e vizitoi më Egjiptin pas vitit 30 p.e.s.{{sfn|Roller|2010|p=151}} Përpara se të kthehej në Romë, Oktaviani e kaloi dimrin e vitit 30 p.e.s. në ishullin grek të [[Samosi|Samosit]].{{sfn|Galinsky|2012|pp=63, 80}} Në gushtin e vitit pasardhës, ai festoi tre triumfe në Romë për fitoret e tij në Iliri, Greqi dhe Egjipt.{{sfnm|Galinsky|2012|1p=72|Goldsworthy|2014|2pp=199, 211–212}} Ai dhe Agripa u zgjodhën konsuj për vitin 28 p.e.s.,{{sfnm|Goldsworthy|2014|1pp=212–213|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=45}} dhe iu dhanë kompetencat e një censori për të kryer regjistrimin e popullsisë.{{sfn|Goldsworthy|2014|pp=212–213}} === Principati === {{Hatnote|Artikulli kryesor: [[Principati (Roma)|Principati]], {{ill|Princeps|en|Princeps}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Mbretërimi i Augustit|en|Reign of Augustus}}}} [[Skeda:Domus-augusti-2.jpg|thumb|upright=1.6|Piktura freske në brendësi të Shtëpisë së Augustit, rezidencës së tij të supozuar, por të paverifikuar, në [[Kodra Palatine|Kodrën Palatine]] gjatë mbretërimit të tij si [[Perandori romak|perandor]]{{sfnm|Southern|2014|1p=336|Galinsky|2012|2pp=67–68|Wiseman|2022|3pp=15–17}}|alt=Një dhomë me freske përgjatë mureve]] Pas mposhtjes së Mark Antonit dhe Kleopatrës, Oktaviani mund të qeveriste të gjithë Republikën nën një [[Principati (Roma)|principat]] jozyrtar, me veten si {{Lang|la|princeps}} («qytetar kryesues»{{sfnm|Richardson|2012|1p=89|Goldsworthy|2014|2p=7}} ose «qytetar i parë»{{sfnm|Bringmann|2007|1pp=304–305|Galinsky|2012|2p=70|Goldsworthy|2014|3p=7}}).{{efn|Në mënyrë alternative, Werner Eck dhe Sarolta Takács e përshkruajnë {{Lang|la|princeps}} si «njeriu i parë ose kryesor i shtetit».{{sfn|Eck|Takács|2007|pp=57–58}}}} Ai e arriti këtë gradualisht duke iu afruar senatit dhe popullit të Romës, ndërkohë që pretendonte se nuk synonte diktaturën ose monarkinë.{{sfnm|Eder|2005|1pp=24–25|Gruen|2005|2pp=38–39|Galinsky|2012|3pp=63, 70–74|4a1=Eck|4a2=Takács|4y=2007|4pp=57–58|Goldsworthy|2014|5p=237|6a1=Cavalieri|6a2=Assenmaker|6a3=Cavagna|6a4=Engels|6y=2022|6pp=17–18}} Aristokratët me ndikim quheshin më parë {{Lang|la|princeps}} dhe Oktaviani e përqafoi këtë titull si pjesë të vetëprezantimit të tij si restaurues i Republikës.{{sfnm|Bringmann|2007|1p=305|Shotter|2005|2p=1|Galinsky|2012|3pp=70–71}} Vitet e luftës civile e kishin lënë Romën në një gjendje pothuajse anarkie,{{sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=44–45|Galinsky|2012|2pp=68–70|Goldsworthy|2014|3p=198}} por tradita republikane kundërshtonte autokracinë. Në të njëjtën kohë, Oktaviani nuk mund të hiqte dorë nga autoriteti i tij pa rrezikuar luftën.{{sfn|Eck|Takács|2003|pp=44–45}} Senati dhe populli dëshironin një kthim drejt stabilitetit, ligjshmërisë tradicionale, civilizimit dhe sigurisë së zgjedhjeve të lira — të cilat, të paktën formalisht, do të mbaheshin nën Oktavianin, së shpejti {{Lang|la|princeps}} August.{{sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=44–45|Galinsky|2012|2pp=68–71|Goldsworthy|2014|3pp=197–200, 237}}{{efn|[[Adrian Goldsworthy]] e ilustron këtë me shembullin e senatit nën konsullin Oktavian, i cili dekretoi që dyert e tempullit të Janusit të mbylleshin më 11 janar 29 p.e.s., një rit që shpallte se Roma nuk ishte më në luftë, pavarësisht fushatat në vazhdim në Gali dhe në Hispani.{{sfn|Goldsworthy|2014|pp=199–200}}}} Formimi gradual i këtij regjimi përfshiu provë e gabim dhe eksperimentim,{{sfn|Goldsworthy|2014|pp=3–4}} mbështetje popullore për hapa të sanksionuar ligjërisht,{{sfn|Westphal|2025}} dhe kufizime të caktuara mandatesh për detyrat, ndoshta në një përpjekje të kujdesshme për të shmangur të njëjtin fat si babai i tij birësues [[Jul Çezari|Jul Çezari]].{{sfn|Southern|2014|pp=49, 182}}{{efn|Historiani [[Adrian Goldsworthy]] thekson se Augusti nuk kishte një plan të përpunuar me kujdes në formimin e këtij regjimi principat, i cili ishte larg nga i pashmangshëm, dhe mbështetej shumë në rastësi, eksperimentim, improvizim dhe provë e gabim.{{sfn|Goldsworthy|2014|pp=3–4}} Në veprën e tij «Caesar Augustus: A Call to Order», historiani [[T. P. Wiseman]] argumenton se, duke pasur parasysh pritjen jashtëzakonisht pozitive të Augustit në burimet romake bashkëkohore, Augusti nuk duhet të shihet si një uzurpator i paligjshëm që fsheh qëllimet e tij monarkike ose dëshirat autokratike.{{sfn|Westphal|2025}} [[Patricia Southern]] hamendëson se Oktavianit i duhej të paktën të ruante pamjen e të qenit i lidhur nga kufizimet e mandateve për konsullatën dhe detyrat e tjera: «Oktaviani ndoshta e kujtonte shumë qartë se Çezari nuk mbijetoi më shumë se disa javë pasi pranoi emërimin si {{Lang|la|dictator perpetuo}}».{{sfn|Southern|2014|pp=49, 182, citimi është nga faqja e fundit}}}} === Marrëveshja e parë === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Reformat kushtetuese të Augustit|en|Constitutional reforms of Augustus}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Kushtetuta e Perandorisë Romake|en|Constitution of the Roman Empire}}, [[Kushtetuta e Republikës Romake]], {{ill|Legatus Augusti pro praetore|en}} dhe {{ill|E drejta romake|en|Roman law}}}} ==== Kontrolli mbi provincat ==== Më 13 janar 27 p.e.s., Oktaviani bëri një shfaqje duke i kthyer pushtetin [[Senati romak|Senatit]] dhe duke hequr dorë nga provincat dhe ushtritë e tij.{{Sfnm|1a1=Bringmann|1y=2007|1pp=307, 317|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2pp=45–50|3a1=Galinsky|3y=2012|3p=66|4a1=Cotton|4a2=Yakobson|4y=2002|4p=204}} Megjithatë, ai ruajti besnikërinë e ushtarëve në shërbim dhe veteranëve. Karrierat e shumë klientëve dhe mbështetësve vareshin nga [[Patronazhi në Romën e Lashtë|patronazhi i tij]], pasi fuqia e tij financiare nuk kishte të barabartë.{{Sfn|Eck|Takács|2003|pp=45–50}}{{Efn|Historikët Werner Eck dhe Sarolta Takács thonë si vijon për [[Patronazhi në Romën e Lashtë|patronazhin]] dhe çështje të tjera: "Tërësia e pushtetit të tij buronte së pari nga pushtetet e ndryshme të detyrës që i delegonin Senati dhe populli, së dyti nga pasuria e tij e madhe personale dhe së treti nga marrëdhëniet e shumta patron-klient që ai krijoi me individë dhe grupe në të gjithë Perandorinë. Të marra së bashku, ato formonin bazën e {{Lang|la|auctoritas}} të tij, të cilën ai vetë e theksonte si themelin e veprimeve të tij politike."}}{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=113}} Senatorë të tjerë nuk shpenzuan për ndërtimin dhe mirëmbajtjen e rrugëve në Itali në vitin 20 p.e.s., por Oktaviani mori përsipër drejtpërdrejt përgjegjësinë në emër të publikut. Monedha romake e emetuar në vitin 16 p.e.s. bëri të njohur përfshirjen e Oktavianit, pasi ai dhuroi sasi të mëdha parash për {{Lang|la|[[Aerarium|aerarium Saturni]]}}, thesarin publik.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=80}} [[Skeda:Statue de L'Empereur Auguste - MR 99 - Ma 1278.jpg|thumb|right|upright=0.8|Oktaviani si magjistrat. Koka prej mermeri e statujës u bë {{Rreth|30–20 p.e.s.|lk=no}}, trupi u skulptua në shekullin II të e.s. ([[Muzeu i Luvrit]], Paris)|alt=Statujë me trup të plotë që paraqet Augustin si magjistrat. Mban një rrotull në dorën e majtë.]] Në një marrëveshje të njohur si "marrëveshja e parë", Oktaviani mundi të ruante pamjen e një [[Kushtetuta e Republikës Romake|kushtetute]] ende funksionale, pasi Senati i propozoi që ai të merrte përsëri kontrollin e provincave.{{Sfnm|1a1=Cotton|1a2=Yakobson|1y=2002|1pp=203–204, me f. 204 që e etiketon dy herë si "marrëveshje e parë" me Senatin në vitin 27 p.e.s., në kontekstin e deklaratave të bëra në ''Res Gestae'', dhe duke vënë në dukje "fjalimin e dorëheqjes" të shtirur të Oktavianit më 13 janar 27 p.e.s.|2a1=Zerbey IV|2y=2016|2p=27, duke e etiketuar gjithashtu shprehimisht këtë ngjarje në vitin 27 p.e.s. dhe ndryshimin e emrit nga Oktaviani në August si "marrëveshja e parë"}} Duke shtirur ngurrim, më 16 janar 27 p.e.s. ai pranoi një përgjegjësi dhjetëvjeçare për mbikëqyrjen e provincave që konsideroheshin kaotike.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=46|2a1=Scullard|2y=1982|2p=210|3a1=Galinsky|3y=2012|3pp=62, 66}} Provincat që iu dorëzuan atij përbënin një pjesë të madhe të botës romake, duke përfshirë Hispaninë, Galinë, Sirinë, [[Kilikia|Kilikinë]], Qipron dhe Egjiptin.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=46|2a1=Gruen|2y=2005|2p=34|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=233}} Për më tepër, komanda e këtyre provincave i dha atij kontroll mbi shumicën e legjioneve të Romës.{{Sfnm|1a1=Gruen|1y=2005|1p=34|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=47|3a1=Southern|3y=2014|3pp=355, 358|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4p=233}} Fuqia e Augustit mbështetej në fund të fundit në kontrollin e tij mbi ushtrinë romake.{{Sfnm|1a1=Scullard|1y=1982|1p=211|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=479–481}} Megjithatë, Augusti nuk kishte monopol mbi pushtetin politik dhe ushtarak.{{Sfnm|1a1=Eder|1y=2005|1p=24|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=66}} Senati kontrollonte ende Afrikën e Veriut, e njohur për [[Bujqësia në Romën e lashtë|prodhimin e grurit]], si dhe Ilirinë dhe [[Maqedonia (provincë romake)|Maqedoninë]], të rëndësishme strategjikisht.{{Sfnm|1a1=Eder|1y=2005|1p=24|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=234, megjithëse pa përmendur Ilirinë}} Megjithatë, Senati kontrollonte vetëm pesë ose gjashtë legjione të shpërndarë midis tre prokonsujve senatorë, krahasuar me njëzet legjionet nën kontrollin e Augustit, dhe kontrolli i tyre mbi këto rajone nuk përbënte një sfidë të konsiderueshme për autoritetin e tij.{{Sfnm|1a1=Eder|1y=2005|1pp=24–25|2a1=Scullard|2y=1982|2p=211}} Ndarja e kontrollit midis senatorëve dhe prokonsujve kishte precedente, dhe Augusti përdori kuadrin ligjor republikan për të grumbulluar pushtet.{{Sfnm|1a1=Eder|1y=2005|1pp=24–25|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=233–235}} Ndërsa Augusti vepronte si konsull në Romë, ai dërgoi senatorë në provincat nën komandën e tij si përfaqësues të tij, për të menaxhuar çështjet provinciale. Senati zgjodhi [[Guvernator romak|guvernatorë]] për të mbikëqyrur provincat e mbetura.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=47|2a1=Southern|2y=2014|2pp=355–358|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=234}} Augusti nxirrte udhëzime dhe edikte jo vetëm për legatët e tij, por edhe për prokonsuj të pavarur që qeverisnin provincat publike, të cilat nominalisht ishin nën kontrollin e Senatit.{{Sfnm|1a1=Drogula|1y=2015|1p=362|2a1=Southern|2y=2014|2p=357–358}} Kontrolli i Augustit mbi provinca të tëra ndiqte precedentët e epokës republikane për objektivin e kufizuar të sigurimit të paqes dhe krijimit të stabilitetit, ndërsa [[Pompeu|Pompeut]] i ishte dhënë një nivel i ngjashëm komande në të gjithë botën romake.{{Sfnm|1a1=Eder|1y=2005|1pp=24–25|2a1=Southern|2y=2014|2pp=13–16|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=49, 234–236}}{{Efn|Pompeut iu caktuan kufizime afati për autoritet prokonsullor të jashtëzakonshëm, që përfshinte legatë që i përgjigjeshin atij, jo Senatit, gjatë fushatës së tij kundër piratëve mesdhetarë në vitin 67 p.e.s. dhe Luftës së Tretë Mitridatike që pasoi kundër Mitridatit VI të Pontit. Këto pushtete të përkohshme përfshinin kontrollin mbi operacionet ushtarake përgjatë të gjitha vijave bregdetare të Mesdheut, duke u shtrirë 50 milje në brendësi, dhe ndoshta autoritet më të madh sesa guvernatorët provincialë romakë në këto zona.}}{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1pp=13–16, 358|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=49, ku përmendet se Pompeut "iu dhanë komanda dhe burime të mëdha pa precedent nga Asambleja Popullore" për të mundur Mitridatin VI të Pontit, por nuk përmenden posaçërisht legatët ose kufizimet e përcaktuara të afatit}}{{Sfn|Southern|2014|p=15}} ==== Titulli i Augustit ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Augustus (titull)|en|Augustus (title)}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Sebastos|en}}}} [[Skeda:Augustus first century aureus obverse.png|thumb|left|Monedhë ''aureus'' e Augustit, prerë {{Rreth|13 e.s.}}, me mbishkrimin: {{Lang|la|Caesar Augustus Divi F Pater Patriae}}|alt=Monedhë e artë romake e Augustit]] Më 16 janar 27 p.e.s.{{Refn|1=''{{Lang|la|Fasti Praenestini}}''; ''L'Année épigraphique'' 1898, 14 = 2007, 312: ''XVII'' – {{Lang|la|Kalendas Februarias}} – {{Lang|la|c(omitialis) Imp(erator) Caesar [Augustus est a]ppell[a]tus ipso VII et Agrip[pa III co(n)s(ulibus)]}}. ''{{Lang|la|Feriale Cumanum}}'': ''Corpus Inscriptionum Latinarum'' X, 8375: {{Lang|la|[X]VII K(alendas) Febr(uarias) eo di[e Caesar Augustu]s appellatus est supplicatio Augusto}}. ''Fasti'' i [[Ovidi]]t jep 13 janarin, të njëjtën datë në të cilën «u rikthyen» pushtetet e Senatit ([https://www.gutenberg.org/cache/epub/8738/pg8738.html 587–590] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210608013703/https://www.gutenberg.org/cache/epub/8738/pg8738.html|date=2021-06-08}}): {{Lang|la|Id. [...] Populo provinciae redditae. Octaviano Augusti nomen datum}}. Vepra e shekullit III ''De die Natali'' e Censorinit jep 17 janarin, një gabim ([https://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Censorinus/text*.html#21.8 XXI.8]): {{Lang|la|quamvis ex ante diem XVI kal. Febr. imperator Caesar}}. Numri është i saktë, por formulimi jo.}} Senati i dha Oktavianit titullin e ri {{Lang|la|augustus}} («i nderuar»).{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2007|1pp=3, 50, 55–57|2a1=Bringmann|2y=2007|2pp=304–307|3a1=Galinsky|3y=2012|3pp=62, 66–67|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=235–236}}{{Efn|Munacius Planku ishte përgjegjës për ndërtimin e Tempullit të Saturnit në Romë dhe drejtoi negociatat e paqes me partët në 20 p.e.s. Ai gjithashtu i rekomandoi Oktavianit titullin ''augustus'' në 27 p.e.s.;{{Sfn|Roller|2010|p=152}} ishte ai që e paraqiti mocionin në Senat për t'i dhënë Oktavianit këtë titull dhe mund ta ketë bërë këtë me kërkesë të Oktavianit.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2007|1pp=56–57|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=236}}<br /> ''Augustus'', nga latinishtja ''augere'' «me shtuar»,{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=66–67|2a1=Levick|2y=2010|2p=72}} mund të përkthehet si «i shquar»,{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=55|2a1=Strothmann|2y=2006}} «i lartë»,{{Sfn|Strothmann|2006}} ose «i nderuar».{{Sfnm|1a1=Bringmann|1y=2007|1p=304|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=66–67, 71|3a1=Zerbey IV|3y=2016|3p=27}} Titulli ekuivalent në [[Gjuha greke e lashtë|greqishten e lashtë]] është ''sebastos'' ({{Lang|grc|Σεβαστός}}), «i nderuar» (Levick e përkthen si «i nderuar», ndërsa Goldsworthy preferon «i nderueshëm»).{{Sfnm|1a1=Levick|1y=2010|1p=72|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=287}}<br /> Adrian Goldsworthy shpjegon më tej: «Augustus mbante nuanca të forta fetare të vetë traditës romake të ... augurisë. [[Kuint Eni|Eniu]], poeti më i hershëm dhe më i nderuar i Romës, foli për Qytetin që u themelua me "auguri të augustë", në një pasazh po aq të njohur për romakët sa janë sot për ne citimet më të famshme të Shekspirit».{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=236}}}} Ishte një titull i autoritetit fetar dhe jo politik, dhe tregonte se Oktaviani tashmë i afrohej hyjnisë.{{Sfnm|1a1=Eder|1y=2005|1p=24|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=66–67|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=235–237}} [[Perandori romak|Perandorët romakë]] të mëvonshëm trashëguan nderin ''augustus'' dhe ai u bë titulli i tyre kryesor.{{Sfnm|1a1=Hammond|1y=1957|1pp=29–31|2a1=Southern|2y=2014|2p=358|3a1=Strothmann|3y=2006}} Një mundësi tjetër për titullin, ai i [[Romulus|Romulit]], sipas themeluesit legjendar të Romës, lidhej shumë fort me monarkinë, një asociim që Oktaviani kërkonte ta shmangte.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2007|1pp=55–57|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=67|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=235–236}} Senati gjithashtu konfirmoi pozicionin e tij si ''princeps senatus'' («kryetar i Senatit»).{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2007|1p=155|2a1=Roberts|2y=2007|2p=858}} Tani Augusti e paraqiste veten si {{Anchor|DiviFilius}}{{Lang|la|Imperator Caesar divi filius}} («Komandanti Cezar, bir i të hyjnizuarit»),{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=50|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=66–67|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=236}}{{Efn|Adrian Goldsworthy e përfshin titullin «Augustus» në emrin e plotë të perandorit, duke e dhënë si {{Lang|la|Imperator Caesar Augustus divi filius}}.{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=236}}}} duke u mburrur me lidhjen e tij familjare me [[Jul Çezari|Jul Çezarin]] e hyjnizuar. Përdorimi i [[Imperator|imperator]] nënkuptonte një lidhje të përhershme me traditën romake të fitores.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=50}}{{Efn|Ai u shpall {{Lang|la|imperator}} për herë të parë më 16 prill 43 p.e.s., pas Betejës së Forum Galorumit.{{Sfn|Fishwick|2004|p=250}}}} Augusti e shndërroi ''Caesar'', një kognomen i një dege të familjes juliane, në një linjë të re perandorake familjare që filloi me të.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=50}} [[Skeda:Arch of Augustus at Ariminum, dedicated to the Emperor Augustus by the Roman Senate in 27 BC, the oldest Roman arch which survives, Rimini, Italy (19948839545).jpg|thumb|left|upright=0.8|Harqi i Augustit në {{ill|Rimini|en}} ({{Lang|la|Ariminum}}), kushtuar Augustit nga Senati në 27 p.e.s., është ndër {{ill|Harqi triumfal|en|Triumphal arch|lt=harqet triumfale}} romake më të vjetra të ruajtura në Itali.<ref>{{Cite web |date=2021-03-18 |title=Arco d'Augusto (Harqi i Augustit) |url=https://riminiturismo.it/visitatori/scopri-il-territorio/arte-e-cultura/archi-e-porte/arco-daugusto |access-date=2024-01-16 |website=riminiturismo.it |language=it |archive-date=2024-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116214941/https://riminiturismo.it/visitatori/scopri-il-territorio/arte-e-cultura/archi-e-porte/arco-daugusto |url-status=live}}</ref>|alt=Hark triumfal romak në Itali me ndërtesa moderne në sfond]] Senati i lejoi Augustit të varte ''corona civica'' («kurora qytetare») mbi derën e tij dhe të zbukuronte portat e shtëpisë me dafina.{{Sfnm|1a1=Eder|1y=2005|1p=24|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=232–233}} Ai hoqi dorë nga shfaqja e shenjave të pushtetit, si mbajtja e skeptrit, veshja e një [[Diadema|diademe]] ose e kurorës së artë dhe e togës së purpurt të Jul Çezarit.{{Sfn|Eder|2005|p=13}} Megjithatë, Senati i dha atij një mburojë të artë të vendosur në sallën e mbledhjeve të Kurisë, me mbishkrimin {{Lang|la|virtus, pietas, clementia, iustitia}} («trimëri, përkushtim, mëshirë dhe drejtësi»).{{Sfnm|1a1=Eder|1y=2005|1p=24|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=3|3a1=Galinsky|3y=2012|3p=70|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4p=237}} Në verën e vitit 27 p.e.s. ai la Romën dhe udhëtoi drejt Galisë.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=72, 80–81|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=238, 241}} Nga viti 26 deri në 24 p.e.s. ai qeverisi Perandorinë nga Tarraco në Hispaninë romake, duke mbikëqyrur fushatat ushtarake në gadishullin Iberik derisa u kthye në Romë.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=72, 80–81|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2007|2pp=127, 137, 151|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=241–242, 244}} === Rregullimi i dytë === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Reformat kushtetuese të Augustit|en|Constitutional reforms of Augustus}}}} {{Shih|Kushtetuta e Perandorisë Romake}} [[Skeda:Roman - Portrait of Emperor Augustus - Walters 2321.jpg|thumb|upright=0.8|Portretet e Augustit e paraqesin perandorin me tipare të idealizuara.|alt=Bust romak i Augustit]] Deri në vitin 23&nbsp;p.e.s., disa prej implikimeve jorepublikane të rregullimit të parë po bëheshin të dukshme. Konsullatat e pandërprera të Augustit tërhiqnin vëmendjen te dominimi i tij de facto mbi politikën dhe përgjysmonin mundësitë e të tjerëve për të arritur atë që nominalisht mbeti pozicioni kryesor në shtetin romak.{{Sfnm|Wells|1995|1p=51|Southern|2014|2pp=182–183, 205|Galinsky|2012|3pp=72–73}} Dëshira e tij që nipi i tij [[Marcellus (nephew of Augustus)|Mark Klaudi Marcelli]] (Marcus Claudius Marcellus) të merrte përfundimisht principatin në radhën e tij krijoi gjithashtu probleme.{{Sfnm|Southern|1998|1p=108|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=55}} Për të sinjalizuar pajtimin me aristokratët prorepublikanë, Augusti emëroi bashkëkonsull për vitin 23&nbsp;p.e.s. republikanin e njohur [[Gnaeus Calpurnius Piso (consul 23 BC)|Gnei Kalpurni Pizon]] (Gnaeus Calpurnius Piso), i cili kishte kundërshtuar [[Jul Çezari|Jul Çezarin]] dhe kishte mbështetur vrasësit e tij,{{Sfnm|Davies|2010|1p=259|Goldsworthy|2014|2p=264}} pasi kandidati i tij [[Aulus Terentius Varro Murena|Aul Terenci Varro Murena]] (Aulus Terentius Varro Murena) vdiq papritur.{{Sfnm|Ando|2000|1p=140|2a1=Raaflaub|2a2=Samons|2y=1993|2p=426|Wells|1995|3p=53|Galinsky|2012|4pp=73–74|Goldsworthy|2014|5p=264}} ==== Dorëheqja nga konsullata ==== Në fund të pranverës Augusti u sëmur rëndë, me sa duket nga një [[liver disease|sëmundje e mëlçisë]].{{Sfnm|Southern|1998|1pp=108, 203|Holland|2005|2p=295|Goldsworthy|2014|3pp=265–266}} Duke pritur vdekjen e tij, ai mori masat për të siguruar vazhdimësinë e principatit, duke zbutur njëkohësisht dyshimet e senatorëve për qëndrimet e tij antirepublikane. Ai u përgatit t'ia linte unazën me vulë mikut dhe gjeneralit të tij Agripa, por bashkëkonsullit Pizon i dorëzoi të gjithë dokumentet zyrtare, një pasqyrë të financave publike dhe autoritetin mbi trupat në provinca. Marcelli, nipi që supozohej të ishte i favorizuari i Augustit, mbeti duarbosh.{{Sfnm|Eder|2005|1p=25|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=56|Goldsworthy|2014|3pp=264–266|Southern|2014|4p=203}} Kjo i befasoi shumë, të cilët prisnin që Augusti të emëronte një trashëgimtar të pozicionit të tij si perandor jozyrtar.{{Sfn|Gruen|2005|p=38}} Augusti u dha trashëgimtarëve të caktuar vetëm prona dhe pasuri, pasi një sistem i dukshëm i trashëgimisë perandorake të institucionalizuar do të kishte provokuar rezistencë dhe armiqësi te romakët me mendësi republikane, të cilët i trembeshin monarkisë.{{Sfn|Gruen|2005|pp=38–39}} Duket se Augusti nuk e shihte Marcellin nëntëmbëdhjetëvjeçar si të gatshëm për të trashëguar epërsinë e tij politike.{{Sfnm|Stern|2006|1p=23|Goldsworthy|2014|2pp=264–265|Southern|2014|3pp=203–204}} Megjithatë, duke i dhënë unazën me vulë Agripës, Augusti u dha legjioneve sinjalin se Agripa ishte një pasardhës i mundshëm të cilit duhej t'i bindeshin, pavarësisht [[Kushtetuta e Perandorisë Romake|procedurës kushtetuese]].{{Sfnm|Holland|2005|1pp=294–295|Southern|1998|2p=108|Galinsky|2012|3p=74|Goldsworthy|2014|4p=265}} [[Skeda:Cameo August BM Gem3577.jpg|thumb|upright=0.8|Kameoja Blacas që e paraqet Augustin me një gorgoneion mbi një kameo sardoniksi me tri shtresa, dhe me një [[Diadema|diademë]] që iu shtua gjatë mesjetës,{{Sfn|Southern|2014|p=320}} si dhe punimi origjinal i datuar në vitet 20–50&nbsp;e.s.|alt=Kameo sardoniksi romake e lashtë që paraqet Augustin me kokë Gorgone]] Sëmundja e perandorit u zbut nën kujdesin e mjekut të tij personal [[Antonius Musa|Anton Musa]] (Antonius Musa),{{Sfnm|Goldsworthy|2014|1pp=265–266|Southern|2014|2p=204}}{{Efn|Antonius Musa rrjedh me shumë gjasë nga zonat e helenizuara të gjysmës lindore të [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]]. Pas shërimit, Augusti e mbushi Musën me dhurata dhe Senati i dha atij para shtesë, si dhe të drejtën të vishte një unazë prej ari. Për nder të trajtimit mjekësor të Augustit, atij iu dha gjithashtu përjashtim nga tatimet dhe një statujë e tij u ngrit pranë asaj të [[Asklepiu|Asklepiut]], perëndisë së shërimit.}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=265–266}} dhe menjëherë pas kësaj, më 1 korrik 23&nbsp;p.e.s., Augusti hoqi dorë nga konsullata.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=56|Eder|2005|2p=26|Goldsworthy|2014|3pp=266–267|Southern|2014|4p=204}} Ai do të shërbente si konsull vetëm edhe dy herë të tjera, në vitet 5 dhe 2&nbsp;p.e.s.,{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=56|Eder|2005|2p=26}} të dyja herët për të futur në jetën publike nipërit e tij.{{Sfnm|Davies|2010|1p=259|Scullard|1982|2p=217|Southern|2014|3pp=280, 288}} Dorëheqja e Augustit nga konsullata i mundësoi atij të ushtronte një patronazh më të gjerë brenda klasës senatoriale, ndërkohë që u dha senatorëve të tjerë një shans më të mirë për t'u bërë konsull.{{Sfn|Gruen|2005|p=36}} Sidoqoftë, Augusti dëshironte të mbante {{Lang|la|[[Imperium|imperium]]}} konsullor në të gjithë perandorinë,{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=57|Goldsworthy|2014|2pp=265–268}} gjë që çoi në një kompromis tjetër mes tij dhe [[Senati romak|Senatit romak]], i njohur si rregullimi i dytë.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=187|Goldsworthy|2014|2p=272|Southern|2014|3pp=204–208|4a1=Cotton|4a2=Yakobson|4y=2002|4p=200}} '''Çështja e Mark Primusit''' Pasi Augusti hoqi dorë nga konsullata vjetore, ai nuk mbante më një post zyrtar për të qeverisur shtetin. Megjithatë, pozita e tij dominuese mbeti e pandryshuar në provincat «perandorake», ku ai vazhdonte të ishte prokonsull.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=56|2a1=Gruen|2y=2005|2p=37}} Kur mbante çdo vit detyrën e konsullit, ai kishte pushtetin të ndërhynte në çështjet e prokonsujve të tjerë provincialë të emëruar nga Senati në të gjithë perandorinë, kur e quante të nevojshme.{{Sfn|Eck|Takács|2003|pp=56–57}} Më vonë u shfaq një problem i dytë që tregonte nevojën për marrëveshjen e dytë, në atë që u bë e njohur si «çështja e Mark Primusit».{{Sfnm|1a1=Southern|1y=1998|1p=109|2a1=Holland|2y=2005|2p=299}} Në fund të vitit 24 ose në fillim të vitit 23&nbsp;p.e.s., u ngritën akuza kundër Mark Primusit, ish-guvernator prokonsullor i [[Maqedonia (provincë romake)|Maqedonisë]], për zhvillimin e një lufte pa miratimin e Senatit kundër mbretërisë odrise të [[Thraka|Thrakës]], mbreti i së cilës ishte aleat i Romës.{{Sfnm|1a1=Wells|1y=1995|1p=53|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=73|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=278–279|4a1=Southern|4y=2014|4p=204}} Lucius Licinius Varro Murena e mbrojti Primusin, duke argumentuar se Augusti e kishte urdhëruar Primusin të sulmonte shtetin klient.{{Sfnm|1a1=Southern|1y=1998|1p=108|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=278–279}} Më vonë, Primusi dëshmoi se urdhrat kishin ardhur nga Marceli, i vdekur së fundmi.{{Sfnm|1a1=Holland|1y=2005|1p=300|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=278–279|3a1=Southern|3y=2014|3p=204}} Urdhra të tillë sugjeronin se Augusti synonte që nipi i tij të zinte vendin e tij si princeps dhe të vendoste një monarki mbi Romën,{{Sfn|Stern|2006|p=23}} dhe do të ishin konsideruar një shkelje e prerogativave të Senatit sipas marrëveshjes së vitit 27 p.e.s., pasi Maqedonia ishte një provincë nën juridiksionin senatorial, jo nën autoritetin perandorak të Augustit.{{Sfnm|1a1=Southern|1y=1998|1p=108|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=73–74|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=279–280}} [[Skeda:Statue of the Emperor Octavian Augustus as Jupiter 1.jpg|thumb|upright=0.8|Augusti si Jupiter, duke mbajtur një skeptër dhe një sferë (gjysma e parë e shekullit I&nbsp;e.s.), Muzeu i Ermitazhit|alt=Statujë romake e Augustit të ulur, me skeptër në dorën e majtë dhe një sferë në të djathtën]] Situata ishte aq serioze sa Augusti u paraqit në gjyq, edhe pse nuk ishte thirrur si dëshmitar. Nën betim, ai deklaroi se nuk kishte dhënë një urdhër të tillë.{{Sfnm|1a1=Syme|1y=1939|1p=333|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=73–74|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=279–280|4a1=Southern|4y=2014|4p=204}} Murena nuk e besoi dëshminë e Augustit dhe u revoltua nga përpjekja e tij për të minuar gjyqin duke përdorur ''[[Auctoritas|auctoritas]]''-in e tij. Ai kërkoi të dinte pse Augusti ishte paraqitur në gjyq; Augusti u përgjigj se kishte ardhur në interes të publikut.{{Sfnm|1a1=Syme|1y=1939|1p=333|2a1=Holland|2y=2005|2p=300|3a1=Southern|3y=1998|3p=108|4a1=Galinsky|4y=2012|4pp=73–74|5a1=Goldsworthy|5y=2014|5pp=279–280}} Juritë e shpallën Primusin fajtor,{{Sfn|Southern|2014|p=204}} ndonëse disa votuan për ta liruar, çka sugjeron se disa nuk i besonin pretendimet e Augustit.{{Sfnm|1a1=Wells|1y=1995|1p=53|2a1=Raaflaub|2a2=Samons|2y=1993|2p=426|3a1=Galinsky|3y=2012|3pp=73–74|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4p=280}} '''Autoriteti prokonsullor i zgjeruar''' Senati negocioi marrëveshjen e dytë me Augustin, pjesërisht për të qetësuar konfuzionin dhe për të formalizuar autoritetin e tij ligjor për të ndërhyrë në provincat senatoriale, duke i dhënë atij një formë të përgjithshme të {{Lang|la|imperium proconsulare}} («pushtet prokonsullor») që zbatohej në të gjithë perandorinë, jo vetëm në provincat e tij. Për më tepër, Senati e zgjeroi imperiumin prokonsullor të Augustit në {{Lang|la|imperium proconsulare maius}} («pushtet prokonsullor më i madh»). Kjo formë e imperiumit prokonsullor ishte e zbatueshme në të gjithë perandorinë dhe në fakt {{ill|Reformat kushtetuese të Augustit|en|Constitutional reforms of Augustus|lt=i dha Augustit pushtet kushtetues}} më të lartë se ai i të gjithë prokonsujve të tjerë.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=57|2a1=Eder|2y=2005|2p=26|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=267–268}} Augusti qëndroi në Romë gjatë procesit të rinovimit dhe siguroi mbështetjen e veteranëve për rinovimin e {{Lang|la|imperium maius}} prokonsullor të tij në vitin 13&nbsp;p.e.s., duke u dhënë atyre dhurata bujare.{{Sfn|Eder|2005|p=26}} '''Kompetenca shtesë''' [[Skeda:Cameo Augustus Dioscorides CdM Paris.jpg|thumb|268x268px|Portret i Augustit. Kameo sardonikse; montim prej argjendi të praruar me perla, safirë dhe rruaza qelqi të kuq, shekujt XVI–XVII.|alt=Kameo sardonikse që paraqet Augustin]] [[Skeda:August com a "Pontifex maximus" (detall) (finals s. I aC), Museu Nacional Romà (Palau Massimo), Roma.jpg|thumb|upright=0.8|Koka e statujës ''Via Labicana Augustus'', që e paraqet perandorin si ''pontifex maximus'', vepër artistike romake e periudhës së vonë augusteane, dekada e fundit e shekullit I&nbsp;p.e.s.|alt=Statujë që paraqet Augustin të mbuluar me vel dhe me veshjen e një prifti romak]] '''Pushtetet e tribunëve''' Gjatë marrëveshjes së dytë, Augustit iu dha gjithashtu pushteti i një tribuni ({{Lang|la|tribunicia potestas}}) për gjithë jetën, ndonëse jo titulli zyrtar i tribunëve.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=72–73|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=57|3a1=Southern|3y=2014|3p=145|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=268, 270–272}} Për disa vite, Augusti kishte marrë {{Lang|la|tribunicia sacrosanctitas}}, imunitetin që i jepej një tribuni të plebejve. Tani ai vendosi të merrte pushtetet e plota të magistraturës, të rinovuara çdo vit, përgjithmonë.{{Sfnm|1a1=Gruen|1y=2005|1p=36|2a1=Southern|2y=2014|2pp=143–145, 207–208|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=268, 270–272}} Ligjërisht, ajo ishte e mbyllur për patricët, status që Augusti e kishte fituar kur u adoptua nga [[Jul Çezari]].{{Sfn|Gruen|2005|p=36}} Ky pushtet i lejoi atij të thërriste Senatin dhe popullin kur të dëshironte, të parashtronte çështje para tyre dhe të vinte veton ndaj vendimeve të tyre, të kryesonte zgjedhjet dhe të fliste i pari në çdo mbledhje.{{Sfnm|1a1=Eder|1y=2005|1p=26|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2pp=57–58|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=268|4a1=Southern|4y=2014|4p=207}} Grumbullimi i pushteteve tribunale nga Augusti bëri që detyra e {{Lang|la|tribunus plebis}} të humbte prestigjin, ndaj ai e ringjalli rëndësinë e saj duke e bërë atë një emërim të detyrueshëm për çdo plebe që dëshironte preturën.{{Sfn|Bunson|1994|p=427}} ==== Pushtetet e censorit ==== Në pushtetin tribunik të Augustit bënin pjesë gjithashtu kompetenca që zakonisht rezervoheshin për [[Censori|censorin romak]]; këto përfshinin të drejtën për të mbikëqyrur moralin publik dhe për të shqyrtuar ligjet për të siguruar që ato ishin në interes të publikut, si dhe mundësinë për të kryer një census dhe për të përcaktuar përbërjen e [[Senati romak|Senatit]].{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=59|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=277, 318–319}} Nuk kishte precedent në sistemin romak për bashkimin e pushteteve të tribunit dhe të censorit, dhe as Augusti nuk u zgjodh kurrë në detyrën e censorit.{{Sfn|Bunson|1994|p=80}} [[Jul Çezari|Jul Çezarit]] i ishin dhënë pushtete të ngjashme, me të cilat ai kishte për detyrë të mbikëqyrte moralin e shtetit. Megjithatë, ky pozicion nuk përfshinte aftësinë e censorit për të kryer censusin dhe për të përcaktuar listën e Senatit.{{Sfn|Bunson|1994|p=427}} Duke iu drejtuar ndjenjave patriotike, Augusti thuhet se përdori pushtetet censoriane për të ndaluar [[Veshjet në Romën e Lashtë|çdo veshje]], përveç [[Toga (veshje)|togës klasike]], për ata që hynin në [[Forumi romak|Forumin]].{{Sfn|Eder|2005|p=30}} Megjithatë, pushtetet e censurës mund të kenë qenë vetëm të përkohshme ose madje të refuzuara nga Augusti.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=318–319}} ==== Imperiumi mbi qytetin e Romës ==== Senati i dha gjithashtu Augustit {{Lang|la|imperium}} ekskluziv brenda qytetit të Romës.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=73|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=267–268}} Tradicionalisht, {{ill|Prokonsulli|en|Proconsul|lt=prokonsujt}} humbnin {{Lang|la|imperium}} e tyre kur kalonin {{Lang|la|pomerium}}—kufirin e shenjtë të Romës—dhe hynin në qytet. Në këto situata, Augusti kishte pushtetin tribunik, por konsujt kishin autoritet më të madh. Ndërsa të tjerët zakonisht i bindeshin dëshirave të tij për shkak të autoritetit të tij ({{Lang|la|auctoritas}}), mund të kishte disa vështirësi. Në vitin 23 ose 19 p.e.s.,{{Sfn|Cotton|Yakobson|2002|pp=199–200}}{{Efn|{{Harvtxt|Cotton|Yakobson|2002|pp=199–200}} diskutojnë mundësinë që kjo të ketë ndodhur me «vendosjen e dytë» të vitit 23 p.e.s., kur Augusti tashmë kontrollonte kohortat pretoriane, dhe me siguri me dhënien e {{Lang|la|imperium proconsulare maius}} në vitin 19 p.e.s. që i dha Augustit autoritet mbi Italinë dhe Romën, jo vetëm mbi provincat romake}} Senati votoi që {{Lang|la|imperium proconsulare maius}} i Augustit ('pushteti prokonsullor suprem') të mos skadonte kur ai ndodhej brenda mureve të qytetit.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=60|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=267–268|3a1=Cotton|3a2=Yakobson|3y=2002|3pp=199–200}} Forcat e armatosura të qytetit më parë kishin qenë nën kontrollin e pretorëve urbanë dhe të konsujve, por tani kaluan nën autoritetin e vetëm të Augustit.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=60}} ==== Triumfi romak ==== {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Sundimi i Augustit|en|Reign of Augustus}}, {{ill|Triumfi romak|en|Roman triumph}}, {{ill|Nderimet triumfale romake|en|Roman triumphal honours}}}} Pas vitit 19 p.e.s., Augustit i atribuohej merita për çdo fitore ushtarake romake,{{Sfn|Bringmann|2007|p=317}} sepse shumica e ushtrive të Romës ishin të vendosura në provincat perandorake të mbikëqyrura nga {{Lang|la|legati}}, zëvendësit e tij provincialë.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=61}} Nëse një betejë zhvillohej në një provincë senatoriale, {{Lang|la|imperium maius}} prokonsullor i Augustit i mundësonte atij të merrte komandën dhe meritën për çdo fitore të madhe.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=61|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2007|2pp=120–121, përmend në mënyrë specifike {{Lang|la|imperium}} dhe thekson se fitoret e legatëve të Augustit konsideroheshin fitore të Augustit|3a1=Bringmann|3y=2007|3p=317, pa përmendur në mënyrë specifike "imperium", duke iu referuar faktit që Augusti nuk dëshironte që "monopoli i pushtetit" i tij të sfidohej nga anëtarë të tjerë të fisnikërisë romake}} Me pak përjashtime, Augusti ishte i vetmi person që mund të merrte një triumf,{{Sfnm|1a1=Bringmann|1y=2007|1p=317|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=305–306}} një traditë që thuhet se nisi me [[Romulus|Romulin]], mbretin e parë legjendar të Romës.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=61}} Për festimin e fitores së tij kundër Garamantëve në Libinë romake në vitin 19 p.e.s., Lucius Cornelius Balbus ishte personi i fundit jashtë familjes së Augustit që mori një triumf.{{Sfnm|1a1=Bringmann|1y=2007|1p=317|2a1=Southern|2y=2014|2p=236|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=305–306, 384}}{{Efn|Licinius Crassus (nip i triumvirit) u nderua me një triumf për fitoret e tij në Traki kundër [[Bastarnët|bastarnëve]] gjermanikë në vitet 29–27 p.e.s., por iu mohuan nderime të tjera tradicionale.{{Sfn|Bringmann|2007|p=317}} {{ill|Mark Vipsan Agripa|en|Marcus Vipsanius Agrippa}} u nderua me një triumf për fitoret në Spanjë në vitin 19 p.e.s., por refuzoi ta festonte.{{Sfn|Southern|2014|p=236}} Agripa kishte refuzuar gjithashtu të festonte një triumf gjatë konsullatës së tij të vitit 37 p.e.s., gjatë {{ill|Triumvirati i Dytë|en|Second Triumvirate|lt=triumviratit}}, pasi u kthye nga Galia në vitin 38 p.e.s. Historianët e lashtë pohojnë se ky ishte një veprim për të shmangur nxjerrjen në pah të dështimeve të fundit të Oktavianit. Patricia Southern thotë se është po aq e mundshme që «refuzimi ishte pjesë e dëshirës së Oktavianit për të kufizuar numrin e burrave që lejoheshin të mbanin një triumf vetëm te anëtarët e familjes së ngushtë. Gjeneralët që parakalonin drejt Kapitolit në veshjen e tyre triumfale mund të fillonin të kishin ide përtej pozitës së tyre».{{Sfn|Southern|2014|pp=140–141}}}} [[Tiberi|Tiberiusi]], djali më i madh i [[Livia Drusilla|Livia Drusilla]] nga martesa e saj e parë, mori triumfe në vitin 7 p.e.s. dhe në vitin 12 e.s., përkatësisht për fitoret në Germaninë romake dhe në Iliri ([[Panonia]]).{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=117|2a1=Southern|2y=2014|2pp=236, 307|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=380–381, 383–384, 458}} Për fushatën e fundit, nipi i tij {{ill|Germaniku|en|Germanicus}} mori në vend të kësaj {{Lang|la|ornamenta triumphalia}} ('nderime triumfale'), një preturë dhe të drejtën për të kandiduar për konsullatë megjithë moshën e tij të re.{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1pp=236, 307|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=458}} ==== Diplomacia ==== {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Marrëdhëniet indo-romake|en|Indo-Roman relations}}, {{ill|Marrëdhëniet romano-iraniane|en|Roman-Iranian relations}}, {{ill|Marrëdhëniet romake me armenët|en|Roman relations with the Armenians}}, {{ill|Marrëdhëniet romake me Nubinë|en|Roman relations with Nubia}}, {{ill|Kontaktet gjermano-romake|en|Germanic–Roman contacts}}, {{ill|Marrëdhëniet sino-romake|en|Sino-Roman relations}}, {{ill|Rruga detare e mëndafshit|en|Maritime Silk Road}}, {{ill|Amicitia|en|Amicitia}}}} Augusti priti të dërguar nga vise aq larg në lindje sa India,{{Sfnm|Southern|2014|1p=238|Goldsworthy|2014|2pp=240, 306, 406|3a1=Eck|3a2=Takács|3y=2007|3p=137}} ndërsa oborri i tij përfshinte të mërguar politikë nga vise po aq larg në veri sa Ishujt Britanikë, mes të cilëve krerët fisnorë Dubnovellaunus dhe Tincomarus.{{Sfnm|Southern|2014|1p=238|Goldsworthy|2014|2p=240}}{{Efn|Historiani romak [[Luc An Flori]] pohonte se serët (Seres), prodhuesit e mëndafshit, që mund të kenë qenë kinezët Han, vizituan oborrin e Augustit bashkë me të dërguar nga India. Megjithatë, Augusti nuk i përmend serët në veprën e tij {{Lang|la|''Res Gestae''}}. Historikët e lashtë kinezë nuk përmendin asnjë përpjekje zyrtare të [[Dinastia Han|dinastisë Han]] për të vendosur kontakte me Romën (e quajtur Da Qin) përpara vitit 97 e.s., kur komandanti ushtarak Ban Chao dërgoi ambasadorin e tij Gan Ying në një mision diplomatik drejt Romës, edhe pse ai nuk arriti më larg se [[Gjiri Persik]], nën kontrollin e [[Perandoria Parthiane|perandorisë Parthiane]].}}{{Sfn|Kolb|Speidel|2017|p=35}} Ambasadat e huaja zakonisht shkonin drejtpërdrejt te Augusti dhe jo te [[Senati romak|Senati]],{{Sfnm|Southern|2014|1p=238|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2007|2p=137}} megjithëse Augusti tregohej i kujdesshëm për të respektuar Senatin në raste të caktuara. Për shembull, në vitin 20 p.e.s. ai i dërgoi ambasadorët e Parthisë te Senati, por Senati i ktheu sërish te Augusti që të negocionin vetëm me të.{{Sfn|Southern|2014|p=238}} Njësoj si në rastin e shteteve kliente romake dhe të vendeve të huaja, përfaqësues nga provincat dhe komunat gjysmëautonome udhëtonin drejt oborrit perandorak, ndërsa administrata e tij zhvendosej në vende të ndryshme të [[Perandoria Romake|Perandorisë]].{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=256, 297–300}} Në vitin 8 e.s., Augusti, tashmë i moshuar, ua ngarkoi tre ish-konsujve punën rraskapitëse të menaxhimit të ambasadave të huaja dhe u dha atyre pushtetin për të marrë të gjitha vendimet që nuk kërkonin mbikëqyrjen e tij ose të Senatit.{{Sfn|Southern|2014|pp=298–299}} === Komploti, titujt dhe ndarja e pushtetit === {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Sundimi i Augustit|en|Reign of Augustus}}}} [[Skeda:Augustus MAN Napoli Inv6040.jpg|thumb|left|upright=0.8|Statujë kolosale e Augustit nga Augusteumi i Herkulaneumit, e ulur dhe me kurorë dafine|alt=Augusti mban një rrotull në dorën e majtë.]] Shumë nga hollësitë politike të zgjidhjes së dytë duket se i kishin shpëtuar të kuptuarit të mbështetësve plebejë të Augustit, duke i shtyrë ata të këmbëngulnin për pjesëmarrjen e tij në çështjet perandorake dhe herë pas here të formonin turma të dhunshme.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=276–277, 285}} Kur Augusti refuzoi të paraqitej si kandidat për konsull në vitin 22&nbsp;p.e.s. dhe udhëtoi për në [[Siçilia|Siçili]] për një tur tjetër të [[Perandoria Romake|Perandorisë]], {{Lang|la|Comitia centuriata}} votoi në mungesë të tij që ai të shërbente si bashkëkonsull për vitin pasardhës, megjithëse nuk ishte një nga kandidatët.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=284–285}} Një trazirë shpërtheu në Romë kur vetëm një konsull, Mark Loliusi, mori detyrën më 1 janar 21&nbsp;p.e.s., dhe fraksionet e dy kandidatëve të mbetur luftuan me njëri-tjetrin. I tërbuar, Augusti i thirri të dy kandidatët në Siçili dhe vendosi që njëri prej tyre të shërbente si bashkëkonsull i Loliusit.{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=285}} Një mungesë ushqimore në Romë gjatë vitit 22&nbsp;p.e.s. shkaktoi panik të përhapur, pasi shumë plebejë urbanë kërkuan që Augusti të merrte pushtete diktatoriale për të mbikëqyrur personalisht krizën. Pas një shfaqjeje teatrale refuzimi përpara [[Senati romak|Senatit]], Augusti më në fund pranoi autoritetin mbi furnizimin me grurë të Romës përmes {{Lang|la|imperium}}it të tij prokonsullor ekzistues dhe e përfundoi krizën pothuajse menjëherë.{{Sfnm|1a1=Eder|1y=2005|1p=26|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=276}} Një krizë tjetër ushqimore në vitin 8&nbsp;e.s. e shtyu Augustin të krijonte një {{Lang|la|praefectus annonae}}, një prefekt i përhershëm që kishte për detyrë të siguronte furnizimet ushqimore për Romën.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=78|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=276, megjithëse pa përmendur datën specifike të vitit 8&nbsp;e.s.}} Pushtetet e gjera të Augustit shqetësuan disa njerëz, dhe kjo arriti kulmin me komplotin e supozuar të Fanius Cepionit.{{Sfnm|1a1=Southern|1y=1998|1p=109|2a1=Holland|2y=2005|2p=299|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=280}} Diku përpara 1 shtatorit 22&nbsp;p.e.s., njëfarë Kastriciusi i dha Augustit informacione për një komplot të udhëhequr nga Fanius Cepioni.{{Sfnm|1a1=Swan|1y=2004|1p=241|2a1=Syme|2y=1939|2p=483}} Komplotistët, mes të cilëve ishte konsulli Murena në çështjen e Mark Primusit, u gjykuan në mungesë, me [[Tiberi|Tiberin]] në rolin e prokurorit; porotë i shpalli fajtorë, por verdikti nuk ishte unanim.{{Sfnm|1a1=Wells|1y=1995|1p=53|2a1=Holland|2y=2005|2p=301|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=280–281|4a1=Southern|4y=2014|4pp=204–205}} Të gjithë të akuzuarit u ekzekutuan për tradhti sapo u kapën, pa dhënë kurrë dëshmi në mbrojtje të tyre.{{Sfnm|1a1=Davies|1y=2010|1p=260|2a1=Holland|2y=2005|2p=301|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=281|4a1=Southern|4y=2014|4pp=204–205}} Augusti u kujdes që fasada e qeverisjes së [[Republika Romake|Republikës Romake]] të vazhdonte, duke i fshehur në mënyrë efektive ngjarjet.{{Sfnm|1a1=Holland|1y=2005|1p=301|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=281–282}} Në vitin 19&nbsp;p.e.s., Senati i dha Augustit {{Lang|la|imperium consulare maius}}, pushtete prokonsullore shtesë përveç atyre të marra në vitin 23&nbsp;p.e.s., një rast tjetër i fitimit të pushtetit nga poste që nuk i mbante, tani plotësisht të zbatueshme për Italinë dhe Romën.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=60|2a1=Gruen|2y=2005|2p=43|3a1=Galinsky|3y=2012|3p=73}}{{Sfn|Cotton|Yakobson|2002|pp=199–203, e cila vëren debatin akademik për këtë çështje, nëse ishte viti 23 ose 19&nbsp;p.e.s. kur Augusti fitoi kontroll të plotë mbi Italinë dhe Romën, jo vetëm mbi provincat romake}} Për të qetësuar popullin e shqetësuar,{{Sfn|Cotton|Yakobson|2002|pp=200–202, duke cituar rrëfimin e Kasius Dionit për popullin romak, "plebsin urban" siç shkruhet në f. 201, që kërkonte që Augusti të mbante ''fasces''-et, por edhe të ushtronte pushtete konsullore}} Augustit iu lejua të vishte shenjat e konsullit në publik dhe përpara Senatit,{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=60}} të ulej në karrigen simbolike midis dy konsujve dhe të mbante {{Lang|la|fasces}} magjistrale.{{Sfnm|1a1=Gruen|1y=2005|1p=43|2a1=Galinsky|2y=2012|2p=73|3a1=Cotton|3a2=Yakobson|3y=2002|3pp=201–202}} Më 6 mars 12&nbsp;p.e.s., pas vdekjes së Lepidit, ai mori postin e {{Lang|la|pontifex maximus}}, kryeprift i Kolegjit të Pontifëve.{{Sfnm|1a1=Bowersock|1y=1990|1p=380|2a1=Southern|2y=2014|2p=323|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=350|4a1=Eder|4y=2005|4p=28}}{{Efn|Data jepet nga kalendarë të gdhendur (Bowersock 1990, f. 380). Dioni e raporton këtë nën vitin 13&nbsp;p.e.s., ndoshta si vitin në të cilin vdiq Lepidi (Bowersock 1990, f. 383; Eder 2005, f. 28).}} Më 5 shkurt 2&nbsp;p.e.s., Senati i dha Augustit titullin {{Lang|la|pater patriae}} ('at i atdheut'), i cili më pas u gdhend në vende të ndryshme në Romë, si në dhomat e Senatit në [[Forumi romak|Forumin romak]].{{Sfnm|1a1=Mackay|1y=2004|1p=186|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2007|2pp=3, 75–76|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=394–396, 405|4a1=Southern|4y=2014|4pp=291–292, megjithëse pa përmendur mbishkrimet e nderit si ai në Shtëpinë e Senatit Romak, Kuria Julia në Romë}} [[Skeda:Glyptothek München – 18.04.2022 – Augustus Bevilacqua (4).jpg|thumb|upright=0.8|Bust i Augustit me Kurorën Qytetare, në Gliptotekën e Mynihut|alt=Bust romak i Augustit me kurorë dafine]] Historiani Ronald Syme shkroi se vdekja e Augustit mund ta linte Romën të ekspozuar ndaj një lufte tjetër civile, duke pasur parasysh kujtesën publike të luftërave të fundit dhe {{ill|Vrasja e Jul Çezarit|en|Caesar's assassination|lt=vrasjen e Çezarit]].{{Sfn|Syme|1939|pp=337–338}} Ndoshta gjatë viteve 20&nbsp;p.e.s. dhe me siguri deri në vitin 18&nbsp;p.e.s.,{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=322}} Senati i dha Agripës {{Lang|la|imperium}} prokonsullor për pesë vjet, të ngjashëm me pushtetin e Augustit, për të siguruar stabilitetin kushtetues. Kjo dhënie ndoshta përfshinte provincat perandorake të Augustit, por ndoshta jo autoritetin mbi provincat senatoriale.{{Sfnm|1a1=Gruen|1y=2005|1p=44|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=58|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=322|4a1=Syme|4y=1939|4pp=337–338}} Ashtu si Augusti, edhe Agripës iu dhanë pushtetet e tribunatit.{{Sfnm|1a1=Syme|1y=1939|1pp=337–338|2a1=Gruen|2y=2005|2p=44|3a1=Eck|3a2=Takács|3y=2003|3p=58}} === Lufta dhe zgjerimi === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Luftërat e Augustit|en|Wars of Augustus}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Marrëdhëniet romako-iraniane|en|Roman–Iranian relations}}, {{ill|Politika lindore e Augustit|en|Augustus' Eastern policy}}, {{ill|Pushtimi romak i Recisë dhe Alpeve|en|Roman conquest of Rhetia and the Alps}}, {{ill|Luftërat romako-partike|en|Roman–Parthian Wars}}, {{ill|Fushatat romake në Gjermani (12 p.e.s. – 16 e.s.)|en|Roman campaigns in Germania (12 BC – AD 16)}}, {{ill|Fushata e Drususit në Gjermani|en|Drusus' Germanic campaign}}, {{ill|Bellum Batonianum|en|Bellum Batonianum|lt=''Bellum Batonianum''}}, {{ill|Ushtria e Perandorisë Romake|en|Imperial Roman army}}}} [[File:0005MAN-OctAugusto.jpg|thumb|upright|alt=Fragment i një skulpture romake prej bronzi që paraqet Augustin me togë|Një fragment i një statuje kalorësore të Augustit, shekulli I p.e.s., Muzeu Arkeologjik Kombëtar i Athinës]] Deri në vitin 13 e.s., trupat e Augustit e kishin shpallur {{Lang|la|[[Imperator|imperator]]}} 21 herë pas betejave të suksesshme.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=93}} Kapitulli i katërt i kujtimeve të tij mbi arritjet, që u botuan publikisht dhe njihen si {{ill|Res Gestae Divi Augusti|en|Res Gestae Divi Augusti|lt=''Res Gestae''}}, u kushtohet fitoreve ushtarake dhe nderimeve të tij.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=93|2a1=Bringmann|2y=2007|2p=316}} Augusti promovoi gjithashtu idealin e një qytetërimi romak më të lartë, një ndjenjë që poeti [[Virgjili]] ia atribuoi një paraardhësi legjendar të Augustit.{{Sfn|Eder|2005|p=30}} Të gjitha klasat në Romë, me sa duket, kërkonin [[Ekspansionizmi|ekspansionizëm]], dhe ky impuls merr miratim hyjnor në ''[[Eneida|Eneidën]]'' e Virgjilit, ku Jupiteri i premton Romës {{Lang|la|imperium sine fine}} ('sovranitet pa fund').{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=95}}{{Efn|Patricia Southern shkruan se ky koncept i {{Lang|la|imperium sine fine}} ('sovranitet pa fund') ra në dyshim vetëm pas humbjes katastrofike në Betejën e Pyllit të Teutoburgut në vitin 9 e.s. dhe tërheqjes nga Germania përtej lumit Rhein, ndërsa romakët më parë kishin shtrirë kontrollin e tyre deri në [[Lumi Elba|Elbën]].{{Sfn|Southern|2014|p=309}}}} Në fund të mbretërimit të Augustit, ushtritë e tij kishin pushtuar Hispaninë veriore (Spanja dhe Portugalia e sotme) dhe rajonet alpine të Recisë dhe [[Noriku|Norikut]] (Zvicra, Bavaria, Austria dhe Sllovenia e sotme), [[Iliriku|Ilirikun]] dhe Panoninë (Shqipëria, Kroacia, Hungaria dhe Serbia e sotme, etj.), si dhe kishin zgjeruar kufijtë e Afrikës Prokonsullore drejt lindjes dhe jugut.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=94}} Judeja iu shtua provincës së Sirisë kur Augusti rrëzoi mbretin vasal Herod Arkelaun.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=94|2a1=Southern|2y=2014|2p=306}} Pasi [[Senati romak|Senati]] ia caktoi Sirinë Augustit në vitin 27 p.e.s., ajo u qeveris fillimisht nga legatë nën Agripën dhe më pas nga një prefekt i lartë i rangut kalorës.{{Sfn|Southern|2014|p=237}}{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=94}} Në vitin 6 e.s., Augusti caktoi gjithashtu një guvernator kalorës në Sardenjë, pasi sulmet e piratëve bënë të nevojshme praninë e trupave të vendosura atje.{{Sfn|Southern|2014|p=306}} Në vitin 25 p.e.s., romakët e bënë [[Galatia|Galatinë]] (pjesë e Turqisë së sotme) një provincë pa asnjë përpjekje ushtarake, pas vrasjes së mbretit të saj, Amintës,{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=94|2a1=Southern|2y=2014|2p=237}} ndërsa në vitin 19 p.e.s. Agripa përfshiu Asturinë dhe Kantabrinë (në Spanjën e sotme) në provincat e Hispanisë dhe Luzitanisë.{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1p=236|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=97|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=243–244, 253–255}} Ky rajon doli të ishte një burim i madh financimi për fushatat e ardhshme ushtarake të Augustit, pasi ishte i pasur me depozita minerale që mund të shfrytëzoheshin në projektet minerare romake.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=97}} {{ill|Pushtimi romak i Recisë dhe Alpeve|en|Roman conquest of Rhetia and the Alps|lt=Pushtimi i popujve}} të [[Alpet|Alpeve]] në vitin 15 p.e.s., pas humbjes katastrofike të Lolliusit, ishte një fitore tjetër e rëndësishme për Romën,{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=98|2a1=Southern|2y=2014|2pp=235–236|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=334–335, 337, 339–340, 416}}{{Efn|Patricia Southern shkruan se [[Tiberi|Tiberi]] ndërmori një fushatë pasuese në Alpet deri në vitin 6 p.e.s.{{Sfn|Southern|2014|p=236}}}} pasi krijoi një zonë tampon të gjerë territoriale midis qytetarëve romakë të Italisë dhe armiqve të Romës në Germaninë veriore.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=98}} [[Horaci]] i kushtoi një odë fitores, ndërsa Trofeu monumental i Augustit u ndërtua në [[La Turbie]] pranë Monakos për të përkujtuar këtë ngjarje.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=98–99|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=340–341}} [[File:Tiberius NyCarlsberg01.jpg|thumb|upright=0.8|left|Busti i [[Tiberi|Tiberit]], një komandant i suksesshëm ushtarak nën Augustin, i caktuar si trashëgimtar dhe pasardhës i tij, Ny Carlsberg Glyptotek, Kopenhagë|alt=Bust romak i Tiberit]] Kapja e rajonit alpin shërbeu gjithashtu për ofensivën e radhës në vitin 12 p.e.s., kur Tiberi dhe Drusi, djemtë e gruas së tij [[Livia Drusilla|Livia Drusilës]] nga martesa e saj e mëparshme, nisën ofensiva përkatësisht kundër fiseve panoniane të [[Iliriku|Ilirikut]] dhe kundër fiseve gjermanike të Rajnalandës lindore. Të dyja fushatat ishin të suksesshme, pasi forcat e Drusit arritën [[Lumi Elba|lumin Elba]] deri në vitin 9 p.e.s. Drusi vdiq pak më pas nga një plagë që pësoi kur ra nga kali. {{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=99|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=373|3a1=Southern|3y=2014|3pp=267, 269–270, 274–275}} Tiberi u nis me nxitim nga Italia për në Gjermani për të parë vëllain e tij{{Sfn|Southern|2014|pp=267, 274–275}} dhe e shoqëroi trupin e Druzit deri në Romë,{{Sfnm|1a1=Bunson|1y=1994|1p=416|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=373}} ku ai dhe Augusti mbajtën fjalimet e funeralit për Druzin.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=373–374}} Pasi fiset ilire u ngritën në krye në Ilirik në vitin 6 e.s., forcat e Tiberit dhe të Germanikut e shtypën kryengritjen e tyre në vitin 9 e.s.{{Sfn|Southern|2014|pp=306–307}} Kjo ishte kryengritja e vetme e madhe brenda territorit provincial romak që nga koha kur Augusti u bë perandor, dhe në atë pikë ai e kishte reduktuar [[Ushtria romake|ushtrinë e përhershme romake]] nga rreth 500.000 ushtarë gjatë luftërave civile në 300.000 ushtarë, të përdorur kryesisht për pushtime të huaja.{{Sfn|Galinsky|2012|pp=71–72}} Për t'i mbrojtur territoret lindore të Romës nga [[Perandoria Parthiane]], Augusti u mbështet te shtetet kliente lindore që vepronin si tamponë territorialë dhe zona që mund të ngrinin trupat e tyre për mbrojtje. Augusti vendosi një ushtri romake në Siri, ndërsa Tiberi {{ill|Marrëdhëniet romano-iraniane|en|Roman-Iranian relations|lt=negocioi me partët}} si diplomat i Romës në Lindje.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=96|2a1=Southern|2y=2014|2p=211}} Më pas Tiberi e riktheu {{ill|Tigrani V|en|Tigranes V|lt=Tigranin V}} në fronin e [[Armenia e Madhe|Armenisë]] në vitin 20 p.e.s., duke i vënë vetë kurorën mbi kokë.{{Sfnm|1a1=Bunson|1y=1994|1p=416|2a1=Southern|2y=2014|2p=211}} Në vitin 20 p.e.s. Augusti negocioi me {{ill|Fraati IV|en|Phraates IV|lt=Fraatin IV}} të Partisë për kthimin e shenjave ushtarake të humbura nga Krasusi në {{ill|Beteja e Karrës|en|Battle of Carrhae|lt=Betejën e Karrës}}, një fitore simbolike dhe një nxitje e madhe e moralit për Romën.{{Sfnm|1a1=Bunson|1y=1994|1p=416|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=96|3a1=Brosius|3y=2006|3pp=96–97, 136–138|4a1=Southern|4y=2014|4pp=212–213}} Historianët Werner Eck dhe Sarolta Takács pohojnë se kjo ishte një zhgënjim i madh për romakët që kërkonin të hakmerreshin për disfatën e Krasusit me mjete ushtarake.{{Sfn|Eck|Takács|2003|pp=95–96}} Megjithatë, Augusti e përdori kthimin e shenjave si {{ill|Propaganda në Romën e Augustit|en|Propaganda in Augustan Rome|lt=propaganda}} që simbolizonte nënshtrimin e Partisë ndaj Romës.{{Sfnm|1a1=Brosius|1y=2006|1p=97|2a1=Southern|2y=2014|2pp=211–212}} Ngjarja u kremtua në art, si në zbukurimin e parzmores në statujën e njohur si {{ill|Augusti i Prima Porta|en|Augustus of Prima Porta}}, dhe në monumente si {{ill|Tempulli i Marsit Hakmarrës|en|Temple of Mars Ultor}}, i ndërtuar për të mbajtur shenjat.{{Sfnm|1a1=Brosius|1y=2006|1p=97|2a1=Bivar|2y=1983|2pp=66–67|3a1=Southern|3y=2014|3pp=212–213, Fig. 212, Fig. 213|4a1=Galinsky|4y=2012|4pp=75–76|5a1=Bringmann|5y=2007|5pp=317–319|6a1=Goldsworthy|6y=2014|6p=303–305, 406|7a1=Cavalieri|7a2=Assenmaker|7a3=Cavagna|7a4=Engels|7y=2022|7p=16, though without mentioning the Temple of Mars Ultor}} Pasi {{ill|Fraati V|en|Phraates V|lt=Fraati V}} i Partisë arriti ta shkëpuste Armeninë nga kontrolli romak, Augusti dërgoi nipin e tij [[Gai Çezar|Gai Çezarin]] me një ushtri në Siri në vitin 1 p.e.s., duke ndërmarrë një fushatë presioni diplomatik që në vitin 2 e.s. e bindi Fraatin V të pranonte kërkesat romake.{{Sfn|Southern|2014|pp=285–286}} [[Skeda:Hermann (Arminius) at the battle of the Teutoburg Forest in 9 CE by Peter Jannsen, 1873, with painting creases and damage removed.jpg|thumb|{{Lang|de|Der siegreich vordringende Hermann}} (Hermani fitimtar që përparon), paraqitje e [[Beteja e Pyllit Teutoburg|Betejës së Pyllit Teutoburg]], nga Peter Janssen, 1873|alt=Pikturë që paraqet një përballje ushtarësh të armatosur në betejë, ku njëri kalëron mbi një kalë të bardhë]] Partia përbënte një kërcënim për Romën në [[Azia Jugperëndimore|Azinë Jugperëndimore]], por shqetësimi më i ngutshëm ishte fronti i betejës përgjatë lumenjve [[Lumi i Rinit|Rin]] dhe [[Lumi i Danubit|Danub]].{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=96}} Gjatë triumviratit, fushatat e Oktavianit kundër fiseve në [[Dalmacia romake|Dalmaci]] ishin hapi i parë në zgjerimin e zotërimeve romake deri në Danub.{{Sfn|Rowell|1962|p=13}} Armiqtë e Romës në Germani ripushtonin pothuajse vazhdimisht territoret e pushtuara.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=96}} Në [[Beteja e Pyllit Teutoburg|Betejën e Pyllit Teutoburg]] në vitin 9 e.s., [[Arminiusi]], udhëheqësi i {{ill|Heruskët|en|Cherusci|lt=heruskëve}}, shkatërroi tri legjione të tëra të udhëhequra nga {{ill|Publius Kuintilius Varus|en|Publius Quinctilius Varus|lt=Publius Kuintilius Varus}}.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=101–102|2a1=Southern|2y=2014|2pp=270, 307–308, 328|3a1=Galinsky|3y=2012|3p=xvii|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=446–454}} Augusti u hakmor duke e dërguar Tiberin në Rajnland për ta paqësuar në vitet 10 dhe 11 e.s., dhe këto fushata patën njëfarë suksesi.{{Sfnm|1a1=Bunson|1y=1994|1p=417|2a1=Southern|2y=2014|2pp=308–309|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=454–457}} Megjithatë, Augusti e këshilloi Tiberin kundër pushtimeve të mëtejshme pas disfatës në Teutoburg,{{Sfnm|Southern|2014|1pp=308–309|Goldsworthy|2014|2p=473}} dhe romakët braktisën [[Historia e Gjermanisë|zgjerimin në Gjermani]] përtej [[Lumi i Rinit|Rinit]].{{Sfnm|Bunson|1994|1p=417|Southern|2014|2pp=270, 308–309, 328|Goldsworthy|2014|3p=473}} Edhe pse Augusti e vajtoi humbjen,{{Sfnm|Southern|2014|1pp=308–309|Goldsworthy|2014|2pp=454–455}} {{Lang|la|Res Gestae}} e tij thotë vetëm se ai e paqësoi Germaninë deri në [[Deti i Veriut|grykëderdhjen e Elbës]].{{Sfn|Southern|2014|pp=308–309}}{{Efn|Historianja Patricia Southern shkruan se «Tiberi i rikuperoi humbjet, duke qëndruar në {{ill|Germania|en|Germania|lt=Gjermani}} edhe dy vjet të tjerë, në vitin 10 e.s., duke vëzhguar në rast se fiset depërtonin deri në [[Lumi i Rinit|Rin]], dhe në vitin 11 e.s. duke bërë fushatë brenda territorit gjerman — por jo shumë larg. Augusti shkroi në {{Lang|la|Res Gestae}} se ai e paqësoi Gjermaninë deri në grykëderdhjen e [[Lumi Elba|Elbës]], duke kaluar në heshtje humbjet e vitit 9 e.s.»{{Harvnb|Southern|2014|p=308}} <br />Southern lë të kuptohet se «versionet e mëparshme të {{Lang|la|Res Gestae}}, të hartuara para vitit 9 e.s., ndoshta do të kishin thënë "e paqësova Gjermaninë deri në Elbë", por pas fatkeqësisë së Varit, pretendimet se territori gjerman ishte pushtuar u zvogëluan në atë më të përmbajturën "deri në grykëderdhjen e Elbës".{{Harvnb|Southern|2014|p=308}} <br />Sa i përket ambicieve territoriale të Augustit, Southern shkruan për vendosjen prej tij të «një altari në bregun verior» të lumit Elbë në vitin 1 e.s., dhe «ndoshta në atë datë koncepti i {{Lang|la|imperium sine fine}} ishte ende i vlefshëm, por çfarëdo qofshin qëllimet fillestare të Augustit, ëndrrat e pushtimit ishin zbehur. Augusti nuk u rikuperua kurrë nga fatkeqësia e Varianit dhe i ktheu krahët zgjerimit të perandorisë. Thuhej se ai herë pas here i jepte rrugë ndjenjave duke bërtitur me zë të lartë: "Kuintili Var, m'i kthe legjionet e mia!", dhe pa dyshim e këshilloi Tiberin të mos ndërmerrte pushtime të mëtejshme».{{Harvnb|Southern|2014|pp=308–309}}}} Nën pasardhësin e Augustit, Tiberin, gjenerali romak Germaniku përfitoi nga një luftë civile e keruskëve mes Arminit dhe Segestesit, duke e mundur Arminin në Idistaviso në vitin 16 e.s.{{Sfn|Bunson|1994|p=31}} [[Skeda:TabulaPeutingerianaMuziris.jpg|thumb|left|Muziris në Mbretërinë Çera të Indisë Jugore, siç paraqitet në [[Tabula Peutingeriane]], me paraqitjen e tempullit të Augustit ({{Lang|la|Templum Augusti}})|alt=Hartë që paraqet një vendbanim në Indinë Jugore]] Roma përjetoi gjithashtu humbje në jug, në {{ill|Arabia e Lumtur|en|Arabia Felix|lt=Arabinë e Lumtur}}, përballë Mbretërisë së Sabës (në [[Jemeni|Jemenin]] e sotëm). Në vitin 26 p.e.s. Augusti urdhëroi Gaius Aelius Gallus, prefekt i Egjiptit, të pushtonte Arabinë e Jugut me trupa romake të mbështetur nga njësi ndihmëse hebreje dhe arabe nabatease.{{Sfnm|Bowersock|1983|1p=46|Goldsworthy|2014|2pp=260–261|Southern|2014|3pp=200–201, 211|4a1=Eck|4a2=Takács|4y=2007|4pp=136, 182}} Synimi ishte të pushtonin sabaejtë ose t'i detyronin ata të pranonin statusin e shtetit klient, që Roma të fitonte një pjesë të tregtisë së tyre fitimprurëse me Indinë.{{Sfnm|Bowersock|1983|1pp=46–47|Goldsworthy|2014|2pp=260–261}} Forcat romake vendosën rrethimin mbi [[Marib]],{{Sfnm|Bowersock|1983|1pp=47–49|Goldsworthy|2014|2pp=260–261|3a1=Eck|3a2=Takács|3y=2007|3p=182}} por u tërhoqën në [[Hixhazi|Hixhaz]] (nën kontrollin e aleatëve nabateas) pas mungesës së furnizimeve me ujë.{{Sfnm|Bowersock|1983|1pp=47–49|Goldsworthy|2014|2pp=260–261}} Kjo fushatë mund të ketë qenë pjesë e një përpjekjeje të dështuar për të sulmuar krahun e Perandorisë Partike, duke marrë parasysh se Augusti e nxiti Tiridatesin II të Partisë të pushtonte Mesopotaminë dhe të rimarrte fronin po atë vit.{{Sfn|Southern|2014|pp=201, 211}} Augusti urdhëroi Gaius Petronius, pasardhësin e Aelius Gallus si prefekt i Egjiptit, të pushtonte Etiopinë,{{Sfnm|Bowersock|1983|1pp=46, 49 (footnote 16)|Goldsworthy|2014|2pp=261, 297, 300|3a1=Eck|3a2=Takács|3y=2007|3pp=136, 182}} pasi mbretëresha {{ill|Amanirenas|en|Amanirenas}} e {{ill|Kingdom of Kush|en|Kingdom of Kush|lt=Mbretërisë së Kushit}} (në [[Sudani|Sudanin]] e sotëm) pushtoi Egjiptin romak në vitin 24 p.e.s. dhe plaçkiti Aswanin dhe Filae.{{Sfnm|Welsby|1996|1p=69|Southern|2014|2p=236}} Romakët kundërsulmuan, plaçkitën {{ill|Napata|en|Napata|lt=Napatën}} në [[Nubia|Nubi]] para se të tërhiqeshin,{{Sfnm|Welsby|1996|1pp=69–70|Southern|2014|2pp=236–237|3a1=Eck|3a2=Takács|3y=2007|3p=182}} por Amanirenas pushtoi sërish Egjiptin në vitin 22 p.e.s. dhe kërcënoi Primis (Kasr Ibrimi i sotëm).{{Sfnm|Welsby|1996|1pp=69–70|Southern|2014|2pp=236–237}} Pasi Petronius përballoi një sulm kushit, Amanirenas dërgoi diplomatë për të {{ill|Marrëdhëniet romake me Nubinë|en|Roman relations with Nubia|lt=negociuar një traktat paqeje}} me Augustin në ishullin Samos.{{Sfnm|Welsby|1996|1pp=68–70|Southern|2014|2p=237|Goldsworthy|2014|3p=300|4a1=Eck|4a2=Takács|4y=2007|4p=137}} Traktati vendosi Maharraqa si kufirin e ri me Kushin,{{Sfn|Welsby|1996|pp=68–70}} zvogëloi shumën e tributit romak të mbledhur nga Kushi,{{Sfn|Southern|2014|p=237}} dhe garantoi marrëdhënie tregtare paqësore mes Egjiptit dhe Nubisë.{{Sfn|Welsby|1996|p=70}} Në [[Magrebi|Magrebin]] e Afrikës së Veriut, Cossus Cornelius Lentulus shtypi një kryengritje të getulëve kundër Juba II të Mauretanisë në vitin 6 e.s.{{Sfnm|Southern|2014|1p=306|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2007|2p=120}} == Vdekja dhe pasardhja == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Sundimi i Augustit|en|Reign of Augustus}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: [[Dinastia Julio-Klaudian]] dhe {{ill|Pema familjare e Julio-Klaudianëve|en|Julio-Claudian family tree}}}} Sëmundja e Augustit në vitin 23 p.e.s. theksoi problemin e pasardhjes.{{Sfnm|1a1=Gruen|1y=2005|1p=50|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=262–264|3a1=Southern|3y=2014|3pp=203–204}}{{Efn|Shkaku i problemeve shëndetësore të Augustit nuk është i qartë. Sëmundja mund të ketë qenë e shtirur ose psikosomatike; nëse ishte reale, disa studiues kanë sugjeruar një [[Abscesi i mëlçisë|absces të mëlçisë]].{{Sfnm|1a1=Goldsworthy|1y=2014|1pp=262–263, 265|2a1=Southern|2y=2014|2p=203}}}} Për të garantuar stabilitetin, ai duhej të caktonte një trashëgimtar. Kjo duhej bërë në mënyrë delikate, që të mos ngjallte frikë nga monarkia. Nëse dikush do të zinte vendin e Augustit në pushtet, ai së pari duhej të njihej si i merituar.{{Sfnm|1a1=Gruen|1y=2005|1p=50|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=262–265}} === Kërkimi për një trashëgimtar === {{Multiple image |total_width=300 |image1=(Toulouse) Portrait de Julie Musée Saint-Raymond Ra 338.jpg |alt1=Busti i Julisë |image2=Agrippa Gabii Louvre Ma1208.jpg |alt2=Busti i Agripës |footer=Majtas: [[Julia (bija e Augustit)|Julia]], e bija e Augustit; një bust romak i ruajtur në Muzeun Saint-Raymond në Francë {{Paragraph break}}Djathtas: {{ill|Mark Vipsan Agripa|en|Marcus Vipsanius Agrippa}}, dhëndri dhe njeriu i besuar i Augustit; një bust romak në Muzeun e Luvrit në Paris, Francë }} Disa historianë argumentojnë se Augusti favorizonte nipin e tij, Marcellusin, i cili ishte martuar me [[Julia (bija e Augustit)|Juliën]], të bijën e Augustit,{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=114–115|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=256, 262–264, 321, 359–360}} ndërsa të tjerë argumentojnë se ai preferonte Mark Vipsan Agripën,{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=115}} i cili ishte njeriu i dytë në pushtet pas Augustit dhe një komandant ushtarak i respektuar.{{Sfnm|1a1=Gruen|1y=2005|1p=44|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=265}} Pasi Marcellus vdiq në vitin 23 p.e.s., Augusti e martoi sërish të bijën e tij, [[Julia (bija e Augustit)|Juliën]], me Mark Vipsan Agripën në vitin 21 p.e.s.{{Sfnm|1a1=Gruen|1y=2005|1p=44|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=58|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=275–276, 321|4a1=Southern|4y=2014|4pp=231–232}} Nga ky bashkim lindën pesë fëmijë: tre djem dhe dy vajza.{{Sfnm|1a1=Gruen|1y=2005|1p=44|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=58|3a1=Southern|3y=2014|3pp=231–233, 293–294, 298, 304–306|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=321–322, 353–354}} Në vitin 18 p.e.s.,{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=322}} Agripës iu dha një emërim pesëvjeçar për provincat lindore, me {{Lang|la|imperium}} prokonsullor dhe gjithashtu me {{Lang|la|tribunicia potestas}}, të cilën e zotëronte Augusti.{{Sfnm|1a1=Gruen|1y=2005|1p=44|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=58|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=321–322}} Kjo dhënie tregoi favorin e Augustit, por zemëroi disa senatorë konservatorë.{{Sfnm|1a1=Goldsworthy|1y=2014|1pp=321–322|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2003|2p=58}} Augusti adoptoi nipërit e tij, [[Gai Çezar|Gain]] dhe {{ill|Lucius Caesar|en|Lucius Caesar|lt=Luciusin}}, duke treguar qartë synimin për t'i bërë trashëgimtarë të tij.{{Sfnm|1a1=Syme|1y=1939|1pp=416–417|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=322–323, 356, 359–360|3a1=Southern|3y=2014|3pp=232, 280}} Ai shërbeu si konsull në vitet 5 dhe 2 p.e.s., për t'i futur vetë në karrierat e tyre politike.{{Sfnm|1a1=Scullard|1y=1982|1p=217|2a1=Southern|2y=2014|2pp=280, 288}} Gai ishte konsull për vitin 1 e.s.; Augusti e bëri të priste derisa mbushi 21 vjeç,{{Sfnm|1a1=Syme|1y=1939|1p=417|2a1=Southern|2y=2014|2pp=280, 288}}{{Efn|[[Gai Çezar|Gai Çezari]] ishte zgjedhur konsull në vitin 6 p.e.s. Patricia Southern argumenton se Augusti po provonte reagimin e publikut ndaj Gaiut 14-vjeçar si konsull. Augusti këmbënguli se kjo moshë ishte mjaft e përshtatshme, pasi ai vetë ishte bërë konsull në moshën 19 vjeç si Oktavian, pak përpara se të formonte triumviratin.{{Sfn|Southern|2014|p=280}}}} ndërsa Lucius vdiq para konsullatës së tij të caktuar.{{Sfn|Southern|2014|p=288}} Augusti tregoi favor edhe ndaj djemve të bashkëshortes së tij, [[Tiberi|Tiberiusit]] dhe Drususit, duke u dhënë poste publike, ndërkohë që dukej se favorizonte Drususin.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=116|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=356, 359–360}} Tiberius u martua me Vipsania Agripinën, vajzën më të madhe të Agripës,{{Sfn|Syme|1986|p=314}} ndërsa Drusus u martua me Antonian, mbesën e Augustit.{{Sfn|Kokkinos|1992|p=11}} Pasi Agripa vdiq në vitin 12 p.e.s., Augusti urdhëroi Tiberiusin të divorcohej nga Vipsania dhe të martohej me Juliën, e cila tani ishte e ve.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=116|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=203, 256, 263–264, 321, 361–362, 379|3a1=Southern|3y=2014|3pp=232–233, 268–269}} Martesa e Drususit me Antonian konsiderohej një bashkim i pathyeshëm, ndërsa Vipsania konsiderohej më pak e rëndësishme.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=116|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=361–362}} Drusus vdiq në vitin 9 p.e.s.{{Sfn|Southern|2014|pp=267, 274–275}} === Tiberi, trashëgimtari i Augustit === [[Skeda:Gemma Augustea, a two-layered sardonyx depicting the Emperor Augustus surrounded by goddesses and allegories, 9-12 AD, Kunsthistorisches Museum, Vienna (21036461833).jpg|thumb|''Gemma Augustea'', një sardoniks me dy shtresa që paraqet Augustin të ulur pranë perëndeshës Roma, me Augustin të njëjtësuar me [[Jupiteri (zot)|Jupiterin]], ndërsa vështron një figurë që udhëton në një qerre (ndoshta trashëgimtari i tij [[Tiberi]], duke festuar {{ill|Triumfi romak|en|Roman triumph|lt=triumfin}} e tij për fitoret në {{ill|Germania|en|Germania|lt=Germani}}), 9–12&nbsp;e.s., Muzeu i Historisë së Artit, Vjenë{{Sfn|Southern|2014|p=321, fig. 9.4}}|alt=Kameo prej sardoniksi që paraqet Augustin në krye, të ulur pranë perëndive romake dhe duke u kurorëzuar me një kurorë dafine. Poshtë tij, një grup burrash ngrenë një standard me simbol.]] Tiberi gëzoi të njëjtat fuqi tribunale si Augusti që nga viti 6&nbsp;p.e.s., por pak kohë më pas u tërhoq në jetë private, sipas burimeve pa dashur më asnjë rol në politikë.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=117|2a1=Gruen|2y=2005|2p=46|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=427–429|4a1=Southern|4y=2014|4pp=280–284, 288}} Martesa e dështuar me Julinë dhe zilia ndaj djemve të saj, Gaius dhe Lucius, mund të kenë kontribuar në largimin e Tiberit.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=117–118|2a1=Gruen|2y=2005|2pp=46–47|3a1=Southern|3y=2014|3pp=281–283, 288, 292}} Augusti e dëboi vajzën e tij për kurorëshkelje në vitin 2&nbsp;p.e.s.,{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1pp=123, 247–248, 281, 292|2a1=Beard|2y=2021|2pp=95, 273, 296|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=399–402}} por i futi nipërit e tij në kolegjin e priftërinjve që në moshë të re dhe i prezantoi me ushtrinë në Galinë.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=117–118|2a1=Gruen|2y=2005|2pp=46–47}} Pas vdekjes së Luciusit në vitin 2&nbsp;e.s. dhe të Gaiusit në vitin 4&nbsp;e.s., Augusti e thirri Tiberin përsëri në Romë në qershor të vitit 4&nbsp;e.s. dhe e adoptoi, me kusht që Tiberi të adoptonte nipin e tij Germanikun.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=119|2a1=Southern|2y=2014|2pp=268–269, 293–294, 298|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=374, 389–390, 426–431}} Kjo vazhdoi traditën e paraqitjes së të paktën dy brezave trashëgimtarësh.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=116}} Në vitin 4&nbsp;e.s., Tiberit iu dha gjithashtu {{Lang|la|tribunicia potestas}} dhe një post prokonsullor në Gjermani; për përpjekjet e tij atje dhe në Iliri, ai më në fund festoi triumfin.{{Sfn|Eck|Takács|2003|pp=119–120}} Deri në vitin 13&nbsp;e.s., ai kishte marrë {{Lang|la|imperium maius proconsulare}}, të barabartë me atë të Augustit.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=119–120|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=462|3a1=Southern|3y=2014|3p=309|ps=, me përmendje të veçantë të [[Vellej Paterkuli|Vellej Paterkulit]] si burim për pohimin se Tiberit iu dha i njëjti nivel {{Lang|la|imperium}} si Augusti, dhe të [[Svetoni|Svetonit]], i cili pohon se ai qeverisi provincat bashkë me Augustin për të kryer një regjistrim}} [[Skeda:Great Cameo of France CdM Paris Bab264 white background.jpg|thumb|left|Augusti i hyjnizuar qëndron mbi [[Tiberi|Tiberin]] dhe {{ill|Dinastia Julio-Klaudian|en|Julio-Claudian|lt=julio-klaudianë}} të tjerë në veprën ''Kameoja e Madhe e Francës'', shekulli I&nbsp;e.s.|alt=Kameo prej sardoniksi që paraqet Augustin si perëndi duke qëndruar mbi Tiberin dhe familjen e tij.]] I vetmi pretendues tjetër i mundshëm ishte {{ill|Agrippa Postumus|en}}, nipi më i vogël i Augustit. Megjithatë, Augusti e kishte dëbuar atë në Sorrento në vitin 6&nbsp;e.s. dhe më pas në Planasia në vitin 7&nbsp;e.s.{{Sfn|Southern|2014|p=304}} Senati e bëri të përhershëm dëbimin e tij,{{Sfn|Gruen|2005|p=49}} dhe Augusti e mohoi zyrtarisht si të tijin për shkak të karakterit të tij të dobët dhe përfshirjes së dyshuar në një komplot.{{Sfnm|1a1=Gruen|1y=2005|1p=49|2a1=Southern|2y=2014|2pp=304–306}} Pasi Tiberi pasoi Augustin, ka shumë të ngjarë që ai të ketë urdhëruar vrasjen e tij në mërgim.{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1p=306|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=472}} === Vdekja e Augustit === Më 19 gusht të vitit 14&nbsp;e.s., Augusti vdiq në Nola, ku kishte vdekur edhe i ati i tij.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=123|2a1=Southern|2y=2014|2pp=310–311|3a1=Galinsky|3y=2012|3p=xvii|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=464–465}} Si [[Taciti]] ashtu edhe Dion Kasi pohuuan se Livia e kishte helmuar atë. Megjithatë, shumë historianë e hedhin poshtë si trillim pretendimin se ai u helmua, i sajuar për të diskredituar të birin e saj, Tiberin. Livia kishte qenë prej kohësh objekt i thashethemeve të ngjashme (ndoshta të rreme) për helmim.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=123|2a1=Southern|2y=2014|2p=311|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=465}} Nëse pranohet se ai u helmua, është e mundur që Livia t'i ketë dhënë një fik të helmuar për t'i shpejtuar vdekjen.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=123}} Shëndeti i Augustit ishte përkeqësuar në muajt para vdekjes së tij dhe ai ishte përgatitur për një kalim të qetë të pushtetit te Tiberi.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=123|2a1=Southern|2y=2014|2pp=293–294, 298, 308–311, 317|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=461–465}} [[Skeda:Photographs of the Mausoleum of Augustus 14 (cropped).jpg|thumb|[[Mauzoleumi i Augustit]] i restauruar, 2021|alt=Ndërtesë antike romake me plan rotondë]] Fjalët e tij të fundit të famshme ishin: «A e luajta mirë rolin? Atëherë duartrokisni ndërsa po dal» ({{Lang|la|Acta est fabula, plaudite}}).{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=123|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=465–466}} Një kortezh i madh i njerëzve në zi udhëtoi me trupin e Augustit nga Nola në Romë, ndërsa ditën e varrimit të tij të gjitha bizneset mbetën të mbyllura.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=123|2a1=Southern|2y=2014|2p=318|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=466–469}} Tiberi dhe i biri i tij, Drusi, mbajtën fjalimin përkujtimor duke qëndruar mbi dy {{Lang|la|rostra}}.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=124|2a1=Southern|2y=2014|2p=318}} Trupi i Augustit u vendos në arkivol dhe u kremua mbi një turr funeral pranë mauzoleumit të tij.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=124|2a1=Southern|2y=2014|2p=318|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=468}} === Hyjnizimi === {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Kulti perandorak romak|en|Roman imperial cult}}, {{ill|Sodales Augustales|en|Sodales Augustales}}, {{ill|Faltorja e Tre Galëve|en|Sanctuary of the Three Gauls}}, {{ill|Ara Ubiorum|en|Ara Ubiorum}}}} [[Skeda:Rare denarius of Octavian & Caesar.jpg|thumb|Një monedhë e Augustit e prerë në Romë më 17&nbsp;p.e.s., që paraqet Augustin në anën e përparme dhe [[Jul Çezari|Jul Çezarin e hyjnizuar]] nën kometën e Çezarit në anën e pasme|alt= Një monedhë e Augustit që përkujton babanë e tij birësues, Jul Çezarin]] Më 17 shtator 27&nbsp;p.e.s., Senati shpalli se Augusti ishte bashkuar me radhët e perëndive dhe me Jul Çezarin e hyjnizuar, si anëtar i {{ill|Panteoni|en|Pantheon (religion)|lt=panteonit romak}}.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=124}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=471, me datën e saktë 17 shtator}}{{Sfn|Southern|2014|pp=101–104, për hyjnizimin zyrtar të Jul Çezarit më 42&nbsp;p.e.s.; fq. 318, 323, për hyjnizimin zyrtar të Augustit, me përmendjen e Çezarit}} Popullsitë e provincave lindore të Romës e kishin adhuruar Oktavianin si hyjni të gjallë që nga fitorja e tij në Aktium.{{Sfn|Southern|2014|p=323}} Kulti i tij ishte i kufizuar në disa provinca perëndimore, kryesisht në Faltoren e Tre Galëve në Lugdunum (Lioni, Francë) dhe në Ara Ubiorum në Oppidum Ubiorum ([[Këlni|Këln]], Gjermani),{{Sfn|Southern|2014|p=323}} por jo në Romë, ku një adhurim i tillë mbeti tabu. Atje lejohej të adhurohej vetëm {{lang|la|genius}} i tij (shpirti).{{Sfn|Southern|2014|pp=323–324}} == Trashëgimia == {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Vështrim i përgjithshëm mbi Augustin|en|Outline of Augustus}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Paraqitjet kulturore të Augustit|en|Cultural depictions of Augustus}}, {{ill|Arti augushtian dhe julio-klaudian|en|Augustan and Julio-Claudian art}}, {{ill|Letërsia augushtiane (Roma e lashtë)|en|Augustan literature (ancient Rome)}}}} {{Multiple image | total_width = 300 | image1 = Octavianus Caesar Augustus.jpg | alt1 = Paraqitje në gravurë e Augustit me kurorë rrezatuese | image2 = Folio 22r - The Virgin, the Sibyl and the Emperor Augustus.jpg | alt2 = Faqe dorëshkrimi me paraqitje të Virgjërës Mari, të Sibillës romake dhe të perandorit Manuel II sipas modelit të Augustit | footer = Majtas: Augusti në një gravurë në bakër të Giovanni Battista Cavalieri, nga libri ''{{lang|la|Romanorum Imperatorum effigies}}'' (1583), i ruajtur në Bibliotekën Bashkiake të [[Trento|Trentos]] (Itali){{Paragraph break}}Djathtas: Nga {{ill|Très Riches Heures du Duc de Berry|en}} (1412–1416): Virgjëra Maria me Fëmijën (lart), profetesa Sibila e Tivolit (poshtë majtas) dhe Augusti (poshtë djathtas). Fytyra e Augustit është ajo e [[Perandoria Bizantine|perandorit bizantin]] Manueli II Palaiologos.{{Sfn|Setton|1976|p=375}} }} === Përmbledhje === Augusti krijoi një regjim që ruajti paqe dhe prosperitet relativ në Perëndimin latin dhe Lindjen greke për dy shekuj,{{Sfn|Galinsky|2005|pp=1, 6}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=1}} duke hapur kështu periudhën e famshme të {{lang|la|[[Pax Romana]]}} (ose {{lang|la|Pax Augusta}}),{{Sfn|Southern|2014|p=274}}{{Sfn|Eck|Takács|2007|pp=123–124}}{{Sfn|Cavalieri|Assenmaker|Cavagna|Engels|2022|pp=16–17}} ndonëse miti i epokës së artë augushtiane mund të errësojë sfidat e ndërlikuara politike përballë të cilave u gjend Augusti.{{Sfn|Galinsky|2012|pp=84–85}}{{Sfn|Cavalieri|Assenmaker|Cavagna|Engels|2022|pp=28–29}} Regjimi i tij vuri themelet e një koncepti të monarkisë universale në [[Perandoria Bizantine|Perandorinë Bizantine]] dhe në [[Perandoria e Shenjtë Romake|Perandorinë e Shenjtë Romake]], deri në shpërbërjen e tyre përkatësisht më 1453 dhe më 1806.{{Sfn|Hammond|1965|p=152}} Romakët e mëvonshëm e vlerësuan në përgjithësi pozitivisht mbretërimin e tij, gjë e mishëruar nga dëshira zyrtare e Senatit drejtuar çdo perandori pas [[Trajani|Trajanit]], që ai «të jetë më i lumtur se Augusti dhe më i mirë se Trajani».{{Sfn|Galinsky|2012|p=xxiv}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=476}} Ky imazh i përgjithshëm pozitiv u ndihmua edhe nga fakti që pasardhësit e tij kopjuan shumë nga politikat dhe format e vetëpromovimit të Augustit, të cilat kërkimi modern i quan {{lang|la|imitatio Augusti}}.{{Sfn|Brockkötter|2025|pp=495–498}}{{Sfn|Claes|2022|p=80, në kontekstin e mënyrës se si monedhat përdoreshin zakonisht nga perandorët e mëvonshëm për të shprehur {{lang|la|pietas}} ndaj Augustit, për të nderuar themelimin e principatit prej tij dhe se si «një {{lang|la|imitatio Augusti}} e tillë mund të kujtonte aspekte të ndryshme të mbretërimit të Augustit»; gjithashtu fq. 81, me qëllimin e autorit për të «dokumentuar kur një perandor u përpoq ta paraqiste veten si një August i ri ({{lang|la|imitatio Augusti}}) përmes mesazheve të monedhave të tij»}} Mbiemri Cezar dhe titulli {{lang|la|augustus}} u kthyen në tituj të përhershëm të sundimtarëve romakë për katërmbëdhjetë shekuj pas vdekjes së Augustit dhe u përdorën në Romë e në [[Kostandinopoja|Kostandinopojë]] pas ndarjes së Perandorisë.{{Sfn|Hammond|1957|pp=21–54}}{{Sfn|Shotter|2005|p=1}}{{Sfn|Southern|2014|p=358}}{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=124}} {{lang|la|Caesar}} formoi rrënjën e titujve të mëvonshëm mbretërorë, si {{lang|de|[[Kaiser]]}} gjerman dhe {{lang|ru|car}} rus.{{Sfn|Eck|Takács|2007|p=57}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=6}} Perandorët parapëlqyen titullin e tij {{lang|la|civilis princeps}} për tre shekuj, derisa miratuan titullin {{lang|la|[[Dominati (Roma)|domini]]}} («zotërinj»), duke filluar me [[Diokleciani|Dioklecianin]].{{Sfn|Galinsky|2012|p=78}} Emri i tij birësues {{lang|la|[[Imperator]]}} («gjeneral fitimtar») shërbeu si rrënja etimologjike e fjalës «[[Perandori|perandor]]», megjithëse ai nuk e kishte këtë konotacion gjatë jetës së Augustit.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=6–7}} Vetëm perandorët mbanin detyrën e {{lang|la|pontifex maximus}} deri në [[Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore|rënien e Perandorisë Romake Perëndimore]], pas së cilës e përvetësoi papati.{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=350}} [[Skeda:Augustus kameo.jpg|thumb|upright|Kameoja romake e Augustit në qendër të Kryqit të Lotarit mesjetar, e ruajtur në Thesarin e Katedrales së Ahenit|alt=Kameo sardoniksi që paraqet Augustin me kurorë dafine, duke mbajtur një standard me shqiponjë (aquila)]] === Veprat e shkruara === Augusti përpiloi një rrëfim të arritjeve të tij, ''{{ill|Res Gestae Divi Augusti|en|Res Gestae Divi Augusti}}'', për t'u gdhendur në bronz përpara [[Mauzoleumi i Augustit|mauzoleut të tij]].{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1p=341|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2007|2p=1|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=13|4a1=Cavalieri|4a2=Assenmaker|4a3=Cavagna|4a4=Engels|4y=2022|4pp=27–28}} Kopje të tekstit u gdhendën në të gjithë perandorinë pas vdekjes së tij.{{Sfn|Eck|Takács|2003|pp=1–2}} [[Letërsia latine|Mbishkrimet latine]], së bashku me përkthimet greke, u gdhendën në shumë ndërtesa publike, dhe historiani [[Theodor Mommsen]] i quajti ato «mbretëresha e mbishkrimeve».{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=2|2a1=Cavalieri|2a2=Assenmaker|2a3=Cavagna|2a4=Engels|2y=2022|2pp=27–28}} ''Res Gestae'' është vepra e vetme madhore e Augustit që ka mbijetuar, ndonëse dihet gjithashtu se ai kompozoi poemet {{Lang|la|«Sicilia»}}, {{Lang|la|«Epiphanus»}} dhe {{Lang|la|«Ajax»}}, një autobiografi në 13 libra, një traktat filozofik dhe një kundërshtim me shkrim ndaj ''Elogjit të Katonit të Ri'' të Brutusit.{{Sfnm|1a1=Bunson|1y=1994|1p=47|2a1=Cavalieri|2a2=Assenmaker|2a3=Cavagna|2a4=Engels|2y=2022|2pp=13–15, 26–27, ku përmendet se ''Res Gestae'' ka mbijetuar, autobiografia e humbur dhe poemet {{Lang|la|«Sicilia»}} e {{Lang|la|«Ajax»}}, por jo poemi {{Lang|la|«Epiphanus»}}, traktati filozofik ose kundërshtimi ndaj ''Elogjit të Katonit'' të Brutusit}} Letrat private të Augustit zbulojnë gjithashtu fakte për jetën e tij personale.{{Sfnm|1a1=Bourne|1y=1918|1pp=53–66|2a1=Ohst|2y=2023|2pp=262–268|3a1=Shaw-Smith|3y=1971|3p=213|4a1=Goldsworthy|4y=2014|4pp=307–309, 417|5a1=Cavalieri|5a2=Assenmaker|5a3=Cavagna|5a4=Engels|5y=2022|5pp=27}} Poeti [[Mark Valerio Marciali]] ruajti një poemë me përmbajtje seksuale të turpshme, që sipas pretendimeve u shkrua nga Oktaviani gjatë Luftës së Peruzës, e cila tallte [[Mark Antoni|Mark Antonin]], gruan e tij Fulvian dhe dashnoren e tij Glafirën.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=151–152}} [[Plini Plaku]] sugjeroi se Augusti e shfaqi dhe e përfundoi hartën e botës të Agripës, e cila u ekspozua publikisht në ''Porticus Vipsania''.{{Sfn|Dilke|1987|pp=205–208}} Kjo hartë më vonë do të shërbente si bazë për hartat e ndryshme mesjetare të botës.{{Sfn|Dilke|1987|p=207}} Në ''Res Gestae'', Augusti e përkufizoi paqen relative të vendosur nga sundimi i tij si një paqe «e lindur nga fitoret» ({{Lang|la|parta victoriis pax}}) në luftërat civile, dhe arti i epokës së Augustit e përfshin këtë temë.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=85, 94–95|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2007|2pp=123–124}} Kjo paqe siguronte që romakët dhe popujt e nënshtruar brenda perandorisë së tyre të mbanin një pakt social koheziv: këta të fundit do të hiqnin dorë nga sovraniteti i tyre dhe do të paguanin taksa në këmbim të ruajtjes së zakoneve të tyre dhe të mbrojtjes që ofronte Roma.{{Sfn|Galinsky|2012|p=85}} Duke u mburrur me pushtimet e tij të shumta, ''Res Gestae'' thekson të njëjtin kod nderi që gjendet në mbishkrimet funerare republikane, si ato të Skipionëve, një element kyç për ngritjen e reputacionit politik të familjeve romake.{{Sfn|Bringmann|2007|p=316}} [[Skeda:HymiariteKingdomAugustusImitation1stCenturyCE.jpg|thumb|upright|Monedhë e Mbretërisë Himjarite në jugun e Gadishullit Arab, në imitim të monedhave të Augustit, shekulli I e.s.|alt=Monedhë që paraqet një burrë me kurorë dafine, e modeluar sipas monedhave të Augustit]] === Institucionet e qëndrueshme === {{Hatnote|Për më tepër: {{ill|Lex Julia|en}} dhe {{ill|Lex Papia Poppaea|en}}}} [[Skeda:Statue of Emperor Augustus Capri.jpg|thumb|upright|Statuja e Augustit në Monte Solaro, në ishullin e Kaprit, në rajonin e [[Kampania|Kampanisë]] në Itali, me pamje nga Kopshtet e Augustit|alt=Statujë e Augustit në këmbë]] Augusti e shndërroi rrënjësisht qytetin e Romës, duke krijuar një forcë policore të përhershme, një forcë zjarrfikëse dhe {{Lang|la|praefectus}} («prefekt i qytetit»).{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=79|2a1=Southern|2y=2014|2pp=302–304}} E krijuar në vitin 6 e.s. mbi bazën e shërbimeve të mëparshme zjarrfikëse të viteve 22 dhe 7 p.e.s.,{{Sfn|Southern|2014|pp=302–303}} njësia e ''[[Vigiles|vigileve]]'' ishte një brigadë zjarrfikëse dhe forcë policore e bashkuar, e ndarë në kohorta prej 500 deri në 1.000 vetash secila, me shtatë njësi të caktuara për katërmbëdhjetë sektorë të qytetit.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=79|2a1=Southern|2y=2014|2pp=302–304}} Një {{Lang|la|praefectus vigilum}} («prefekt i rojes») u vu në krye të vigileve,{{Sfnm|1a1=Bunson|1y=1994|1p=345|2a1=Southern|2y=2014|2pp=303–304}} ndërsa zyrtarët {{Lang|la|vicomagistri}} kishin qenë më parë përgjegjës për secilin sektor pas zjarrit të vitit 7 p.e.s.{{Sfn|Southern|2014|pp=302–304}} Augusti krijoi një ushtri të përhershme,{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=248–251}} të fiksuar në 28 legjione me rreth 170.000 ushtarë,{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=85–87|2a1=Southern|2y=2014|2pp=348–350}} e reduktuar nga 60 legjione në fund të luftërave civile në vitin 30 p.e.s.{{Sfn|Southern|2014|p=349}} Kjo ushtri mbështetej nga shumë njësi ndihmëse prej 500 ushtarësh joqytetarë secila, të rekrutuara shpesh nga zonat e pushtuara së fundmi.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=86}} Me financat e tij që siguronin mirëmbajtjen e [[Rrugët romake|rrugëve]] në të gjithë Italinë, Augusti vendosi një sistem zyrtar stacionesh ndërlidhëse, të mbikëqyrur nga një oficer ushtarak i njohur si {{Lang|la|praefectus vehiculorum}}.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=81}} Përveçse përshpejtoi komunikimin në Itali, ndërtimi i gjerë i rrugëve u mundësoi ushtrive romake të marshonin shpejt nëpër vend.{{Sfn|Chisholm|Ferguson|1981|p=122}} Në vitin 6 e.s., Augusti krijoi {{Lang|la|aerarium militare}}, duke dhuruar 170 milionë sestercë thesarit të ri ushtarak, i cili kujdesej për ushtarët në shërbim aktiv dhe të pensionuar.{{Sfn|Bunson|1994|p=6}} Një nga institucionet më të qëndrueshme të Augustit ishte themelimi i [[Garda pretoriane|Gardës pretoriane]] në vitin 27 p.e.s.,{{Sfn|Bunson|1994|p=341}} e komanduar nga dy prefektë pretorianë (më vonë një), pasi Augusti e krijoi këtë post në vitin 2 p.e.s.{{Sfn|Southern|2014|pp=250, 292–293}} Fillimisht një njësi rojesh personale në fushën e betejës, pretorianët evoluan në një gardë perandorake dhe njëkohësisht në një forcë të rëndësishme politike në Romë.{{Sfnm|1a1=Bunson|1y=1994|1p=341|2a1=Eck|2a2=Takács|2y=2007|2pp=54, 94}} Ata u shërbyen perandorëve deri në fillim të shekullit të IV.{{Sfn|Bunson|1994|pp=341–342}} === Reformat e të ardhurave === {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Reforma monetare e Augustit|en|Coinage reform of Augustus}}, {{ill|Monedhat e Augustit|en|Coins of Augustus}}, {{ill|Tatimi në Romën e lashtë|en|Taxation in ancient Rome}}, {{ill|Tregtia romake|en|Roman commerce}}}} [[Skeda:Octavian aureus circa 30 BCE.jpg|thumb|upright|left|''Aureus'' i Oktavianit, {{Rreth|30 p.e.s.|lk=no}}, British Museum|alt=Monedhë romake e lashtë e Augustit]] Reformat tatimore të Augustit ndikuan ndjeshëm në suksesin e mëvonshëm të perandorisë, duke i kaluar territoret e saj nën tatimin e drejtpërdrejtë nga Roma. Kjo rriti dhe stabilizoi të ardhurat e Romës nga territoret e saj dhe rregulloi marrëdhënien financiare midis Romës dhe provincave të saj, duke shmangur pakënaqësitë e provincave ndaj arkëtimeve arbitrare.{{Sfn|Eck|Takács|2003|pp=83–84}} Një reformë po aq e rëndësishme ishte heqja e {{ill|Fermimi i taksave|en|Tax farming|lt=fermimit të taksave}}. {{Lang|la|Publicani}}, taksambledhësit privatë të epokës republikane, ishin të njohur për shkatërrimet dhe pasurinë e tyre të madhe, prandaj u zëvendësuan nga taksambledhës me pagë.{{Sfn|Eck|Takács|2003|pp=83–84}} Nën Augustin, masat e tatimit përcaktoheshin nga regjistrimet (censuse) me kuota fikse për secilën provincë. Qytetarët e Romës dhe të Italisë paguanin taksa të tërthorta, ndërsa taksat e drejtpërdrejta mblidheshin nga provincat. Taksat e tërthorta përfshinin një taksë prej 4% mbi çmimin e skllevërve, 1% mbi mallrat e shitura në ankand dhe 5% mbi trashëgiminë e pasurive me vlerë mbi 100.000 sesterce, kur trashëgimtari nuk ishte i afërm i ngushtë i të ndjerit.{{Sfn|Bunson|1994|p=404}} Për shkak të protestave të kalorësve, konsujt zëvendësues të vitit 9 e.s. modifikuan dhe zbutën sanksionet në {{Lang|la|Lex Papia Poppaea}} që preknin trashëgiminë e pasurive nga individë të pamartuar ose pa fëmijë, edhe pse ligji vijoi të prodhonte të ardhura, me pasuritë e të ndjerit që konfiskoheshin nga shteti.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=458–459}}{{Sfn|Southern|2014|pp=246–247, 310}} Aneksimi i Egjiptit nga Augusti i lejoi atij të kanalizonte pasurinë e tij të madhe për qëllime perandorake.{{Sfn|Bunson|1994|p=144}}{{Sfn|Southern|2014|pp=184–185}}{{Sfn|Galinsky|2012|pp=56, 58}} I konsideruar pronë private e Augustit dhe jo provincë, Egjipti u bë pjesë e patrimoniumit të çdo perandori pasardhës.{{Sfn|Bunson|1994|pp=144–145}}{{Sfn|Southern|2014|pp=173–174, 184–185}}{{Sfn|Galinsky|2012|pp=56, 58}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=193}} Në vend të një legati ose prokonsulli, Augusti vendosi një prefekt nga klasa kalorësore për të administruar Egjiptin dhe për të mirëmbajtur portet e tij fitimprurëse.{{Sfn|Bunson|1994|p=145}}{{Sfn|Southern|2014|p=185}} Ky post u bë arritja më e lartë politike për çdo kalorës, përveç emërimit si prefekt pretorian.{{Sfn|Bunson|1994|p=145}}{{Sfn|Southern|2014|pp=325–326}} Ari dhe argjendi që u gjetën në thesarin mbretëror ptolemeik u shkrinë për prerjen e monedhave.{{Sfn|Galinsky|2012|p=56}} Në testamentin e tij, Augusti la para për familjen e tij, por edhe 43 milionë sesterce për [[Romakët|popullin romak]], 1.000 sesterce për çdo pretorian, 500 sesterce për çdo ushtar të kohortave urbane dhe 300 sesterce për çdo ushtar.{{Sfn|Southern|2014|p=317}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=469}} === Muaji gusht === {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Kalendari romak|en|Roman calendar}}, [[Kalendari julian]], {{ill|Kalendari gregorian|en|Gregorian calendar}}}} Në vitin 8 p.e.s., muaji romak ''Sextilis'' (ose ''Sextilus'') u riemërtua August (latinisht: {{Lang|la|Augustus}}) sipas Augustit.{{Sfn|Nothaft|2018|p=122}}{{Sfn|Southern|2014|p=86}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=2, 7, 381–382}}{{Sfn|Hosch|2023}}{{Sfn|British Museum|2017}} Augusti zgjodhi Sextilisin pasi ishte muaji i konsullatës së tij të parë dhe i fitoreve të tij të ndryshme.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=72, 381–382}} Për krahasim, muaji korrik (latinisht: {{Lang|la|Iulius}}) në [[Kalendari julian|kalendarin julian]] u emërtua sipas Jul Çezarit,{{Sfn|Nothaft|2018|p=122}}{{Sfn|Southern|2014|pp=34, 141}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=2, 381–382}} i vetmi muaj tjetër në kalendarin romak që mban emrin e një romaku.{{Sfn|British Museum|2017}} === Projektet ndërtimore === {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Vitruvi|en|Vitruvius}}, {{ill|De architectura|en|De architectura}}, {{ill|Arkitektura romake|en|Ancient Roman architecture}}}} {{Multiple image | total_width = 300 | image1 = Ara Pacis relieve 25.JPG | alt1 = Reliev që paraqet të afërm të ndryshëm të Augustit të veshur me toga | image2 = Trofeo delle Alpi 1.JPG | alt2 = Monument romak i lashtë kushtuar Augustit | footer = Majtas: Relieve të gdhendura në anën jugore të {{ill|Ara Pacis|en|Ara Pacis}} ("Altari i Paqes") në [[Romë]], që paraqesin anëtarë të paidentifikuar të {{ill|Dinastia Julio-Klaudian|en|Julio-Claudian dynasty|lt=familjes perandorake}}, kushtuar [[Pax Romana|Pax Romanës]], dekretuar nga [[Senati Romak]] në vitin 13 p.e.s. dhe përfunduar më 30 janar 9 p.e.s., me Augustin që mori pjesë në ceremoninë e kushtimit{{Sfn|Southern|2014|pp=341–344, Fig. A1.10 on p. 344}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=374}} <br />Djathtas: {{ill|Trofeu i Alpeve|en|Tropaeum Alpium}} (Trofeu i Augustit), një monument fitoreje i ndërtuar nga Augusti në [[La Turbie]], Francë (afër Monakos), për nder të {{ill|Pushtimi romak i Recisë dhe Alpeve|en|Roman conquest of Rhetia and the Alps|lt=pushtimit romak të Recisë dhe Alpeve}}{{Sfn|Eck|Takács|2007|pp=128–129}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=340}} }} ==== Ristrukturimi i Romës ==== {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Forumi i Augustit|en|Forum of Augustus}}, {{ill|Tempulli i Augustit Hyjnor|en|Temple of Divus Augustus}}, {{ill|Tempulli i Augustit dhe i Livias|en|Temple of Augustus and Livia}}, {{ill|Harku i Augustit (Susa)|en|Arch of Augustus (Susa)}}, {{ill|Trofeu i Augustit|en|Trophy of Augustus}}, {{ill|Harku triumfal i Orange|en|Triumphal Arch of Orange}}}} Në shtratin e vdekjes, Augusti u mburr se e shndërroi [[Roma|Romën]] nga një qytet me tulla në një qytet prej [[Mermer|mermeri]].{{Sfnm|1a1=Bunson|1y=1994|1p=34|2a1=Southern|2y=2014|2p=331, duke cituar Dio 56.30.3 dhe Suetonius, ''Augustus'' 28.3}} Mermeri mund të gjendej në ndërtesat romake edhe para Augustit, por nuk u përdor gjerësisht si material ndërtimi deri në kohën e sundimit të tij.{{Sfn|Bunson|1994|p=34}}{{Efn|Ky transformim i Romës me ndërtesa të reja mermeri nuk preku lagjet e varfra të Suburës, të cilat vazhdonin po aq të lëkundura dhe të prirura ndaj zjarrit sa gjithmonë.}} Ai la gjurmë në topografinë monumentale të qendrës së qytetit, si dhe në Fushën e Marsit, me {{ill|Ara Pacis|en|Ara Pacis}} (Altarin e Paqes) dhe orën diellore monumentale {{ill|Solarium Augusti|en|Solarium Augusti}}, gnomoni qendror i së cilës ishte një obelisk i sjellë nga Egjipti.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=122|2a1=Southern|2y=2014|2pp=273, 331, 341–345, Fig. A1.8, Fig. A1.9, Fig. A1.10|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=374}} Skulpturat e [[Relievi (skulpturë)|relievit]] që zbukurojnë Ara Pacis pasqyrojnë vizualisht triumfet e Augustit të përshkruara në ''Res Gestae''. Relievet e saj paraqesin pretorianët, vestalet dhe qytetarët e Romës.{{Sfn|Bunson|1994|p=32}} [[Rendi korintik]], një stil arkitekturor me origjinë nga [[Greqia e Lashtë]], ishte stili dominues arkitekturor në epokën e Augustit.{{Sfnm|1a1=Bunson|1y=1994|1p=34|2a1=Cavalieri|2a2=Assenmaker|2a3=Cavagna|2a4=Engels|2y=2022|2pp=9–10}} Suetoni komentoi njëherë se Roma nuk e meritonte statusin e saj si kryeqytet perandorak, por Augusti dhe Agripa u nisën ta çrrënjosnin këtë mendim.{{Sfn|Bunson|1994|p=34}} Ata e shndërruan pamjen e Romës sipas modelit grek,{{Sfnm|1a1=Bunson|1y=1994|1p=34|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=403–404}} duke përfshirë elemente të [[Greqia klasike|Greqisë klasike]] dhe të [[Greqia helenistike|Greqisë helenistike]], me shumë monumente athinase si frymëzim të drejtpërdrejtë.{{Sfnm|1a1=Goldsworthy|1y=2014|1pp=403–404, 408–409|2a1=Cavalieri|2a2=Assenmaker|2a3=Cavagna|2a4=Engels|2y=2022|2pp=7–9}} [[Skeda:Vienne - Temple d'Auguste et de Livie -1.jpg|thumb|left|Tempulli i Augustit dhe i Livias në Vienne, Francë, fundi i shekullit I&nbsp;p.e.s.|alt=Monument romak që përkujton Augustin dhe bashkëshorten e tij Livia]] Augusti ngriti [[Tempulli i Çezarit|tempullin e Çezarit]], tempullin e Jupiter Tonans dhe atë të Apollonit Palatin, si dhe banjat e Agrippës dhe Forumin e Augustit me {{ill|Tempulli i Marsit Hakmarrës|en|Temple of Mars Ultor|lt=Tempullin e Marsit Hakmarrës}}. Ai inkurajoi ndërtimin e Teatrit të Balbusit dhe ndërtimin e [[Panteoni, Romë|Panteonit]] nga Agripa, dhe financoi projekte të tjera në emër të të tjerëve, shpesh të afërm të tij (p.sh. Portiku i Oktaviasë, Teatri i Marcellusit).{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1pp=118–121|2a1=Southern|2y=2014|2pp=289–291, 330, 333–334, 337–339, Fig. A1.5, Fig. A1.6|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=304–305, 402–410}} Madje edhe [[Mauzoleumi i Augustit|varri i tij në Romë]] u ndërtua para vdekjes së tij për të strehuar anëtarë të familjes së tij.{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2007|1pp=156, 159–160|2a1=Southern|2y=2014|2pp=339–341, Fig. A1.7}} Për të festuar fitoren e tij në Betejën e Aktiumit, në vitin 29&nbsp;p.e.s. u ndërtua Harku i Augustit pranë hyrjes së Tempullit të Kastorit dhe Poluksit, i cili u zgjerua në vitin 19&nbsp;p.e.s. për të përfshirë një dizajn me hark të trefishtë.{{Sfnm|1a1=Bunson|1y=1994|1p=34|2a1=Southern|2y=2014|2pp=334–336, Fig. A1.3|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=305}} Ai përfundoi gjithashtu projekte që [[Jul Çezari]] i kishte lënë të papërfunduara,{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1pp=330–334|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=409–410}} si Kuria Julia, Forumi i Çezarit dhe Tempulli i Venus Genetrix.{{Sfn|Southern|2014|pp=330–334, Fig. A1.1}} Ai rindërtoi Bazilikën Emilia deri në vitin 2&nbsp;p.e.s. (e cila më parë ishte djegur në një zjarr në vitin 35&nbsp;p.e.s.).{{Sfn|Southern|2014|p=333, Fig. A1.2}} Augusti ofroi gjithashtu spektakle madhështore në Romë. Amfiteatri i ndërtuar nga Statilius Taurus nga viti 34 deri në 29&nbsp;p.e.s. ishte amfiteatri i parë prej guri i ndërtuar në qytet dhe u hap me lojëra [[Gladiatori|gladiatorësh]] përafërsisht në të njëjtën kohë kur Oktaviani organizoi shfaqje luftarake të drejtpërdrejta dhe vrasjen e parë ndonjëherë të një rinoceronti dhe të një hipopotami për argëtim në Romë.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=178–179, 218–219}} Augusti organizoi gjueti luanësh në Cirkun Maksimus, përmbyti përkohësisht Cirkun Flaminius për të therur [[Krokodili i Nilit|krokodilë]] dhe mbajti ndeshje gladiatorësh në Saepta Julia.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=406–407}} Në vitin 2&nbsp;p.e.s. ai organizoi gjithashtu një betejë detare imituese të përpunuar, {{ill|Naumakia|en|Naumachia|lt=naumakinë}} ''Augusti'', duke krijuar një liqen artificial në bregun perëndimor të Tiberit, ujërat e të cilit furnizoheshin nga një ujësjellës i sapo ndërtuar, Aqua Alsietina, që shtrihej mbi njëzet milje. Në një shfaqje vdekjeprurëse, pjesëmarrësit rikrijuan [[Beteja e Salaminës|Betejën e Salaminës]] të vitit 480&nbsp;p.e.s. midis qyteteve-shtete greke të udhëhequra nga Athina dhe [[Perandoria Akamenide|Perandorisë Akamenide]] perse.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=407–408}}{{Efn|Më shumë se dy shekuj më vonë, Dio shkroi se disa nga strukturat e ndërtuara për këtë rast qëndronin ende në këmbë.}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=408}} ==== Veprat publike ==== {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Inxhinieria romake|en|Ancient Roman engineering}} · {{ill|Via Julia Augusta|en}} · {{ill|Via Augusta|en}}}} [[Skeda:Pont Flavien, Bouches-du-Rhône, France. Pic 01.jpg|thumb|upright|Mbetjet e urës Pont Flavien përgjatë rrugës Via Julia Augusta në Saint-Chamas, [[Bouches-du-Rhône]], në Francë|alt=Dy harqe romake antike]] Augusti e vuri Agripën në krye të furnizimit me ujë të Romës, higjienës publike, sistemit të kullimit, banjave publike dhe [[Rrugët romake|rrugëve]].{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1p=330, 345–346|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=179–180, 341, 478}} Agripa kishte mbikëqyrur këto vepra kur shërbeu si edil në 33&nbsp;p.e.s.,{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=79|2a1=Southern|2y=2014|2p=146|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3pp=179–180}} dhe madje financoi ato privatisht më pas.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=79}} Në 33&nbsp;p.e.s. ai ndërtoi ujësjellësin Aqua Julia, bashkë me cisterna dhe kulla uji të reja.{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=180}} Pas vdekjes së Agripës në 12&nbsp;p.e.s., Augusti duhej të gjente një zgjidhje për të mirëmbajtur sistemin e furnizimit me ujë të Romës,{{Sfnm|1a1=Eck|1a2=Takács|1y=2003|1p=79|2a1=Southern|2y=2014|2p=146}} dhe organizoi një sistem në të cilin [[Senati romak|Senati]] caktoi tre nga anëtarët e tij si komisarë përgjegjës për furnizimin me ujë dhe riparimin e ujësjellësve.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=79}} Gjatë triumviratit dhe fillimit të mbretërimit të Augustit, Agripa mbikëqyri ndërtimin e rrugëve të reja për qëllime ushtarake drejt kufirit të Rinit.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=341–342, 478}} Augusti krijoi komisionin senatorial të {{Lang|la|curatores viarum}} ('mbikëqyrësit e rrugëve'), i cili bashkëpunoi me zyrtarët vendorë dhe kontraktorët për të organizuar riparime të rregullta të rrugëve.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=81}} Augusti riparoi të gjitha urat e Romës përveç urës Milvio dhe urës Minuciane, dhe shtroi me kalldrëm [[Rruga Flaminia|Rrugën Flaminia]] midis Romës dhe Ariminumit.{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1p=345|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2p=262}} Në fund të mbretërimit të tij, ai ngarkoi një komision prej pesë senatorësh, {{Lang|la|curatores locorum publicorum iudicandorum}} ('mbikëqyrësit e pronës publike'), me mirëmbajtjen e ndërtesave dhe tempujve publikë.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=79}} ==== Rezidencat ==== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Shtëpia e Augustit|en|House of Augustus}} · {{ill|Vila e Augustit|en|Villa of Augustus}} · {{ill|Kopshtet e Augustit|en|Gardens of Augustus}}}} {{Hatnote|Shih më tepër: [[Domus]] · {{ill|Vila romake|en|Roman villa}} · [[Kopshtet romake]]}} [[Skeda:House of Augustus, North-east corner of the Lower cubiculum with architectural decoration, Palatine Hill, Rome (20659554676).jpg|thumb|Një cep i ''cubiculum''-it të poshtëm në Shtëpinë e Augustit në [[Kodra Palatine|Kodrën Palatine]] në [[Roma|Romë]], me afreske të stilit të dytë pompeian|alt=Një dhomë me afreske të ndryshme]] Rezidenca zyrtare e Augustit ishte {{Lang|la|Domus Augusti}} ('Shtëpia e Augustit') në [[Kodra Palatine|Kodrën Palatine]], ndonëse identifikimi i saj nuk është i sigurt.{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1p=336|2a1=Galinsky|2y=2012|2pp=67–68|3a1=Goldsworthy|3y=2014|3p=418}} Sipas Suetonit, [[Domus|shtëpia]] ishte disi modeste,{{Sfn|Richardson|1992|pp=117–18, citing Suetonius, ''Augustus'' 72.1}} por nëse bëhej fjalë për shtëpinë Carettoni në perëndim të tempullit Palatin të [[Apoloni|Apolonit]], atëherë rezidenca e Augustit do të kishte qenë shumë më e madhe dhe më luksoze nga sa pranojnë burimet letrare.{{Sfnm|1a1=Wiseman|1y=2022|1pp=15–17|2a1=Bingham|2y=2021|2pp=317–319}} Augusti ia kushtoi këtë tempull Apolonit pranë shtëpisë së tij në 28&nbsp;p.e.s., dhe shpesh shfaqet në monedha duke mbajtur kurorën qytetare me dafina, që lidhen ngushtë me Apolonin.{{Sfn|Galinsky|2012|pp=67–68}} {{Lang|la|Domus Augusti}} ndodhet gjithashtu pranë {{Lang|la|Casa Romuli}} ('Shtëpia e Romulit'), që mendohet se ka qenë shtëpia e themeluesit legjendar të Romës, Romulit.{{Sfnm|1a1=Galinsky|1y=2012|1pp=67–68, Map 2, Fig. 13|2a1=Southern|2y=2014|2p=336}} Shtëpia e [[Livia Drusilla|Liviës]] ndodhet aty pranë, ndonëse nuk është e qartë nëse bashkëshortja e Augustit jetoi atje para vdekjes së tij.{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=418}} Jashtë Romës, Augusti zotëronte tre vila fshatare, të cilat nuk ishin luksoze, por kishin [[Kopshtet romake|kopshte zbukuruese]].{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=419}} Augusti ndërtoi pallatin Palazzo a Mare në ishullin Capri,{{Sfnm|1a1=Ring|1a2=Salkin|1a3=La Boda|1y=1996|1p=121|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=419, 464, 473}} ku strehoi një koleksion të konsiderueshëm fosilesh dhe mbetje që mund të kenë qenë kocka dinosaurësh.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=419, 464}} Në Villa Giulia në ishullin Ventotene, ku Augusti dërgoi në mërgim të bijën e tij, [[Julia (bija e Augustit)|Julia]], ai ndërtoi një sistem të sofistikuar ngrohjeje qendrore me hipokaust për dy vaska të mëdha dhe një {{Lang|la|caldarium}}, vaskë për zhytje në ujë të nxehtë.{{Sfn|Amici|2015|pp=658–663}} Shtëpia familjare e Augustit ishte një vilë e vendosur në [[Nola]], ku vdiqën ai dhe i ati.{{Sfnm|1a1=Goldsworthy|1y=2014|1pp=32, 46, 465, 509|2a1=Southern|2y=2014|2pp=7, 310–311}} Kjo rezidencë ishte me gjasë vila e zbuluar në Somma Vesuviana.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=AJAcZ8CWVMA |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211027/AJAcZ8CWVMA |archive-date=2021-10-27 |title=Villa where Augustus probably died is unearthed |date=2016-11-16 |work=Associated Press |access-date=2021-04-09 |language=en}}</ref> == Analiza kritike == === Pikëpamjet antike dhe bashkëkohore === {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Gai Mecenati|en|Gaius Maecenas}}, {{ill|Letërsia e Augustit|en|Augustan literature (ancient Rome)}}, {{ill|Shkolla e Harvardit|en|Harvard School}}}} [[Skeda:Jean-Auguste-Dominique INGRES - Tu Marcellus Eris - Musée des Augustins - RO 124.jpg|thumb|''Virgjili duke lexuar Eneidën para Augustit, Livias dhe Oktavisë'', nga [[Jean Auguste Dominique Ingres|Jean-Auguste-Dominique Ingres]], 1812, Musée des Augustins; thuhet se Oktavia e Re ra të fikët gjatë një leximi publik të ''[[Eneida|Eneidës]]'' në Romë nga [[Virgjili]], duke u tronditur emocionalisht gjatë pasazhit për vdekjen e djalit të saj, Markus Klaudi Marcellus.{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=307}}|alt=Një pikturë me vaj që paraqet poetin Virgjil duke i lexuar veprën e tij Augustit dhe familjes së tij, ndërsa motra e Augustit, Oktavia, ka rënë të fikët nga tronditja]] Shkrimtarët ndër shekuj e kanë lavdëruar dhe kritikuar Augustin. Juristi romak bashkëkohës Mark Antist Labeo (Marcus Antistius Labeo), i dhënë pas ditëve të lirisë republikane para Augustit në të cilat kishte lindur, kritikoi hapur regjimin e Augustit. Në ''Analet'' e tij, Taciti shkroi se Augusti e kishte kthyer me dinakëri [[Republika Romake|Romën republikane]] në një gjendje skllavërie dhe se populli i Romës kishte shkëmbyer një pronar skllevërish me një tjetër kur [[Tiberi|Tiberi]] e pasoi në pushtet.{{Sfn|Starr|1952|p=5}} Taciti besonte se perandori [[Nerva]] ({{Reign|96|98}}) arriti me sukses të bashkonte principatin dhe lirinë.{{Sfn|Starr|1952|p=6}} Historiani i shekullit III [[Dion Kasi]] e pranoi Augustin si një sundimtar të butë dhe të moderuar, por, si shumica e historianëve të tjerë pas Augustit, e shihte atë si autokrat.{{Sfn|Starr|1952|p=5}} Poeti i shekullit I [[Lukani]] argumentoi se fitorja e Çezarit ndaj Pompeut dhe vdekja e Katonit të Ri në 46&nbsp;p.e.s. shënuan fundin e lirisë tradicionale në Romë.{{Sfn|Starr|1952|p=6}} Akademikët modernë ende debatojnë për shkallën në të cilën Augusti censuroi kritikat ndaj tij.{{Sfnm|Southern|2014|1pp=319–320|Goldsworthy|2014|2pp=309–310}} Si triumvir, Oktaviani shkatërroi të gjitha regjistrat publikë që datojnë nga Idet e marsit të 44&nbsp;p.e.s. deri në disfatën e Sekstus Pompeut në 36&nbsp;p.e.s., një veprim politik i përshtatshëm që përputhej me ndjenjën popullore për të pastruar kujtimet e dhimbshme të proskriptimeve.{{Sfn|Southern|2014|pp=96–97}} Poetët e epokës së Augustit ndonjëherë e kritikonin hapur perandorin, si Properci kur nuk e miratoi ekzekutimin e të burgosurve gjatë Luftës së Perusisë.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=20}} Disa nga poezitë e [[Virgjili|Virgjilit]] dhe Horacit janë interpretuar si lavdërime për patronin e tyre, Augustin, duke e paraqitur atë si mbrojtës i [[Mos maiorum|drejtësisë morale]] dhe si ruajtës i [[Perandoria Romake|Perandorisë]].{{Sfnm|Kelsall|1976|1p=120|Goldsworthy|2014|2pp=307–312}} Oktaviani ishte patroni i Virgjilit kur ky i fundit shkroi ''Eklogat'' e tij, të cilat shprehin pikëpamjet e pakënaqura të fermerëve të varfëruar dhe pronarëve të tokave gjatë triumviratit.{{Sfn|Southern|2014|pp=146–147}} Nga letrat private duket se Augusti mbajti miqësi të vërteta me Virgjilin dhe Horacin, pa asnjë provë se ndërhyri drejtpërdrejt në shkrimin e poemave të tyre.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=307–312}}{{Efn|Megjithatë, është e mundur që në 19&nbsp;p.e.s. Augusti ta ketë kundërshtuar dëshirën e Virgjilit në shtratin e vdekjes për ta djegur ''[[Eneida|Eneidën]]'', duke bërë që poeti Lucius Varius Rufus ta ruante dhe ta botonte atë në vend të kësaj.}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=312}} Megjithatë, rreth vitit 8 e.s., Augusti e dëboi poetin [[Ovidi|Ovidin]] dhe ndaloi veprat e tij letrare.{{Sfnm|Southern|2014|1p=305|Goldsworthy|2014|2pp=396–397, 444}}{{Sfn|Southern|2014|p=305}}{{Efn|Ovidi sugjeroi se kjo ishte bërë si hakmarrje për shkrimin e një poeme dhe për një gabim, ndoshta sepse ishte dëshmitar i një skandali seksual që përfshinte ose vajzën e Augustit, Julia e Madhe, ose mbesën e tij, Julia e Re.}}{{Sfnm|Southern|2014|1pp=305–306|Goldsworthy|2014|2pp=444–445}} Taciti pohoi se disiplina e [[Historiografia|historiografisë]] rënoi nën Augustin, sepse historianët i bënin lajka perandorit, dhe jo për shkak të shtypjes aktive.{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=411}} [[Tit Livi]] shkroi veprën e tij me shumë ndikim dhe gjithëpërfshirëse ''Historia e Romës'' gjatë sundimit të Augustit. Megjithëse përkrahte shumë nga pikëpamjet e Augustit, Livi shkroi në mënyrë të pavarur dhe Taciti më vonë pohoi se Augusti madje e kritikoi lehtë Livin për lartësimin e karrierës së Pompeut.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=411–413}} Augusti mund të ketë bërë në heshtje që mbesa e tij Antonia Minor të ushtronte presion mbi të birin, [[Klaudi|Klaudin]], që të hiqte dorë nga shkrimi i një historie mbi luftërat civile romake.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=411, 413}} === Mesjeta dhe Rilindja === Augusti u bë një figurë e nderuar në [[Bota e krishterë|botën e krishterë]] gjatë [[Mesjeta|Mesjetës]], sepse etërit e kishës, [[Orosius]], [[Brozi|Ambrozi]] dhe [[Beda i Nderuari|Beda]], e përshkruanin atë si një paqebërës të paracaktuar nga Zoti, i cili krijoi një mbretëri të qëndrueshme për ardhjen e Krishtit.{{Sfn|Cavalieri|Assenmaker|Cavagna|Engels|2022|pp=22, 28–29}} Antologjia hagiografike ''Legjenda e Artë'' ({{Rreth|1250}}) përhapi legjendën e Sibilës Tiburtine, në të cilën pretendohet se Augusti pati një vizion të [[Jezusi|Jezusit]] dhe të nënës së tij, [[Maria|Marisë]].{{Sfnm|Arlington|2000|1p=35|2a1=Murray|2a2=Murray|2y=2014|2p=41|3a1=Cavalieri|3a2=Assenmaker|3a3=Cavagna|3a4=Engels|3y=2022|3pp=4, 18–19, 23}} [[Françesko Petrarka]] e shihte Augustin si një sundimtar të drejtë, një ide e pranuar gjerësisht në letërsinë humaniste të Rilindjes deri në shekullin XVI, kur pikëpamjet më negative gjetën pranim.{{Sfn|Cavalieri|Assenmaker|Cavagna|Engels|2022|pp=23–25, 28–29}}{{Efn|Autorët [[Republika e Firences|florentinë]] filluan të zhvillonin pikëpamje negative për Augustin gjatë Rilindjes italiane, ndërsa botimi i vitit 1515 i ''Analeve'' të Tacitit nga Filippo Beroaldo i dha forcë pikëpamjeve se Augusti ishte një shkatërrues hipokrit dhe llogaritës i Republikës.}}{{Sfn|Cavalieri|Assenmaker|Cavagna|Engels|2022|p=25}} === Perspektivat moderne === [[Skeda:Gaius Iulius Caesar (Vatican Museum).jpg|thumb|upright|Busti ''Chiaramonti Caesar'', një portret postum i [[Jul Çezari|Jul Çezarit]] në mermer, 44–30 p.e.s., Museo Pio-Clementino, Muzetë e Vatikanit|alt=Bust romak i Jul Çezarit]] Pikëpamjet mbi Augustin ndryshuan gjatë periudhës moderne të hershme. Shkrimtari anglo-irlandez {{ill|Jonathan Swift|en}} e kritikoi Augustin për vendosjen e tiranisë mbi Romën, duke i krahasuar virtytet e Republikës Romake të mëparshme me ato të [[Monarkia kushtetuese|monarkisë kushtetuese]] të [[Kushtetuta e Mbretërisë së Bashkuar|Mbretërisë së Bashkuar]].{{Sfn|Kelsall|1976|p=118}} Filozofi politik francez [[Monteskjë|Monteskjeu]] vuri në dukje se Augusti ishte frikacak në betejë,{{Sfn|Kelsall|1976|p=119}} dhe dramaturgu anglez [[William Shakespeare]] e portretizoi "Cezarin" në këtë mënyrë në dramën e tij të vitit 1607 ''Antoni dhe Kleopatra''.{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=2}} Studiuesi skocez Thomas Blackwell e konsideroi Augustin një uzurpator gjakatar dhe tiran,{{Sfn|Kelsall|1976|p=119}} pikëpamje që ndaheshin edhe nga Monteskjeu dhe [[Voltaire|Volteri]].{{Sfn|Brizzi|2022|pp=39–40}} Gjatë shekullit të 19-të Augusti u konsiderua gjerësisht si një reformator që solli paqe dhe prosperitet pas kaosit të shkaktuar nga një Republikë e dështuar,{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=8}} edhe pse Napoleoni Bonaparte e imitonte Jul Çezarin si model dhe ishte paksa përçmues ndaj Augustit.{{Sfn|Cavalieri|Assenmaker|Cavagna|Engels|2022|p=19}} Qëndrimet ndaj Augustit ndryshuan sërish gjatë shekullit të 20-të,{{Sfnm|1a1=Goldsworthy|1y=2014|1p=8|2a1=Cavalieri|2a2=Assenmaker|2a3=Cavagna|2a4=Engels|2y=2022|2pp=19–20, 28}} pasi studimet gjatë {{ill|March on Rome|en|March on Rome|lt=trazirave}} të [[Italia fashiste|fashizmit]] në vitet 1930 dhe 1940 mbanin përgjithësisht pikëpamje negative për marrjen e pushtetit nga Augusti.{{Sfnm|1a1=Southern|1y=2014|1p=319|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=8–9}} Në vitet 1937–1938, [[Benito Musolini|Benito Musolini]] organizoi në Romë një "ekspozitë augustiane" për të kremtuar dymijëvjetorin e lindjes së Augustit, ngjarje që ndikoi në {{ill|Arkitektura fashiste|en|Fascist architecture|lt=prirjet arkitekturore}} të [[Italia fashiste|Italisë fashiste]].{{Sfn|Cavalieri|Assenmaker|Cavagna|Engels|2022|pp=3, 5, 11–13}} Musolini gjithashtu e quajti veten {{lang|it|Il Duce}} sipas {{lang|la|[[Dux|dux]]}}-it të Augustit.{{Sfnm|1a1=Goldsworthy|1y=2014|1pp=8–9|2a1=Brizzi|2y=2022|2pp=37–38}} Ronald Syme shprehu shqetësim për përkrahjen që Musolini i bënte Augustit.{{Sfn|Brizzi|2022|pp=37–38}} Ai nisi një debat duke botuar, në fillim të Luftës së Dytë Botërore, veprën atëherë të diskutueshme ''{{ill|The Roman Revolution|en}}'' (1939), duke pranuar klimën politike që ndikoi në kërkimin e tij.{{Sfnm|1a1=Santangelo|1a2=Vitello|1y=2025|1pp=34–35, 41–42, 45–46|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=8–9|3a1=Brizzi|3y=2022|3pp=37–38}} Ai hodhi poshtë përvetësimet fashiste të [[Roma e Lashtë|Romës së Lashtë]], ndërsa shqyrtonte terminologjinë mashtruese politike të përdorur nga regjimet totalitare.{{Sfn|Santangelo|Vitello|2025|pp=34–35, 41–42, 44}} Më pas, kohët më të qeta çuan në një vëmendje më të madhe ndaj artit dhe letërsisë të prodhuar në epokën augustiane.{{Sfn|Southern|2014|p=319}} Në vitin 2014, historiani Adrian Goldsworthy theksoi se, në terma modernë, Augusti ishte në thelb një diktator ushtarak,{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=479–481}} por argumentoi se Augusti nuk ishte më i pamëshirshëm se "krerët e tjerë të luftës" dhe se krahasimi i tij me Musolinin ose me diktatorë të tjerë modernë është anakronik dhe i pasaktë.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=8–9}} ''The Roman Revolution'' nuk u përhap gjerësisht në Evropën kontinentale deri në vitin 1952,{{Sfn|Santangelo|Vitello|2025|pp=45–46}} por kjo vepër dhe shkrime të tjera të Syme lanë një ndikim të madh në studimet në botën anglishtfolëse dhe në pikëpamjet e tyre mbi Augustin në veçanti.{{Sfnm|1a1=Santangelo|1a2=Vitello|1y=2025|1pp=33–35, 45–46|2a1=Goldsworthy|2y=2014|2pp=8–9}} Syme e shihte Oktavianin si një "të ri të sëmurë dhe ogurzi" dhe fraksionin e tij politik si një entitet të ngjashëm me një sindikatë moderne krimi.{{Sfn|Santangelo|Vitello|2025|pp=38–39, 44, 51}} Syme kritikoi disa akademikë për faktin se ia vishnin Oktavianit arritjet politike të Jul Çezarit, për pranimin e tyre të gatshëm të propagandës augustiane mbi Mark Antonin dhe për pikëpamjen e Augustit si një organizator dhe paqebërës pa të meta.{{Sfn|Santangelo|Vitello|2025|pp=38–44}} Goldsworthy pajtohet kryesisht me analizën e Syme-it, por argumenton se ky i fundit ishte shumë i favorshëm ndaj Antonit dhe tepër i ashpër në kritikimin e përkrahësve të Augustit, "sidomos të shumicës që vinin nga jashtë aristokracisë së vendosur".{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=8–9}} Studiuesit modernë debatojnë nëse Augusti u përpoq të distancohej nga Cezari diktator kur përqafoi Cezarin e hyjnizuar.{{Sfnm|1a1=Goldsworthy|1y=2014|1pp=10–11, 409–411, saying there is no explicit evidence for it on pp. 10–11|2a1=Cavalieri|2a2=Assenmaker|2a3=Cavagna|2a4=Engels|2y=2022|2pp=13, 17–18, in the context of Augustus being overshadowed by Julius Caesar in popularity and the public's memory about Ancient Rome since the Late Middle Ages}} Oktavian-Augusti vendosi gjithnjë e më shumë theks mbi rolin e vet si {{lang|la|princeps}} me kalimin e kohës.{{Sfn|Southern|2014|pp=103–104}} [[Skeda:Augusto capite velato 04 - Museo archeologico nazionale delle Marche.jpg|thumb|upright=0.8|Koka e mbuluar me vel e Augustit, shekulli i parë p.e.s., Muzeu Arkeologjik Kombëtar i Markes|alt=Bust romak i Augustit]] Historianët modernë kanë theksuar gjithashtu efektet e shumta pozitive të sundimit të Augustit, jetëgjatësia e të cilit shihet si një faktor kryesor në shndërrimin e Romës në një monarki ''de facto''.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=124}} Eck dhe Takács theksojnë se Augusti ishte përgjegjës për krijimin e një ushtrie të përhershme profesionale, për parimin dinastik të trashëgimisë perandorake, për zbukurimin e kryeqytetit me shpenzimet e perandorit dhe për një paqe e prosperitet relative për më shumë se dy shekuj.{{Sfn|Eck|Takács|2003|p=124}} Historiani Walter Eder pohon se Augusti promovoi virtytet republikane romake dhe iu përgjigj shqetësimeve të popullit të thjeshtë me anë të bujarisë dhe të kufizimit të luksit të tepruar. Në vitin 29 p.e.s., Augusti i dha 400 sestercë (të barabartë me një të dhjetën e një funte romake ari) secilit prej 250.000 qytetarëve, 1.000 sestercë secilit prej 120.000 veteranëve në koloni dhe shpenzoi 700 milionë sestercë për blerjen e tokave ku do të vendoseshin ushtarët e tij.{{Sfn|Eder|2005|p=23}} Ai restauroi gjithashtu 82 tempuj të ndryshëm për të shfaqur kujdesin e tij ndaj panteonit romak të hyjnive.{{Sfn|Eder|2005|p=23}} Në vitin 28 p.e.s., ai shkriu 80 statuja argjendi që e përkujtonin, në një përpjekje për t'u dukur kursimtar dhe i përulur.{{Sfn|Eder|2005|p=23}} == Paraqitjet kulturore == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Paraqitjet kulturore të Augustit|en|Cultural depictions of Augustus}}}} === Pamja fizike dhe imazhet zyrtare === {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Paraqitjet kulturore të Augustit|en|Cultural depictions of Augustus}}, {{ill|Arti i epokës së Augustit dhe i dinastisë Julio-Klaudiane|en|Augustan and Julio-Claudian art}}, {{ill|Portretistika romake|en|Roman portraiture}}, {{ill|Reforma monetare e Augustit|en|Coinage reform of Augustus}}, {{ill|Monedhat e Augustit|en|Coins of Augustus}}}} {{Multiple image | total_width = 300 | image1 = SFEC BritMus Roman Modification1.jpg | alt1 = Kokë prej bronzi romake e Augustit | image2 = Ritratto di augusto con testa in faience, 1-50 dc ca., con busto in oro di antonio gentili da faenza, 1580 (museo argenti).jpg | alt2 = Kokë prej qeramike me xham (fajance) romake e Augustit | footer = Majtas: {{ill|Koka e Meroes|en|Meroë Head}}, koka prej bronzi e Augustit, e nxjerrë nga një tempull nubian në Meroe, në {{ill|Kingdom of Kush|en|Kingdom of Kush}} ([[Sudani]] i sotëm) dhe e marrë si trofe lufte gjatë pushtimit të {{ill|Egjipti romak|en|Roman Egypt|lt=Egjiptit romak}} nga mbretëresha {{ill|Amanirenas|en|Amanirenas}}; e datuar 27–25&nbsp;p.e.s.{{Sfn|Welsby|1996|p=68}}{{Sfn|Southern|2014|p=184, Fig. 5.7}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=300}}{{Paragraph break}}Djathtas: Kokë fajance e Augustit, fillimi i shekullit I&nbsp;e.s., Muzeu degli Argenti, Firence }} ''[[Dymbëdhjetë cezarët (Sueton)|Dymbëdhjetë cezarët]]'' e Suetonit përfshin një biografi të Augustit dhe hollësi për pamjen e tij.{{Efn|1={{Harvnb|Suetonius, ''Augustus''|loc=79}}, e përshkruan Augustin si "jashtëzakonisht i pashëm dhe jashtë mase i hijshëm në të gjitha periudhat e jetës së tij, ndonëse nuk interesohej aspak për stolisjen personale. Ai ishte aq larg nga kujdesi i tepruar për rregullimin e flokëve, saqë mbante disa berberë duke punuar me nxitim në të njëjtën kohë, ndërsa mjekrën herë e kishte të prerë e herë të rruar, ndërkohë që në të njëjtën kohë lexonte ose shkruante diçka&nbsp;... Kishte sy të kthjellët e të ndritshëm&nbsp;... Dhëmbët i kishte të rrallë, të vegjël dhe të parregullt; flokët i kishte pakëz kaçurrelë dhe me prirje nga e artë; vetullat i takoheshin njëra-tjetrës. Veshët i kishte të mesëm, dhe hunda i dilte pak në majë e pastaj përkulet fare lehtë nga brenda. Ngjyra e lëkurës së tij ishte mes së errëtës dhe së çelëtës. Ishte i shkurtër në shtat, ndonëse Julius Marathus, i liruar i tij dhe mbajtësi i shënimeve të tij, thotë se ishte pesë këmbë e nëntë inç [në njësi moderne, pak më pak se {{Cvt|1.7|m|ftin|disp=or}}], por kjo fshihej nga proporcioni i mirë dhe simetria e figurës së tij, dhe vërehej vetëm kur krahasohej me ndonjë person më të gjatë që qëndronte pranë tij".}} Sipas Goldsworthy-t, përshkrimet e ngjyrës së flokëve në burimet e lashta romake janë shpesh të paqarta, dhe komenti i Suetonit se flokët kaçurrelë të Augustit kishin prirje nga e arta ({{Lang|la|subflavum}}) mund të nënkuptojë ose "pak bjonde" ose "kafe dhe jo të zezë".{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=68}} Analiza shkencore e gjurmëve të bojës të gjetura në statujat e tij zyrtare tregon se ai me shumë gjasë kishte flokë kafe të çelët natyralë.{{Sfn|Panzanelli|2008|pp=116–117}} Augusti ishte me gjasë rreth {{Convert|5|ft|9|in}} i gjatë dhe mund të ketë veshur tabanë të trashë për t'u dukur më i gjatë.{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=68}} Ndër portretet më të njohura të Augustit janë {{ill|Statuja e Prima Portës|en|Prima Porta Statue}},{{Sfn|Galinsky|2012|pp=75–76}}{{Sfn|Southern|2014|pp=212–213, Fig. 212, Fig. 213}} relievi i tij i gdhendur në {{ill|Ara Pacis|en|Ara Pacis}},{{Sfn|Carter|1983|pp=29–30}}{{Sfn|Galinsky|2012|pp=94–95, 139}}{{Sfn|Southern|2014|p=341}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=357–359}} dhe ''Augusti i Via Labikanës'' i gdhendur.{{Sfn|Carter|1983|p=25}} Ndër portretet e spikatura në gurë të gdhendur (kameo) përfshihen {{ill|Kameoja Blacas|en|Blacas Cameo}} dhe ''{{Lang|la|Gemma Augustea}}''.{{Sfn|Southern|2014|pp=320–321}}{{Sfn|Carter|1983|p=24}}{{Sfn|Galinsky|2012|pp=132–133}} Imazhet zyrtare kontrolloheshin rreptësisht dhe ishin të idealizuara, duke u mbështetur në një traditë të portretistikës helenistike. Nga {{Rreth|29 p.e.s.}}, portretet e tij u përhapën në të gjithë botën romake,{{Sfn|Walker|Burnett|1981|pp=1, 18, 25}} dhe ato theksonin një pamje të rinisë deri në vdekjen e tij.{{Sfn|Southern|2014|p=322}}{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=256}}{{Sfn|Smith|1997|p=186}} [[Jul Çezari]] prezantoi për herë të parë portrete të personalizuara të individëve të gjallë në monedhat romake në vitet 40&nbsp;p.e.s., dhe imazhi i Augustit në monedha është ndoshta një nga mënyrat me të cilat ai imitoi Çezarin.{{Sfn|Southern|2014|pp=177–178}} Ka shumë gjasa që Augusti vetë të ketë diktuar se si dukej ky portret.{{Sfn|Southern|2014|p=322, duke vënë në dukje një farë pasigurie, por gjasehëmërinë e këtij rasti}}{{Sfn|Claes|2022|pp=80–81, duke përdorur një gjuhë shumë më të sigurt sesa Southern 2014, dhe se si mund të nxirret fuqishëm nga imazhet dhe teksti në monedha fakti që perandorë të ndryshëm kontrollonin mesazhin në monedhë}} Emri dhe imazhi i Augustit u bënë të përgjithshëm në monedhat e Perandorisë. Goldsworthy vëren se "Çezari" në monedhat e argjendta, për të cilin bëri fjalë Jezusi në [[Besëlidhja e Re|Besëlidhjen e Re]], ishte me shumë gjasë Augusti dhe jo [[Tiberi|Tiberi]].{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=287–288}} Perandorët e mëvonshëm prenë monedha që paraqisnin si ata vetë ashtu edhe sundimtarë të mëparshëm, përfshirë Augustin.{{Sfn|Claes|2022|pp=80–87, 90–99, duke dokumentuar epokat dhe mbretërimet e ndryshme në të cilat Augusti u paraqit në monedha, si dhe periudhat kur imazhi i tij ra ose u zhduk nga monedhat perandorake romake}} === Vepra të artit pamor të periudhës pas klasike === {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Paraqitjet kulturore të Augustit|en|Cultural depictions of Augustus}}}} [[File:Le Siècle d'Auguste - naissance de N.S. Jésus-Christ par Gérôme.jpg|thumb|''Epoka e Augustit, lindja e Krishtit'', {{Rreth|1852–1854}}, nga [[Jean-Léon Gérome]], Muzeu i Pikardisë|alt=Një pikturë që paraqet një turmë njerëzish duke shikuar një statujë të Augustit që mban një skeptër. Pas statujës ndodhet një tempull romak, ndërsa në pjesën e poshtme paraqitet Krishti i porsalindur bashkë me familjen e tij.]] Augusti është paraqitur edhe në vepra të ndryshme arti pas lashtësisë klasike. Për shembull, ai shfaqet në {{ill|Harta e Herefordit|en|Hereford Mappa Mundi|lt=Hartën e Herefordit}}, e datuar {{Rreth|1300}}, duke veshur një {{ill|Tiara papale|en|Papal tiara|lt=tiarë papale}} ndërsa urdhëron gjeografët të përgatisin një vështrim të botës.{{Sfn|Dilke|1987|pp=205–207, Fig. 12.4}}{{Sfn|Arlington|2000|pp=35–36}} Më 1765, [[Luigji XV]] i porositi piktorit francez Charles-André van Loo të krijonte një pikturë që paraqet Augustin duke mbyllur portat e Tempullit të Janusit në Forum, një shenjë se Roma ishte në paqe. Luigji XV nuk e pëlqeu pikturën dhe e hoqi atë nga shtëpia e tij e gjuetisë, por historikja Mary Beard pohon se piktura e van Loo-s shërbeu si "një sfond i përshtatshëm" gjatë nënshkrimit të {{ill|Traktati i Amiensit|en|Treaty of Amiens|lt=Traktatit të Amiensit}} më 1802, gjatë [[Luftërat Napoleonike|Luftërave Napoleonike]].{{Sfn|Beard|2021|pp=216–217, Fig. 6.17}} [[Napoleoni III]] i porositi piktorit francez [[Jean-Léon Gérome]] të krijonte pikturën me titull ''Epoka e Augustit, lindja e Krishtit'' ({{Rreth|1852–1854}}), e cila ndërthur elemente klasike dhe [[Arti gotik|gotike]] dhe paraqet Augustin mbi një podium perandorak sipër një skene të lindjes së Krishtit, duke vënë përballë lindjen e Jezusit me paqen që solli mbretërimi i Augustit. Ajo u ekspozua në Paris në Ekspozitën Universale të vitit 1855.{{Sfn|Beard|2021|pp=215–216, Fig. 6.16}} === Teatri, filmi, serialet televizive dhe romanet === {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Paraqitjet kulturore të Augustit|en|Cultural depictions of Augustus}}}} Augusti nuk njihet aq gjerësisht sa xhaxhai i tij i madh, [[Jul Çezari]], dhe shpesh vihet mënjanë si personazh dytësor ose zuzar i zymtë në drama teatrale, filma, seriale televizive, komike dhe romane.{{Sfnm|1a1=Goldsworthy|1y=2014|1pp=2–3, përmend në mënyrë specifike dramat, filmat, serialet televizive dhe romanet, si dhe krahasimin me Jul Çezarin|2a1=Brizzi|2y=2022|2pp=35–36, përmend në mënyrë specifike televizionin, filmin dhe komiket, ndërsa fq. 38–39 përmendin filmat dhe komiket, si dhe popullaritetin më të madh të Jul Çezarit, ndërsa fq. 40 vazhdon këtë krahasim me Çezarin}} Goldsworthy ia atribuon këtë faktit që {{ill|William Shakespeare|en|William Shakespeare|lt=Shekspiri}} nuk shkroi kurrë një dramë të përqendruar rreth tij.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=2–3}} Drama e Shekspirit ''{{ill|Jul Çezari (dramë)|en|Julius Caesar (play)|lt=Jul Çezari}}'' e vitit 1599 paraqet personazhin e Oktavianit, ndërsa në dramën e vitit 1607 ''{{ill|Antoni dhe Kleopatra|en|Antony and Cleopatra}}'' ai luan rolin e një kundërshtari të dobët, frikacak dhe manipulues ndaj Antonit nën emrin Cezar.{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=2}} Ky këndvështrim ndoshta bazohet në {{ill|Jetët paralele|en|Parallel Lives|lt=burime parësore antike}} që pasqyrojnë luftën propagandistike të zhvilluar mes [[Mark Antoni|Antonit]] dhe Oktavianit, e cila manifestohet në interpretimin e ftohtë të aktorit Roddy McDowall si Oktavian në filmin e vitit 1963 ''Kleopatra''.{{Sfn|Goldsworthy|2014|pp=2–3}} Romani i Robert Graves i vitit 1934 ''{{ill|Unë, Klaudi|en|I, Claudius}}'' dhe {{ill|Unë, Klaudi (serial televiziv)|en|I, Claudius (TV series)|lt=seriali televiziv i mëpasshëm i vitit 1976}} e paraqesin Augustin e moshuar në një dritë shumë më simpatike, ndërsa ai manipulohet nga gruaja e tij vrasëse [[Livia Drusilla|Livia]], megjithëse luan vetëm një personazh dytësor.{{Sfn|Goldsworthy|2014|p=3}} == Shiko edhe == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Përvijimi i Augustit|en|Outline of Augustus}}}} {{Div col|colwidth=20em}} * {{ill|Arti augushtian dhe julio-klaudian|en|Augustan and Julio-Claudian art}} * {{ill|Letërsia augushtiane (Roma e lashtë)|en|Augustan literature (ancient Rome)}} * {{ill|Gai Mecenati|en|Gaius Maecenas}} * {{ill|Pema familjare e dinastisë Julio-Klaudiane|en|Julio-Claudian family tree}} * {{ill|Julius Licinus|en|Julius Licinus}} * {{ill|Sebastos|en|Sebastos}} * {{ill|Tempulli i Augustit Hyjnor|en|Temple of Divus Augustus|lt=Tempulli i Augustit}} {{Div col end}} {{Clear}} == Shënime == {{Listë shënimesh}} == Referime == {{Reflist|30em}} == Burimet == {{CS1 config|mode=cs1}}{{Bots|deny=Citation bot}} === Burimet antike === {{Refbegin|30em}} * {{Cite book |author=Apiani |title=Bella civilia |ref={{Harvid|Appian, ''Bella Civilia''}} }} ** {{Cite book |last=McGing |first=B. C. |title=Appian: Roman History |volume=IV–VI |date=2020 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-99647-2 |series=Loeb Classical Library |language=en |ref=none }} ** White, Horace (1913–14). Loeb Classical Library – përmes [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Appian/home.html LacusCurtius] (në anglisht). * {{Cite book |author=Augusti |title=Res Gestae Divi Augusti |language=la |ref={{Harvid|Augustus, ''RGDA''}} }} ** {{Cite book |last=Cooley |first=Alison E. |title=Res Gestae Divi Augusti: Text, Translation, and Commentary |date=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-84152-8 |language=en |ref=none }} ** Shipley, Frederick W. (1924). Loeb Classical Library – përmes [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Augustus/Res_Gestae/home.html LacusCurtius] (në anglisht). * {{Cite book |author=Ciceroni |title=Epistulae ad Atticum |language=la |ref={{Harvid|Cicero, ''Ad Atticum''}} }} ** Shackleton-Bailey, D.&nbsp;R. (1999). [https://www.loebclassics.com/view/LCL007/1999/volume.xml Loeb Classical Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251214135316/https://www.loebclassics.com/view/LCL007/1999/volume.xml |date=2025-12-14 }}. 4 vëllime (në anglisht). * {{Cite book |author=Dion Kasi |title=Historia Romana }} ** Cary, Earnest (1914–27). Loeb Classical Library – përmes [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/home.html LacusCurtius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210404013041/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/home.html |date=2021-04-04 }} (në anglisht). * {{Cite book |author=Flori |title=Epitomae |language=la }} * {{Cite book |author=Tit Livi |title=Periochae |language=la |ref={{Harvid|Livy, ''Periochae''}} }} ** Lendering, Jona (2003). [https://www.livius.org/articles/person/livy/livy-the-periochae/ Livius.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220327020034/https://www.livius.org/articles/person/livy/livy-the-periochae/ |date=2022-03-27 }} (në anglisht). ** Schlesinger, Alfred&nbsp;C. (1959). [https://www.loebclassics.com/view/LCL404/1959/volume.xml Loeb Classical Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251213081614/https://www.loebclassics.com/view/LCL404/1959/volume.xml |date=2025-12-13 }} (në anglisht). * {{Cite book |author=Nikola i Damaskut |title=Jeta e Augustit }} ** {{Cite book |last=Toher |first=Mark |title=Nicolaus of Damascus: the life of Augustus and the autobiography texts, translations and historical commentary |date=2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-07561-0 |language=en |ref=none }} ** Hall, Clayton M. (1923). Northampton – përmes [http://www.csun.edu/~hcfll004/nicolaus.html CSUN.edu]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070714144802/http://www.csun.edu/~hcfll004/nicolaus.html |date=2007-07-14 }} (në anglisht). * {{Cite book |author=Suetoni |title=Augustus |language=la |ref={{SfnRef|Suetonius, ''Augustus''}} }} ** {{Cite book |last=Wardle |first=D. |title=Life of Augustus: Vita divi Augusti |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-968645-2 |language=en |ref=none }} ** Rolfe, J. C. (1913–14). Loeb Classical Library – përmes [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/home.html LacusCurtius] (në anglisht). * {{Cite book |author=Taciti |title=Annales |language=la }} ** {{Cite book |last=Woodman |first=A.&nbsp;J. |title=The Annals |date=2004 |publisher=Hackett |isbn=978-0-87220-559-8 |location=Indianapolis |language=en |ref=none }} ** Jackson, J. (1931–37). Loeb Classical Library – përmes [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Tacitus/home.html LacusCurtius] (në anglisht). * {{Cite book |author=Velej Paterkuli |title=Historia Romana |language=la |ref=none }} ** {{Cite book |last=Woodman |first=A.&nbsp;J. |title=Velleius Paterculus |year=2025 |series=Loeb Classical Library |publisher=Harvard University Press |url=https://www.loebclassics.com/view/LCL152/2025/volume.xml |language=en |ref=none |archive-date=2025-12-11 |access-date=2025-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251211071212/https://www.loebclassics.com/view/LCL152/2025/volume.xml |url-status=live }} ** Shipley, Frederick W. (1924). Loeb Classical Library – përmes [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Velleius_Paterculus/home.html LacusCurtius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240222044523/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Velleius_Paterculus/home.html |date=2024-02-22 }} (në anglisht). {{Refend}} === Burime moderne === {{Refbegin|30em}} * {{Cite journal |last=Amici |first=Carla Maria |date=2015 |title=Unusual Examples of Sophisticated Iron Technology in the Heating Systems of Roman Imperial Baths |url=https://www.academia.edu/115918024/Unusual_Examples_of_Sophisticated_Iron_Technology_in_the_Heating_Systems_of_Roman_Imperial_Baths |journal=European Journal of Archaeology |volume=18 |issue=4 |pages=658–678 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1179/1461957115Y.0000000002 |archive-date=2 January 2026 |access-date=23 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260102044315/https://www.academia.edu/115918024/Unusual_Examples_of_Sophisticated_Iron_Technology_in_the_Heating_Systems_of_Roman_Imperial_Baths |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Ando |first=Clifford |title=Imperial Ideology and Provincial Loyalty in the Roman Empire |date=2000 |publisher=University of California Press |location=Berkeley, Los Angeles and London |isbn=978-0-520-28016-8 |language=en}} * {{Cite book |last=Arlington |first=Gabriel |title=The Hereford Mappa Mundi: a Medieval View of the World |orig-date=1996 |date=2000 |edition=reprint |publisher=Gracewing |location=Leominster |isbn=0-85244-355-2 |url=https://www.google.com/books/edition/The_Hereford_Mappa_Mundi/hujchbojWVUC?hl=en&gbpv=0 |archive-date=13 January 2026 |access-date=6 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260113000040/https://www.google.com/books/edition/The_Hereford_Mappa_Mundi/hujchbojWVUC?hl=en&gbpv=0 |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Beard |first=Mary |url=https://www.google.com/books/edition/Twelve_Caesars/FYgpEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |title=Twelve Caesars: Images of Power from the Ancient World to the Modern |date=2021 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-22236-3 |location=Princeton, New Jersey |archive-date=1 January 2026 |access-date=31 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260101085532/https://www.google.com/books/edition/Twelve_Caesars/FYgpEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |url-status=live |language=en}} * {{Cite journal |last=Bingham |first=Sandra |date=2021 |title=''The House of Augustus: A Historical Detective Story'' by T P Wiseman (review) |url=https://muse.jhu.edu/article/841687 |journal=Mouseion: Journal of the Classical Association of Canada |volume=62 |issue=2 |pages=317–319 |issn=1913-5416 |archive-date=13 December 2025 |access-date=2 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213182427/https://muse.jhu.edu/article/841687 |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Bivar |first=A. D. H. |title=The Cambridge History of Iran |date=1983 |volume=3 |issue=1 |pages=21–99 |editor-last=Yarshater |editor-first=Ehsan |chapter=The Political History of Iran Under the Arsacids |location=London, New York, New Rochelle, Melbourne, and Sydney |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-20092-9 |language=en}} * {{Cite book |last1=Blackburn |first1=Bonnie |title=The Oxford Companion to the Year |date=2003 |edition=Reprinted with corrections |publisher=Oxford University Press |last2=Holford-Strevens |first2=Leofranc |orig-date=1999 |isbn=978-0-19-214231-3 |location=Oxford and New York |language=en}} * {{Cite journal |last=Bourne |first=Ella |date=1918 |title=Augustus as a Letter-Writer |journal=Transactions and Proceedings of the American Philological Association |volume=49 |pages=53–66 |jstor=282994 |doi=10.2307/282994 |language=en}} * {{Cite book |last=Bowersock |first=G. W. |title=Roman Arabia |date=1983 |publisher=Harvard University Press |isbn=0-674-77755-7 |location=Cambridge |language=en}} * {{Cite book |last=Bowersock |first=G. W. |title=Between Republic and Empire: Interpretations of Augustus and his Principate |date=1990 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-08447-6 |editor-first1=Kurt A. |editor-last1=Raaflaub |editor-first2=Mark |editor-last2=Toher |location=Berkeley |pages=380–394 |chapter=The Pontificate of Augustus |language=en}} * {{Cite book |last=Bringmann |first=Klaus |title=A History of the Roman Republic |year=2007 |orig-date=2002 |location=Cambridge |publisher=Polity |isbn=978-0-7456-3371-8 |translator-first=W. J. |translator-last=Smyth |url=http://politybooks.com/bookdetail/?isbn=9780745633701 |archive-date=12 June 2018 |access-date=24 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140850/http://politybooks.com/bookdetail/?isbn=9780745633701 |url-status=live |language=en}} * {{Cite web |website=British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/blog/whats-name-months-year |access-date=6 October 2025 |title=What's in a name? Months of the year |date=29 December 2017 |last=British Museum |archive-date=11 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260111211529/https://www.britishmuseum.org/blog/whats-name-months-year |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Brizzi |first=Giovanni |title=Augustus through the Ages: Receptions, Readings and Appropriations of the Historical Figure of the First Roman Emperor |date=2022 |pages=35–50 |editor-last1=Cavalieri |editor-first1=Marco |editor-last2=Assenmaker |editor-first2=Pierre |editor-last3=Cavagna |editor-first3=Mattia |editor-last4=Engels |editor-first4=David |chapter=D'un anniversaire à l'autre: Auguste et la notion de pax entre Fascisme et époque moderne |location=Brussels |series=Collection Latomus |volume=366 |publisher=Peeters Publishers |isbn=978-90-429-4962-1 |doi=10.2307/jj.10574832.4 |url=https://www.jstor.org/stable/jj.10574832 |language=fr}} * {{Cite book |last=Brockkötter |first=Philipp |title=Die imitatio Augusti in der frühen Kaiserzeit (Imitatio Augusti në periudhën e hershme perandorake) |publisher=Verlag Antike |location=Göttingen |year=2025 |isbn=978-3-911065-15-3 |language=de}} * {{cite book |last=Broughton |first=Thomas Robert Shannon |year=1952 |title=The magistrates of the Roman republic |location=New York |publisher=American Philological Association |volume=2 |language=en}} * {{Cite book |last=Brosius |first=Maria |title=The Persians: An Introduction |date=2006 |location=London & New York |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-32089-4 |language=en}} * {{Cite book |last=Bunson |first=Matthew |title=Encyclopedia of the Roman Empire |date=1994 |location=New York |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-3182-5 |language=en}} * {{Cite book |last=Burgess |first=Richard W. |url=https://www.steiner-verlag.de/en/Roman-Imperial-Chronology-and-Early-Fourth-Century-Historiography/9783515107327 |title=Roman Imperial Chronology and Early-Fourth-Century Historiography |date=2014 |publisher=Steiner |isbn=978-3-515-10732-7 |series=Historia Einzelschriften |location=Stuttgart |ref=none |archive-date=14 June 2024 |access-date=14 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240614223454/https://www.steiner-verlag.de/en/Roman-Imperial-Chronology-and-Early-Fourth-Century-Historiography/9783515107327 |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Burstein |first=Stanley M. |title=The Reign of Cleopatra |location=Westport, Connecticut |publisher=Greenwood Press |year=2004 |url=https://archive.org/stream/ReignOfCleopatra/Reign%20of%20cleopatra_djvu.txt |isbn=978-0-313-32527-4 |language=en}} * {{cite encyclopedia |last=Burton |first=Graham |title=tributum |date=2012 |encyclopedia=Oxford Classical Dictionary |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.013.6557 |language=en}} * {{Cite journal |last=Carter |first=John M. |date=1983 |title=Augustus down the centuries |journal=History Today |volume=33 |number=3 |pages=24–30 |issn=0018-2753 |url=https://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=f6h&AN=4870042&site=eds-live&scope=site |access-date=5 December 2025 |language=en}} * {{Cite book |last1=Cavalieri |first1=Marco |last2=Assenmaker |first2=Pierre |last3=Cavagna |first3=Mattia |last4=Engels |first4=David |title=Augustus through the Ages: Receptions, Readings and Appropriations of the Historical Figure of the First Roman Emperor |date=2022 |pages=3–32 |editor-last1=Cavalieri |editor-first1=Marco |editor-last2=Assenmaker |editor-first2=Pierre |editor-last3=Cavagna |editor-first3=Mattia |editor-last4=Engels |editor-first4=David |chapter=Augustus through the Ages: Introduction |location=Brussels |series=Collection Latomus |volume=366 |publisher=Peeters Publishers |isbn=978-90-429-4962-1 |doi=10.2307/jj.10574832.4 |url=https://www.jstor.org/stable/jj.10574832 |language=en}} * {{Cite book |last1=Chisholm |first1=Kitty |title=Rome: The Augustan Age; A Source Book |date=1981 |location=Oxford |publisher=Oxford University Press, in association with the Open University Press |isbn=978-0-19-872108-6 |last2=Ferguson |first2=John |url=https://archive.org/details/romeaugustanages0000unse |language=en}} * {{Cite book |last=Claes |first=Liesbeth |title=Augustus through the Ages: Receptions, Readings and Appropriations of the Historical Figure of the First Roman Emperor |date=2022 |pages=79–106 |editor-last1=Cavalieri |editor-first1=Marco |editor-last2=Assenmaker |editor-first2=Pierre |editor-last3=Cavagna |editor-first3=Mattia |editor-last4=Engels |editor-first4=David |chapter=Augustan Images of Legitimacy: The Numismatic Memory of Augustus (AD 14-268) |location=Brussels |series=Collection Latomus |volume=366 |publisher=Peeters Publishers |isbn=978-90-429-4962-1 |doi=10.2307/jj.10574832.4 |url=https://www.jstor.org/stable/jj.10574832 |language=en}} * {{Cite book |author-last1=Cotton |author-first1=Hannah M. |author-last2=Yakobson |author-first2=Alexander |title=Philosophy and Power in the Graeco-Roman World: Essays in Honour of Miriam Griffin |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-829990-7 |editor-first1=Gillian |editor-last1=Clar |editor-first2=Tessa |editor-last2=Rajak |location=Oxford |pages=193–210 |chapter=Arcanum Imperii: the Powers of Augustus |url=https://www.google.com/books/edition/Philosophy_and_Power_in_the_Graeco_Roman/Rb8-HYSPg_gC?hl=en&gbpv=0 |language=en}} * {{Cite book |last=Davies |first=Mark |title=Aspects of Roman History 82 BC–AD 14 |date=2010 |isbn=978-0-203-85665-9 |doi=10.4324/978020385665 |location=London and New York |publisher=Routledge |language=en}} * {{Cite book |last=Dilke |first=O. A. W. |title=The History of Cartography: Cartography in Prehistoric, Ancient, and Medieval Europe and the Mediterranean |volume=1 |chapter=Maps in the Service of the State: Roman Cartography to the End of the Augustan Era |date=1987 |editor-last1=Harley |editor-first1=J. B. |editor-last2=Woodward |editor-first2=David |isbn=0-226-31633-5 |location=Chicago |publisher=Chicago University Press |url=https://press.uchicago.edu/books/hoc/HOC_V1/HOC_VOLUME1_chapter12.pdf |archive-date=6 February 2026 |access-date=6 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260206203818/https://press.uchicago.edu/books/hoc/HOC_V1/HOC_VOLUME1_chapter12.pdf |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Drogula |first=Fred K. |title=Commanders & Command in the Roman Republic and Early Empire |date=2015 |isbn=978-1-4696-2126-5 |location=Chapel Hill |publisher=University of North Carolina Press |url=https://books.google.com/books?id=XJ6_BwAAQBAJ |language=en}} * {{Cite book |last1=Eck |first1=Werner |title=The Age of Augustus |date=2003 |location=Oxford |publisher=Blackwell Publishing |isbn=0-631-22957-4 |last2=Takács |first2=Sarolta A. |translator-first=Deborah Lucas |translator-last=Schneider |edition=first |language=en}} * {{Cite book |last1=Eck |first1=Werner |title=The Age of Augustus |date=2007 |orig-date=2003 |url=https://www.academia.edu/43436644 |location=Oxford |publisher=Blackwell Publishing |isbn=978-1-4051-5149-8 |last2=Takács |first2=Sarolta A. |translator-first=Deborah Lucas |translator-last=Schneider |edition=second |archive-date=20 September 2022 |access-date=30 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920195331/https://www.academia.edu/43436644 |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Eder |first=Walter |title=The Cambridge Companion to the Age of Augustus |date=2005 |url=https://books.google.com/books?id=ftcx-5j7rjwC |editor-last=Galinsky |editor-first=Karl |series=Cambridge Companions to the Ancient World |chapter=Augustus and the Power of Tradition |publisher=Cambridge University Press |pages=13–32 |isbn=978-0-521-80796-8 |location=Cambridge and New York |language=en}} * {{Cite web |website=Centre for History and Economics, Magdalene College, University of Cambridge |url=https://www.histecon.magd.cam.ac.uk/coins_feb2014.html |access-date=20 June 2025 |title=Coins of the Month: The Struggle between Marc Antony and Octavian |date=February 2014 |last=Einaudi |first=Luca |archive-date=16 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260116122209/https://www.histecon.magd.cam.ac.uk/coins_feb2014.html |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Fishwick |first=Duncan |location=Leiden |url=https://books.google.com/books?id=7Ox5DwAAQBAJ |title=The Imperial Cult in the Latin West III, Part 3 |publisher=Brill |date=2004 |isbn=978-90-474-1276-2 |page=250 |language=en}} * {{Cite book |last=Fratantuono |first=Lee |title=The Battle of Actium 31 BC: War for the World |date=2016 |publisher=Pen & Sword Military |isbn=978-1-47384-714-9 |location=Barnsley |language=en}} * {{Cite book |last=Freisenbruch |first=Annelise |title=Pierwsze damy antycznego Rzymu. Kobiety, które stały za plecami cesarzy (Zonjat e para të Romës antike) |publisher=Bellona |year=2017 |isbn=978-83-11-14348-7 |language=pl}} * {{Cite book |last=Galinsky |first=Karl |title=The Cambridge Companion to the Age of Augustus |date=2005 |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/750568CC2C81BCB86FF96002957A6D81/9781139000833int_p1-10_CBO.pdf/introduction.pdf |pages=1–10 |editor-last=Galinsky |editor-first=Karl |series=Cambridge Companions to the Ancient World |chapter=Introduction |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-80796-8 |location=Cambridge and New York |language=en}} * {{Cite book |last=Galinsky |first=Karl |title=Augustus: Introduction to the Life of an Emperor |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn=978-0-521-74442-3 |language=en}} * {{Cite book |last=Golden |first=Gregory K |title=Crisis management during the Roman Republic |date=2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05590-2 |oclc=842919750 |language=en}} * {{Cite book |last=Goldsworthy |first=Adrian |title=Augustus: First Emperor of Rome |date=2014 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-17827-2 |location=New Haven |language=en}} * {{Cite book |last=Green |first=Peter |url=https://archive.org/details/alexandertoactiu0000gree |title=Alexander to Actium: The Historical Evolution of the Hellenistic Age |date=1990 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-05611-4 |series=Hellenistic Culture and Society |location=Berkeley |url-access=registration |language=en}} * {{Cite book |last=Gruen |first=Erich S. |title=Cambridge Companion to the Age of Augustus |date=2005 |location=Cambridge, MA; New York |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-80796-8 |editor-last=Galinsky |editor-first=Karl |series=Cambridge Companions to the Ancient World |chapter=Augustus and the Making of the Principate |pages=33–52 |language=en}} * {{cite journal |last=Hammond |first=Mason |year=1957 |title=Imperial Elements in the Formula of the Roman Emperors during the First Two and a Half Centuries of the Empire |journal=Memoirs of the American Academy in Rome |volume=25 |pages=17–64 |jstor=4238646 |language=en}} * {{Cite journal |last=Hammond |first=Mason |date=1965 |title=The Sincerity of Augustus |journal=Harvard Studies in Classical Philology |volume=69 |pages=139–162 |jstor=310780 |issn=0073-0688 |language=en}} * {{Cite book |last=Hinard |first=François |title=Les proscriptions de la Rome républicaine |date=1985 |publisher=Ecole française de Rome |isbn=978-2-7283-0094-5 |language=fr}} * {{Cite book |last=Holland |first=Richard |title=Augustus, Godfather of Europe |date=2005 |publisher=Sutton |isbn=978-0-7509-2911-0 |url=https://archive.org/details/augustusgodfathe0000holl/mode/2up |url-access=registration |location=Stroud, Gloucestershire |language=en}} * {{Cite web |website=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/August-month |access-date=6 October 2025 |title=August |year=2023 |last=Hosch |first=William L. |archive-date=18 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318211532/https://www.britannica.com/topic/August-month |url-status=live |language=en}} * {{Cite web |website=De Imperatoribus Romanis |url=https://roman-emperors.sites.luc.edu/livia.htm |access-date=6 February 2026 |title=Livia (Wife of Augustus) |last=Hurley |first=Donna |year=2004 |archive-date=13 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250713045601/https://roman-emperors.sites.luc.edu/livia.htm |url-status=live |language=en}} * {{cite book |last=Jones |first=Prudence J. |title=Cleopatra: a sourcebook |year=2006 |publisher=University of Oklahoma Press |location=Norman |isbn=978-0-8061-3741-4 |url=https://books.google.com/books?id=GQZB28EegT4C |language=en}} * {{Cite journal |last=Kelsall |first=Malcolm |date=1976 |title=Augustus and Pope |journal=Huntington Library Quarterly |volume=39 |issue=2 |pages=117–131 |jstor=3816937 |language=en}} * {{Cite book |last=Kokkinos |first=Nikos |title=Antonia Augusta: Portrait of a Great Roman Lady |publisher=Psychology Press |year=1992 |isbn=978-0-4150-8029-3 |language=en}} * {{Cite book |last1=Kolb |first1=Ann |last2=Speidel |first2=Michael |title=China's Development from a Global Perspective |date=2017 |pages=28–56 |editor-last1=Elizalde |editor-first1=Maria Dolores |editor-last2=Wang |editor-first2=Jianlang |chapter=Imperial Rome and China: Communication and Information Transmission |location=Newcastle upon Tyne |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-1670-0 |language=en}} * {{Cite book |last=Levick |first=Barbara |title=A Companion to Julius Caesar |publisher=Blackwell |year=2009 |editor-last=Griffin |editor-first=Miriam |location=Oxford |pages=207–223 |chapter=Caesar's Political and Military Legacy to the Roman Emperors |isbn=978-1-4443-0845-7 |language=en}} * {{Cite book |last=Levick |first=Barbara |title=Augustus: Image and Substance |date=2010 |publisher=Longman |location=London |isbn=978-0-582-89421-1 |language=en}} * {{Cite book |last=Lewis |first=Anne-Marie |title=Celestial Inclinations: A Life of Augustus |publisher=Oxford University Press |year=2023 |editor-last=Lewis |editor-first=Anne-Marie |location=New York |pages=19–35 |chapter=Nigidius Figulus and the Birth of a Future Dominus for the World: 63 B.C. |edition=online |doi=10.1093/oso/9780197599648.003.0002 |isbn=978-0-19-759967-9 |language=en}} * {{Cite book |last=Lindsay |first=Hugh |title=Adoption in the Roman World |date=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-76050-8 |language=en}} * {{Cite book |last=Luc |first=Ireneusz |title=Roman Military Tribunes (First Century BC to Third Century AD): A Historical and Prosopographical Study: Prosopographical Catalogue, Part 1: Roman Military Tribunes (tribuni Militum in Exercitu) and in the Garrison of the Roman Capital (tribuni Militum in Praetorio) |volume=1 |date=2024 |publisher=Archaeopress Publishing |isbn=978-1-80327-853-7 |url=https://books.google.com/books?id=QSQsEQAAQBAJ |access-date=8 May 2025 |location=Oxford |language=en}} * {{Cite journal |last=Luke |first=Trevor |date=2015 |title=Cultivating the memory of Octavius Thurinus |journal=Journal of Ancient History |volume=3 |issue=2 |pages=242–266 |doi=10.1515/jah-2015-0012 |s2cid=164329002 |issn=2324-8106 |language=en}} * {{Cite book |last=Mackay |first=Christopher S. |title=Ancient Rome: A Military and Political History |date=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-80918-4 |location=Cambridge and New York |language=en}} * {{Cite book |last1=Murray |first1=Peter |last2=Murray |first2=Linda |editor-last=Devonshire Jones |editor-first=Tom |title=The Oxford Dictionary of Christian Art & Architecture |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-969510-2 |location=Oxford |language=en}} * {{cite book |last=Nothaft |first=C. Philipp E. |date=2018 |title=Scandalous Error: Calendar Reform and Calendrical Astronomy in Medieval Europe |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-879955-9 |doi=10.1093/oso/9780198799559.001.0001 |language=en}} * {{Cite book |last=Ohst |first=Henning |title=Die 'Epistulae ad familiares' des Kaisers Augustus. Studien zur Textgeschichte in der Antike, Edition und Kommentar (Epistulae ad familiares e perandorit August: studim mbi historinë e tekstit në antikitet, botim dhe koment) |date=2023 |publisher=De Gruyter |isbn=978-3-11-119151-5 |location=Berlin & Boston |doi=10.1515/9783111193595 |language=de}} * {{Cite book |last=Panzanelli |first=Roberta |title=The Color of Life: Polychromy in Sculpture from Antiquity to the Present |date=2008 |publisher=Getty Publications |isbn=978-0-89236-917-1 |location=Los Angeles |language=en}} * {{Cite book |last1=Raaflaub |first1=Kurt A. |last2=Samons |first2=Loren J. II |chapter=Opposition to Augustus |title=Between Republic and Empire: Interpretations of Augustus and His Principate |date=1993 |location=Berkeley; Los Angeles |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-08447-6 |editor-last1=Raaflaub |editor-first1=Kurt A. |editor-last2=Toher |editor-first2=Mark |language=en}} * {{Cite book |last=Rawson |first=Elizabeth |chapter=The Aftermath of the Ides |title=The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC |series=Cambridge Ancient History |volume=9 |edition=2nd |date=1994 |url=https://books.google.com/books?id=3yUkzNLiY4oC |editor-last1=Crook |editor-first1=John |display-editors=etal |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-85073-8 |oclc=121060 |pages=468–490 |location=Cambridge and New York |language=en}} * {{Cite book |last=Richardson |first=John Stuart |title=Augustan Rome, 44 BC to AD 14: the Restoration of the Republic and the Establishment of the Empire |date=2012 |publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-0-7486-1955-9 |series=The Edinburgh History of Ancient Rome |language=en}} * {{Cite book |last=Richardson |first=L |url=https://books.google.com/books?id=K_qjo30tjHAC |title=A New Topographical Dictionary of Ancient Rome |date=1992 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-4300-6 |language=en}} * {{cite book |last1=Ring |first1=Trudy |last2=Salkin |first2=Robert M. |last3=La Boda |first3=Sharon La |year=1996 |title=International Dictionary of Historic Places: Southern Europe |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-884964-02-2 |location=London and New York |language=en}} * {{Cite encyclopedia |last=Roberts |first=John |encyclopedia=Oxford Dictionary of the Classical World |publisher=Oxford Reference |date=2007 |isbn=978-0-19-280146-3 |page=858 |title=Princeps senatus |doi=10.1093/acref/9780192801463.001.0001 |language=en}} * {{Cite book |last=Roller |first=Duane W. |title=Cleopatra: a biography |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-536553-5 |location=Oxford and New York |language=en}} * {{Cite book |last=Rowell |first=Henry Thompson |series=The Centers of Civilization Series |title=Rome in the Augustan Age |volume=5 |date=1962 |location=Norman, Oklahoma |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=0-8061-0956-4 |url=https://books.google.com/books?id=mGJecvVJ4aUC |language=en}} * {{Cite journal |last1=Santangelo |first1=Federico |last2=Vitello |first2=Eugenia |date=2025 |title=The Politics of Syme's Revolution |journal=Revista de Historiografía |issue=40 |pages=31–56 |issn=1885-2718 |doi=10.20318/revhisto.2025.9716 |doi-access=free |language=en}} * {{Cite book |last=Scullard |first=H. H. |url=https://archive.org/details/fromgracchitoner00scul |title=From the Gracchi to Nero: A History of Rome from 133&nbsp;B.C. to A.D. 68 |date=1982 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-02527-0 |edition=5th |location=London; New York |orig-date=1959 |language=en}} * {{Cite journal |last=Scott |first=Kenneth |date=1933 |title=The Political Propaganda of 44–30 B.C. |journal=Memoirs of the American Academy in Rome |volume=11 |pages=7–49 |jstor=4238573 |language=en}} * {{Cite book |last=Sear |first=David |title=Roman Coins and Their Values: 4th Edition |date=31 December 2004 |publisher=Spink Books |isbn=978-1-912667-41-3 |language=en |location=London}} * {{Cite book |last=Setton |first=Kenneth M. |url=https://books.google.com/books?id=i4OPORrVeXQC |title=The Papacy and the Levant (1204–1571), Volume I: The Thirteenth and Fourteenth Centuries |publisher=The American Philosophical Society |date=1976 |isbn=978-0-87169-114-9 |location=Philadelphia |language=en}} * {{Cite journal |last=Shaw-Smith |first=R. |date=1971 |title=A Letter from Augustus to Tiberius |journal=Greece and Rome |volume=18 |issue=2 |pages=213–214 |doi=10.1017/S0017383500018118 |s2cid=161104443 |language=en}} * {{Cite book |last=Shelton |first=Jo-Ann |title=As the Romans Did: A Sourcebook in Roman Social History |edition=2nd |date=1998 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-508974-5 |location=Oxford and New York |language=en}} {{Refend}} {{Refbegin}} * {{Cite book |last=Shotter |first=David |title=Augustus Caesar |year=2005 |orig-date=1991 |location=Londër dhe Nju Jork |publisher=Routledge |edition=i dytë |isbn=0-415-31935-8 |url=https://books.google.com/books?id=-Il_AgAAQBAJ&q=Augustus+Caesar |language=en}} * {{Cite journal |last=Smith |first=R. R. R. |date=1997 |title=The Public Image of Licinius I: Portrait Sculpture and Imperial Ideology in the Early Fourth Century |journal=Journal of Roman Studies |volume=87 |jstor=301374 |s2cid=162898808 |pages=170–202 |doi=10.2307/301374 |language=en}} * {{Cite book |last=Southern |first=Pat |title=Augustus |date=1998 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-16631-7 |series=Roman Imperial Biographies |location=Londër dhe Nju Jork |edition=i parë |language=en}} * {{Cite book |last=Southern |first=Pat |title=Augustus |date=2014 |orig-date=1998 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-62838-9 |series=Roman Imperial Biographies |location=Londër dhe Nju Jork |edition=i dytë |language=en}} * {{Cite journal |last=Starr |first=Chester G. |date=1952 |title=The Perfect Democracy of the Roman Empire |journal=The American Historical Review |volume=58 |issue=1 |pages=1–16 |jstor=1844784 |language=en}} * {{Cite book |last=Stern |first=Gaius |year=2006 |title=Women, children, and Senators on the Ara Pacis Augustae: A Study of Augustus's Vision of a New World Order in 13 BC |location=Berkeley, Kaliforni |publisher=University of California Press |url=https://www.proquest.com/openview/e84852fa7d24c491ad6a2e4965df2acc/1?pq-origsite=gscholar&cbl=18750&diss=y |url-access=subscription |archive-date=2025-07-19 |access-date=2025-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250719061432/https://www.proquest.com/openview/e84852fa7d24c491ad6a2e4965df2acc/1?pq-origsite=gscholar&cbl=18750&diss=y |url-status=live |language=en}} * {{Cite encyclopedia |last=Strothmann |first=Meret |date=2006-10-01 |title=Augustus [2] |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/brill-s-new-pauly/augustus-2-e12220040 |encyclopedia=New Pauly |publisher=Brill |issn=1574-9347 |doi=10.1163/1574-9347_bnp_e12220040 |access-date=2022-05-21 |archive-date=2023-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315054509/https://referenceworks.brillonline.com/entries/brill-s-new-pauly/augustus-2-e12220040 |url-status=live |language=en}} * {{Cite book |last=Swan |first=Peter Michael |title=The Augustan Succession |publisher=Oxford University Press |date=2004 |isbn=978-0-19-516774-0 |location=Oksford dhe Nju Jork |language=en}} * {{Cite book |last=Syme |first=Ronald |url=https://books.google.com/books?id=fj8oQ4lzteIC |title=The Augustan Aristocracy |date=1986 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-1981-4859-3 |location=Oksford |language=en}} * {{Cite book |last=Syme |first=Ronald |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.73667 |title=The Roman Revolution |date=2002 |orig-date=1939 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-280320-7 |location=Oksford |ref={{SfnRef|Syme|1939}} |language=en}} * {{Cite journal |last=Syme |first=Ronald |title=Imperator Caesar: A Study in Nomenclature |date=1958 |journal=Historia |volume=7 |issue=2 |pages=175–188 |jstor=4434568 |language=en}} * {{Cite book |last=Syme |first=Ronald |chapter=Clues to testamentary adoption |title=Roman Papers |volume=4 |pages=159–73 |location=Amsterdam |publisher=Gieben |year=1988 |language=en}} * {{Cite book |last=Tatum |first=W. Jeffrey |title=A Noble Ruin: Mark Antony, Civil War, and the Collapse of the Roman Republic |date=2024 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-769490-9 |language=en}} * {{Cite book |last=Vervaet |first=Fredrick |chapter=The triumvirate rei publicae constituendae |url={{Google books|plainurl=y|id=nCPwDwAAQBAJ}} |title=The triumviral period: civil war, political crisis and socioeconomic transformations |year=2020 |editor-last=Pina Polo |editor-first=Francisco |publisher=Prensas de la Universidad de Zaragoza |chapter-url=https://books.google.com/books?id=nCPwDwAAQBAJ&pg=PA23 |isbn=978-84-1340-096-9 |language=en}} * {{Cite journal |last=Walker |first=Susan |title=Cleopatra in Pompeii? |date=2008 |journal=Papers of the British School at Rome |volume=76 |pages=35–46 |doi=10.1017/S0068246200000404 |s2cid=62829223 |language=en}} * {{Cite book |last1=Walker |first1=Susan |title=The Image of Augustus |last2=Burnett |first2=Andrew |date=1981 |publisher=British Museum Publications |isbn=978-0-7141-1270-1 |location=Londër |language=en}} * {{Cite book |last=Welch |first=Kathryn |date=2002 |chapter=Sextus Pompeius and the Res Publica in 42–39 |title=Sextus Pompeius |publisher=Classical Press of Wales |location=Londër |isbn=0-7156-3127-6 |pages=31–64 |editor-last1=Powell |editor-first1=Anton |editor-last2=Welch |editor-first2=Kathryn |language=en}} * {{Cite journal |last=Welch |first=Kathryn |date=2014 |title=The ''lex Pedia'' of 43 BCE and its aftermath |journal=Hermathena |issue=196/197 |pages=137–162 |jstor=26740133 |issn=0018-0750 |language=en}} * {{Cite book |last=Wells |first=Colin Michael |title=The Roman Empire |date=1995 |publisher=Harvard University Press |location=Kembrixh, Masaçusets |isbn=978-0-674-77770-5 |language=en}} * {{Cite book |last=Welsby |first=Derek |title=The Kingdom of Kush: the Napatan and Meroitic Empires |publisher=British Museum Press |publication-place=Londër |year=1996 |isbn=978-0-7141-0986-2 |oclc=34888835 |language=en}} * {{Cite journal |last=Westphal |first=Heiko |date=2025 |title=''The Julio-Claudian principate: tradition and transition'', edited by Christina T. Kuhn (review) |url=https://bmcr.brynmawr.edu/2025/2025.12.21/ |journal=Bryn Mawr Classical Review |id=2025.12.21 |archive-date=2026-01-15 |access-date=2025-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115003611/https://bmcr.brynmawr.edu/2025/2025.12.21/ |url-status=live |language=en}} * {{Cite journal |last=Wiseman |first=T. Peter |date=2022 |title=Palace-sanctuary or pavilion? Augustus' house and the limits of archaeology |journal=Papers of the British School at Rome |volume=90 |pages=9–34 |doi=10.1017/S0068246221000295 |issn=0068-2462 |language=en}} * {{Cite journal |last=Zerbey IV |first=Joseph H. |date=2016 |title=The Life and Times of the Other Caesar |journal=Torch |volume=89 |issue=3 |pages=25–28 |issn=0040-9448 |url=https://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=a9h&AN=114589241&site=eds-live&scope=site |language=en}} {{Refend}} == Lexim i mëtejshëm == <div class="reflist reflist-columns references-column-width" style="column-width: 30em;"> * {{Cite book |last=Bleicken |first=Jochen |title=Augustus: A Biography |date=2016 |isbn=978-0-14-029482-8 |location=London |publisher=Penguin Random House |language=en}} * {{Cite book |last=Buchan |first=John |title=Augustus |date=1937 |publisher=Houghton Mifflin |location=Boston |language=en}} * {{Cite book |last=Galinsky |first=Karl |title=Augustan Culture |date=1998 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-05890-0 |language=en}} * {{Cite book |last=Grant |first=Michael |title=The Roman Emperors: A Biographical Guide to the Rulers of Imperial Rome, 31 BC–AD 476 |date=1985 |publisher=Charles Scribner's Sons |isbn=978-0-297-78555-2 |location=New York |language=en}} * {{Cite journal |last=Jones |first=A. H. M. |date=1951 |title=The Imperium of Augustus |journal=Journal of Roman Studies |volume=41 |issue=1–2 |pages=112–119 |jstor=298104 |s2cid=162372767 |language=en}} * {{Cite book |last=Jones |first=A. H. M. |title=Augustus |date=1970 |publisher=Chatto & Windus |location=London |isbn=978-0-7011-1626-2 |language=en}} * {{Cite book |last=Massie |first=Allan |title=The Caesars |date=1984 |publisher=Franklin Watts |location=New York |isbn=978-0-531-09283-5 |language=en}} * {{Cite book |last=Merivale |first=Charles |chapter=Augustus |title=Encyclopædia Britannica |edition=9th |volume=III |pages=79–84 |date=1875 |language=en}} * {{Cite book |last=Osgood |first=Josiah |title=Caesar's Legacy: Civil War and the Emergence of the Roman Empire |location=New York |publisher=Cambridge University Press |date=2006 |isbn=978-0-521-85582-2 |language=en}} * {{Cite book |last=Reinhold |first=Meyer |title=The Golden Age of Augustus (Aspects of Antiquity) |date=1978 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-89522-007-3 |language=en}} * {{Cite book |last=Zanker |first=Paul |title=The Power of Images in the Age of Augustus |date=1989 |publisher=University of Michigan Press |location=Ann Arbor |isbn=978-0-472-10101-6 |series=Thomas Spencer Jerome Lectures |language=en}} </div> == Lidhje të jashtme == {{Sisterlinks|voy=no|v=no|n=no|b=no}} * [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/searchresults?q=Augustus Vepra nga dhe rreth Augustit] në Perseus Digital Library * [http://ancientrome.ru/art/artworken/result.htm?alt=August&pnumber=30 Galeri e artit antik: Augusti] * [https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/augustus.shtml Augusti] – një biografi e shkurtër në seksionin ''History'' të [[BBC|BBC-së]] * [https://www.roman-emperors.sites.luc.edu/auggie.htm Augusti] – një artikull nga Garrett G. Fagan në ''Online Encyclopedia of Roman Rulers'' * [https://web.archive.org/web/20260310095214/https://www.historyguide.org/ancient/lecture12b.html Augusti Cezar dhe ''Pax Romana''] – një ese leksioni nga Steven Kreis mbi trashëgiminë e Augustit në ''History Guide'' {{S-start}} {{S-hou|[[Dinastia Julio-Klaudian]]|23 shtator|63 p.e.s.|19 gusht|14 e.s.}} {{S-reg}} {{S-new}} {{S-ttl|title=[[Lista e Perandorëve Romakë|perandor romak]]|years=27 p.e.s. – 14 e.s.}} {{S-aft|after=[[Tiberi]]}} {{S-off}} {{S-bef|before=C. Vibius Pansa Caetronianus|before2=A. Hirtius}} {{S-ttl|title=konsull romak|years=43 p.e.s. (sufekt)|with=Q. Pedius}} {{S-aft|after=M. Aemilius Lepidus|after2=L. Munatius Plancus}} {{S-bef|before=Paullus Aemilius Lepidus|before2=M. Herennius Picens}} {{S-ttl|title=konsull romak II|years=33 p.e.s.|with=L. Volcatius Tullus}} {{S-aft|after=Cn. Domitius Ahenobarbus|after2=C. Sosius}} {{S-bef|before=Cn. Domitius Ahenobarbus|before2=C. Sosius}} {{S-ttl|title=konsull romak III–XI|years=31–23 p.e.s.|with=[[Mark Antoni]]<br />M. Valerius Messalla Corvinus<br />M. Licinius Crassus<br />Sex. Appuleius<br />M. Agrippa<br />T. Statilius Taurus<br />M. Junius Silanus<br />C. Norbanus Flaccus<br />Cn. Calpurnius Piso}} {{S-aft|after=M. Claudius Marcellus Aeserninus|after2=L. Arruntius}} {{S-bef|before=D. Laelius Balbus|before2=C. Antistius Vetus}} {{S-ttl|title=konsull romak XII|years=5 p.e.s.|with=L. Cornelius Sulla}} {{S-aft|after=C. Calvisius Sabinus|after2=L. Passienus Rufus}} {{S-bef|before=L. Cornelius Lentulus|before2=M. Valerius Messalla Messallinus}} {{S-ttl|title=konsull romak XIII|years=2 p.e.s.|with=M. Plautius Silvanus}} {{S-aft|after=Cossus Cornelius Lentulus|after2=L. Calpurnius Piso}} {{S-rel}} {{S-bef|before=M. Aemilius Lepidus}} {{S-ttl|title=Pontifex maximus|years=12 p.e.s. – 14 e.s.}} {{S-aft|after=[[Tiberi]]}} {{S-end}} {{Roman emperors}} {{Authority control}} [[Kategoria:Augusti| ]] [[Kategoria:Vdekje 14]] [[Kategoria:Monarkë të shekullit I p.e.s. në Europë]] [[Kategoria:Augurë romakë të shekullit I p.e.s.]] [[Kategoria:Konsuj romakë të shekullit I p.e.s.]] [[Kategoria:Klerikë të shekullit I]] [[Kategoria:Perandorë romakë të shekullit I]] [[Kategoria:Lindje 63 p.e.s.]] [[Kategoria:Të adoptuar në Romën e lashtë]] [[Kategoria:Personel ushtarak i Romës së lashtë]] [[Kategoria:Të varrosur në Mauzoleumin e Augustit]] [[Kategoria:Personazhe në librin VI të Eneidës]] [[Kategoria:Personazhe në Komedinë Hyjnore]] [[Kategoria:Fëmijë të Jul Çezarit]] [[Kategoria:Hyjni romake]] [[Kategoria:Monarkë themelues në Europë]] [[Kategoria:Julii Caesares]] [[Kategoria:Dinastia Julio-Klaudian]] [[Kategoria:Politikanë natalistë]] [[Kategoria:Personazhe të Dhiatës së Re]] [[Kategoria:Oktavii]] [[Kategoria:Personazhe të Luftës së Mutinës]] [[Kategoria:Zëdhënës politikë]] [[Kategoria:Pontifexë]] [[Kategoria:Perandorë-konsuj romakë]] [[Kategoria:Të mbijetuar nga anijembytje]] 5v9td1ktzv74xruwfde1nzk0ftjhw6o 0 103037 3059233 2944944 2026-10-24T10:16:41Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3059233 wikitext text/x-wiki {{Infobox port | name = Porti i Durrësit | image = Brosen durres panview2.jpg | image_size = 250px | logo = Autoriteti Portual Durrës.svg | logo_size = 275px | country = [[Shqipëria]] | location = [[Durrës]], [[Shqipëri]] | coordinates = {{coord|41|18|35|N|19|27|26|E|display=inline}} | locode = ALDRZ<ref name="Locode-1">{{cite web|title=UNLOCODE (AL) - ALBANIA|url=https://service.unece.org/trade/locode/al.htm|website=service.unece.org|language=en|publisher=[[UNECE]]|accessdate=17 prill 2020}}</ref> | opened = Shekulli i 7-të para Krishtit nga [[Ilirët]] | operated = Autoriteti Portual i Durrësit | owner = [[Qeveria e Shqipërisë]] | type = Artificial | sizewater = 67 hektarë | sizeland = 80 hektarë | size = | berths = 2275 ml | wharfs = | piers = | employees = 623 ''(2009)''<ref>{{Cite web|url=http://www.apdurres.com.al/Financa/Business%20plan%202010%20DPA.pdf|title=Archived copy|access-date=2011-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20120316100517/http://www.apdurres.com.al/Financa/Business%20plan%202010%20DPA.pdf|language=en|archive-date=2012-03-16|url-status=dead}}</ref> | leadershiptitle = | leader = | blankdetailstitle1 = Kompani e ngarkesës | blankdetails1 = [[Cargotec]]<ref name="My new desk">{{cite web|url=http://www.mynewsdesk.com/se/view/pressrelease/albania-s-durres-port-authority-awards-a-five-year-service-contract-to-cargotec-285929|language=en|title=Port of Durrës|publisher=My new desk|access-date=6 gusht 2020|archive-date=13 mars 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120313125736/http://www.mynewsdesk.com/se/view/pressrelease/albania-s-durres-port-authority-awards-a-five-year-service-contract-to-cargotec-285929|url-status=dead}}</ref> | blankdetailstitle2 = UNCTAD | blankdetails2 = ALDRZ | blankdetailstitle3 = Thellësia | blankdetails3 = 5,6-11.2 m <!-- Statistics --> | arrivals = <!-- {{decrease}} 36,315 anije detare (2008) --> | cargotonnage = {{increase}} 4,072,541 tonë (2019) | containervolume = {{increase}} 145,762 TEU (2019) | cargovalue = | passengertraffic = {{increase}} 878,867 (2019)<ref name="Setimes">{{cite web|url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/newsbriefs/setimes/newsbriefs/2010/08/18/nb-12|title=Albania's Durres port opens new passenger terminal|language=en|publisher=Setimes|access-date=6 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018112353/http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/newsbriefs/setimes/newsbriefs/2010/08/18/nb-12|archive-date=18 tetor 2020|url-status=dead}}</ref> | revenue = <!-- {{increase}} 525 milionë [[euro|€]] (2008) --> | profit = <!-- {{increase}} 151 milionë [[euro|€]] (2008) --> | blankstatstitle1 = Foto: | blankstats1 = | blankstatstitle2 = | blankstats2 = | blankstatstitle3 = | blankstats3 = | website = {{URL|http://www.apdurres.com.al/}} }} '''Porti i Durrësit''' është një [[porti|port]] në [[Shqipëria|Shqipëri]]. Pozicioni shumë i favorshëm gjeografik e bën portin e Durrësit portin më të madh në Shqipëri dhe ndër më të mëdhenjtë në [[Deti Adriatik|detin Adriatik]] dhe Jon, dhe një nyje shumë të rëndësishme për tregun ndërkombetar.Porti i Durrësit është i pozicionuar në pjesën jug-perëndimore të qytetit të Durrësit në pjesën veriore të gjirit me të njëjtin emër. Infrastruktura operacionale e tij përbëhet nga 11 kalata me një thellësi kalate që varion nga 7.5m-11.5m. Mallrat kryesore që përpunohen në port janë mallrat e përgjithshme drithra, kontainer, tragete ,minerale etj.Porti i Durrësit ka aktualisht 78% te tregëtisë detare në nivel kombëtar. Porti i Durrësit është gjithashtu një vendndodhje kyce për rrjetet e trageteve dhe tranzitin e pasagjerëve, duke i dhënë Durrësit nje pozicion strategjik në lidhje me Korridorin VIII, që do facilitojë tranzitin e pasagjerëve dhe mallrave në [[Evropa|kontinentin Europian]]. Kostoja e ulët operative, grupi i motivuar menaxherial dhe shërbimet cilësore janë disa nga vlerat që karakterizojnë portin e Durrësit. == Referime == * [http://www.apdurres.com.al/ www.apdurres.com.al] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126155634/http://www.apdurres.com.al/ |date=26 janar 2020 }} == Referime == <references/> {{Durrësi}} {{Portet e Shqipërisë}} [[Kategoria:Port në Shqipëri|D]] t0sno05m89w7sy19gwhl5i1yh7ijdjf 0 109291 3059180 2978577 2026-10-24T02:13:50Z Sadsadas 51943 /* */ 3059180 wikitext text/x-wiki {{short description|Albanian footballer (born 1981)}} {{Infobox football biography | image = Admir Teli.jpg | fullname = Admir Teli | birth_date = {{birth date and age|1981|6|2|df=y}} | birth_place = [[Shkodër]], Shqipëri | height = 1.85 m | currentclub = | clubnumber = | position = [[Mbrojtësi (futboll)|Mbrojtës]] | youthyears1 = | youthclubs1 = | years1 = 2000–2008 | clubs1 = [[KF Vllaznia|Vllaznia]] | caps1 = 180 | goals1 = 6 | years2 = 2008–2009 | clubs2 = [[Hacettepe Spor Kulübü|Hacettepe]] | caps2 = 16 | goals2 = 0 | years3 = 2009–2015 | clubs3 = [[FK Qarabağ|Qarabağ]] | caps3 = 173 | goals3 = 8 | totalcaps = 369 | totalgoals = 14 | nationalyears1 = 2006–2013 | nationalteam1 = [[Kombëtarja shqiptare e futbollit|Shqipëria]] | nationalcaps1 = 19 | nationalgoals1 = 0 }} '''Admir Teli''' (lindur më 2 qershor 1981 në [[Shkodra|Shkodër]]) është një ish futbollist profesionist shqiptar i cili luante si [[Mbrojtësi (futboll)|mbrojtës]]. Teli është produkt i akademisë së [[KF Vllaznia|Vllaznisë]], klub me të cilin bëri debutimin e tij si profesionist në vitin 2000. Ai qëndroi me ekipin për tetë vite, duke luajtur mbi 200 ndeshje në të gjitha kompeticionet. Në verën e vitit 2008, Teli firmosi në Turqi me [[Hacettepe Spor Kulübü|Hacettepe]]. Një vit më vonë, ai u transferua te klubi azerbajxhanas [[FK Qarabağ|Qarabağ]]. Ai u aktivizua në gjashtë sezone e gjysëm, duke fituar Premier Ligën e Azerbajxhanit dy herë. Teli u tërhoq nga futbolli në përfundim të sezonit 2014–15. Teli ishte pjesë e [[Kombëtarja shqiptare e futbollit|kombëtares shqiptare]] për shtatë vite, duke zhvilluar 19 ndeshje. ==Trofe== ;Vllaznia *[[Kategoria Superiore]]: [[Kategoria Superiore 2000–01|2000–01]] *[[Kupa e futbollit e Shqipërisë|Kupa e Shqipërisë ]]: [[Kupa e Shqipërisë 2007–08|2007–08]] *[[Superkupa e Shqipërisë]]: [[Superkupa e Shqipërisë 2001|2001]] ;Qarabağ *[[Premier Liga Azerbajxhane]]: [[Premier Liga Azerbajxhane 2013–14|2013–14]], [[Premier Liga Azerbajxhane 2014–15|2014–15]] *[[Kupa e Azerbajxhanit]]: [[Kula e Azerbajxhanit 2008–09|2008–09]] {{DEFAULTSORT:Teli, Admir}} [[Kategoria:Lindje 1981]] [[Kategoria:Futbollistë nga Shkodra]] [[Kategoria:Futbollistë shqiptarë]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren shqiptare]] [[Kategoria:Futbollistë në KF Vllaznia Shkodër]] [[Kategoria:Futbollistë në Qarabağ FK]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] {{Fut-cung}} dxxn6br4w4w7ridms6j5undxv2e3a7i 0 117636 3059093 2855730 2026-10-23T13:28:53Z ~2026-56702-23 194814 3059093 wikitext text/x-wiki Dr. Ndriçim Ciroka është pedagog universitar me mbi 20 vjet përvojë, i specializuar në psikologjinë e sjelljes, sjelljen organizative, lidershipin, menaxhimin e konflikteve dhe ndryshimin e sjelljes. Doktoratën e ka mbi teoritë e personalitetit dhe është i pari në gjuhën shqipe që ka aplikuar inventarin BFI (Big Five Inventory) në nivel doktorature, në vitin 2004. Kërkimi dhe mësimdhënia e tij fokusohen te mënyra se si personaliteti, qëndrimet, motivimi dhe sjellja ndikojnë te zhvillimi individual, efektiviteti i lidershipit dhe performanca organizative, me interes të veçantë për personalitetin e drejtuesve ekzekutivë (CEO). Si Life Coach profesionist, ai punon me individët për transformimin e qëndrimeve, forcimin e motivimit dhe ndryshimin e qëndrueshëm të sjelljes. Qasja e tij bashkon psikologjinë e sjelljes, sjelljen organizative, parimet e lidershipit dhe mësimin praktik, me bindjen se zhvillimi vërtetë kërkon transformim të qëndrimeve dhe sjelljes, jo vetëm marrje njohurish. English Dr. Ndriçim Ciroka is a university lecturer with over 20 years of experience, specialising in Behavioural Psychology, Organisational Behaviour, Leadership, Conflict Management and Behavioural Change. His doctorate focuses on personality theories, and he was the first to apply the Big Five Inventory (BFI) at doctoral level in the Albanian language, in 2004. His teaching and research examine how personality, attitudes, motivation and behaviour shape individual development, leadership effectiveness and organisational performance, with a particular interest in CEO personality. As a professional Life Coach, he helps individuals transform attitudes, strengthen motivation and achieve sustainable behavioural change. His approach combines behavioural psychology, organisational behaviour, leadership principles and practical learning, grounded in the belief that meaningful development goes beyond acquiring knowledge. exjec2wehygf8tiuto2isiy8x41la3v 3059094 3059093 2026-10-23T13:30:49Z ~2026-56702-23 194814 3059094 wikitext text/x-wiki Dr. Ndriçim Ciroka është pedagog universitar me mbi 20 vjet përvojë, i specializuar në psikologjinë e sjelljes, sjelljen organizative, lidershipin, menaxhimin e konflikteve dhe ndryshimin e sjelljes. Doktoratën e ka mbi teoritë e personalitetit dhe është i pari në gjuhën shqipe që ka aplikuar inventarin BFI (Big Five Inventory) në nivel doktorature, në vitin 2004. Kërkimi dhe mësimdhënia e tij fokusohen te mënyra se si personaliteti, qëndrimet, motivimi dhe sjellja ndikojnë te zhvillimi individual, efektiviteti i lidershipit dhe performanca organizative, me interes të veçantë për personalitetin e drejtuesve ekzekutivë (CEO). Si Life Coach profesionist, ai punon me individët për transformimin e qëndrimeve, forcimin e motivimit dhe ndryshimin e qëndrueshëm të sjelljes. Qasja e tij bashkon psikologjinë e sjelljes, sjelljen organizative, parimet e lidershipit dhe mësimin praktik, me bindjen se zhvillimi vërtetë kërkon transformim të qëndrimeve dhe sjelljes, jo vetëm marrje njohurish. English Dr. Ndriçim Ciroka is a university lecturer with over 20 years of experience, specialising in Behavioural Psychology, Organisational Behaviour, Leadership, Conflict Management and Behavioural Change. His doctorate focuses on personality theories, and he was the first to apply the Big Five Inventory (BFI) at doctoral level in the Albanian language, in 2004. His teaching and research examine how personality, attitudes, motivation and behaviour shape individual development, leadership effectiveness and organisational performance, with a particular interest in CEO personality. As a professional Life Coach, he helps individuals transform attitudes, strengthen motivation and achieve sustainable behavioural change. His approach combines behavioural psychology, organisational behaviour, leadership principles and practical learning, grounded in the belief that meaningful development goes beyond acquiring knowledge. {{DEFAULTSORT:Dr Ndriçim Çiroka}} c7qmzifkyz9ni8no2lhypxpd3xayd82 3059095 3059094 2026-10-23T13:34:52Z ~2026-56702-23 194814 Dr. Ndriçim Ciroka është pedagog universitar me mbi 20 vjet përvojë, i specializuar në psikologjinë e sjelljes, sjelljen organizative, lidershipin, menaxhimin e konflikteve dhe ndryshimin e sjelljes. Doktoratën e ka mbi teoritë e personalitetit dhe është i pari në gjuhën shqipe që ka aplikuar inventarin BFI (Big Five Inventory) në nivel doktorature, në vitin 2004. Kërkimi dhe mësimdhënia e tij fokusohen te mënyra se si personaliteti, qëndrimet, motivimi dhe sjellja ndikojnë te zhvillimi individu 3059095 wikitext text/x-wiki Dr. Ndriçim Ciroka është pedagog universitar me mbi 20 vjet përvojë, i specializuar në psikologjinë e sjelljes, sjelljen organizative, lidershipin, menaxhimin e konflikteve dhe ndryshimin e sjelljes. Doktoratën e ka mbi teoritë e personalitetit dhe është i pari në gjuhën shqipe që ka aplikuar inventarin BFI (Big Five Inventory) në nivel doktorature, në vitin 2004. Kërkimi dhe mësimdhënia e tij fokusohen te mënyra se si personaliteti, qëndrimet, motivimi dhe sjellja ndikojnë te zhvillimi individual, efektiviteti i lidershipit dhe performanca organizative, me interes të veçantë për personalitetin e drejtuesve ekzekutivë (CEO). Si Life Coach profesionist, ai punon me individët për transformimin e qëndrimeve, forcimin e motivimit dhe ndryshimin e qëndrueshëm të sjelljes. Qasja e tij bashkon psikologjinë e sjelljes, sjelljen organizative, parimet e lidershipit dhe mësimin praktik, me bindjen se zhvillimi vërtetë kërkon transformim të qëndrimeve dhe sjelljes, jo vetëm marrje njohurish. English Dr. Ndriçim Ciroka is a university lecturer with over 20 years of experience, specialising in Behavioural Psychology, Organisational Behaviour, Leadership, Conflict Management and Behavioural Change. His doctorate focuses on personality theories, and he was the first to apply the Big Five Inventory (BFI) at doctoral level in the Albanian language, in 2004. His teaching and research examine how personality, attitudes, motivation and behaviour shape individual development, leadership effectiveness and organisational performance, with a particular interest in CEO personality. As a professional Life Coach, he helps individuals transform attitudes, strengthen motivation and achieve sustainable behavioural change. His approach combines behavioural psychology, organisational behaviour, leadership principles and practical learning, grounded in the belief that meaningful development goes beyond acquiring knowledge. {{DEFAULTSORT:Dr Ndriçim Çiroka}} [[Kategoria:Academic]] [[Kategoria:Lecturer]] tt8nbulgkq20ssr0iyyxwcbu5q6spk9 0 125595 3059178 3058931 2026-10-24T02:03:30Z Sadsadas 51943 /* Lidhje të jashtme */ 3059178 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Neymar | image = Neymar Junior Brazil V Morocco 13 June 2026-40.jpg | image_size = | caption = Neymar në Kupën e Botës 2026 | fullname = Neymar da Silva Santos Júnior<ref name="Neymar">{{cite news|url=http://espnfc.com/player/_/id/132948/neymar-da-silva-santos-j%C3%BAnior?cc=3888|title=Neymar|publisher=ESPN FC|language=en|accessdate=6 mars 2014}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|5|02|1992|df=y}}<ref name="Neymar" /> | birth_place = [[Mogi das Cruzes]], [[Brazili|Brazil]]<ref name="Neymar" /> | height = 1.75 m<ref name="Neymar" /> | position = [[Sulmuesi (futboll)|Sulmues]] / [[Mesfushori|Anësor]] | currentclub = [[Santos FC|Santos]] | clubnumber = 10 | youthyears1 = 1999–2003 | youthclubs1 = [[Associação Atlética Portuguesa (Santos)|Portuguesa Santista]] | youthyears2 = 2003–2009 | youthclubs2 = [[Santos FC|Santos]] | years1 = 2009–2013 | clubs1 = [[Santos FC|Santos]] | caps1 = 103 | goals1 = 54 | years2 = 2013–2017 | clubs2 = [[FC Barcelona|Barcelona]] | caps2 = 123 | goals2 = 68 | years3 = 2017–2023 | clubs3 = [[Paris Saint-Germain F.C.|Paris Saint-Germain]] |caps3 = 112 | goals3 = 82 | years4 = 2023–2025 | clubs4 = [[Al Hilal SFC|Al-Hilal]] | caps4 = 3 | goals4 = 0 | years5 = 2025– | clubs5 = [[Santos FC|Santos]] | caps5 = 43 | goals5 = 19 | nationalyears1 = 2009 | nationalteam1 = [[Kombëtarja braziliane nën-17 e futbollit|Brazili U17]] | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2011 | nationalteam2 = [[Kombëtarja braziliane nën-20 e futbollit|Brazili U20]] | nationalcaps2 = 7 | nationalgoals2 = 9 | nationalyears3 = 2012–2016 | nationalteam3 = [[Kombëtarja braziliane nën-23 e futbollit|Brazili U23]] | nationalcaps3 = 14 | nationalgoals3 = 8 | nationalyears4 = 2010–2026 | nationalteam4 = [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]] | nationalcaps4 = 130 | nationalgoals4 = 80 | club-update = 18 tetor 2026 | nationalteam-update = }} '''Neymar da Silva Santos Junior''', (lindur më [[5 shkurt]] [[1992]] në [[Mogi das Cruzes]]), i njohur më mirë si '''Neymar''', është një [[Futbolli|futbollist]] profesionist [[Brazili|brazilian]] i cili luan si [[Sulmuesi (futboll)|sulmues]] ose [[Sulmuesi (futboll)|anësor]] për klubin brazilian [[Santos FC|Santos]]. Që në moshën 19 vjeçare, Neymar fitoi trofeun e vitit 2011 South American Footballer of the Year, pasi në vitin 2010 doli i treti.<ref name="goal.com">{{cite news|date=31 dhjetor 2011|url=http://www.goal.com/en/news/584/brazil/2011/12/31/2825160/santos-neymar-named-south-american-player-of-the-year|title=Santos' Neymar named South American Player of the Year|work=Goal.com|accessdate=31 dhjetor 2011}}</ref> Më pas Neymar e fitoi sërisht këtë trofe në vitin 2012. Në vitin 2011, Neymar u nominua për të fituar [[Topi i artë|'''Topin e artë''']], por doli në vendin e dhjetë, por fitoi çmimin FIFA Puskás për golin më të bukur.<ref>{{cite news|url=http://www.fifa.com/ballondor/puskasaward/index.html|title=Neymar beat Rooney|work=FIFA|access-date=28 korrik 2013|archive-date=10 mars 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140310192610/http://www.fifa.com/ballondor/puskasaward/index.html|url-status=dead}}</ref> Neymar njihet për driblimet e tij, aftësinë në pasime, kombinimet dhe saktësinë e tij për të shënuar gol. Shumë veta e kanë krahasuar Neymarin me sulmuesin argjentinas kurse [[Pelé]] e ka quajtur Neymarin ''"Një lojtar perfekt"''.<ref>{{cite news|date=3 gusht 2011|url=http://www.guardian.co.uk/football/2011/aug/03/pele-neymar-premier-league-santos|title=Neymar should reject Premier League and stay at Santos, says Pelé|work=The Times|accessdate=3 gusht 2011|archive-date=22 mars 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130322223931/http://www.guardian.co.uk/football/2011/aug/03/pele-neymar-premier-league-santos|url-status=dead}}</ref> Neymar u bashkua me Santosin në vitin 2003, ai kaloi me sukses kategroinë e skaudrave të moshave dhe më pas u bashkua me skuadrën e parë. Ai bëri debutimin e tij me Santosin në vitin 2009, dhe u votua si lojtari më i mirë i ri i vitit [[2009 Campeonato Paulista|'''2009 Campeonato''' Paulista]]. Pas këtij trofeu, Neymar u votua edhe si lojtari më i mirë i Santosit në fitimin e [[2010 Campeonato Paulista]], gjithashtu ishte edhe golashënuesi më i mirë në vitin [[2010 Copa do Brasil]] me 11 gola. Ai e përfundoi sezonin 2010 me 42 gola në 60 ndeshje. Neymar u votua si lojtari më i mirë i vitit 2011, ku edhe Santosi fitoi [[2011 Kupa Libertadores|ne vitin 2011 Kupën Libertadores]], Neymar shënoi 6 gola në 13 ndeshje. Ai ishte një lojtar kyç në fitimin e [[Dopieta (futboll)|dopietës Kontinentale]] për skuadrën e tij, e para që nga viti 1963. Ai mori topin e bronzë në vitin [[2011 FIFA Kupa Botërore e Klubeve|2011 Kupën e Botës për Klube]], ku Santos arriti deri në finale, ku u mundën nga [[FC Barcelona|'''Barcelona''']] me rezultatin 4–0.<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=334217&cc=5739|title=Magic Messi helps Barca conquer the world|date=18 dhjetor 2011|work=ESPN Soccernet|accessdate=21 dhjetor 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/premier-league/8964048/Barcelona-4-Santos-0-match-report.html|title=Barcelona 4 Santos 0|date=18 dhjetor 2011|work=Daily Telegraph|accessdate=21 dhjetor 2011|archive-date=5 nëntor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105161841/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/premier-league/8964048/Barcelona-4-Santos-0-match-report.html|url-status=dead}}</ref> Neymar ka përfaqesuar Brazilin në nivelet U–17, U–20 dhe me kombëtaren e parë. Më 10 gusht 2010, në moshën 18 vjeçare, Neymar debutoi për [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Seleçãon]] kundër [[Kombëtarja amerikane e futbollit|Shteteve të Bashkuara]]; ai shenoi një gol me kokë në minutën e 28 dhe kontriboi në fitimin e ndeshjes 2–0. Ai ishte golashënuesi më i mirë me 9 gola në [[2011 Kampionati i të rinjëve të Amerikës së Jugut|2011 Kampionatin e të rinjëve të Amerikës së Jugut]], përfshirë edhe 2 gola të shënuar në finalen e fituar 6–0 kundër [[Kombëtarja uruguajiane U–20 e futbollit|Uruguajit]], duke ndihmuar kombëtaren e tij që ta fitonte këtë trofe për herë të 11 në historinë e saj. Neymar ishte pjesë e skuadrën e zgjedhur nga [[Luiz Felipe Scolari]] për të luajtur në vitin [[2013 FIFA Kupa e Konfederatave|2013 Kupën e Kofederatave]] që u mbajt në vendlindjen e tij. Për këtë turnament, ai mbajti numrin ikonik 10 më 30 qershor 2013, Neymar shënoi golin e dytë të Brazilit në fitoren 3–0 në [[2013 Finalja e 2013 FIFA Kupa e Konfederatave|finalen]] kundër [[Kombëtarja spanjolle e futbollit|Spanjës]]. Performancat e Neymar bënë që ai të vlerësohej me çmimin "Topi i Artë" si lojtari më i mirë i turnamentit.<ref name="prosoccertalk.nbcsports.com">{{cite news|url=http://prosoccertalk.nbcsports.com/2013/06/30/confederations-cup-awards-neymar-fernando-torres-brazil-spain-golden-ball-shoe-boot/|title=Neymar wins best player, and yes, Torres picks up another award|date=30 qershor 2013|accessdate=30 qershor 2013|work=NBC}}</ref> Në vitin 2012 dhe 2013, ''SportsPro'' e ka emëruar atë si atletin më të shtrenjtë në botë.<ref name="SportsPro">{{cite news|url=http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar|title=Neymar tops list of most marketable athletes in the world|work=SportsPro Media|date=8 maj 2013|accessdate=6 mars 2014|archive-date=7 qershor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607155536/http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar|url-status=dead}}</ref> Në dhjetor 2013, [[The Guardian]] e renditi Neymar si lojtarin e gjashtë më të mirë të botës.<ref>{{cite news|url=http://www.theguardian.com/football/ng-interactive/2013/dec/100-greatest-footballers-2013|title=The 100 best footballers in the world 2013 – interactive|work=The Guardian|date=20 dhjetor 2013|accessdate=1 janar 2014}}</ref> == Jeta e hershme == Neymar da Silva Santos Junior ka lindur në Mogi das Cruzes, São Paulo nga prindërit Neymar da Silva, Sr. dhe Nadine Santos. Ai mori emrin e babait të tij i cili gjithashtu ka qënë një futbollist. Neymar komentoi rolin e babit të tij: "Babai im ka qenë nga anët më të rëndësishme të mijat që kur kam qenë i vogël.<ref>{{cite news|url=http://www.theage.com.au/sport/soccer/soccer-prodigy-neymar-is-at-home-in-brazil-20120710-21t7j.html|title=Soccer prodigy Neymar is at home in Brazil|work=The Age|accessdate=10 korrik 2012}}</ref> Në vitin [[1992]], familja e Neymar u transferua në São Vicente, ku Neymar filloi të luante futboll për skuadrën e të rinjëve Portuguesa Santista.<ref>{{cite news|url=http://m.globoesporte.globo.com/sp/santos-e-regiao/noticia/2012/11/atuacao-brilhante-pelo-sub-12-da-briosa-quase-fez-neymar-ir-para-rival.html|title=Performance by the under-12 Briosa almost did Neymar hit with São Paulo|date=7 janar 2013|accessdate=15 qershor 2015|archive-date=28 shtator 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928144251/http://m.globoesporte.globo.com/sp/santos-e-regiao/noticia/2012/11/atuacao-brilhante-pelo-sub-12-da-briosa-quase-fez-neymar-ir-para-rival.html|url-status=dead}}</ref> Në vitin [[2003]] familja e Neymar u transferua tek [[Santos]] dhe Neymar shkoi në akademinë e moshave të Santos.<ref>{{cite news|url=http://soccertalk.us/soccer-news/the-trajectory-of-a-soccer-star-neymar/|title=The Trajectory of a Soccer Star – Neymar|date=7 janar 2013|accessdate=15 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20130613084109/http://soccertalk.us/soccer-news/the-trajectory-of-a-soccer-star-neymar|archive-date=13 qershor 2013|url-status=dead}}</ref> Falë sukseve të tija të arritura me Santos, familja e tij bleu pronën e parë të tyre, një shtëpi në Vila Belmiro. Cilësia e jetës së familjes së Neymar u përmiresua sepse Neymar që në moshën 15 vjecare fitonte 10,000 reais në muaj, kurse në moshën 16 vjecare fitonte 25,000 reais në muaj. Në moshen 17 vjecare, Neymar firmosi kontratën e tij të parë profesionale dhe hyri në skuadrën e parë.<ref name="Merca Foot">{{cite news|url=http://mercafoot.com/page/neymar-el-barcelona-piensa-en-su-fichaje-pero-podria-ser-sin-pep-guardiola-en-el-banquillo.html|title=Neymar: without Pep Guardiola on the Barce bench|accessdate=15 qershor 2015|work=Merca Foot|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|archive-date=11 qershor 2015|url-status=dead}}</ref> Në vitin 2006, Neymar nënshkroi një kontratë me [[Real Madrid C.F.|'''Real Madridin''']]. Transferimi u kompletua, por në fund, ai u largua nga '''[[Madridi]]''' së bashku me babain e tij. Ai u largua sepse klubi ndryshoi mendje, dhe nuk pagoi 60.000 € për talentin 14 vjeçar. ==Karriera me klube== ===Santos=== ====Karriera në rini==== Neymar filloi të luante futboll që në moshë të vogël. [[Santos FC|'''Santos FC''']] e pa talentin e tij dhe në vitin 2003 i ofroi një kontratë dhe Neymar hyri në Akademine e Santosit. Santos FC njihej për talentët e prodhuar nga akademia si: [[Bruno Coutinho Martins]], [[Clodoaldo]], [[Diego Ribas da Cunha|Diego]], [[Elano]] dhe [[Alex Rodrigo Dias da Costa|Alex]].<ref name="Santos Player Profile">{{cite news|url=http://www.santosfc.com.br/futebol/elenco/jogador.asp?i=2|title=Atacantes – Neymar|work=Santos Futebol Clube|accessdate=6 mars 2014|archive-url=https://archive.today/20121204183020/http://www.santosfc.com.br/futebol/elenco/jogador.asp?i=2|archive-date=4 dhjetor 2012|url-status=dead}}</ref> Në akademinë e të rinjëve, Neymar takoi [[Paulo Henrique Ganso]]n me të cilin do të krijonte një miqësi të ngushtë. Në moshën 14 vjecare, Neymar udhëtoi në [[Spanja|'''Spanjë''']] në mënyrë që të bashkohej me [[Real Madrid C.F.|Real Madridin]], në kohën kur Reali kishte yje si: [[Zinedine Zidane]], [[Luis Nazário de Lima|Ronaldo]] dhe [[Robinho]]. Klubi spanjoll pagoi një milion reals për ta marrë Neymar në akademine e saj por Santos refuzoi për ta mbajtur në klub. Neymar kaloi testin dhe hyri në skuadrën e parë në vitin 2009. ====Sezoni 2009==== Neymar beri debutimin e tij te pare si profesionist me [[7 mars]] [[2009]]. Ai ishte vetem 17 vjeç dhe luajti ne 30 minutat e fundit kunder Oeste ne fitoren 2–1 te Santos. Javen tjetër Neymar shenoi golin e tij te pare për fanellen e Santos kunder Mogi Mirim. Një muaj me vone me 11 prill, Neymar shenoi golin vendimtar në fitoren 2–1 te Santosit kunder Palmeiras ne gjysme-finalen e Kampionatit Paulista te vitit [[2009]].<ref>{{cite web|url=http://esportes.terra.com.br/futebol/estaduais/2009/interna/0,,OI3697654-EI12403,00-Neymar+da+vantagem+ao+Santos+no+duelo+com+Palmeiras.html|title=Neymar dá vantagem ao Santos no duelo com Palmeiras|accessdate=13 qershor 2014|publisher=Terra|archive-date=31 mars 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120331074815/http://esportes.terra.com.br/futebol/estaduais/2009/interna/0%2C%2COI3697654-EI12403%2C00-Neymar%20da%20vantagem%20ao%20Santos%20no%20duelo%20com%20Palmeiras.html|url-status=dead}}</ref> Ne finale Santos humbi me rezultatin e përgjithshëm 4–2 kunder [[Corinthians São Paulo|Corinthians]].<ref>{{cite web|url=http://esportes.terra.com.br/futebol/estaduais/2009/interna/0,,OI3741998-EI12403,00-Invicto+Corinthians+segura+Santos+e+e+campeao+paulista.html|title=Invicto, Corinthians segura Santos e é campeão paulista|accessdate=13 qershor 2014|publisher=Terra|archive-date=8 tetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008005558/http://esportes.terra.com.br/futebol/estaduais/2009/interna/0%2C%2COI3741998-EI12403%2C00-Invicto%20Corinthians%20segura%20Santos%20e%20e%20campeao%20paulista.html|url-status=dead}}</ref> Ne sezonin e tij te pare si profesionist me Santosin, Neymar luajti 48 ndeshje dhe shenoi 14 gola. ====Sezoni 2010==== Neymar vazhdoi pushtetin e tij, dhe më 15 prill 2010, ai shënoi pesë gola për Santos në fitoren 8–1 kundër [[Guarani Futebol Clube|Guaranit]] në fazat kualifikuese të Kupës Braziliane.<ref>{{cite news|url=http://www.wsn.com/2010/04/15/football/match-summaries/brazil/brazilian-cup/santos-sp_vs_guarani-sp/|title=Santos SP vs Guarani SP|date=15 prill 2010|accessdate=6 mars 2014|work=wsn.com|archive-date=4 dhjetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131204103031/http://www.wsn.com/2010/04/15/football/match-summaries/brazil/brazilian-cup/santos-sp_vs_guarani-sp/|url-status=dead}}</ref> Pas 2010 Campeonato Paulista ku Neymar shënoi 14 gola në 19 ndeshje, klubi u kurorëzua kampion pas fitores me rezultatin e përgjithshëm 5–5 në finalet kundër [[Esporte Clube Santo André|Santo André]].<ref>{{cite news|url=http://pitacodogringo.wordpress.com/2010/05/03/santos-take-the-paulista-–-but-only-just|title=Santos take the Paulista – but only just.|date=3 maj 2010|accessdate=6 mars 2014|work=Pitaco do Gringo}}</ref> Neymar ju dhurua çmimi i lojtarit më të mirë të kompedicionit.<ref>{{cite news|url=http://globoesporte.globo.com/Esportes/Noticias/Futebol/Campeonato_Paulista/0,,MUL1586454-9839,00.html|title=Meninos da Vila comandam a festa de encerramento do Paulistão 2010|date=4 maj 2010|accessdate=6 mars 2014|work=GloboEsporte.com}}</ref> Performancat e tij bërë që ai të krahasohej [[Robinho]]n me legjendën braziliane [[Pelé]].<ref name="Neymar Scouting">{{cite news|url=http://www.skysports.com/football/transfers/scout/0,24035,15198_6067212,00.html|title=Sky Sports Scout – Neymar|date=8 prill 2010|accessdate=6 mars 2014|work=Sky Sports|archive-date=12 prill 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100412080328/http://www.skysports.com/football/transfers/scout/0%2C24035%2C15198_6067212%2C00.html|url-status=dead}}</ref> Në vitin 2010, Santos refuzoi një ofertë prej 12 milion [[Paund sterlina|£]] të ofruar nga [[West Ham United F.C.|West Ham United]] i [[Premier League|Premier Ligës]],<ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1291031/West-Ham-12m-bid-Brazilian-wonderkid-Neymar-snubbed-Santos.html|title=West Ham have £12m bid for Brazilian wonderkid Neymar snubbed by Santos|date=1 korrik 2010|accessdate=29 mars 2011|work=Daily Mail|location=Londër|first=Ashley|last=Gray}}</ref> dhe një javë më vonë një tjetër ofertë nga një tjetër klub anglez me emrin [[Chelsea F.C.|Çelsi]], raportuar të ishte 20 milion [[Paund sterlina|£]].<ref>{{cite news|url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11668_6313845,00.html|title=Chelsea continue Neymar chase|date=15 gusht 2010|accessdate=6 mars 2014|work=Sky Sports}}</ref> Pavarësisht se Santos nuk kishte dëshirë për ta shitur brazilianin, vetë Neymar insistoi duke thënë: "Unë jam i përqendruar vetëm tek Santos",<ref name="Brazilians want Neymar">{{cite news|url=http://www.etaiwannews.com/etn/news_content.php?id=1228480&lang=eng_news&cate_img=145.jpg&cate_rss=news_Sports|title=Brazilians want young striker Neymar in World Cup|date=15 prill 2010|accessdate=6 mars 2014|work=Taiwan News|archive-date=25 gusht 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130825192428/http://www.etaiwannews.com/etn/news_content.php?id=1228480&lang=eng_news&cate_img=145.jpg&cate_rss=news_Sports|url-status=dead}}</ref> me agjentin e tij Wagner Ribeiro, tregoi se karriera e Neymar është e përqëndruar diku tjetër dukë thënë: "Ai dëshiron të bëhet lojtari më i mirë në botë. Shanset e tij për të bërë më i mirë gjatë kohës që luan në Brazil janë zero". Edhe pse një vit më vonë Neymar pranoi, në një intervistë me [[Daily Telegraph]], se ai kishte qenë i kënaqur me interesin e Çelsit në të sikur ishte një "ëndërr" e tij "për të luajtur në Europë", ndërsa gjithashtu duke deklaruar se në atë kohë kur oferta u refuzua, kishte qenë vendimi më i drejtë për të qëndruar në Brazil.<ref>{{cite news|url=http://www.caughtoffside.com/2011/05/19/brazilian-starlet-neymar-makes-it-clear-he-wants-chelsea-move/|title=Brazilian Starlet Neymar Makes It Clear He Wants Chelsea Move|accessdate=6 mars 2014|work=caughtoffside.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110830151005/http://www.caughtoffside.com/2011/05/19/brazilian-starlet-neymar-makes-it-clear-he-wants-chelsea-move/|archive-date=30 gusht 2011|url-status=dead}}</ref> Pavarësisht se në dy sezonet e para ai ishte shumë i suksesshëm, e ai e mbylli sezonin 2010 me një shifër impresionuese me 42 gola në 60 ndeshje. Megjithatë, problemet u identifikuan, pavarësisht simulimeve të dukshme të Neymar gjatë ndërhyrjeve kundër tij, në vend të përpjekjeve për të vazhduar me lojën dhe qëndrimin e tij. E fundit erdhi në një ndeshke kundër [[Atlético Clube Goianiense|Goianiense]] më 15 shtator, kur trajneri i Santos [[Dorival Júnior]], caktoi një tjetër lojtar për të gjuajtur penalltinë e fituar nga një ndërhyrje kundër Neymar. Vendimi i tij u bazua në faktin që Neymar kishte humbur një penallti vendimtare në finalen e [[2010 Copa do Brasil|Copa do Brasil]], edhe pse Santos fitoi. Duke reaguar ndaj kësaj, Neymar i ktheu shpinën trajnerit të tij, duke u qetësuar nga një gjyqtar anësor dhe nga kapiteni e tij, [[Edu Dracena]]. Pasojat nga kjo ngjarje ishte se Dorival Junior dëshironte që Neymar të pezullohej për dy javë, por bordi ishte në anën e lojtarit dhe menjëherë shkarkoi trajnerin. Pavarësisht nga keqardhjet Neymar mbi incidentin, ende ngelën dyshime në lidhje me qëndrimin e tij te klubi. Më 30 dhjetor 2010 u shpall futbollisti më i mirë pas [[Andrés D'Alessandro]] dhe [[Juan Sebastián Verón]] për çmimin [[2010 Futbollisti i Vitit Amerikano Jugor]].<ref>{{cite news|url=https://uk.eurosport.yahoo.com/30122010/2/d-alessandro-named-latin-america-player-year.html|title=D'Alessandro named Latin America player of the year|accessdate=14 qershor 2014|work=Eurosport}}</ref> ====Sezoni 2011==== [[Skeda:Neymar Junior the Future of Brazil 2.jpg|djathtas|thumb|Neymar duke luajtur për Santos kundër [[FC Barcelona]] në finalen e [[2011 FIFA Kupa Botërore e Klubeve|Botërorit të Klubeve]].]] Neymar shënoi gjashtë gola me Santos gjatë [[2011 Copa Libertadores]], duke u bërë golashënuesi i tretë më i mirë i turnamentit,<ref>{{cite news|author=EndPlay|url=http://msn.foxsports.com/fse/libertadores/stats|title=Estadísticas Copa Santander Libertadores – Información de equipos al instante – Fox Deportes|work=Msn.foxsports.com|accessdate=23 mars 2013|archive-date=9 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110309165341/http://msn.foxsports.com/fse/libertadores/stats|url-status=dead}}</ref> përfshirë edhe një golat vendimtarë në fitoren e Santosit me rezultatin e përgjithshëm 4–3 kundër [[Cerro Porteño]]. Në finalen me dy ndeshje, Santos u ndesh me skuadrën uruguajiane [[C.A. Peñarol|Peñarol]] duke barazuar në ndeshjen e parë 0–0 që u luajt në [[Montevideo]]. Në ndeshjen e dytë në shtëpi, Neymar shënoi golin e parë për skuadrën e tij në minutën e 46të duke ndihmuar Santos të fitonte ndeshjen 2–1 me Neymar që u shpall lojtar i ndeshjes.<ref>{{cite news|author=EndPlay|url=http://www.goal.com/en-gb/match/60013/santos-futebol-clube-vs-pe%C3%B1arol/report|title="Santos take home Copa Libertadores crown"|work=Goal.com|accessdate=14 qershor 2014|archive-date=15 tetor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015121802/http://www.goal.com/en-gb/match/60013/santos-futebol-clube-vs-pe%C3%B1arol/report|url-status=dead|ref=none}}</ref> Santos e fitoi për herë të parë trofeun e [[Copa Libertadores]] që nga 1963, ku legjenda braziliane [[Pelé]] luante për klubin.<ref>{{cite news|last=Sturtridge|first=Tim|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/international/neymar-delivers-copa-libertadores-triumph-to-santos-2301529.html|title=Neymar delivers Copa Libertadores triumph to Santos - World Cup 2014 - Football|work=The Independent|date=23 qershor 2014|accessdate=14 qershor 2014|location=Londër|archive-date=20 dhjetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220044921/http://www.independent.co.uk/sport/football/international/neymar-delivers-copa-libertadores-triumph-to-santos-2301529.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://espn.go.com/sports/soccer/news/_/id/6695349/neymar-helps-brazil-santos-wins-copa-libertadores|title=Neymar helps Brazil's Santos wins Copa Libertadores|work=Espn.go.com|date=23 qershor 2011|accessdate=14 qershor 2014}}</ref> Në shtator 2011, presidenti i Santosit, Luis Ribeiro kërcenoi se do të raportonte te [[FIFA]] skuadrën e [[Real Madrid C.F.|Real Madrid]] pasi kishte tentuar të nënshkuaj një para-kontrate të fshehtë me Neymar.<ref>{{cite news|title=Santos president warns Real Madrid over Neymar deal|url=http://www.mirrorfootball.co.uk/transfer-news/Santos-president-Luis-Ribeiro-warns-Real-Madrid-over-Neymar-deal-article799457.html|work=Mirror Football|date=15 shtator 2011|accessdate=8 dhjetor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110918010134/http://www.mirrorfootball.co.uk/transfer-news/Santos-president-Luis-Ribeiro-warns-Real-Madrid-over-Neymar-deal-article799457.html|archive-date=18 shtator 2011|url-status=dead}}</ref> Në nëntor 2011, Neymar dhe Santos ranë dakord për zgjatjen e kontratës që do ta lejonte lojtari të qëndronte te Santos deri në [[2014 FIFA Kupa e Botës|Kupën e Botës 2014]] që do të zhvillohej në [[Brazili|Brazil]] dhe më pas do të vendoste vetë nqs do të qëndronte ose do të largoheshe.<ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/981959/neymar-signs-new-contract-with-santos?cc=5901|title=Neymar signs new contract with Santos – ESPN Soccernet|work=Soccernet.espn.go.com|date=9 nëntor 2011|accessdate=14 qershor 2014|archive-date=12 janar 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112093828/http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/981959/neymar-signs-new-contract-with-santos?cc=5901|url-status=dead}}</ref> Pas kësaj marrëveshje paga e Neymar u rrit me 50%. Më 14 dhjetor 2011, Neymar shënoi golin e parë për Santos në fitoren 3–1 kundër [[Kashiwa Reysol]] në gjysmë–finalen e [[2011 FIFA Kupa Botërore e Klubeve|2011 Kupës së Botës për Klube]] në [[Stadiumi Toyota|stadiumin Toyota]] në [[Japonia|Japoni]], megjithatë, ai dështoi të shënonte në finalen kundër [[FC Barcelona|Barcelonës]] më 18 dhjetor ku Santos humbi 4–0, duke e përfunduar kompedicionin si finalist.<ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=334214&cc=5901|title=Report: Kashiwa Reysol v Santos FC – FIFA Club World Cup – ESPN Soccernet|work=Soccernet.espn.go.com|date=14 dhjetor 2011|accessdate=14 qershor 2014|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Ai fitoi [[2011 FIFA Çmimi Puskás]] për supergolin e tij në humbjen 5–4 kundër [[Clube de Regatas do Flamengo|Flamengos]] në [[Campeonato Brasileiro Série A|Brasileirão Série A]]. Më 13 dhjetor 2011, ai fitoi çmimin [[2011 Lojtari Amerikano-Jugor i Vitit]] për herë të parë, me një diferencë rekord, duke ndjekur hapat e legjendave [[Diego Maradona]], [[Romário]], [[Pelé]] dhe [[Zico]].<ref>{{cite news|url=http://www.espnfc.com/blog/_/name/fiveaside/id/1099?cc=5739|title="Neymar is Barca's latest Brazilian star"|work=ESPN|date=31 dhjetor 2011|accessdate=14 qershor 2014}}</ref> ====Sezoni 2012==== Më 5 shkurt 2012, kur ai mbushi 20 vjec, shënoi golin e tij të 100të si lojtar profesionist kundër [[Sociedade Esportiva Palmeiras|Palmeiras]] në [[2012 Campeonato Paulista|Campeonato Paulista]].<ref>{{cite news|title=Neymar scores 100 career goals, gets abused with cake ingredients|url=http://sports.yahoo.com/blogs/soccer-dirty-tackle/neymar-scores-100-career-goals-gets-abused-cake-192326497.html|accessdate=3 mars 2012|work=Yahoo! Sports|archive-date=13 shkurt 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120213120203/http://sports.yahoo.com/blogs/soccer-dirty-tackle/neymar-scores-100-career-goals-gets-abused-cake-192326497.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Neymar scores 100th career goal in Brazil|url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/20120205/neymar-brazil/|accessdate=5 shkurt 2012|work=Sports Illustrated|archive-date=20 prill 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120420234538/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/20120205/neymar-brazil/|url-status=dead}}</ref> Më 25 shkurt 2012, Neymar shënoi dy gola, një nga 25 metra distancë nga porta dhe asistoi dy gola të tjerë në fitoren 6–1 të Santos kundër [[Associação Atlética Ponte Preta|Ponte Preta]].<ref>{{cite news|title=Santos FC 6 – 1 AA Ponte Preta|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=336661&cc=3888|accessdate=25 shkurt 2012|work=ESPN|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Më 7 Mars 2012, Neymar shënoi një tregolësh në fitoren 3–1 kundër rivalëve të [[Sport Club Internacional|Internacional]] duke i eleminuar nga [[2012 Copa Libertadores]] që në fazën e grupeve.<ref>{{cite news|title=Neymar treble lifts Santos to victory|url=http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1596364.html|accessdate=8 mars 2012|work=FIFA.com|archive-date=14 maj 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514051426/http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1596364.html|url-status=dead}}</ref> Ndeshja përfundoi me rezultatin 3–1. Më 29 Mars 2012, Neymar shënoi dy gola kundër [[Guaratinguetá Futebol|Guaratinguetá]] në fitoren 5–0.<ref>{{cite news|title=Santos FC 5 – 0 Guaratinguetá|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=336720&cc=3888|accessdate=29 mars 2012|work=ESPN|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Në ndeshjen tjetër kundër [[São Paulo FC|São Paulo]] më 29 prill 2012, Neymar shënoi një tregolësh në fitoren 3-1.<ref>{{cite news|title=São Paulo 1 – 3 Santos FC|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=341105&cc=3888|accessdate=29 prill 2012|work=ESPN|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Më pas në ndeshjet me eleminim, Neymar shënoi nga dy gola në dy fazat e para të kampionatit ''Paulista''.<ref>{{cite news|title=Guarani 0 – 3 Santos FC|url=http://espnfc.com/en/gamecast/336762/gamecast.html?soccernet=true&cc=null|accessdate=5 maj 2012|work=ESPN}}</ref> Në finalen e kampionatit, Santos fitoi me rezultatin e përgjithshem 7-2. Neymar shënoi nga dy gola në të dyja ndeshjet. Neymar e përfundoi kampionatin me 20 gola dhe mori cmimet ''Lojtari më i mirë'' dhe ''Sulmuesi me i mirë''. Gjithashtu ai ishte golashenuesi më i mirë i [[Copa Libertadores]] me 8 gola, por skuadra e tij Santos nuk arriti dot të fitoje turnamentin sepse u eleminua nga Corinthians në gjysmë-finale. Më 25 gusht 2012, Neymar shënoi një dygolësh kundër Palmeiras, në fitoren 2-1 të Santos jashtë fushe.<ref>{{cite news|title=Palmeiras 1 – 2 Santos FC|url=http://espnfc.com/en/gamecast/341402/gamecast.html?soccernet=true&cc=null|accessdate=25 gusht 2012|work=ESPN}}</ref> Më 3 nëntor, në Kampionatin Série A kundër Cruzeiro, Neymar shënoi një tregolësh dhe dhuroi një assist në golin e Felipe Anderson për të ndihmuar Santos që të fitoj 4–0 jashtë fushe.<ref>{{cite news|title=Cruzeiro 0 – 4 Santos FC|url=http://espnfc.com/en/gamecast/341555/gamecast.html?soccernet=true&cc=null|accessdate=3 nëntor 2011|work=ESPN}}</ref> Neymar e përfundoi vitin 2012 me stil, si fillim duke assistuar golin e barazimit të [[Victor Andrade]]s, dhe më pas duke shënuar dy gola në fitoren 3–1 kundër [[Sociedade Esportiva Palmeiras|Palmeirasit]].<ref>{{cite news|title=Santos FC 3 – 1 Palmeiras|url=http://espnfc.com/en/gamecast/341592/gamecast.html?soccernet=true&cc=null|accessdate=1 dhjetor 2012|work=ESPN}}</ref>. Neymar u votua si lojtari më i mirë i [[2012 Recopa Sudamericana]], duke shënuar një gol në finalen e dytë dhe duke i dhënë Santosit titullin. Neymar e përfundoi Kampionatin Série A me 14 gola dhe u votua si sulmuesi më i mirë. Neymar e përfundoi vitin 2012 duke fituar çmimet [[Bola de Ouro|Topi i Artë]], Arthur Friedenreich Award dhe Armando Nogueira Trophy. Neymar ishte një nga tre finalistet për çmimin FIFA Puskás për golin më të bukur të vitit, por përfundoi i dyti mbrapa sllovakut [[Miroslav Stoch]]. Ai fitoi trofeun [[2012 Futbollisti Amerikano Jugor i Vitit]]. Në vitin 2012 u raportua se Santos kishte pranunar oferten e [[FC Barcelona|Barcelonës]] për të transferuar Neymarut në [[Katalonia|Katalonjë]], por në një interviste Neymar deklaroi se: "Nuk ka asnjë marrëveshje me [[FC Barcelona|Barçën]].<ref>{{cite news|title=Neymar dismisses pre-existing Barcelona deal|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2261744/Neymar-boost-Chelsea-City-Brazilian-dismisses-pre-existing-Barcelona-deal.html#ixzz2Hwuy8ORI|accessdate=13 janar 2013|work=Daily Mail}}</ref> ====Sezoni 2013==== Neymar e filloi [[2013 Campeonato Paulista]] duke shënuar dy gola në ndeshjen e parë që përfundoi me fitoren e Santos 3-1 kundër [[São Bernardo Futebol Clube|São Bernardo]] më 19 janar 2013.<ref>{{cite news|title=Sao Bernardo 1–3 Santos FC|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=360577&cc=3888|accessdate=19 janar 2013|work=ESPN|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Katër dite më vonë, më 23 janar 2013, Neymar shënoi sërisht në fitoren 3–0 kundër Botafogos.<ref>{{cite news|title=Santos FC 3–0 Botafogo (RP)|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=360588&cc=3888|accessdate=23 janar 2013|newspaper=ESPN|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Më 3 shkurt 2013, në Kampionatin Paulista, në ndeshjen kundër [[São Paulo FC|São Paulo]], ku Santos fitoi fitoi 3–1, me Neymarin që shënoi një gol dhe dhuroi dy assista.<ref>{{cite news|title=Santos FC 3–1 São Paulo|url=http://soccernet.espn.go.com/match?id=360619&cc=3888|accessdate=3 shkurt 2013|work=ESPN|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> Më 18 Mars 2013, Neymar tregoi se ai kishte një "Ëndërr për të luajtur në [[Evropa|Europë]]" për klube të medha si: [[FC Barcelona|Barcelona]], [[Real Madrid C.F.|Real Madrid]] dhe [[Chelsea F.C.|Çelsi]], por ai më pas shtoi duke thënë: Nuk ka asnjë spekullim, une do të largohem nga Santos vetëm atëherë kur dua të largohem unë.<ref>{{cite news|title=Neymar open to Chelsea move|url=http://www.espn.co.uk/football/sport/story/198275.html|accessdate=18 mars 2013|work=ESPN|archive-date=2 dhjetor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141202203744/http://www.espn.co.uk/football/sport/story/198275.html|url-status=dead}}</ref> Më 13 prill 2013, Neymar i impresioni të gjithë duke shënuar katër gola në fitoren 4-0 të Santos kundër União Barbarense në Kampionatin Paulista.<ref>{{cite news|title=Neymar scores 4 goals against União Barbarense|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/04/neymar-scores-4-goals-santos-uniao-barbarense.html|work=inside World Soccer|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Më 25 prill 2013, Neymar dhe babai i tij lajmëruan se Neymar do të largoheshe për në Evropë përpara [[2014 FIFA Kupa e Botës|Kupës së Botës 2014]].<ref>{{cite news|title=Neymar 'off to Europe after World Cup'|url=http://espnfc.com/news/story/_/id/1424891/neymar-europe-world-cup?cc=3436|work=ESPN FC|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Neymar luajti ndeshjen e tij të fundit me Santos në një barazimin pa gola kundër Flamengos më 26 maj 2013. Gjatë ekzekutimit të himnit kombëtar brazilian, Neymar luftoi për të kontrolluar emocionet e tij, por nuk arriti dot dhe shpërtheu në lot.<ref>{{cite news|title=Neymar sheds tears in emotional last match with Santos|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/05/neymar-sheds-tears-in-emotional-last-match-with-santos.html|work=inside World Soccer|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> ===Barcelona=== [[Skeda:Neymar FCBarcelona.JPG|225px|thumb|djathtas|Neymar gjatë prezantimit të tij me [[FC Barcelona|Barcelonën]] në qershor 2013.]] Më 24 maj 2013, Santos lajmëroi se kishte marrë dy oferta për Neymarin.<ref>{{cite news|title=Santos FC recebe duas propostas por Neymar Jr. e Comitê de Gestão decide negociar o atleta|url=http://www.santosfc.com.br/noticias/conteudo.asp?id=28620#.UaAgg6KG2Sp|work=Santos Futebol Clube|accessdate=13 qershor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928213933/http://www.santosfc.com.br/noticias/conteudo.asp?id=28620#.UaAgg6KG2Sp|archive-date=28 shtator 2013|url-status=dead}}</ref> Ditën tjetër, Neymar lajmëroi se ai do të firmoste me [[FC Barcelona|Barcelonën]], dhe më 27 maj lajmëroi se ai do të bashkoheshe me skuadrën pasi të përfundonte Kupa e Konfederatave 2013. As Neymar dhe as klubi nuk treguan detajet e kontratës ose kushtet personale, por thuheshe se Neymar kishte firmosur një kontratë pesë vjecare.<ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/sports/dcunited/brazilian-forward-neymar-says-he-is-joining-barcelona-will-sign-the-contract-on-monday/2013/05/25/61576496-c5a7-11e2-9642-a56177f1cdf7_story.html|title=Brazilian forward Neymar says he is joining Barcelona, will sign the contract on Monday|date=25 maj 2013|work=Associated Press|accessdate=26 maj 2013}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Më 3 qershor, Neymar kaloi testet mjekësore dhe firmosi kontratën që do e mbante në [[Camp Nou]] deri në qershor 2018.<ref>{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/sport/football/transfer-news/barcelona-transfer-news-neymar-unveiled-1929711|title=Brazilian Neymar unveiled by Barcelona as striker completes transfer in five-year deal|accessdate=3 qershor 2013|work=Mirror Online}}</ref> Neymar u prezantua në Camp Nou në prani të 56,500 tifozëve, një rekord për një lojtar brazilian.<ref>{{cite news|author=FootballEspana&nbsp;&ndash;&nbsp;Tue, 4 June 2013 09:10 BST|url=http://uk.eurosport.yahoo.com/news/liga-neymar-presentation-draws-56-500-fans-081003011.html|title=Liga - Neymar presentation draws 56,500 fans - Yahoo Eurosport UK|work=Uk.eurosport.yahoo.com|date=4 qershor 2013|accessdate=19 mars 2014}}</ref> Zëvëndes-presidenti i klubit tha se Neymar u transferua tek Barcelona për 57 miljon [[Euro|€]] duke u bërë transferimi i nëntë më e shtrenjtë në historinë e futbollit. Neymar kishte një klauzole lirimi 190 milion €.<ref>{{cite news|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=1959194.html|accessdate=13 qershor 2014|work=UEFA.com|title=Neymar excited by Messi alliance}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/06/neymar-told-to-gain-weight.html|title=Neymar told to gain weight|work=inside World Soccer|date=20 qershor 2013|accessdate=22 qershor 2013}}</ref> ====Sezoni 2013–14==== Neymar bëri debutimin e tij jozyrtar me Barcelonën më 30 korrik në barazimin 2–2 kundër [[Lechia Gdańsk]] në një ndeshje miqësore parasezone, duke u aktivizuar si zëvëndësues. Debutimi i tij zyrtar erdhi më 18 gusht në javën hapëse të kampionatit, ku Barcelona fitoi me rezultatin tenistik 7–0 kundër [[UD Levante|Levantes]].<ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/08/18/barcelona-levante-messi-goals_n_3776882.html|title=Barcelona Routs Levante 7-0: Messi Scores Two Goals, Neymar Debuts|trans-title=Barcelona shkatërron Levanten 7–0: Messi shënon dy gola, Neymar debuton|publisher=Huffington Post|language=en|date=18 gusht 2013|accessdate=6 mars 2014}}</ref> Tre ditë më pas, braziliani shënoi golin e parë për katalanasit në barazimin 1–1 ndaj [[Atlético Madrid]] në ndeshjen e parë të [[Supercopa de España 2013|superkupës]].<ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/football/2013/aug/22/neymar-david-villa-barcelona-atletico-madrid|title=Neymar cancels out David Villa as Barcelona held by Atlético Madrid|trans-title=Neymar anullon David Villën, Barcelona ndalon Atlético Madridin|publisher=The Guardian|language=en|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Më 18 shtator, ai bëri debutimin e tij në [[UEFA Liga e Kampioneve|Ligën e Kampioneve]], duke assistuar golin e [[Gerard Piqué]] me Barçën që mposhti me rezultatin 4–0 [[AFC Ajax]] në shtëpi në ndeshjen hapëse të edicionit [[2013–14 UEFA Liga e Kampioneve|2013–14]].<ref>{{cite news|url=http://www.france24.com/en/20130918-messi-hat-trick-sees-barca-sweep-aside-ajax|title=Messi hat-trick sees Barca sweep aside Ajax|date=18 shtator 2013|accessdate=27 tetor 2013|work=France 24|archive-url=https://archive.today/20131027100443/http://www.france24.com/en/20130918-messi-hat-trick-sees-barca-sweep-aside-ajax|archive-date=27 tetor 2013|url-status=dead}}</ref> Më 24 shtator 2013, Neymar shënoi golin e parë në [[La Liga]] në fitoren 4–1 të [[FC Barcelona|Barcelonës]] kundër [[Real Sociedad]] në [[Camp Nou]].<ref>{{cite news|url=http://www.goal.com/en/match/116212/fc-barcelona-vs-real-sociedad/report|title=Barcelona 4-1 Real Sociedad: Neymar strikes in La Real rout|date=24 shtator 2013|accessdate=6 mars 2014|work=Goal.com|archive-date=4 prill 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140404085110/http://www.goal.com/en/match/116212/fc-barcelona-vs-real-sociedad/report|url-status=dead}}</ref> Më 26 tetor 2013, Neymar shënoi golin e parë në paraqitjen e tij të parë në [[El Clásico]] me Barçën që fitoi me rezultatin 2–1 kundër [[Real Madrid C.F.|Real Madrid]] në Camp Nou. Më vonë ai assistoi edhe golin e dytë të shënuar nga [[Alexis Sánchez]].<ref name="clasico">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/24603052|title=Barcelona 2-1 Real Madrid|work=BBC|accessdate=12 prill 2014}}</ref> Më 11 dhjetor 2013, Neymar vendosi rekord duke shënuar [[Lista e tregolshëve në UEFA Ligën e Kampioneve|tre golat e parë në Ligën e kampioneve]] pasi ai shënoi tregolësh në fitoren 6–1 kundër [[Celtic F.C.|Celtic]] në ndeshjen e fundit të fazës së grupeve.<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/25303700|title=Barcelona 6-1 Celtic|date=21 dhjetor 2013|accessdate=12 prill 2014|work=BBC}}</ref> ===Paris Saint-Germain=== Më 3 gusht 2017, Barcelona njoftoi se përfaqësuesit ligjor të Neymarit i kishin paguar klubit 222 milion €, duke barazuar klauzolën e lirimit, gjë që shënoi transferimin më të shtrenjtë në historinë e futbollit.<ref>{{Cite web|date=20 mars 2019|title=10 Most Valuable Football Transfer Contracts So Far|trans-title=10 transferimet e futbollit më të shtrenjta deri tani|url=https://sportycious.com/most-valuable-football-transfer-958846|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929115636/https://sportycious.com/most-valuable-football-transfer-958846|archive-date=29 shtator 2020|access-date=16 tetor 2019|website=Sportycious|language=en}}</ref> Klubi informoi [[UEFA]]n mbi detajet e transferimit, duke lënë organin qeverisës të merrte veprime të mundshme disiplinore.<ref name="FCB Neymar"/> Sipas [[BBC]], në Spanjë, klauzola e lirimit mund të aktivizohet nga lojtari vetë. Kjo ishte një situatë e pazakontë, pasi pagesa shkoi direkt në klub, kjo pasi [[La Liga]] e refuzoi. Zakonisht, shuma e një klauzole lirimi depozitohet te La Liga, e cila liron lojtarin nga kontrata dhe transferon paratë te klubi përkatës. Megjithatë, në këtë rast, La Liga refuzoi pagesën me arsyetimin se ishte shkelur rregulli i "Fair Play Financiar" nga Paris Saint-Germain, e cila financohet nga shteti i [[Katari]]t. Neymar firmosi një kontratë pesë-vjeçare me klubin francez. Pas mbërritjes në klub, ai mori fanellën me numrin 10, e cila ju dha nga [[Javier Pastore]] si një "dhuratë mirëseardhje".<ref>{{cite web|url=https://gazetainfokus.com/%E2%9A%BD%EF%B8%8F-ylli-psg-se-ia-dhuron-neymarit-numrin-e-tij-te-fanelles-foto/?page1=2|title=Ylli i PSG-së ia dhuron Neymarit numrin e tij të fanellës (Foto)|publisher=Gazeta Infokus|language=sq|date=3 gusht 2017|accessdate=22 gusht 2022}}</ref> ====Padia e Barcelonës mbi shkeljen e kontratës==== Më 27 gusht 2017, Barcelona ngriti një padi kundër Neymar, duke kërkuar që ai të kthente bonusin e rinovimit të kontratës që mori, si dhe 8.5 milion € dëmshpërblim dhe 10% shtesë për detyrimet e prapambetura. Ata pretenduan se u detyrohen paratë që Neymar mori si pjesë e një bonusi rinovimi kur ai nënshkroi një kontratë të re në vitin 2016. Klubi gjithashtu kërkoi nga Paris Saint-Germain që të merrte përgjegjësinë për pagesën e tarifave nëse lojtari nuk mund ta bëjë këtë vetë.<ref>{{cite web|url=https://www.balkanweb.com/barcelona-padit-neymar-kerkon-ti-ktheje-mbrapsht-8-5-mln-euro/|title=Barcelona padit Neymar, kërkon t’i kthejë mbrapsht 8.5 mln euro|website=balkanweb.com|language=sq|date=22 gusht 2017|accessdate=22 gusht 2022}}</ref> Avokatët e Neymar njoftuan se do ta kundërshtonin çështjen.<ref>{{Cite news|date=23 gusht 2017|title=PSG's Neymar to contest Barcelona lawsuit over world-record move|trans-title=Neymari i PSG-së do të kundërshtoj padinë e Barcelonës për transferimin rekord|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/41014149|url-status=live|access-date=23 gusht 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20201206194758/https://www.bbc.com/sport/football/41014149|archive-date=6 dhjetor 2020}}</ref> ====2017–18: Sezoni debutues dhe tripleta në Francë==== Në sezonin e tij debutues në Francë, Neymar krijoi një treshe të fuqishme sulmi me talentin francez [[Kylian Mbappé]] dhe bomberin uruguajian [[Edinson Cavani]]. Ai debutoi zyrtarisht më 13 gusht në fitoren 3–0 kundër [[En Avant de Guingamp|Guingamp]], duke shënuar një gol dhe asistuar një tjetër.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/40924357|title=Neymar feels 'more alive than ever' after scoring on PSG debut|trans-title=Neymar ndihet 'më i gjallë se kurr' pasi shënoi në debutimin me PSG-në|publisher=BBC Sport|language=en|date=14 gusht 2017|access-date=15 gusht 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816015714/http://www.bbc.com/sport/football/40924357|archive-date=16 gusht 2017}}</ref> Një javë më pas, në ndeshjen e rradhës në kampionat ndaj [[Toulouse FC|Toulouse]], Neymar regjistroi një dopietë.<ref>{{cite web|date=20 gusht 2017|title=Neymar at the double as PSG hit back to thump Toulouse|trans-title=Neymar shënon dopietë, PSG mposht Toulouse|publisher=[[Eurosport]]|language=en|url=http://www.eurosport.com/football/neymar-at-the-double-as-psg-hit-back-to-thump-toulouse_sto6295474/story.shtml|access-date=21 gusht 2017}}</ref> Neymar ishte protagonist edhe në fazën e grupeve të Ligës së Kampioneve, duke shënuar nga një gol në fitoren 3–0 kundër [[Celtic F.C.|Celtic]] dhe fitoren 5–0 kundër [[FC Bayern München|Bayern München]] në dy ndeshjet hapëse.<ref>{{cite news|date=12 shtator 2017|title=MBAPPE CREATES CHAMPIONS LEAGUE HISTORY WITH GOAL FOR PSG AGAINST CELTIC|trans-title=Mbappe bën historinë në Ligën e Kampioneve me golin për PSG-në kundër Celtic|publisher=Goal|language=en|url=http://www.goal.com/en/news/mbappe-creates-champions-league-history-with-goal-for-psg/1fq7caitbaofg1npeqftd4n1e7|url-status=live|access-date=29 shtator 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018235427/https://www.goal.com/en/news/mbappe-creates-champions-league-history-with-goal-for-psg/1fq7caitbaofg1npeqftd4n1e7|archive-date=18 tetor 2020}}</ref><ref>{{cite news|date=30 shtator 2017|title=PSG 3 Bayern Munich 0: Kylian Mbappe, Edinson Cavani and Neymar star in Champions League heavyweight battle|trans-title=PSG 3 Bayern Mynih 0: Kylian Mbappe, Edinson Cavani dhe Neymar shkëlqejnë në betejën e peshave të rënda në Ligën e Kampioneve|publisher=London Evening Standard|language=en|url=https://www.standard.co.uk/sport/football/psg-3-bayern-munich-0-champions-league-kylian-mbappe-edinson-cavani-neymar-star-a3645456.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108151300/https://www.standard.co.uk/sport/football/psg-3-bayern-munich-0-champions-league-kylian-mbappe-edinson-cavani-neymar-star-a3645456.html|archive-date=8 janar 2021}}</ref> Gjatë fitores 3–0 në derbi ndaj [[Olympique de Marseille|Marseille]] më 25 shkurt 2018, Neymar pësoi një frakturë në kockën e pestë metatarsale të këmbës së djathtë. Kjo bëri që ai të udhëtonte në [[Belo Horizonte]] për tu operuar.<ref>{{cite web|date=4 mars 2018|title=Neymar leaves hospital after 'successful' surgery on injured foot|trans-title=Neymar largohet nga spitali pas operacionit 'të suksesshëm' në këmbën e dëmtuar|url=http://www.skysports.com/football/news/11820/11273967/neymar-has-successful-surgery-on-injured-foot|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180905211249/http://www.skysports.com/football/news/11820/11273967/neymar-has-successful-surgery-on-injured-foot|archive-date=5 shtator 2018|access-date=4 mars 2018|publisher=SkySports|language=en}}</ref> Ky dëmtim bëri që Neymar të mbyllte sezonin para kohe; ai regjistroi 28 gola në 30 ndeshje në sezonin e tij të parë në [[Paris]].<ref>{{Cite web|date=28 shkurt 2018|title=Neymar: Paris St-Germain's injured forward out for 'six to eight weeks'|trans-title=Neymar: Sulmuesi i dëmtuar i Paris St-Germain jashtë për 'gjashtë seri në javë'|url=https://www.bbc.com/sport/football/43205895|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109004500/https://www.bbc.com/sport/football/43205895|archive-date=9 nëntor 2020|access-date=14 janar 2021|publisher=BBC Sport|language=en}}</ref> ====2018–19: Dëmtime të tjera dhe titulli i Ligue 1==== Më 12 gusht 2018, Neymar shënoi në fitoren 3–0 në shtëpi të ekipit kundër [[Stade Malherbe Caen|Caen]] në ndeshjen hapëse të kampionatit.<ref>{{cite news|date=13 gusht 2018|title=Neymar: Paris St-Germain striker scores as his side open Ligue 1 season with 3–0 win over Caen|trans-title=Neymar: Sulmuesi i Paris St-Germain shënon, ekipi i tij e hap sezonin e Ligue 1 me një fitore 3–0 ndaj Caen|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/45163002|url-status=live|access-date=13 gusht 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020224533/https://www.bbc.com/sport/football/45163002|archive-date=20 tetor 2020}}</ref> Ai shënoi me penallti në ndeshjen e javës së dytë me Parisin që fitoi 3–1 ndaj Guingamp.<ref>{{cite web|date=18 gusht 2018|title=Mbappe scores twice in Lique 1 return to seal PSG fight-back|trans-title=Mbappe shënon dy herë në rikthimin në Ligue 1 për të vulosur përmbysjen e PSG-së|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/45228476|url-status=live|access-date=19 gusht 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20191202235645/https://www.bbc.com/sport/football/45228476|archive-date=2 dhjetor 2019}}</ref> Në ndeshjen e javës së tretë, Neymar shënoi një tjetër gol si dhe asistoi golin e Cavanit, me PSG-në që regjistroi një sukses 3–1 ndaj [[Angers SCO|Angers]].<ref>{{cite news|date=25 gusht 2018|title=Cavani, Mbappe & Neymar all score as PSG maintain 100% start|trans-title=Cavani, Mbappe & Neymar shënojnë, PSG vazhdon startin 100%|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/45310948|url-status=live|access-date=26 gusht 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211025811/https://www.bbc.com/sport/football/45310948|archive-date=11 dhjetor 2020}}</ref> Më 3 tetor, Neymar shënoi një tregolësh në fitoren 6–1 në shtëpi ndaj [[Ylli i Kuq i Beogradit|Yllit të Kuq të Beogradit]] në fazën e grupeve të Ligës së Kampioneve.<ref>{{cite news|date=3 tetor 2018|title=Neymar scores a hattrick as PSG beat Red Star Belgrade 6–1|trans-title=Neymar shënon tregolësh, PSG mposht Yllin e Kuq të Beogradit 6–1|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/45737151|url-status=live|access-date=30 nëntor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626184440/https://www.bbc.com/sport/football/45737151|archive-date=26 qershor 2019}}</ref> Në janar 2019, ai pësoi një dëmtim në këmbë dhe humbi të dy ndeshjet e raundit të 16-tave të Ligës së Kampioneve kundër [[Manchester United F.C.|Manchester United]].<ref>{{cite web|date=28 janar 2019|title=P.S.G.'s Neymar Joins Growing Champions League Injury List|trans-title=Neymar i PSG-së i bashkohet listës në rritje të të dëmtuarve në Ligën e Kampioneve|publisher=The New York Times|language=en|author=Victor Mather|url=https://www.nytimes.com/2019/01/28/sports/neymar-champions-league-psg.html|url-status=live|access-date=8 mars 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108010844/https://www.nytimes.com/2019/01/28/sports/neymar-champions-league-psg.html|archive-date=8 nëntor 2020}}</ref> Pasi Parisi pësoi një eliminim nga anglezët, Neymar u pa në Instagram duke ofenduar gjyqtarët e VAR-it për penalltinë që këta të fundit i dhanë United në kohën shtesë. Për këtë veprim, braziliani u pezullua me tre ndeshje nga UEFA.<ref>{{cite web|url=https://www.hashtag.al/index.php/2019/04/26/neymar-pezullohet-me-3-ndeshje-pasi-sulmoi-arbitrat-ne-instagram/|title=Neymar pezullohet me 3 ndeshje pasi sulmoi arbitrat në Instagram|website=hashtag.al|language=sq|date=26 prill 2019|accessdate=23 gusht 2022}}</ref> Më 27 prill, Neymar shënoi në finalen e kupës kundër Rennes, por kundërshtarët arritën të përmbysnin rezultatin dhe të fitonin ndeshjen. Pas përfundimit të ndeshjes, Neymar u filmua duke goditur me grusht në fytyrë një spektator.<ref>{{cite web|url=https://dosja.al/gjest-i-pahijshem-i-neymar-godet-tifozin-pas-humbjes-ne-finalen-e-kupes-se-frances|title=Gjest i pahijshëm i Neymar, godet tifozin pas humbjes në finalen e Kupës së Francës (Video)|website=dosja.al|language=sq|date=28 prill 2019|accessdate=23 gusht 2022}}</ref> Spektatori ishte filmuar duke ofenduar lojtarët e Parisit gjatë gjithë ndeshjes. PSG reagoi në një komunikatë duke thënë se ata e mbështesnin lojtarin e tyre "100%".<ref name="APgoad">{{cite web|title=Neymar appears to aim punch at fan goading him after defeat|trans-title=Neymar kapet duke goditur tifozin pas disfatës|url=https://www.apnews.com/f36fd5d49a0e4e6f83f3f5fb3ee3f7f5|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201219103441/https://apnews.com/f36fd5d49a0e4e6f83f3f5fb3ee3f7f5|archive-date=19 dhjetor 2020|access-date=4 maj 2019|website=[[Associated Press]]|language=en|author=Jerome Pugmire|date=28 prill 2019}}</ref> Neymar reagoi duke thënë se ai ishte gabim, por gjithashtu shtoi se as ai dhe as ndonjë tjetër nuk mund të kishte qëndruar indiferent. Trajneri i ekipit [[Thomas Tuchel]] deklaroi: "Nuk është e lehtë të ngjisësh shkallët pas një disfate. Nëse humbasim duhet të tregojmë respekt. Ne nuk mund të hyjmë në një konflikt me një spektator."<ref name="goalpunch">{{cite web|date=1 maj 2019|title=Will Neymar be banned for fan punch? PSG star's possible sanctions|trans-title=A do të pezullohet Neymari për grushtin ndaj tifozit? Dënimet e mundshme për yllin e PSG-së|url=https://www.goal.com/en/news/will-neymar-be-banned-for-fan-punch-psg-stars-possible/1etvzvcw0pp2f1b3nhc8z124zz|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504075248/https://www.goal.com/en/news/will-neymar-be-banned-for-fan-punch-psg-stars-possible/1etvzvcw0pp2f1b3nhc8z124zz|archive-date=4 maj 2019|access-date=4 maj 2019|website=Goal.com|language=en|author=Robin Bairner}}</ref> ====2019–20: Sezoni i pezulluar dhe finalja e Ligës së Kampioneve==== Në korrik 2019, Neymar mungoi në seancat stërvitore me ekipin, duke bërë që klubi të ndërmerrte masa disiplinore.<ref>{{cite news|date=8 korrik 2019|title=Neymar: Brazil forward fails to attend PSG pre-season training|trans-title=Neymar: Sulmuesi i Brazilit mungon në stërvitjen parasezonale të PSG-së|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/48915199|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129025815/https://www.bbc.com/sport/football/48915199|archive-date=29 nëntor 2020|access-date=8 korrik 2019}}</ref> Në ditën e fundit të merkatos verore, Neymar pranoi të qëndronte me PSG-në pas negociatave të dështuara për një rikthim te Barcelona.<ref>{{cite news|date=1 shtator 2019|title=Neymar: Paris Saint-Germain forward agrees to stay after Barcelona talks break down|trans-title=Neymar: Sulmuesi i Paris Saint-Germain pranon të qëndrojë pasi bisedimet me Barcelonën dështojnë|publisher=Sky Sports|language=en|url=https://www.skysports.com/football/news/11820/11799320/neymar-paris-saint-germain-forward-agrees-to-stay-after-barcelona-talks-break-down|url-status=live|access-date=6 shtator 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107233653/https://www.skysports.com/football/news/11820/11799320/neymar-paris-saint-germain-forward-agrees-to-stay-after-barcelona-talks-break-down|archive-date=7 nëntor 2020}}</ref> Neymar luajti ndeshjen e parë për sezonin 2019–20 më 14 shtator në fitoren minimale 1–0 ndaj [[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]] në Ligue 1; ai shënoi golin e vetëm të ndeshjes në minutat shtesë me një rrofeshatë.<ref>{{cite news|date=14 shtator 2019|title=Last-gasp win!|trans-title=Fitore në frymën e fundit!|publisher=Paris Saint-Germain F.C.|language=en|url=https://en.psg.fr/teams/first-team/content/last-gasp-win|url-status=live|access-date=15 shtator 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200710000245/https://en.psg.fr/teams/first-team/content/last-gasp-win|archive-date=10 korrik 2020}}</ref> Një javë më vonë, në një tjetër fitore 1–0, këtë herë ndaj [[Olympique Lyonnais|Lyon]] në [[Parc Olympique Lyonnais]], Neymar ishte sërisht protagonist me një tjetër gol në minutat shtesë.<ref>{{cite web|date=23 shtator 2019|title=Lyon 0–1 Paris St-Germain|url=https://www.bbc.com/sport/football/49783196|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814174359/https://www.bbc.com/sport/football/49783196|archive-date=14 gusht 2020|access-date=25 korrik 2020|publisher=BBC Sport|language=en}}</ref> Në tetor, Neymar pësoi një dëmtim në tendinë gjatë grumbullimit me kombëtaren;<ref>{{cite web|date=14 tetor 2019|title=Neymar out 4 Weeks with Hamstring Injury; Expected to Miss PSG's Next 6 Matches|trans-title=Neymar jashtë për 4 javë më dëmtim në tendinë; pritet të humbasë 6 ndeshjet e rradhës të PSG-së|url=https://bleacherreport.com/articles/2857855-neymar-out-4-weeks-with-hamstring-injury-expected-to-miss-psgs-next-6-matches|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725172027/https://bleacherreport.com/articles/2857855-neymar-out-4-weeks-with-hamstring-injury-expected-to-miss-psgs-next-6-matches|archive-date=25 korrik 2020|access-date=25 korrik 2020|publisher=Bleacher Report|language=en}}</ref> ai qëndroi një muaj jashtë fushave dhe u rikthye më 26 nëntor duke luajtur në barazimin 2–2 kundër Real Madridit në fazën e grupeve të Ligës së Kampioneve. Më 12 shkurt 2020, në ndeshjen e parë të raundit të 16-tave kundër [[Borussia Dortmund]]it, Neymar shënoi një gol shumë të rëndësishëm në transfertë, me Parisin që u mposht 2–1 në [[Signal Iduna Park]]. Në ndeshjen e kthimit në Paris, ekipi i Neymar bëri përmbyje duke fituar 2–0 dhe u kualifikua me rezultatin e përgjithshëm 3–2; Neymar shënoi golin e parë të sfidës me kokë pas një korneri të ekzekutuar nga [[Ángel Di María]] si dhe mori pjesë në aksionin që solli golin e dytë të shënuar nga [[Juan Bernat]].<ref>{{cite web|date=11 mars 2020|title=PSG 2–0 Borussia Dortmund|publisher=UEFA|language=en|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2027130--paris-vs-dortmund/?referrer=%2Fuefachampionsleague%2Fseason%3D2020%2Fmatches%2Fround%3D2001141%2Fmatch%3D2027130%2Findex|access-date=27 shtator 2020}}</ref> Neymar fitoi titullin e tij të tretë të Ligue 1 pasi federata vendosi të ndërpreste sezonin për shkak të [[Pandemia e COVID-19|Pandemisë aë COVID-19]]; në momentin kur u mor vendimi, PSG ishte në vendin e parë.<ref>{{cite news|date=30 prill 2020|title=Ligue 1: Paris St-Germain awarded French title as season finished early|trans-title=Ligue 1: Paris St-Germain i jepet titulli francez pasi sezoni përfundoi herët|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/52484926|url-status=live|access-date=30 prill 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107084148/https://www.bbc.com/sport/football/52484926|archive-date=7 nëntor 2020}}</ref> Më 14 korrik, në ndeshjen e parê të ekip që pas rifillimit të aktivitetit, Neymar shënoi golin e vetëm të finales së kupës kundër [[AS Saint-Étienne|Saint-Étienne]]; kjo ishte kupa e dytë e tij me PSG-në.<ref name="CDF 2020">{{cite news|date=24 korrik 2020|title=PSG edge ASSE for Coupe de France win!|trans-title=PSG mposht minimalisht ASSE për të fituar Kupën e Francës!|url=https://www.ligue1.com/Articles/OTHER-COMPETITIONS/2020/07/25/psg-edge-asse-for-coupe-de-france-win|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201103014938/https://www.ligue1.com/Articles/OTHER-COMPETITIONS/2020/07/25/psg-edge-asse-for-coupe-de-france-win|archive-date=3 nëntor 2020|access-date=25 korrik 2020|website=ligue1.com|language=en}}</ref> Shtatë ditë më pas, Parisi fitoi edhe kupën e ligës, duke mposhtur Lyonin 6–5 me penallti pasi koha e rregullt dhe shtesa u mbyllën në barazim pa gola; Neymar shënoi një nga penalltitë për ekipin e tij.<ref name="BBC Sport">{{cite news|date=31 korrik 2020|title=Paris St-Germain beat Lyon in French League Cup final for another treble|trans-title=Paris St-Germain mposht Lyonin në finalen e Kupës së Ligës Franceze për një tjetër tripletë|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/53617357|url-status=live|access-date=31 korrik 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201116164005/https://www.bbc.com/sport/football/53617357|archive-date=16 nëntor 2020}}</ref> Më 12 gusht, në ndeshjen çerek-finale të Ligës së Kampioneve kundër [[Atalanta B.C.|Atalantës]], ai asistoi golin e barazimit me Parisin që shënoi dy gola në kohën shtesë për të fituar ndeshjen 2–1.<ref>{{cite web|date=13 gusht 2020|title=Atalanta dealt cruelest of exits by PSG late show|trans-title=Atalanta pëson një nga eliminimet më mizore pas shfaqjes në fund nga PSG-ja|url=https://en.as.com/en/2020/08/12/football/1597255022_750607.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201208204706/https://en.as.com/en/2020/08/12/football/1597255022_750607.html|archive-date=8 dhjetor 2020|access-date=24 gusht 2020|publisher=AS.com|language=en}}</ref> Ata u kualifikuan në gjysëm-finale ku u përballën me gjermanët e [[RB Leipzig]]; në ndeshjen e parë në transfertë, Neymar asistoi një nga golat e fitores 3–0 që kualifikoi Parisin për në finalen e Ligës së Kampioneve për herë të parë në histori.<ref>{{cite web|date=18 gusht 2020|title=RB Leipzig 0-3 Paris St-Germain: PSG reach first Champions League final|trans-title=RB Leipzig 0-3 Paris St-Germain: PSG arrin finalen e parë të Ligës së Kampioneve|url=https://www.bbc.com/sport/football/53759778|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200904130058/https://www.bbc.com/sport/football/53759778|archive-date=4 shtator 2020|access-date=24 gusht 2020|publisher=BBC Sport|language=en}}</ref> Në finalen e madhe në [[Estádio da Luz]] të [[Lisbona|Lisbonës]], Parisi u mposht me rezultatin 1–0 nga Bayern München.<ref>{{cite web|date=23 gusht 2020|title=Bayern Munich beat Paris Saint-Germain to win Champions League|trans-title=Bayern Mynihu mposht Paris Saint-Germain për të fituar Ligën e Kampioneve|url=https://www.espn.com/soccer/report?gameId=573698|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107084610/https://www.espn.com/soccer/report?gameId=573698|archive-date=7 nëntor 2020|access-date=23 gusht 2020|publisher=ESPN FC|language=en}}</ref> ====2020–21: Rinovimi i kontratës==== Neymar humbi ndeshjen e parë të sezonit 2020–21 për shkak se kishte dalë pozitiv me COVID-19 një javë më parë;<ref>{{Cite web|date=8 shtator 2020|title=Lens 'not favourites' against depleted PSG|trans-title=Lens 'jofavorite' kundër PSG-së së palosur|url=https://www.ligue1.com/Articles/NEWS/2020/09/08/lens-not-favourites-psg-mbappe-neymar-covid|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910182803/https://www.ligue1.com/Articles/NEWS/2020/09/08/lens-not-favourites-psg-mbappe-neymar-covid|archive-date=10 shtator 2020|access-date=18 shtator 2020|publisher=Ligue 1|language=en}}</ref> në këtë ndeshje, PSG u mposht nga [[RC Lens|Lens]] me rezultatin minimal 1–0.<ref>{{Cite web|date=10 shtator 2020|title=Lens 1-0 Paris Saint-Germain: Champions League finalists beaten by Ligue 1 newcomers|trans-title=Lens 1-0 Paris Saint-Germain: Finalistët e Ligës së Kampioneve mposhten nga ekipi i sapongjitur i Ligue 1|url=https://www.skysports.com/football/rc-lens-vs-psg/report/431369|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200912212757/https://www.skysports.com/football/rc-lens-vs-psg/report/431369|archive-date=12 shtator 2020|access-date=18 shtator 2020|publisher=Sky Sports|language=en}}</ref> Megjithatë, ai ju rikthye stërvitjes para ndeshjes derbi kundër Marseille më 13 shtator.<ref>{{Cite web|date=12 shtator 2020|title=PSG: Neymar back as Tuchel complains about Le Classique|trans-title=PSG: Neymar rikthehet, Tuchel ankohet për Le Classique|url=https://en.as.com/en/2020/09/12/football/1599939171_648394.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028214423/https://en.as.com/en/2020/09/12/football/1599939171_648394.html|archive-date=28 tetor 2020|access-date=18 shtator 2020|website=AS.com|language=en}}</ref> PSG humbi ''[[Le Classique]]'' për herë që nga viti 2011 pasi OM fitoi 1–0 në një ndeshje ku gjyqtari dha 14 kartonë të verdhë dhe 5 kartonë të kuqë, njëri prej të cilëve në drejtim të Neymar.<ref>{{Cite web|date=14 shtator 2020|title=Neymar Among 5 Sent Off in PSG-Marseille, Alleges Racial Abuse|trans-title=Neymar mes pesë lojtarëve të përjashtuar, akuzon pë rracizëm|url=https://www.si.com/soccer/2020/09/14/psg-marseille-fight-video-neymar-red-card-racist-abuse|access-date=18 shtator 2020|publisher=Sports Illustrated|language=en}}</ref> Neymar regjistroi dy golat e parë të sezonit 2020–21 në fitoren bindëse 6–1 ndaj [[Angers SCO|Angers]] më 2 tetor.<ref>{{Cite web|date=2 tetor 2020|title=NEYMAR GRABS TWO AS PSG ROUT ANGERS|trans-title=Neymar shënon dy, PSG shkatërron Angers|url=https://www.eurosport.com/football/ligue-1/2020-2021/psg-v-angers-ligue-1-live-updates_sto7919834/story.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026191438/https://www.eurosport.com/football/ligue-1/2020-2021/psg-v-angers-ligue-1-live-updates_sto7919834/story.shtml|archive-date=26 tetor 2020|access-date=3 tetor 2020|website=[[Eurosport]]|language=en|author=Michael da Silva}}</ref> Ai arriti kështu në shifrën e 72 golave për klubin kryeqytetas, duke hyrë në listën e dhjetë golashënuesve më të mirë të historisë së PSG-së, në nivel me bashkëkombasin e tij [[Raí]].<ref>{{Cite web|date=3 tetor 2020|title=Neymar rentre dans le top 10 des meilleurs buteurs de l'histoire du PSG|trans-title=Neymar hyn në 1p golashënuesit më të mirë në historinë e PSG-së|url=http://www.parisfans.fr/club/neymar-rentre-dans-le-top-10-des-meilleurs-buteurs-de-lhistoire-du-psg-491779.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024064151/http://www.parisfans.fr/club/neymar-rentre-dans-le-top-10-des-meilleurs-buteurs-de-lhistoire-du-psg-491779.html|archive-date=24 tetor 2020|access-date=3 tetor 2020|website=Paris Fans|language=fr}}</ref> Më 28 tetor, Neymar pësoi një dëmtim në muskulin e këmbës së djathtë në ndeshjen e fazës së grupeve të Ligës së Kampioneve kundër [[İstanbul Başakşehir F.K.|İstanbul Başakşehir]], duke u zëvëndësuar pas vetëm 26 minutash lojë.<ref>{{Cite web|date=28 tetor 2020|title=PSG's Neymar in 'discomfort' after adductor injury and will undergo further tests|trans-title=Neymar i PSG-së në 'siklet' pas dëmtimit në muskul, do t'i nënshtrohet të tjera testimeve|url=https://www.cbssports.com/soccer/news/psgs-neymar-in-discomfort-after-adductor-injury-and-will-undergo-further-tests/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101043118/https://www.cbssports.com/soccer/news/psgs-neymar-in-discomfort-after-adductor-injury-and-will-undergo-further-tests/|archive-date=1 nëntor 2020|access-date=29 tetor 2020|website=[[CBS Sports]]|language=en}}</ref> Ai u rikthye në aksion pas më shumë se tre javësh, duke u aktivizuar si zëvëndësues në humbjen 3–2 ndaj [[AS Monaco FC|Monacos]] më 20 nëntor.<ref>{{Cite web|date=20 nëntor 2020|title=Monaco Beat PSG|trans-title=Monaco mposht PSG-në|url=https://bleacherreport.com/game/as-monaco-fc-vs-paris-saint-germain-fc-2020-11-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211190350/https://bleacherreport.com/game/as-monaco-fc-vs-paris-saint-germain-fc-2020-11-22|archive-date=11 dhjetor 2020|access-date=14 janar 2021|website=Bleacher Report|language=en}}</ref> Katër ditë më pas, ai shënoi golin e vetëm në takimin ndaj RB Leipzig në Ligën e Kampioneve, duke regjistruar golin e parë pas rikthimit nga dëmtimi.<ref>{{Cite web|date=24 nëntor 2020|title=PSG 1-0 RB LEIPZIG: NEYMAR FIRES PSG TO CRUCIAL WIN AGAINST RB LEIPZIG|trans-title=PSG 1-0 RB Leipzig: Neymar dërgon PSG-në drejt fitores vendimtare kundër RB Leipzig|url=https://www.eurosport.com/football/champions-league/2020-2021/psg-v-rb-leipzig-live-champions-league-updates_sto8005067/story.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203143030/https://www.eurosport.com/football/champions-league/2020-2021/psg-v-rb-leipzig-live-champions-league-updates_sto8005067/story.shtml|archive-date=3 dhjetor 2020|access-date=14 janar 2021|website=Eurosport|language=en}}</ref> Më 28 nëntor, Neymar shënoi golin e tij të 50të në Ligue 1 në barazimin 2–2 ndaj [[FC Girondins de Bordeaux|Bordeaux]]; ai u bë lojtari më i shpejtë që e arrin këtë shifër në historinë e klubit, duke e bërë vetëm në ndeshjen e tij të 58të.<ref>{{cite web|date=28 nëntor 2020|title=Neymar reaches 50 Ligue 1 goals in record time in 21st century|trans-title=Neymar arrin 50 gola në Ligue 1 në kohë rekors në shekullin e 21të|url=https://www.beinsports.com/en/football/news/neymar-reaches-50-ligue-1-goals-in-record-t-1/1591744|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128220753/http://www.beinsports.com/en/football/news/neymar-reaches-50-ligue-1-goals-in-record-t-1/1591744|archive-date=28 nëntor 2020|access-date=28 nëntor 2020|website=[[beIN Sports]]|language=en}}</ref> Katër ditë më vonë, braziliani shënoi një dopietë kundër [[Manchester United F.C.|Manchester United]], duke udhëhequr Parisin drejt një fitoreje 3–1 në [[Old Trafford]].<ref>{{Cite news|date=2 dhjetor 2020|title=Man Utd beaten at home by PSG|trans-title=Man Utd mposhtet në shtëpi nga PSG-ja|publisher=BBC Sport|language=en|url=https://www.bbc.com/sport/football/55135808|url-status=live|access-date=2 dhjetor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201206081114/https://www.bbc.com/sport/football/55135808|archive-date=6 dhjetor 2020}}</ref> Në ndeshjen e fundit të fazës së grupeve të Ligës së Kampioneve, Neymar shënoi një tregolësh në një fitore bindëse 5–1 kundër İstanbul Başakşehir; ky tregolësh, i treti në karrierën e tij në këtë kompeticion, ndihmoi ekipin të fitonte grupin.<ref>{{Cite web|date=9 dhjetor 2020|title=Hat-trick: Neymar Jr's gala performance on the Champions League|trans-title=Tregolësh: Performanca gala e Neymarit në Ligën e Kampioneve|url=https://www.neymarjr.com/en/football/hat-trick-neymar-jr-gala-performance-on-the-champions-league|access-date=10 dhjetor 2020|website=neymarjr.com|language=en|archive-date=14 janar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114150953/https://www.neymarjr.com/en/football/hat-trick-neymar-jr-gala-performance-on-the-champions-league|url-status=dead}}</ref> Neymar u bë gjithashtu lojtari i parë në historinë e Ligës së Kampioneve që shënon 20 ose më shumë gola për dy klube të ndryshme: 21 gola në 40 ndeshje për Barcelonën dhe 20 gola në 25 ndeshje për Parisin.<ref>{{Cite web|date=10 dhjetor 2020|title=Neymar is the First Player Ever to Score 20 Champions League Goals for Two Different Teams|trans-title=Neymar është lojtari i parë që shënon 20 gola në Ligën e Kampioneve për dy ekipe të ndryshme|url=https://psgtalk.com/2020/12/neymar-is-the-first-player-ever-to-score-20-champions-league-goals-for-two-different-teams/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210101132/https://psgtalk.com/2020/12/neymar-is-the-first-player-ever-to-score-20-champions-league-goals-for-two-different-teams/|archive-date=10 dhjetor 2020|access-date=10 dhjetor 2020|website=PSG Talk|author=Steve Zavala|language=en}}</ref> Në humbjen 1–0 kundër Lyonit më 13 dhjetor, Neymar pësoi një dëmtim në kyçin e këmbës pas një ndërhyrje nga mbrojtësi kundërshtar [[Thiago Mendes]], duke bërë që të nxirrej nga fusha e lojës me barrelë.<ref>{{Cite web|date=14 dhjetor 2020|title=Neymar raises injury alarm bells after being stretchered off against Lyon|trans-title=Neymar ngren këmbanat e alarmit pasi nxirret jashtë me barrelë kundër Lyonit|url=https://www.goal.com/en/news/neymar-raises-injury-alarm-bells-after-being-stretchered-off/1bniqo4br68i01hvp8sunwz5x1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201220111429/https://www.goal.com/en/news/neymar-raises-injury-alarm-bells-after-being-stretchered-off/1bniqo4br68i01hvp8sunwz5x1|archive-date=20 dhjetor 2020|access-date=14 dhjetor 2020|website=Goal.com|language=en}}</ref> Ai mundi të shmangte frakturën por u njoftua se do të qëndronte në jashtë fushave për tre javë me një ndrydhje në kyç.<ref>{{Cite web|date=15 dhjetor 2020|title=Neymar's fracture is ruled out, which points to three weeks KO|trans-title=Neymar ska frakturë, por është tre javë jashtë|url=https://sportsfinding.com/neymars-fracture-is-ruled-out-which-points-to-three-weeks-ko/73944/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114151234/https://sportsfinding.com/neymars-fracture-is-ruled-out-which-points-to-three-weeks-ko/73944/|archive-date=14 janar 2021|access-date=15 dhjetor 2020|website=Sports Finding|author=Gabby Barker|language=en}}</ref> Ai u rikthye fiks pas një muaji më 13 janar 2021 në fitoren 2–1 kundër Marseille në [[Trophée des Champions]]; braziliani shënoi golin e fitores me penallti duke i dhënë një tjetër trofe klubit kryeqytetas.<ref>{{Cite web|date=13 janar 2021|title=Neymar mocks Alvaro Gonzalez in celebration after terrible tackle during PSG vs Marseille|trans-title=Neymar tallet me Alvaro Gonzalez gjatë festimit të golit pas ndërhyrjes së tmerrshme të mbrojtësit gjatë PSG vs Marseille|url=https://www.givemesport.com/1638008-neymar-mocks-alvaro-gonzalez-in-celebration-after-terrible-tackle-during-psg-vs-marseille|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115135649/https://www.givemesport.com/1638008-neymar-mocks-alvaro-gonzalez-in-celebration-after-terrible-tackle-during-psg-vs-marseille|archive-date=15 janar 2021|access-date=14 janar 2021|website=givemesport.com|language=en|author=Rob Hoskin}}</ref> Më 10 shkurt, Neymar pësoi një tjetër dëmtim, këtë herë në muskulin e këmbës së majtë, në një ndeshje ndaj Caen, që e mbajti jashtë fushave për rreth një muaj.<ref>{{cite web|url=https://dknation.draftkings.com/2021/2/15/22278279/neymar-injury-update-uefa-champions-league-paris-vs-barcelona-round-of-16-match-status-backup|title=Neymar to miss Champions League Round of 16 first leg match vs. Barcelona|trans-title=Neymar do të humbas ndeshjen e parë të raundit të 16-tave të Ligës së Kampioneve kundër Barcelonës|publisher=Draft Kings|language=en|date=15 shkurt 2021|accessdate=21 shkurt 2021}}</ref> Rikthimi i tij ndodhi më 21 mars në suksesin 4–2 kundër Lyonit në kampionat.<ref>{{Cite web|title=Football: Neymar makes PSG return from injury against Lyon|trans-title=Futboll: Neymar bën rikthimin nga dëmtimi kundër Lyonit|url=https://www.channelnewsasia.com/news/sport/football-neymar-makes-psg-return-from-injury-against-lyon-14453924|access-date=30 mars 2021|website=CNA|language=en|archive-date=20 mars 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210320171003/https://www.channelnewsasia.com/news/sport/football-neymar-makes-psg-return-from-injury-against-lyon-14453924|url-status=dead}}</ref> Në fazën me eliminim direkt të Ligës së Kampioneve, PSG u eliminua në gjysëm-finale nga klubi anglez [[Manchester City F.C.|Manchester City]]. Neymar humbi të dy ndeshjet e raundit të 16-tave kundër Barcelonës, ku Parisi fitoi me rezultatin e përgjithshëm 5–2, por ishte i disponueshëm në dy ndeshjet çerek-finale kundër Bayern München dhe dy ndeshjet gjysëm-finale kundër Manchester City. Më 8 maj, Paris Saint-Germain njoftoi se Neymar kishte firmosur një kontratë të re deri në vitin 2025.<ref>{{Cite web|date=8 maj 2021|title=PSG's Neymar signs contract extension|trans-title=Neymar i PSG-së firmos rinovimin e kontratës|url=https://www.espn.com/soccer/soccer-transfers/story/4379755/psgs-neymar-signs-contract-extension-to-2025|access-date=8 maj 2021|website=ESPN FC|language=en}}</ref> ====2021–22: Goli i 400të në karrierë==== Më 10 gusht, Parisi firmosi me argjentinasin [[Lionel Messi]], i cili u ribashkua me Neymar pas 4 vitesh.<ref>{{Cite web|title=Lionel Messi reunited with Neymar at PSG after Barcelona exit|trans-title=Lionel Messi ribashkohet me Neymar te PSG pas largimit nga Barcelona|url=https://olympics.com/en/news/football-lionel-messi-rejoins-neymar-at-psg-after-barcelona-exit|access-date=15 shtator 2021|website=Olympics.com|language=en}}</ref> Neymar luajti ndeshjen e parë të sezonit të ri më 29 gusht në fitoren 2–0 kundër [[Stade de Reims|Reims]], duke luajtur si titullar për 66 minuta para se të zëvëndësohej nga Messi, i cili debtuoi zyrtarisht për klubin francez.<ref>{{Cite web|date=29 gusht 2021|title=Lionel Messi makes PSG debut as sub for Neymar in Ligue 1 game against Reims|trans-title=Lionel Messi bën debutimin për PSG si zëvëndësues i Neymar në ndeshjen e Ligue 1 kundër Reims|url=https://theathletic.com/news/lionel-messi-makes-psg-debut-as-sub-for-neymar-in-ligue-1-game-against-reims/JjuptraSwJAU|access-date=15 shtator 2021|website=The Athletic|language=en|author=Charlotte Harpur|archive-date=15 shtator 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210915025353/https://theathletic.com/news/lionel-messi-makes-psg-debut-as-sub-for-neymar-in-ligue-1-game-against-reims/JjuptraSwJAU|url-status=dead}}</ref> Ai regjistroi golin e parë të sezonit 2021–21 më 19 shtator në fitoren 2–1 kundër Lyonit, duke shënuar me penallti.<ref>{{Cite web|title=Player Ratings {{!}} PSG 2-1 Lyon, Neymar's brilliance and a questionable penalty decision give PSG a barely deserved win|trans-title=Notat e lojtarëve {{!}} PSG 2–1 Lyon, gjenialiteti i Neymar dhe një penallti e diskutueshme i japin PSG nje fitore pothuajse të merituar|url=https://www.getfootballnewsfrance.com/2021/player-ratings-psg-2-1-lyon-neymars-brilliance-and-a-questionable-penalty-decision-give-psg-a-barely-deserved-win/|access-date=20 shtator 2021|website=Get French Football News|language=en}}</ref> ===Rikthimi te Santos=== Më 30 janar 2025, Neymar njoftoi në rrjetet sociale se do të rikthehej te klubi i tij i parë Santos.<ref>{{Cite web|date=28 janar 2025|title=Neymar returns to Brazilian club Santos after termination of contract in Saudi Arabia|url=https://apnews.com/article/saudi-al-hilal-neymar-terminate-contract-0c6470e475b427b6a240f0ec18e0bb48|access-date=30 janar 2025|website=AP News|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ge.globo.com/sp/santos-e-regiao/futebol/times/santos/noticia/2025/01/30/neymar-anuncia-retorno-ao-santos.ghtml|title=Neymar anuncia retorno ao Brasil: "Só o Santos pode me proporcionar o carinho que eu preciso"|publisher=[[Grupo Globo|ge]]|language=pt-BR|date=30 janar 2025|accessdate=30 janar 2025}}</ref> Rikthimi i tij u konfirmua një ditë më pas nga Santos.<ref>{{cite web|url=https://ge.globo.com/sp/santos-e-regiao/futebol/times/santos/noticia/2025/01/31/santos-anuncia-a-contratacao-de-neymar.ghtml|title=Santos anuncia a contratação de Neymar: "Vai ser uma honra vestir esse manto sagrado"|publisher=[[Grupo Globo|ge]]|language=pt-BR|date=31 janar 2025|accessdate=31 janar 2025}}</ref> Ai mori fanellën me numrin 10 për sezonin e rradhës dhe kishte objektiv të rifitonte formën sportive për Kupën e Botës 2026. ==Karriera ndërkombëtare== [[Skeda:Neymar.jpg|thumb|majtas|Neymar në një konference me [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazilin]].]] [[Skeda:Neymar 2011.jpg|thumb|djathtas|Neymar duke luajtur kundër [[Kombëtarja skoceze e futbollit|Skocisë]].]] Neymar bëri performanca fantastike me [[Kombëtarja braziliane U–17 e futbollit|Brazilin U–17]] në Kupën e Botës U–17 në vitin 2009, ku ai shënoi golin në ndeshjen e parë hapese kundër [[Kombëtarja japoneze U–17 e futbollit|Japonisë]]. Ish-lojtarët Brazilian [[Pelé]] dhe [[Romário]] i thanë urgjentisht trajnerit [[Dunga]] që të merrte atë në [[2010 FIFA Kupa e Botës|Kupën e Botës 2010]]. Edhe pse mendimi i përhapur se Neymar meritonte një vend në skuadrën e Dungës shkuan aq larg saqë trajnerit të kombëtares i erdhi një peticion me 14.000 nënshkrime dhe pavarësisht nga presioni i madh që i ishte bërë, ai e la atë pas dore duke mos e grumbulluar në listën e 23 lojtareve brazilian që do të udhëtonin në [[Republika Jugafrikane|Afrikën e Jugut]] për të luajtur në Kupën e Botës.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2010/may/04/world-cup-watch-37-days-to-go|title=World Cup watch ... 37 days to go|accessdate=13 qershor 2014|work=The Guardian|location=MB}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2010/8669086.stm|title=Brazil coach Dunga faces World Cup selection challenge|accessdate=13 qershor 2014|work=BBC Sport}}</ref> Më 27 mars 2011, Neymar shënoi dy gola në fitoren 2–0 kundër [[Kombëtarja skoceze e futbollit|Skocisë]] në stadiumin Emirates.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/scotland/9431234.stm|title=Scotland 0–2 Brazil|date=27 mars 2011|work=BBC Sport|accessdate=29 mars 2011}}</ref> Gjatë momentit të penalltisë të shënuar nga Neymar, një banane u hodh në drejtim të tij, gjë që e detyroi atë të ankohet për rracizëm.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2011/mar/27/neymar-racism-brazil-scotland|location=Londër|work=The Guardian|first=Ewan|last=Murray|title=Brazil's Neymar answers back after banana is thrown in Scotland match|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Neymar refuzoi faljen e tifozëve dhe nuk kërkoi falje për fjalët që tha në drejtim të tifozëve të Skocisë.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2011/mar/31/scottish-fa-apology-brazil-racism-neymar|location=Londër|work=The Guardian|first=Ewan|last=Murray|title=Scottish FA demands apology from Brazil over claims of racism|accessdate=13 qershor 2014|ref=none}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2011/apr/01/brazil-neymar-scotland-racism-claims|location=Londër|work=The Guardian|title=Brazil's Neymar refuses to apologise to Scotland for racism claims|accessdate=13 qershor 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1371178/Scotland-want-apology-German-admits-Neymar-banana.html|location=Londër|work=Daily Mail|first=Mark|last=Wilson|title=Tartan Army demand apology from Neymar after German fan admits to throwing banana|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> ===Copa América 2011=== Neyamr ishte pjesë e 23 lojtarëve të përzgjedhur nga trajneri [[Mano Menezes]]. Neymar shënoi dy gola në ndeshjen e tretë të Grupit B kundër [[Kombëtarja ekuadoriane e futbollit|Ekuadorit]] në ndeshjen e fituar nga [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]] me rezultain 4–2. Dy golat e tjere i shënoi [[Alexandre Pato]]. Neymar u përzgjodh si Lojtari i ndeshjes në barazimin 1–1 kundër [[Kombëtarja venezueliane e futbollit|Venezuelës]]. Brazili u eleminua në çerek-finale nga [[Kombëtarja paraguajiane e futbollit|Paraguaji]] në pikat e penalltive ku Neymar hyri si zëvëndësim në minutën e 80të. ===Lojërat Olimpike 2012=== Neymar ishte pjesë e 23 lojtarëve të [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazilit]] thirrur nga trajneri [[Mario Menezes]] për të luajtur në [[2012 Lojërat olimpike verore|lojërat olimpike verore]] që zhvilloheshin në [[Londra|Londër]].<ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2143101/London-2012-Olympics-Neymar-Sandro-Hulk-carry-Brazils-hopes-football-gold.html|location=Londër|work=Daily Mail|title=Neymar, Sandro and Hulk carry Brazil's hopes for Olympic gold but Ronaldinho left out|accessdate=13 qershor 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www1.skysports.com/olympics/football/ones-to-watch/21746/7060689/|location=Londër|work=Sky Sports|title=Neymar Profile for 2012 Olympics|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=23 qershor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120623115348/http://www1.skysports.com/olympics/football/ones-to-watch/21746/7060689/|url-status=dead}}</ref> Përpara se të fillonte turnamenti Neymar shënoi gol dhe dhuroi edhe një asist për golin e [[Sandro Raniere|Sandros]] në fitoren 2–0 kundër [[Kombëtarja britanike U–23 e futbollit|Britanisë së Madhe]].<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/olympics/18929315|location=Londër|work=BBC Sport|title=Team GB were outclassed by Neymar|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Më 26 korrik 2012, Neymar shënoi golin e tretë në minutën e 30të në fitoren 3–2 kundër [[Kombëtarja egjiptiane e futbollit|Egjiptit]] në Grupin C.<ref>{{cite news|url=http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match=fbm400c02/doc=results.html|location=Londër|work=BBC Sport|title=Brazil 3–2 Egypt|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=31 korrik 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120731223405/http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match%3Dfbm400c02/doc%3Dresults.html|url-status=dead}}</ref> Më pas tre ditë më vonë në ndeshjen tjetër kundër [[Kombëtarja bjelloruse U–23 e futbollit|Bjellorusisë]], Neymar shënoi një tjetër gol fantastik me një goditje dënimi nga 25 metra që përfundoi në trekëndësh, duke dhuruar edhe dy assista për golat e [[Alexandre Pato|Patos]] dhe [[Oscar dos Santos|Oscarit]]. Pas ndeshjes Neymar tha: "Une shënova një gol dhe dhurova dy assista dhe për mua kjo është një gjë perfekte".<ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1128175/men's-olympics:-neymar-lifts-brazil,-uruguay-stunned?cc=3888|work=ESPN|title=Neymar lifts Brazil|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match=fbm400c03/index.html|location=Londër|work=BBC Sport|title=Brazil 3–1 Belarus|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=30 korrik 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120730083726/http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match%3Dfbm400c03/index.html|url-status=dead}}</ref>. Më 5 gusht 2012, Neymar shënoi një gol me penallti dhe dhuroi një assist për golin e [[Leandro Damião]]s në çerek-finalen e turnamentit kundër [[Kombëtarja hondurene U–23 e futbollit|Hondurasit]] për të ndihmuar skuadrën e tij të fitoj 3–2 në stadiumin St James' Park duke dërguar Brazilin në gjysmë-finale. Më golin kundër Hondurasit, Neymar arriti shifrën e tre golave në këtë turnament.<ref>{{cite news|url=http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match=fbm400302/index.html|location=Londër|work=BBC Sport|title=Brazil 3–2 Honduras|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=5 gusht 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120805013453/http://london2012.bbc.co.uk/football/event/men/match%3Dfbm400302/index.html|url-status=dead}}</ref> Neymar shënoi tregolshin e parë me kombëtaren më 10 shtator 2012 në fitoren shkatërrimtare 8–0 kundër [[Kombëtarja kineze e futbollit|Kinës]] në [[Estádio José do Rego Maciel]] në [[Recife]].<ref>{{cite news|last1=Edwards|first1=Daniel|title=Brazil 8-0 China: Neymar nets hat trick in crushing victory|url=http://www.goal.com/en-us/match/brazil-vs-china-pr/1377193/report?ICID=MP_MS_5|accessdate=12 qershor 2014|work=[[Goal.com]]|accessdate=14 qershor 2014}}</ref> ===Kupa e Konfederatave 2013=== [[Skeda:Pique&neymar.jpg|thumb|djathtas|200px|Neymar në finalen e Kupës së Konfederatave kundër [[Kombëtarja spanjolle e futbollit|Spanjës]]]] Neymar ishte pjesë e skuadrës së zgjedhur nga trajneri [[Luiz Felipe Scolari]] për të luajtur me [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazilin]] në [[2013 FIFA Kupa e Konfederatave|Kupën e Konfederatave]] që u zhvillua në vendlindjen e tij. Në këtë turnament, Neymar mori fanellën me numrin ikonik 10, duke lënë fanellën e tij të fundit me numrin 11.<ref>{{Cite news|url=http://sports.inquirer.net/105255/football-neymar-renews-brazils-number-10-love-affair|title=Neymar renews Brazil’s number 10 love affair|date=16 qershor 2013|accessdate=18 qershor 2013|work=Inquirer}}</ref> Më 15 qershor 2013, Neymar shënoi golin e parë të turnamentit në minutën e tretë në fitoren 3–0 kundër [[Kombëtarja japoneze e futbollit|Japonisë]] në stadiumin Nacional Mané Garrincha.<ref>{{cite news|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/06/goal-neymar-brazil-japan-golazo.html|title=Neymar opens Confederations Cup scoring with stunning goal|work=inside World Soccer|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Më 19 qershor 2013, Neymar shënoi në minuten e 9të një gol spektakolar dhe gjithashtu në minutën e 93të dha një assist spektakolar për golin e [[Jô]], për t'i dhënë Brazilit fitoren 2–0 kundër [[Meksika|Meksikës]].<ref>{{cite news|url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/20130619/brazil-mexico-neymar-confederations-cup.ap/|title=Neymar, Brazil beat Mexico in Confederations Cup|work=Sports Illustrated|date=19 qershor 2013|accessdate=23 qershor 2013|archive-date=3 dhjetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203004135/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/20130619/brazil-mexico-neymar-confederations-cup.ap/|url-status=dead}}</ref> Neymar vazhdoi rekordin e shënimit të golave duke shënuar në ndeshjen e fundit të Gurpit A një goditje fantastike dënimi kundër [[Kombëtarja italiane e futbollit|Italisë]] në minutën e 66të. Në këtë ndeshje Brazili fitoi me rezultatin 4–2.<ref>{{Cite news|title=Goal of the day: Neymar (Brazil) vs Italy|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/06/free-kick-goal-neymar-brazil-italy-golazo.html|work=inside World Soccer|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Më 30 qershor, Neymar shënoi golin e dytë të Brazilit në fitoren 3–0 kundër [[Kombëtarja spanjolle e futbollit|Spanjës]]. Ai u shpall lojtari më i mirë i turnamentit duke fituar Topin e Artë dhe Këpucën e Bronztë pasi u shpall golashënuesi i tretë më i mirë me katër gola.<ref>{{cite news|url=http://prosoccertalk.nbcsports.com/2013/06/30/confederations-cup-awards-neymar-fernando-torres-brazil-spain-golden-ball-shoe-boot/|title=Neymar wins best player, and yes, Torres picks up another award|accessdate=13 qershor 2014|work=NBC}}</ref><ref>{{cite news|title=Users pick Top 11|url=http://www.fifa.com/confederationscup/dreamteam/index.html|work=FIFA.com|accessdate=4 korrik 2013|archive-date=19 korrik 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150719044317/http://www.fifa.com/confederationscup/dreamteam/index.html|url-status=dead}}</ref> ===2014 FIFA Kupa e Botës=== [[Skeda:Brazil and Croatia match at the FIFA World Cup 2014-06-12 (02).jpg|thumb|majtas|Neymar duke u përgatitur për të marrë një goditje dënimi në ndeshjen hapëse të [[2014 FIFA Kupa e Botës|2014 FIFA Kupës së Botës]] kundër Kroacisë.]] Më 5 Mars 2014, Neymar shënoi një tregolësh në fitoren 5–0 kundër [[Kombëtarja afrikano jugore e futbollit|Afrikës së Jugut]] në një ndeshje miqësore në [[Johannesburg]]. Ai bëri një veprim mjaft të mirë kur pas mbarimit të ndeshjes mori një tifoz të vogël afrikan në fushë dhe bëri foto me të. Forcat e sigurisë filluan ta shoqërorin djalin jashtë fushe, por Neymar ndërhyri duke e futur djalin mes lojtarëve brazilian gjatë festës së tyrë për fitoren.<ref>{{cite news|title="Watch the heartwarming moment Neymar and Brazil embraced a jubilant young South African fan"|url=http://www.mirror.co.uk/sport/football/news/watch-heartwarming-moment-neymar-brazil-3211567|work=The Mirror|accessdate=15 qershor 2014}}</ref><ref>{{cite news|title="An adorable kid ran on to the field during the Brazil-South Africa game"|url=http://ftw.usatoday.com/2014/03/neymar-brazil-south-africa-little-adorable-kid|work=USA Today|accessdate=15 qershor 2014}}</ref> Më 3 qershor 2014, një javë para fillimit të Kupës së Botës, Neymar shënoi një gol dhe dhuroi dy assista në fitoren 4–0 kundër [[Kombëtarja panamanase e futbollit|Panamasë]] në një ndeshje miqësore.<ref>{{cite news|title="Neymar leads Brazil to 4-0 win over Panama"|url=http://abcnews.go.com/Sports/wireStory/neymar-leads-brazil-win-panama-23980985|work=ABC News|accessdate=15 qershor 2014}}</ref> Neymar luajti ndeshjen e tij të 50të me kombëtaren në ndeshjen hapëse të Kupës së Botës kundër [[Kombëtarja kroate e futbollit|Kroacisë]] në [[São Paulo]]. Pasi Brazili ishte në disavantazh 1–0, ai barazoi rezultatin para fundit të pjesës së parë me një gjuajtje jashtë fushe dhe shënoi golin e dytë me penallti në fitoren 3–1.<ref>{{cite news|title=Brazili “vjedh” një penallti, Nejmari është për… Oskar|url=http://www.panorama-sport.com/lajmi-kryesor/220088/|work=Panorama Sport|accessdate=15 qershor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018123020/http://www.panorama-sport.com/lajmi-kryesor/220088/|archive-date=18 tetor 2014|url-status=dead}}</ref> ==Stili i lojës== [[Skeda:Messi with Neymar Junior the Future of Brazil.jpg|thumb|djathtas|240px|Neymar dhe [[Lionel Messi]].]] Neymar mund të luaj në shumë pozicione në fushën e lojës. Neymar mund të luaj si sulmues kryesor, sulmues i dytë madje edhe si mesfushor sulmues. Neymar është cilësuar nga shumë analist dhe legjenda futbolli si ''Fenomen''. Neymar i përshtatet shumë mirë formacionit 4-3-3 dhe mund të luaj si organizator i skuadres. Neymar ka aftesi të jashtëzakonëshme për të tribluar dhe për të shënuar gola nga goditjet e dënimit. Neymar ka aftësi teknike fantastike, dhe di të pasoj shumë mirë. Ka një kontroll fantastik topi dhe ka gjithashtu një gjuajtje të fuqishme. Neymar ka thënë se dëshiron të bëhet si sulmuesi i [[Real Madrid CF|Real Madrid]], [[Cristiano Ronaldo]], lojtari i [[Manchester United F.C.|Manchester United]], [[Wayne Rooney]] dhe si mesfushoret e [[FC Barcelona|Barcelonës]], [[Xavi]] dhe [[Andrés Iniesta]]. Neymar ka thënë: Mua më pelqen shumë të shikoj futboll dhe sigurisht të shikoj lojtar të mirë. Mua më pelqen: Cristiano Ronaldo, Andrés Iniesta, Xavi dhe Wayne Rooney. Shumë legjenda të [[Brazili]]t si: [[Ronaldinho]], [[Romario]], [[Rivaldo]] kanë thurur elozhe për Neymar duke e krahasuar me [[Pelé]]n ose me Ronaldon dhe e kanë cilësuar si heroi i [[Brazili]]t në të ardhmen. Shumë media të ndryshme e kanë krahasuar me [[Pelé]]n, [[Ronaldinho]]n për tekinë, por Neymar nuk i ka pëlqyer këto krahasime duke thënë: "Mua nuk më pëlqen të më krahasojnë me [[Pelé]]n, unë jam Neymar". Neymar ka thënë qe idhulli i tij është [[Lionel Messi]] dhe se kishte dëshire të luaj përkrah tij. Këtë gjë Neymar e ka zbuluar pas tregolëshit të tij në Kupen e Libertadores, ku në të njëjtën kohë dhe Messi kishte shënuar pesë gola në [[UEFA Liga e Kampioneve|Ligën e Kampioneve]], Neymar tha: "Unë jam tifoz i Messit. Une e mbeshtes atë kur shënon gola të bukur dhe kur triblon bukur, kështu që une mund ta kopjoj dhe ta imitoj bukur atë".<ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1032521/copa-libertadores:-hat-trick-hero-neymar-inspired-by-lionel-messi?cc=3888|work=Fifa.com|title=Hat-trick hero Neymar inspired by Messi|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=10 mars 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120310214609/http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1032521/copa-libertadores%3A-hat-trick-hero-neymar-inspired-by-lionel-messi?cc=3888|url-status=dead}}</ref> ==Jashtë futbollit== ===Jeta personale=== [[Skeda:Neymar, Lucas Moura, Dilma Rousseff, Ganso.jpg|thumb|Neymar (majtas) me [[Lucas Moura]] (i dyti majtas), [[Paulo Henrique Ganso|Ganso]] (djathtas) dhe presidentja [[Dilma Rousseff]] pas kanditimit për [[2014 FIFA Kupa e Botës|Kupën e Botës 2014]].]] Neymar u bë baba për herë të parë në gusht 2011 ku ishte vetëm 19 vjeç, kur gruaja e tij lindi një djal i cili u quajt Davi Lucca. Davi Lucca ka lindur në São Paulo.<ref>{{cite news|url=http://www.goal.com/en-india/news/3745/soccer-lounge/2011/12/14/2800941/the-good-life-santos-and-brazil-striker-neymar|title=The Good Life: Santos And Brazil Striker Neymar|trans-title=Jeta e mirë: Sulmuesi i Santos dhe Brazilit Neymar|website=Goal.com|language=en|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=17 maj 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140517234641/http://www.goal.com/en-india/news/3745/soccer-lounge/2011/12/14/2800941/the-good-life-santos-and-brazil-striker-neymar|url-status=dead}}</ref> Emri i nënës nuk bëhet i ditur sepse Neymar është ndarë me të. Ai është cituar të ketë thënë: ''Kam qarë kur kam mësuar që unë do të jem babai i tij.<ref>{{cite news|url=http://www.kickette.com/pitter-patter-neymar-davi-lucca/|title=Neymar and Davi|trans-title=Neymar dhe Davi|website=kickette.com|language=en|accessdate=13 qershor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425212226/http://www.kickette.com/pitter-patter-neymar-davi-lucca/|archive-date=25 prill 2012|url-status=dead}}</ref> Në fillim unë ndjeva frikë.<ref>{{cite news|url=http://www.nikinews.info/neymar-new-baby-–-who-is-neymar-girlfriend/417/|title=New Baby: Davi|work=nikinews|accessdate=13 qershor 2014|archive-url=https://archive.today/20120904185525/http://www.nikinews.info/neymar-new-baby-%E2%80%93-who-is-neymar-girlfriend/417/|archive-date=4 shtator 2012|url-status=dead}}</ref> Pastaj gëzim. Kjo është një përgjegjësi e re për mua dhe unë jam duke e shijuar atë''. Më pas Neymar përshkroi lindjen e djalit të tij, duke thënë se ai lindi 2.8 kilogram duke qeshur, dhe gjithashtu tha se mamaja dhe foshnja janë në gjëndje të mirë menjëherë pas lindjes.<ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1386343/Chelsea-target-Neymar-casts-doubt-Europe-revealing-hes-set-father.html|title=Neymar set to become a father|work=daily mail|accessdate=13 qershor 2014}}</ref> Që nga viti 2013, Neymar është në një lidhje me aktoren [[brazili]]ane Bruna Marquezine.<ref>{{cite news|url=http://veja.abril.com.br/blog/gps/carnaval/neymar-e-bruna-marquezine-namoro-confirmado-na-sapucai/|title=Neymar e Bruna: namoro confirmado na Sapucaí|accessdate=13 qershor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012204032/http://veja.abril.com.br/blog/gps/carnaval/neymar-e-bruna-marquezine-namoro-confirmado-na-sapucai/|archive-date=12 tetor 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://caras.uol.com.br/especial/caras-copa/post/neymar-conta-como-sera-o-namoro-com-bruna-marquezine-em-barcelona|title=Neymar fala do relacionamento com Bruna Marquezine|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=12 tetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012013524/http://caras.uol.com.br/especial/caras-copa/post/neymar-conta-como-sera-o-namoro-com-bruna-marquezine-em-barcelona|url-status=dead}}</ref> ===Pasuria=== Në vitin 2013, gazeta sportive ''France Football'' e renditi Neymar si lojtarin e shtatë më të pasur në planet, mbrapa Lionel Messit që ishte në vendin e parë dhe [[Cristiano Ronaldo]]s që ishte në vendin e tretë, me një kombinim nga paga (11 milion €), të ardhurat dhe shpërblimet (13.800.000 €).<ref>{{cite news|url=http://www.goal.com/en/news/12/spain/2012/03/19/2978603/messi-tops-football-rich-list-ahead-of-beckham-and-cristiano|title=Messi tops football rich list ahead of Beckham and Cristiano Ronaldo|date=19 mars 2012|accessdate=19 mars 2012|work=goal.com}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.china.org.cn/top10/2012-04/16/content_25155637_8.htm|title=7.Neymar – Top 20 highest-paid football players 2012|date=16 prill 2012|accessdate=16 prill 2012|work=china.org.cn}}</ref> ===Sponsorët=== [[Skeda:Neymar visiting Red Bull Arena (cropped).jpg|thumb|djathtas|Neymar në [[Red Bull Arena (New Jersey)|Red Bull Arena]] në [[Harrison, New Jersey]] gjatë ndeshjes ndërmjet [[New York Red Bulls]] dhe [[Los Angeles Galaxy]].]] Neymar ka nënshkruar me shumë sponsorë, dhe reputacioni i tij eshtë rritur shumë pas moshës 17 vjeçare. Në mars 2011, Neymar nënshkroi një kontratë 11 vjeçare me kompaninë amerikane sportive [[NIKE]].<ref>{{cite news|url=http://www.sportspromedia.com/news/neymar_nets_long-term_deal_with_nike/|title=Neymar nets long-term deal with Nike|work=Sports Pro Media|date=24 mars 2011|accessdate=24 mars 2011}}</ref> Në të njëtin muaj, kompania [[Panasonic]] pagoi 2.4 milion $ për të siguruar shërbimet e Neymar për dy vite. Neymar ka nënshkruar me sponsorë të ndryshëm si: [[Volkswagen]], [[Red Bull]], Tenys Pé Baruel, Lupo, [[Ambev]], [[Claro Americas|Claro]], [[Unilever]] dhe [[Santander Group|Santander]].<ref>{{cite news|url=http://www.sportspromedia.com/notes_and_insights/the_worlds_17th_most_marketable_athlete_-_neymar/|title=The world’s 17th most marketable athlete – Neymar|work=Sports Pro Media|date=25 maj 2011|accessdate=25 maj 2011|archive-date=19 nëntor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111119123021/http://www.sportspromedia.com/notes_and_insights/the_worlds_17th_most_marketable_athlete_-_neymar/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://brazilianbubble.com/living-large-football-star-neymar-and-his-new-yacht/|title=Living Large: Football star Neymar and his new yacht|work=Brazilian Bubble|date=8 prill 2012|accessdate=8 prill 2012|archive-date=10 prill 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120410191425/http://brazilianbubble.com/living-large-football-star-neymar-and-his-new-yacht/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://setantabetblog.com/vettel-asks-fans-to-vote-for-neymar/|title=Vettel asks fans to vote for Neymar|accessdate=15 qershor 2015|work=Setanta Blog|archive-date=11 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.lancenet.com.br/santos/Claro-Neymar-fecha-contrato-publicitario_0_601739889.html|title=Com Claro, Neymar fecha nono contrato publicitário|work=Lance Net|date=2 dhjetor 2011|accessdate=2 dhjetor 2011|archive-date=5 dhjetor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111205034418/http://www.lancenet.com.br/santos/Claro-Neymar-fecha-contrato-publicitario_0_601739889.html|url-status=dead}}</ref> Nga nënshkrimet me keto sponsorë, Neymar fiton 20 milion [[Euro|€]] çdo vit. Më 8 maj 2013, Neymar u vlerësua nga revista SportsPro si atleti më i shitshëm në botë, përpara Lionel Messit (2) dhe Cristiano Ronaldos (8).<ref>{{cite news|url=http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar/|title=50 Most Marketable 2013 – Neymar|work=[[SportsPro]]|accessdate=8 maj 2013|archive-date=7 qershor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607155536/http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.footballboots.co.uk/8033-njr-the-new-brand-for-neymar.html|title=NJR – New Brand Logo for Neymar|work=FootballBoots.co.uk|date=28 dhjetor 2012|accessdate=29 dhjetor 2012|archive-date=9 shkurt 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130209190426/http://www.footballboots.co.uk/8033-njr-the-new-brand-for-neymar.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/05/neymar-signs-image-rights-deal-doyen-global-group.html|title=Neymar signs image rights deal with David Beckham's publicist|work=inside World Soccer|accessdate=31 maj 2013}}</ref> ===Media=== Neymar ka qënë në kopertinën e [[Pro Evolution Soccer 2012]] dhe [[Pro Evolution Soccer 2013]] në versionin e Amerikës Veriore, kjo gjë ndodhi pasi Konami Digital Entertainment lajmëroi se Neymar do të ishte pjesë e lojtarëve të lojës.<ref>{{cite news|url=http://www.newgamenetwork.com/news/3284/pes-2012-cover-adds-neymar-in-north-america/|title=PES 2012 cover adds Neymar in North America|work=new game network|date=9 shtator 2011|accessdate=9 shtator 2011}}</ref> Neymar ishte në kopertinë sëbashku me [[Cristiano Ronaldo]]n.<ref>{{cite news|url=http://www.onlyproevolutions.com/2011/09/neymar-joins-ronaldo-on-pes-2012-cover.html|title=Neymar Joins Ronaldo On PES 2012 US Cover|work=only pro evolutions|date=8 shtator 2011|accessdate=8 shtator 2011|last=Harvey|first=Mike|archive-date=7 dhjetor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207211724/http://www.onlyproevolutions.com/2011/09/neymar-joins-ronaldo-on-pes-2012-cover.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.givemefootball.com/premier-league/pro-evolution-soccer-release-new-demo|title=Pro Evolution Soccer release new demo|work=GMF|accessdate=13 qershor 2014|archive-date=31 gusht 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120831064002/http://www.givemefootball.com/premier-league/pro-evolution-soccer-release-new-demo|url-status=dead}}</ref> Në shkurt 2013, Neymar u bë sportisti i parë brazilian që u vendos në kopertinën e revistës TIME.<ref>{{cite news|url=http://www.insideworldsoccer.com/2013/02/neymar-on-time-magazine-cover-picture.html|title=Pic of the day: Neymar graces TIME magazine cover|work=inside World Soccer|accessdate=22 shkurt 2013}}</ref> Revista TIME kishte përgatitur një artikull për Neymar që ishte shkruar nga Bobby Ghosn, ky artikull e kishte titullin: ''"Peleja i ardhshëm"'', dhe me nëntitull: Si e shpjegon tatenti brazilian i futbollit Neymar ekonominë e vendit të tij. Në prill 2013, karikaturisti brazilian Mauricio de Sousa publikoi librin ''"Monica's Gang"'', duke shfaqur Neymarin në versionin e ri (Neymar Jr.) si personazhin kryesor.<ref>{{cite news|url=http://www.3news.co.nz/VIDEO-Brazlils-Neymar-becomes-comic-book-character/tabid/415/articleID/294882/Default.aspx|work=3 News NZ|title=Neymar now a comic book character|accessdate=19 prill 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131206142058/http://www.3news.co.nz/VIDEO-Brazlils-Neymar-becomes-comic-book-character/tabid/415/articleID/294882/Default.aspx|archive-date=6 dhjetor 2013|url-status=dead}}</ref> Në maj 2013, revista SportsPro e konsideroi Neymarin si sportistin më të shitshëm në planet për herë të dytë rradhazi. Neymar kryesonte listën, duke lënë mbrapa [[Lionel Messi]]n, Rory McIlroyuin, [[Usain Bolt]]im, Cristiano Ronaldon. Lista llogaristë sportistët nga mosha, aftësia dhe potencialin e tyre në tre vitet e ardhshëme.<ref>{{cite news|url=http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar|title=Neymar tops list of most marketable athletes in the world|work=SportsPro Media|accessdate=8 maj 2013|archive-date=7 qershor 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607155536/http://www.sportspromedia.com/most_marketable/neymar|url-status=dead}}</ref> ===Muzika=== Neymar ka treguar që është një fans i muzikës pop braziliane, veçanërisht muzika sertaneja. Neymar është filmuar në dhomat e zhveshjes së Santosit, duke kërcyer me shokët e skuadrës këngën e [[Michel Teló]]s ''"Ai se eu te pego!"'' Gjithashtu këtë kënge, Neymar e ka kërcyer edhe ku ka shënuar Gola në ndeshje me Santosin, gjithashtu Neymar ka kërcyer edhe kënge të tjera braziliane me shokët e skuadrës kombëtare Braziliane. Një nga këngët që ka kërcyer Neymar është: ''"Eu Quero Tchu, Eu Quero Tcha"'' që është krijuar nga João Lucas & Marcelo. Neymar është fans i këngëtarit brazilian [[Gusttavo Lima]], madje, Neymar ka kënduar me Liman në një koncert LIVE këngën e Limas që quhet ''"Balada"''. Në 2013, Neymar u paraqit në një video muzike rapi "Pais do Futebol" nga [[MC Guimê]].<ref>{{cite news|url=http://www.foxsports.com.br/noticias/139820-parca-de-neymar-mc-guime-explica-sucesso-de-pais-do-futebol|title=‘Parça’ de Neymar, MC Guimê explica sucesso de ‘País do Futebol’|work=Fox Sport|accessdate=14 qershor 2014|archive-date=24 shtator 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924015338/http://www.foxsports.com.br/noticias/139820-parca-de-neymar-mc-guime-explica-sucesso-de-pais-do-futebol|url-status=dead}}</ref> ==Statistikat e karrierës== ===Klube=== {{Updated|18 tetor 2026}}<ref>{{cite web|url=http://int.soccerway.com/players/neymar-da-silva-santos-junior/102697/|title=Neymar Jr.|publisher=Soccerway|language=en|accessdate=14 qershor 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://espnfc.com/player/_/id/132948/neymar?cc=3888|title=Neymar ESPN Stats|publisher=ESPN FC|language=en|accessdate=25 maj 2013}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !rowspan="2"|Klubi !rowspan="2"|Sezoni !colspan="3"|Liga !colspan="2"|Liga e Shtetit !colspan="2"|Kupa Kombëtare !colspan="2"|Kupa e Ligës !colspan="2"|Kontinenti !colspan="2"|Tjetër !colspan="2"|Gjithsej |- !Divizioni!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola |- |rowspan="6"|[[Santos FC|Santos]] |[[2009 Santos FC season|2009]] |[[Campeonato Brasileiro Série A|Série A]] |33||10||12||3||3||1||colspan="2"|—||colspan="2"|—||colspan="2"|—||48||14 |- |[[2010 Santos FC season|2010]] |Série A |31||17||19||14||8||11||colspan="2"|—||2{{efn|name=COS|Të gjitha ndeshjet në [[Copa Sudamericana|Kupën Sudamericana]]}}||0||colspan="2"|—||60||42 |- |[[2011 Santos FC season|2011]] |Série A |21||13||11||4||colspan="2"|—||colspan="2"|—||13{{efn|name=COL|Të gjitha ndeshjet në [[Copa Libertadores|Kupën Libertadores]]}}||6||2{{efn|name=FCWC|Të gjitha ndeshjet në [[FIFA Kupa e Botës për Klube|FIFA Kupën e Botës për Klube]]}}||1||47||24 |- |[[2012 Santos FC season|2012]] |Série A |17||14||16||20||colspan="2"|—||colspan="2"|—||12{{efn|name=COL}}||8||2{{efn|Të gjitha ndeshjet në [[Recopa Sudamericana]]}}||1||47||43 |- |[[2013 Santos FC season|2013]] |Série A |1||0||18||12||4||1||colspan="2"|—||colspan="2"|—||colspan="2"|—||23||13 |- !colspan="2"|Gjithsej !103!!54!!76!!53!!15!!13!!colspan="2"|—!!27!!14!!4!!2!!225!!136 |- |rowspan="5"|[[FC Barcelona|Barcelona]] |[[2013–14 FC Barcelona season|2013–14]] |[[La Liga]] |26||9||colspan="2"|—||3||1||colspan="2"|—||10{{efn|name=UCL|Të gjitha ndeshjet në [[UEFA Liga e Kampionëve|UEFA Ligën e Kampionëve]]}}||4||2{{efn|Të gjitha ndeshjet në [[Supercopa de España|Superkupën e Spanjës]]}}||1||41||15 |- |[[2014–15 FC Barcelona season|2014–15]] |La Liga |33||22||colspan="2"|—||6||7||colspan="2"|—||12{{efn|name=UCL}}||10||colspan="2"|—||51||39 |- |[[2015–16 FC Barcelona season|2015–16]] |La Liga |34||24||colspan="2"|—||5||4||colspan="2"|—||9{{efn|name=UCL}}||3||1{{efn|name=FCWC}}||0||49||31 |- |[[2016–17 FC Barcelona season|2016–17]] |La Liga |30||13||colspan="2"|—||6||3||colspan="2"|—||9{{efn|name=UCL}}||4||0||0||45||20 |- !colspan="2"|Gjithsej !123!!68!!colspan="2"|—!!20!!15!!colspan="2"|—!!40!!21!!3!!1!!186!!105 |- |rowspan="7"|[[Paris Saint-Germain F.C.|Paris Saint-Germain]] |[[2017–18 Paris Saint-Germain F.C. season|2017–18]] |[[Ligue 1]] |20||19||colspan="2"|—||1||2||2||1||7{{efn|name=UCL}}||6||colspan="2"|—||30||28 |- |[[2018–19 Paris Saint-Germain F.C. season|2018–19]] |Ligue 1 |17||15||colspan="2"|—||3||2||1||1||6{{efn|name=UCL}}||5||1{{efn|name=TDC|Ndeshje në [[Trophée des Champions|Superkupën e Francës]]}}||0||28||23 |- |[[2019–20 Paris Saint-Germain F.C. season|2019–20]] |Ligue 1 |15||13||colspan="2"|—||2||2||3||1||7{{efn|name=UCL}}||3||0||0||27||19 |- |[[2020–21 Paris Saint-Germain F.C. season|2020–21]] |Ligue 1 |18||9||colspan="2"|—||3||1||colspan="2"|—||9{{efn|name=UCL}}||6||1{{efn|name=TDC}}||1||31||17 |- |[[2021–22 Paris Saint-Germain F.C. season|2021–22]] |Ligue 1 |22||13||colspan="2"|—||0||0||colspan="2"|—||6{{efn|name=UCL}}||0||0||0||28||13 |- |[[2022–23 Paris Saint-Germain F.C. season|2022–23]] |Ligue 1 |20||13||colspan="2"|—||2||1||colspan="2"|—||6{{efn|name=UCL}}||2||1{{efn|name=TDC}}||2||29||18 |- !colspan="2"|Gjithsej !112!!82!!colspan="2"|—!!11!!8!!6!!3!!41!!22!!3!!3!!173!!118 |- |rowspan="3"|[[Al Hilal SFC|Al-Hilal]] |[[2023–24 Al Hilal SFC season|2023–24]] |[[Liga Profesionale Saudite]] |3||0||colspan="2"|—||0||0||colspan="2"|—||2{{efn|name=ACL|Të gjitha ndeshjet e [[AFC Liga Elite e Kampionëve|AFC Ligën Elite e Kampionëve]]}}||1||0||0||5||1 |- |[[2024–25 Al Hilal SFC season|2024–25]] |Liga Profesionale Saudite |0||0||colspan="2"|—||0||0||colspan="2"|—||2{{efn|name=ACL}}||0||0||0||2||0 |- !colspan="2"|Gjithsej !3!!0!!colspan="2"|—!!0!!0!!colspan="2"|—!!4!!1!!0!!0!!7!!1 |- |rowspan="3"|Santos |[[2025 Santos FC season|2025]] |Série A |20||8||7||3||1||0||colspan="2"|—||colspan="2"|—||colspan="2"|—||28||11 |- |[[2026 Santos FC season|2026]] |Série A |14||8||2||0||5||0||colspan="2"|—||5{{efn|name=COS}}||2||colspan="2"|—||26||10 |- !colspan="2"|Gjithsej !34!!16!!9!!3!!6!!0!!colspan="2"|—!!5!!2!!colspan="2"|—!!54!!21 |- !colspan="3"|Gjithsej karriera !375!!220!!85!!57!!52!!36!!6!!3!!117!!60!!10!!6!!645!!381 |} {{notelist}} ===Kombëtarja=== [[Skeda:ConfedCup2013Champions14.jpg|parapamje|djathtas|250px|Neymar gjatë aksionit të golit të dytë nga [[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]] në finalen e Kupës së Konfederatave]] {{Updated|6 qershor 2022}}<ref>{{cite web|url=http://www.national-football-teams.com/player/39625/Neymar.html|title=Neymar|publisher=National Football Teams|language=en|accessdate=14 qershor 2014}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Ekipi kombëtar!!Viti!!Ndeshje!!Gola |- |rowspan="13"|[[Kombëtarja braziliane e futbollit|Brazili]] |2010||2||1 |- |2011||13||7 |- |2012||12||9 |- |2013||19||10 |- |2014||14||15 |- |2015||9||4 |- |2016||6||4 |- |2017||8||3 |- |2018||13||7 |- |2019||5||1 |- |2020||2||3 |- |2021||13||6 |- |2022||3||4 |- ! colspan=2|Gjithsej!!119!!74 |} == Trofe == ===Skuadra=== ;Santos<ref name="achievements">[http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/staff/players/neymar-jr "Neymar Jr. Achievements"]. FC Barcelona.com. Marrë më 28 qershor 2014</ref> *[[Campeonato Paulista]]: [[2010 Campeonato Paulista|2010]], [[2011 Campeonato Paulista|2011]], [[2012 Campeonato Paulista|2012]] *[[Copa do Brasil]]: [[2010 Copa do Brasil|2010]] *[[Copa Libertadores]]: [[2011 Copa Libertadores|2011]] *[[Recopa Sudamericana]]: [[2012 Recopa Sudamericana|2012]] ;Barcelona<ref name="achievements"/> *[[La Liga]]: [[2014–15 La Liga|2014–15]] *[[Copa del Rey]]: [[2014–15 Copa del Rey|2014–15]] *[[Supercopa de España]]: [[2013 Supercopa de España|2013]] *[[UEFA Liga e Kampioneve]]: [[2014–15 UEFA Liga e Kampioneve|2014–15]] ===Kombëtarja=== '''Brazili''' *[[Kampionati Amerikano-Jugor i të Rinjëve]] (1): [[2011 Kampionati Amerikano-Jugor i të Rinjëve|2011]] *[[Superclásico de las Américas]] (2): [[2011 Superclásico de las Américas|2011]], [[2012 Superclásico de las Américas|2012]] *[[Lojërat olimpike verore|Medalje e Argjendë]] (1): [[Futbolli në 2012 lojërat olimpike – Turnamenti i meshkujve|2012]] *[[FIFA Kupa e Konfederatave]] (1): [[2013 FIFA Kupa e Konfederatave|2013]] ===Personale=== *Lojtari më i mirë i ri i [[Campeonato Paulista]] (1): 2009 *Sulmuesi më i mirë i [[Campeonato Paulista]] (4): 2010, 2011, 2012, 2013 *Sulmuesi më i mirë i [[Campeonato Brasileiro Série A]] (3): 2010, 2011, 2012 *Lojtari më i mirë i [[Campeonato Paulista]] (4): 2010, 2011, 2012, 2013 *Lojtari më i mirë i [[South American Youth Championship]] (1): 2011 *Lojtari më i mirë i [[Copa Libertadores]] (1): 2011 *Lojtari më i mirë i [[Campeonato Brasileiro Série A]] (1): 2011 *Lojtari më i mirë i [[Recopa Sudamericana]] (1): 2012 *[[FIFA Kupa e Konfederatave|Kupa e Konfederatave Topi i Artë]] (1): [[2013 FIFA Kupa e Konfederatave|2013]] *[[World Soccer (revistë)|Lojtari i ri më i mirë i vitit]] (1): 2011 *[[Prêmio Craque do Brasileirão|Campeonato Brasileiro Série A Championship Squad]] (3): 2010, 2011, 2012 *[[Copa Libertadores|Copa Libertadores Championship Squad]] (1): 2012 *Trofeu [[Arthur Friedenreich]] (2): 2010, 2012 *Trofeu [[Armando Nogueira]] (2): 2011, 2012 *[[Bola de Ouro|Topi i Artë]] (1): 2011 – Lojtari më i mirë [[Campeonato Brasileiro Série A|Brazilian League]] nga revista [[Placar]] *[[Bola de Ouro|Topi i Argjendë]] (2): 2010, 2011 – Sulmuesi më i mirë [[Campeonato Brasileiro Série A|Brazilian League]] nga revista [[Placar]] *[[Bola de Ouro|Topi i Argjendë ''hors concours'']] (1): 2012 *[[Bola de Ouro|Këpuca e Artë]] (2): 2010, 2011, 2012 – Më shumë Gola në të gjithë kompedicionet në [[Brazili|Brazil]] *Golashënuesi më i mirë në [[Copa do Brasil]] (1): [[2010 Copa do Brasil|2010]] *Golashënuesi më i mirë në [[Kampionati Amerikano-Jugor i të Rinjëve|Kampionatin Amerikano-Jugor të të Rinjëve]] (1): 2011 *[[2011 FIFA Kupa Botërore e Klubeve|Botërori i Klubeve Topi i Bronztë]] (1): [[2011 FIFA Kupa Botërore e Klubeve#Çmimet|2011]] *[[Futbollisti i Vitit Amerikano-Jugor]] (2): 2011, 2012 *[[FIFA Çmimi Puskás]] (1): 2011 *Golashënuesi më i mirë në [[Campeonato Paulista]] (1): 2012 *Golashënuesi më i mirë në [[Copa Libertadores]] (1): 2012 *[[FIFA Kupa e Konfederatave|Kupa e Konfederatave: Këpuca e Bronztë]] (1): 2013 *[[FIFA Kupa e Konfederatave|Kupa e Konfederatave: Skuadra e ëndrrave]] (1): 2013 == Referime == {{Reflist|3}} == Lidhje të jashtme == {{commons category|Neymar}} *[https://www.neymarjr.com/en Uebfaqja zyrtare] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220203084012/https://www.neymarjr.com/en |date=3 shkurt 2022 }} *[https://web.archive.org/web/20120326072234/http://www.santosfc.com.br/futebol/elenco/jogador.asp?i=2 Profili te Santos FC] *[http://www.transfermarkt.co.uk/en/neymar/profil/spieler_68290.html Profili te Transfermarkt] *[http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/132948/neymar-da-silva-santos-j%C3%BAnior?cc=3888 Profili] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130102231203/http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/132948/neymar-da-silva-santos-j%C3%BAnior?cc=3888 |date=2 janar 2013 }} te ESPN {{Skuadra Paris Saint-Germain F.C.}} {{Skuadra Brazil 2014 FIFA Kupa e Botës}} {{2014 FIFA Kupa e Botës Skuadra e Turnamentit}} {{2013 FIFA Kupa e Konfederatave Skuadra e Turnamentit}} {{Futbollisti i Vitit në Ligue 1}} [[Kategoria:Lindje 1992]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Futbollistë brazilianë]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren braziliane]] [[Kategoria:Futbollistë në Santos FC]] [[Kategoria:Futbollistë në FC Barcelona]] [[Kategoria:Futbollistë në Paris Saint-Germain F.C.]] [[Kategoria:Futbollistë në Al-Hilal SFC]] [[Kategoria:Futbollistë në Campeonato Brasileiro Série A]] [[Kategoria:Futbollistë në La Liga]] [[Kategoria:Futbollistë në Ligue 1]] [[Kategoria:Futbollistë në Ligën Profesionale Saudite]] [[Kategoria:Futbollistë në FIFA Kupën e Botës 2014]] [[Kategoria:Futbollistë në FIFA Kupën e Botës 2018]] [[Kategoria:Futbollistë në FIFA Kupën e Botës 2022]] [[Kategoria:Futbollistë në FIFA Kupën e Botës 2026]] [[Kategoria:Lojtarë fitues të FIFA Kupës së Konfederatave]] [[Kategoria:Lojtarë fitues të UEFA Ligës së Kampionëve]] dr8d0fgv7g61s67vyqlo0rdchh1xz56 0 145984 3059171 3025624 2026-10-24T00:51:05Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3059171 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = Naguib Mahfuz [[Skeda:Nobel_prize_medal.svg|20px]] | image = [[Skeda:Naguib Mahfouz HR.jpg|200px]] | caption = Naguib Mahfouz | name i lindjës = | birth_date = [[11 dhjetor]] [[1911]] | birth_place = [[Kajro]], [[Egjipt]] {{EGY}} | death_date = [[30 gusht]] [[2006]] | death_place = [[Kajro]], [[Egjipt]] | pseudonym = | nationality = Egjiptas | genre = Romane. novela | website = }} '''Naguib Mahfuz''' ({{lang-ar| نجيب محفوظ}}; [[Kajro]], [[11 dhjetor]] [[1911]] - [[30 gusht]] [[2006]]), shkrimtar [[egjipt]]as. ==Jeta== Mahfuz fillon të shkruaj në moshën shtatëmbdhjetë vjeçarese dhe ka botuar mbi 40 vepra dhe 30 skenare. "Triologjia e Kajros" ([[1956]], [[1957]]) është e vlersuar si një kryevepër. Në vitin [[1959]] boton boton "Bijtë e e laxhes sonë", e cila ishte me motive fetare, e cila u ndalua në Egjipt. Kjo ishte edhe në shkak që më [[1994]] në Mahfuz, u bë një atentat, dhe që nga ajo ditë ai ishte çdo heë nën përcjelljen e truprojave. Është fitues i [[Çmimi Nobel për Letërsi|Çmimit Nobel për Letërsi]] në vitin [[1988]], dhe bëhet arabi i parë fitues Çmimit Nobel. == Veprat == == Në gjuhën shqipe== ==Lidhje të jashtme== {{Commonscat|Naguib Mahfouz}}[https://web.archive.org/web/20070825155321/http://www.aucpress.com/t-aboutnm.aspx?template=template_naguibmahfouz Naguib Mahfouz on his English publisher's website] *[http://nobelprize.org/literature/articles/mahfouz/index.html Naguib Mahfouz article from Nobel Prize website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081121165133/http://nobelprize.org/literature/articles/mahfouz/index.html |date=21 nëntor 2008 }} *[http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1988/press.html Nobel Prize press release] *[https://web.archive.org/web/20140722163233/http://www.kirjasto.sci.fi/mahfouz.htm Naguib Mahfouz from Pegasos Author's Calendar] *[https://web.archive.org/web/19990209133502/http://www.library.cornell.edu/colldev/mideast/mahfz.htm Naguib Mahfouz profile at Cornell University] *[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5297470.stm "BBC report of death", 30 August 2006] *[https://web.archive.org/web/20070516001857/http://news.independent.co.uk/world/africa/article1222835.ece Article dated 31 August 2006 from ''The Independent'': "Nobel Prize winner Naguib Mahfouz dies aged 94"] *[http://news.yahoo.com/s/ap/20060831/ap_on_re_mi_ea/egypt_mahfouz Associated Press report dated 31 August 2006 on Naguib Mahfouz's funeral]{{Lidhje e vdekur}} *[https://web.archive.org/web/20070501011505/http://adab.chez-alice.fr/index.php?page=mahfouz.htm Biography and bibliography in French] *[http://maduba.free.fr/mah_zola.htm -"L'hypothèse naturaliste zolienne dans l'oeuvre de Naguib Mahfouz", by Salah NATIJ - in french, Website '''Maduba/Invitation àl'adab'''] *[http://www.islamicamagazine.com/issue-18/in-memoriam.html Obituary of Naguib Mahfouz published in ''Islamica Magazine''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081204115040/http://www.islamicamagazine.com/Issue-18/In-Memoriam.html |date=4 dhjetor 2008 }} *[[Fouad Ajami]], "The Humanist in the Alleys", ''[[The New Republic]]'', 25 September 2006, https://web.archive.org/web/20080528074011/http://www.sais-jhu.edu/programs/mideast/documents/Recent%20Articles/Articles/The%20Humanist%20in%20the%20Alleys.pdf *[https://web.archive.org/web/20100324113859/http://naguibmahfouz.cfun.fr/ Naguib Mahfouz Website] *[http://en.qantara.de/webcom/show_article.php/_c-310/_nr-816/i.html Naguib Mahfouz's influence on Arabic Literature: In the Shadow of the Master]{{Lidhje e thyer}}, Qantara.de *[http://en.qantara.de/The-Egyptian-Seismograph/18062c18712i1p169/index.html The 100th Anniversary of the Birth of Naguib Mahfouz: The Egyptian Seismograph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120725063434/http://en.qantara.de/The-Egyptian-Seismograph/18062c18712i1p169/index.html |date=25 korrik 2012 }}, Qantara.de *Alamgir Hashmi, ''The Worlds of Muslim Imagination'' (1986); ISBN 0-00-500407-1 [[Kategoria:Shkrimtarë egjiptianë]] [[Kategoria:Çmimi Nobel për Letërsi]] [[Kategoria:Lindje 1911]] [[Kategoria:Vdekje 2006]] 84oie0g1y4cb0kue3b20qion6hxo83p 0 170929 3059222 2948217 2026-10-24T08:07:08Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3059222 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Full cycle of a Sunset on the high plains of the Mojave Desert.jpg|parapamje| Perëndimi aktual i diellit: Dy minuta para se Dielli të zhduket nën horizont.]] '''Perëndimi i diellit''' është zhdukja e [[Dielli|Diellit]] nën [[Horizonti|horizontin]] e [[Toka|Tokës]] (ose çdo [[Objektet astronomike|objekti tjetër astronomik]] në [[Sistemi diellor|Sistemin Diellor]]) për shkak të [[Rrotullimi i Tokës|rrotullimit]] të tij. Siç shihet nga kudo në Tokë, është një fenomen që ndodh afërsisht një herë në 24 orë, përveç në zona afër poleve. [[Ekuinoksi]] Dielli perëndon në perëndim në momentin e ekuinoksit të pranverës dhe të vjeshtës. Siç shihet nga [[hemisfera veriore]], Dielli perëndon në veriperëndim (ose aspak) në pranverë dhe verë, dhe në jugperëndim në vjeshtë dhe dimër; këto stinë janë të kundërta për [[Hemisfera jugore|hemisferën jugore]]. Koha e perëndimit aktual të diellit përcaktohet në [[Astronomia|astronomi]] si dy minuta para se gjymtyrët e sipërme të Diellit të zhduken nën horizont.<ref>{{Citation|last=Ridpath|first=Ian|title=sunset|date=2012-01-01|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199609055.001.0001/acref-9780199609055-e-3625|work=A Dictionary of Astronomy|publisher=Oxford University Press|language=en|doi=10.1093/acref/9780199609055.001.0001|isbn=978-0-19-960905-5|access-date=2021-10-05}}</ref> Pranë horizontit, [[përthyerja atmosferike]] bën që rrezet [[Rrezet e diellit|e diellit]] të shtrembërohen në një masë të tillë që gjeometrikisht disku diellor është tashmë rreth një diametër nën horizont kur vërehet një perëndim i diellit. Perëndimi i diellit është i dallueshëm nga [[muzgu]], i cili ndahet në tre faza. I pari është ''muzgu civil'', i cili fillon sapo Dielli të jetë zhdukur nën horizont dhe vazhdon derisa të zbresë në 6 gradë nën horizont. Faza e dytë është ''muzgu detar'', midis 6 dhe 12 gradë nën horizont. Faza e tretë është ''muzgu astronomik'', që është periudha kur Dielli është midis 12 dhe 18 gradë nën horizont.<ref name="USNO">{{Cite web|title=Definitions from the US Astronomical Applications Dept (USNO)|url=http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/RST_defs.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814180458/http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/RST_defs.php|archive-date=2015-08-14|access-date=2016-06-17}}</ref> ''[[Muzgu]]'' është në fund të muzgut astronomik dhe është momenti më i errët i muzgut pak para [[Nata|natës]].<ref>{{Cite web|title=Full definition of Dusk|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/dusk}}</ref> Më në fund, nata ndodh kur Dielli arrin 18 gradë nën horizont dhe nuk ndriçon më qiellin.<ref>{{Cite web|date=2020-12-03|title=Sunset vs Dusk [What Is The Difference Between The Two?]|url=https://www.astronomyscope.com/sunset-vs-dusk/|access-date=2021-10-03|website=Astronomy Scope|language=en-us}}</ref> Vendndodhjet më në veri se Rrethi Arktik dhe më në jug se Rrethi Antarktik nuk përjetojnë perëndim të plotë ose [[Lindja e diellit|lindje të diellit]] në të paktën një ditë të vitit, kur dita polare ose [[nata polare]] vazhdojnë vazhdimisht për 24 orë. Në gjerësi më të mëdha se brenda gjysmë shkalle të secilit poli, dielli nuk mund të lindë ose të perëndojë në të njëjtën datë në asnjë ditë të vitit, pasi lartësia këndore e diellit midis mesditës diellore dhe mesnatës është më pak se një shkallë. == Ndodhja == [[Skeda:Twilight_subcategories.svg|parapamje| Fazat e periudhës së muzgut]] Koha e perëndimit të diellit ndryshon gjatë gjithë vitit dhe përcaktohet nga pozicioni i shikuesit në Tokë, i specifikuar nga [[Koordinatat gjeografike|gjerësia dhe gjatësia gjeografike]], [[lartësia]] dhe [[zona kohore]]. Ndryshimet e vogla ditore dhe ndryshimet e dukshme gjysmë-vjetore në kohën e perëndimit të diellit nxiten nga [[Pjerrësia boshtore|pjerrësia boshtore e Tokës]], rrotullimi ditor i Tokës, lëvizja e planetit në orbitën e tij vjetore eliptike rreth Diellit dhe rrotullimet e çiftuara të Tokës dhe Hënës rreth njëri tjetrin. Gjatë dimrit dhe pranverës, ditët zgjasin dhe perëndimet e diellit ndodhin më vonë çdo ditë deri në ditën e perëndimit të diellit më të fundit, që ndodh pas solsticit të verës. Në [[Hemisfera veriore|hemisferën veriore]], perëndimi i fundit i diellit ndodh në fund të qershorit ose në fillim të korrikut, por jo në solsticin veror të 21 qershorit. Kjo datë varet nga gjerësia gjeografike e shikuesit (e lidhur me lëvizjen më të ngadaltë të Tokës rreth [[Afelion|aphelionit]] rreth 4 korrikut). Po kështu, perëndimi më i hershëm i diellit nuk ndodh në solsticin e dimrit, por rreth dy javë më herët, përsëri në varësi të gjerësisë gjeografike të shikuesit. Në hemisferën veriore, ajo ndodh në fillim të dhjetorit ose në fund të nëntorit (ndikuar nga lëvizja më e shpejtë e Tokës pranë [[Perihelion|perihelionit]] të saj, e cila ndodh rreth 3 janarit). <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2021)">citim i nevojshëm</span>]]''&#x5D;</sup> Po kështu, i njëjti fenomen ekziston në [[Hemisfera jugore|hemisferën jugore]], por me datat përkatëse të ndryshuara, me perëndimet më të hershme të diellit që ndodhin pak kohë përpara 21 qershorit në dimër dhe perëndimet e fundit të diellit ndodhin pak kohë pas 21 dhjetorit në verë, përsëri në varësi të gjerësisë gjeografike jugore. Për disa javë që rrethojnë të dy solsticat, lindja dhe perëndimi i diellit bëhen pak më vonë çdo ditë. Edhe në ekuator, lindja dhe perëndimi i diellit zhvendosen disa minuta mbrapa dhe me radhë gjatë vitit, së bashku me mesditën diellore. Këto efekte përshkruhen nga një [[analemë]].<ref>[http://www.starrynight.com/sntimes/2007/01/ Starry Night Times – January 2007] (explains why Sun appears to cross slow before early January)</ref> Duke neglizhuar përthyerjen atmosferike dhe madhësinë jozero të Diellit, kurdo dhe kudo që ndodh perëndimi i diellit, ai është gjithmonë në kuadrantin veriperëndimor nga [[ekuinoksi i marsit]] deri në [[Ekuinoksi i shtatorit|ekuinoksin e shtatorit]] dhe në kuadrantin jugperëndimor nga ekuinoksi i shtatorit në ekuinoksin e marsit. Perëndimi i diellit ndodh pothuajse saktësisht në perëndim në ekuinokset për të gjithë shikuesit në Tokë. Llogaritjet e sakta të [[Azimuti|azimuteve]] të perëndimit të diellit në datat e tjera janë komplekse, por ato mund të vlerësohen me saktësi të arsyeshme duke përdorur analemën. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2021)">citim i nevojshëm</span>]]''&#x5D;</sup> Meqenëse lindja dhe perëndimi i diellit llogariten nga skajet kryesore dhe pasuese të Diellit, përkatësisht, dhe jo nga qendra, kohëzgjatja e një [[Gjatë ditës|dite]] është pak më e gjatë se ajo e natës (rreth 10 minuta, siç shihet nga gjerësitë e buta). Më tej, për shkak se drita nga Dielli thyhet ndërsa kalon nëpër atmosferën e Tokës, Dielli është ende i dukshëm pasi është gjeometrikisht nën horizont. Përthyerja ndikon gjithashtu në formën e dukshme të Diellit kur ai është shumë afër horizontit. I bën gjërat të duken më lart në qiell sesa janë në të vërtetë. Drita nga skaji i poshtëm i diskut të Diellit përthyhet më shumë se drita nga lart, pasi përthyerja rritet me zvogëlimin e këndit të ngritjes. Kjo ngre më shumë pozicionin e dukshëm të skajit të poshtëm se sa lart, duke zvogëluar lartësinë e dukshme të diskut diellor. Gjerësia e tij është e pandryshuar, kështu që disku duket më i gjerë se sa i lartë. (Në realitet, Dielli është pothuajse saktësisht sferik.) Dielli gjithashtu duket më i madh në horizont, një iluzion optik, i ngjashëm me [[Iluzioni i hënës|iluzionin e hënës]]. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2021)">citim i nevojshëm</span>]]''&#x5D;</sup> Vendndodhjet në veri të [[Rrethi Arktik|Rrethit Arktik]] dhe në jug të [[Rrethi Antarktik|Rrethit Antarktik]] nuk përjetojnë perëndimin e diellit ose lindjen e diellit të paktën një ditë të vitit, kur [[Dita Polare|dita polare]] ose [[nata polare]] vazhdojnë vazhdimisht për 24 orë. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2021)">citim i nevojshëm</span>]]''&#x5D;</sup> == Vendndodhja në horizont == {{Shih|Këndi i azimutit diellor}} [[Skeda:Sunset_tokyoarea-timelapse-2019-03-17.webm|parapamje| Një video me kalim kohe të një muzgu në [[Tokio]]]] Vendndodhjet e përafërta të perëndimit të diellit në horizont ([[Azimuti|azimut]]) siç përshkruhet më sipër mund të gjenden në Ref.<ref>{{Cite web|last=Karen Masters|date=tetor 2004|title=Curious About Astronomy: How does the position of Moonrise and Moonset change?|url=http://curious.astro.cornell.edu/our-solar-system/the-moon/46-our-solar-system/the-moon/observing-the-moon/128-how-does-the-position-of-moonrise-and-moonset-change-intermediate|access-date=2016-08-11|website=Curious About Astronomy? Ask an Astronomer|publisher=Cornell University Astronomy Department|archive-url=https://web.archive.org/web/20221209192428/http://curious.astro.cornell.edu/our-solar-system/the-moon/46-our-solar-system/the-moon/observing-the-moon/128-how-does-the-position-of-moonrise-and-moonset-change-intermediate|archive-date=9 dhjetor 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Where Do the Sun and Stars Rise?|url=http://solar-center.stanford.edu/AO/sunrise.html|access-date=2012-03-20|publisher=Stanford Solar Center|archive-date=28 mars 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328131645/http://solar-center.stanford.edu/AO/sunrise.html|url-status=dead}}</ref> Shifra në të djathtë është llogaritur duke përdorur rutinën e gjeometrisë diellore si më poshtë:<ref name="Zhangetal">Zhang, T., Stackhouse, P.W., Macpherson, B., and Mikovitz, J.C., 2021. A solar azimuth formula that renders circumstantial treatment unnecessary without compromising mathematical rigor: Mathematical setup, application and extension of a formula based on the subsolar point and atan2 function. ''Renewable Energy'', 172, 1333-1340. DOI: https://doi.org/10.1016/j.renene.2021.03.047</ref> # Për një gjerësi gjeografike dhe një datë të caktuar, llogaritni deklinimin e Diellit duke përdorur <math>0^{\circ}</math> gjatësia dhe koha [[Mesdita|diellore e mesditës]] si hyrje në rutinë; # Llogaritni këndin e orës së perëndimit të diellit duke përdorur [[Ekuacioni i perëndimit të diellit|ekuacionin e perëndimit të diellit]]; # Llogaritni kohën e perëndimit të diellit, që është koha diellore e mesditës plus këndi i orës së perëndimit të diellit në shkallë pjesëtuar me 15; # Përdorni kohën e perëndimit të diellit si hyrje në rutinën e gjeometrisë diellore për të marrë këndin e azimutit diellor në perëndim të diellit. Një tipar interesant në figurën në të djathtë është simetria e dukshme hemisferike në rajonet ku në të vërtetë ndodhin lindja dhe perëndimi i diellit çdo ditë. Kjo simetri bëhet e qartë nëse lidhja hemisferike në [[Ekuacioni i lindjes së diellit|ekuacionin e lindjes së diellit]] zbatohet në komponentët x dhe y të vektorit diellor të paraqitur në Ref.<ref name="Zhangetal"/> == Ngjyrat == {{Shih|Optika atmosferike}} [[Skeda:Majestic twilight in the Mojave desert, Landers, California.jpg|parapamje| [[Muzgu]] i mbrëmjes në [[Joshua Tree, Kaliforni]], duke shfaqur ndarjen e ngjyrave të verdha në drejtim nga Dielli nën [[Horizonti|horizont]] te vëzhguesi dhe përbërësit blu të shpërndarë nga qielli përreth]] Ndërsa një rreze e bardhë dielli udhëton nëpër atmosferë tek një vëzhgues, disa nga ngjyrat shpërndahen jashtë rrezes nga molekulat e ajrit dhe grimcat e ajrit, duke ndryshuar ngjyrën përfundimtare të rrezes që sheh shikuesi. Për shkak se përbërësit [[Gjatësia e valës|me gjatësi vale]] më të shkurtër, të tilla si bluja dhe jeshile, shpërndahen më fort, këto ngjyra hiqen preferencialisht nga rrezja.<ref name="saha">{{Cite book|last=K. Saha|url=https://archive.org/details/earthsatmosphere00saha_371|title=The Earth's Atmosphere – Its Physics and Dynamics|date=2008|publisher=Springer|isbn=978-3-540-78426-5|page=[https://archive.org/details/earthsatmosphere00saha_371/page/n124 107]|url-access=limited}}</ref> Në lindjen dhe perëndim të diellit, kur rruga nëpër atmosferë është më e gjatë, përbërësit blu dhe jeshil hiqen pothuajse plotësisht, duke lënë [[Hue|ngjyrat]] me gjatësi vale portokalli dhe të kuqe që shohim në ato momente. Drita e diellit e skuqur e mbetur më pas mund të shpërndahet nga pika reje dhe grimca të tjera relativisht të mëdha për të ndriçuar horizontin në ngjyrë të kuqe dhe portokalli.<ref name="guenther">{{Cite book|title=Encyclopedia of Modern Optics|date=2005|publisher=[[Elsevier]]|editor-last=B. Guenther|volume=1|page=186}}</ref> Heqja e gjatësive valore më të shkurtra të dritës është për shkak të [[Shpërndarja Rayleigh|shpërndarjes së Rayleigh]] nga molekulat e ajrit dhe grimcat shumë më të vogla se gjatësia e valës së dritës së dukshme (më pak se 50&nbsp;nm në diametër).<ref>{{Cite web|title=Hyperphysics, Georgia State University|url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/atmos/blusky.html|access-date=2012-04-07|publisher=Hyperphysics.phy-astr.gsu.edu}}</ref><ref name="Bohren">Craig Bohren (ed.), ''Selected Papers on Scattering in the Atmosphere'', SPIE Optical Engineering Press, Bellingham, WA, 1989</ref> Shpërndarja nga pikat e reve dhe grimcat e tjera me diametër të krahasueshëm ose më të mëdhenj se gjatësia e valës së dritës së diellit (> 600&nbsp;nm) është për shkak të [[Teoria Mie|shpërndarjes Mie]] dhe nuk varet fort nga gjatësia e valës. Shpërndarja Mie është përgjegjëse për dritën e shpërndarë nga retë, dhe gjithashtu për aureolën e dritës së bardhë gjatë ditës rreth Diellit (shpërndarja përpara e dritës së bardhë).<ref>{{Cite web|last=Corfidi|first=Stephen F.|date=shkurt 2009|title=The Colors of Twilight and Sunset|url=http://www.spc.noaa.gov/publications/corfidi/sunset/|publisher=NOAA/NWS Storm Prediction Center|location=Norman, OK}}</ref><ref>{{Cite web|date=gusht 1996|title=Atmospheric Aerosols: What Are They, and Why Are They So Important?|url=http://www.nasa.gov/centers/langley/news/factsheets/Aerosols.html|publisher=nasa.gov}}</ref><ref name="hecht">{{Cite book|last=E. Hecht|url=https://archive.org/details/optics00ehec|title=Optics|date=2002|publisher=Addison Wesley|isbn=0-321-18878-0|edition=4th|page=[https://archive.org/details/optics00ehec/page/n94 88]|url-access=limited}}</ref> Ngjyrat e perëndimit të diellit janë zakonisht më të shkëlqyera se ngjyrat e lindjes së diellit, sepse ajri i mbrëmjes përmban më shumë grimca sesa ajri i mëngjesit.<ref name="saha"/><ref name="guenther"/><ref name="Bohren">Craig Bohren (ed.), ''Selected Papers on Scattering in the Atmosphere'', SPIE Optical Engineering Press, Bellingham, WA, 1989</ref><ref name="hecht"/> Ndonjëherë pak para lindjes së diellit ose pas perëndimit të diellit mund të shihet një [[Blic i gjelbër|blic jeshil]].<ref>{{Cite web|title=Red Sunset, Green Flash|url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/atmos/redsun.html}}</ref> Hiri nga shpërthimet vullkanike, i bllokuar brenda [[Troposfera|troposferës]], tenton të zbehë ngjyrat e perëndimit të diellit dhe lindjes së diellit, ndërsa nxjerrja vullkanike që hidhet në [[Stratosfera|stratosferë]] (si retë e holla të pikave të vogla të acidit sulfurik), mund të japë ngjyra të bukura pas perëndimit të diellit, të quajtura [[Pas shkëlqim|shkëlqime]] dhe para - lindja e diellit shkëlqen. Një numër shpërthimesh, duke përfshirë ato të [[1991 shpërthimi i malit Pinatubo|malit Pinatubo në 1991]] dhe [[1883 shpërthimi i Krakatoa|Krakatoa në 1883]], kanë prodhuar [[Retë e Stratusit|re të shtresuara]] mjaftueshëm të larta që përmbajnë [[Acidi sulfurik|acid sulfurik]] për të dhënë shkëlqime të mrekullueshme pas perëndimit të diellit (dhe shkëlqime para lindjes së diellit) në mbarë botën. Retë në lartësi të mëdha shërbejnë për të reflektuar dritën e diellit të skuqur fort që ende godet stratosferën pas perëndimit të diellit, deri në sipërfaqe. Disa nga ngjyrat më të larmishme në perëndimin e diellit mund të gjenden në qiellin e kundërt ose lindor pasi [[Dielli]] ka perënduar gjatë muzgut. Në varësi të kushteve të motit dhe llojeve të [[Retë|reve]] të pranishme, këto ngjyra kanë një spektër të gjerë dhe mund të japin rezultate të pazakonta. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[wikipedia:Citim i duhur|<span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2021)">citim i nevojshëm</span>]]''&#x5D;</sup> == Emrat e pikave të busullës == Në disa gjuhë, [[pikat e busullës]] mbajnë emra që rrjedhin etimologjikisht nga fjalët për lindjen dhe perëndimin e diellit. Fjalët angleze "[[Orientimi|orient]]" dhe "[[Bota perëndimore|oksident]]", që do të thotë "lindje" dhe "perëndim", përkatësisht, rrjedhin nga fjalët latine që do të thotë "lindja e diellit" dhe "perëndimi i diellit". Fjala "levant", e lidhur p.sh. me frëngjisht "''(se) lever''" që do të thotë "ngre" ose "ngrit" (dhe gjithashtu në anglisht "ngre"), përdoret gjithashtu për të përshkruar lindjen. Në [[Gjuha polake|polonisht]], fjala për [[Lindja (gjeografi)|east]] ''wschód'' (''vskhud''), rrjedh nga [[morfema]] "ws" - që do të thotë "lart", dhe "chód" - që nënkupton "lëviz" (nga folja ''chodzić'' - që do të thotë "ec, lëviz"), për shkak te akti i Diellit që del nga prapa horizontit. Fjala polake për [[Perëndimi (gjeografi)|perëndim]], ''zachód'' (''zakhud''), është e ngjashme, por me fjalën "za" në fillim, që do të thotë "prapa", nga akti i Diellit që shkon pas horizontit. Në [[Gjuha ruse|rusisht]], fjala për perëndim, ''запад'' (''zapad''), rrjedh nga fjalët ''за'' - që do të thotë "prapa", dhe ''пад'' - që nënkupton "rënie" (nga folja ''падать'' - ''padat'''), për shkak të aktit të rënies së diellit. prapa horizontit. Në hebraisht, fjala për lindje është 'מזרח', e cila rrjedh nga fjala për ngritjen, dhe fjala për perëndim është 'מערב', që rrjedh nga fjala për vendosjen. == Pamje historike == [[Astronom|Astronomi]] i shekullit XVI [[Nikola Koperniku|Nicolaus Copernicus]] ishte i pari që i paraqiti botës një model matematikor të detajuar dhe përfundimisht të pranuar gjerësisht që mbështet premisën se Toka po lëviz dhe Dielli në të vërtetë qëndron i palëvizshëm, pavarësisht nga përshtypja nga këndvështrimi ynë i një dielli në lëvizje.<ref>{{Cite web|date=2012-01-23|title=The Earth Is the Center of the Universe: Top 10 Science Mistakes|url=http://science.discovery.com/top-ten/2009/science-mistakes/science-mistakes-02.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121118053016/http://science.discovery.com/top-ten/2009/science-mistakes/science-mistakes-02.html|archive-date=2012-11-18|access-date=2012-04-07|publisher=Science.discovery.com}}</ref> == Planetet == Perëndimet e diellit në planetët e tjerë duken të ndryshëm për shkak të dallimeve në distancën e planetit nga [[Dielli]] dhe përbërjeve joekzistente ose të ndryshme atmosferike. === Mars === [[Skeda:MarsSunset.jpg|parapamje| Perëndimi i diellit në [[Marsi|Mars]]]] Në [[Marsi|Mars]], Dielli që perëndon duket rreth dy të tretat e madhësisë që ka nga [[Toka]],<ref>{{Cite web|date=10 qershor 2005|title=A Moment Frozen in Time|url=http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA07997|access-date=7 shtator 2011|publisher=[[Jet Propulsion Laboratory]]}}</ref> për shkak të distancës më të madhe midis Marsit dhe Diellit. Ngjyrat janë zakonisht nuancat e blusë, por disa perëndim të diellit marsianë zgjasin dukshëm më gjatë dhe duken shumë më të kuqe se sa është tipike në Tokë.<ref name="apod" /> Ngjyrat e perëndimit të diellit marsianë ndryshojnë nga ato në Tokë. Marsi ka një [[Atmosfera|atmosferë]] të hollë, ku mungon [[oksigjeni]] dhe [[azoti]], kështu që shpërndarja e dritës nuk dominohet nga një proces [[Shpërndarja Rayleigh|i shpërndarjes së Rayleigh]]. Në vend të kësaj, ajri është plot me [[Toka marsiane|pluhur të kuq]], të fryrë në atmosferë nga erërat e forta, kështu që ngjyra e tij e qiellit përcaktohet kryesisht nga një proces [[Teoria Mie|i Shpërndarjes së Mie]], duke rezultuar në më shumë nuanca blu se sa një muzg i [[Toka|Tokës]]. Një studim raportoi gjithashtu se pluhuri marsian i lartë në atmosferë mund të reflektojë rrezet e diellit deri në dy orë pasi Dielli të ketë perënduar, duke hedhur një shkëlqim të përhapur në të gjithë sipërfaqen e Marsit.<ref name="apod" /> ==Etimologjia== Etimologjia e fjalës "perëndim" është i pa-përcaktuar, dhe nuk ka përgjigje të konfirmuar. Shumë njerëz pohojnë me idenë e [[Agron Dalipaj]]it, që thotë që fjala perëndim domëthënë "pe-rën-di" me kuptim që ti pe që [[dija]] ra, sepse [[Ilirët]] dhe shumë civilizime të tjera, e kishin [[Dritën]] dhe [[Diellin]] si [[simbol]] dije, sepse pa [[dijen]] ti je 'budalla', dhe "nuk shikon dot gjë". == Shiko gjithashtu == * [[Agimi]] * [[Rrezatimi difuz i qiellit]] * [[Hija e Tokës|Hija e tokës]], e dukshme në perëndim të diellit * [[Ora e artë (foto)]] * [[Qyteti i perëndimit të diellit]] == Referime == [[Kategoria:Pjesë të një dite]] [[Kategoria:Dukuri tokësore]] [[Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara]] keiet29dt9trp63pp50fc5ik6tribiy 0 178477 3059176 2305912 2026-10-24T01:39:07Z Tx9032f99 163174 3059176 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Breda, Girona | native_name = | settlement_type = [[Komunat e Spanjës|Komunë]] | image_skyline = Monestir de Sant Salvador de Breda 2017.jpg | image_caption = | image_flag = | image_seal = <!--Administrimi territorial--> |Komuniteti autonom ={{flag|Katalonia}} |Provinca = [[Provinca Girona|Girona]] |Kamarka = [[Selva]] <!--Sipërfaqja dhe Demografia --> |Sipërfaqja = 5.09 | population_total = 3781 |Dendësia = <!-- Të dhëna--> |Lartësia = | population_demonym = |Kodi Postar = |Prefiksi = | established_date = |Partia = |Kryetari = | website = | image_map = | map_caption = |CoordAddon = | gjer_g= 41 | gjer_m= 45 | gjer_s= | gjer_dr = N | gjat_g= 2 | gjat_m= 33 | gjat_s= | gjat_dr = E }} '''Breda, Girona''' është një [[Komunat e Spanjës|komunë]] në [[Spanja|Spanjë]], e vendosur në qarkun [[Selva]], të provincës [[Provinca Girona|Girona]], në [[Katalonia|Komunitetin Katalonia]]. Breda, Girona ka 3781 banorë (2011), dhe përfshinë një sipërfaqe prej 5.09&nbsp;km<sup>2</sup>. == Referimet == {{reflist}} == Lidhje të jashtme == * {{commonscat|Breda, Girona}} [[Kategoria:Komunat e Spanjës|Breda, Girona]] {{Spanja-cung}} ns6k3wc1kfik5kla2ajnss8ubjcqakc 0 195503 3059110 2863168 2026-10-23T16:55:40Z Qendrimi15 122927 3059110 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Kayhan Yıldızoğlu | image = KayhanYıldızoğlu.jpg | title = | birth_date = 26 dhjetor 1936 | birth_place = [[Stamboll]], [[Turqia|Turqi]] | death_date = 9 mars 2024 | death_place = [[Stamboll]], [[Turqia]] | spouse = Suna Yıldızoğlu (1976–1978) | children = 2 }} '''Kayhan Yıldızoğlu''' (lindi më 26 dhjetor 1936 — 9 mars 2024) ishte një aktorë turk. ==Filmografia== * 1966: ''[[Kara Murat Fatih'in Fedaisi]]'' * 1966: ''[[Malkoçoğlu (film)|Malkoçoğlu]]'' * 1967: ''[[Kara Davud|Kara Davut]]'' * 1967: ''[[Ölüm Saati]]'' * 1967: ''[[Ömre Bedel Kız]]'' * 1967: ''[[Yaşlı Gözler]]'' * 1968: ''[[Artık Sevmeyeceğim]]'' * 1968: ''[[Can Pazarı (film, 1968)|Can Pazarı]]'' * 1968: ''[[Dağları Bekleyen Kız (film, 1968)|Dağları Bekleyen Kız]]'' * 1968: ''[[Erikler Çiçek Açtı]]'' * 1968: ''[[Kahveci Güzeli (film, 1968)|Kahveci Güzeli]]'' * 1968: ''[[Kara Battal'ın Acısı]]'' * 1968: ''[[Leylaklar Altında]]'' * 1968: ''[[Malkoçoğlu Kara Korsan]]'' * 1968: ''[[Ömrümün Tek Gecesi (film, 1968)|Ömrümün Tek Gecesi]]'' * 1968: ''[[Şeyh Ahmet]]'' * 1968: ''[[Son Vurgun]]'' * 1968: ''[[Urfa İstanbul]]'' * 1969: ''[[Acı İle Karışık]]'' * 1969: ''[[Aşk Bu Değil]]'' * 1969: ''[[Gül Ayşe]]'' * 1969: ''[[İffet (film, 1969)|İffet]]'' * 1969: ''[[Kaderimsin]]'' * 1969: ''[[Kurşunların Kanunu]]'' * 1969: ''[[Malkoçoğlu Akıncılar Geliyor]]'' * 1969: ''[[Osmanlı Kartalı]]'' * 1969: ''[[Sabah Olmasın]]'' * 1969: ''[[Şehir Eşkiyası]]'' * 1969: ''[[Tarkan (film)|Tarkan]]'' * 1969: ''[[Yaralı Kalp]]'' * 1970: ''[[Ankara Ekspresi (film, 1970)|Ankara Ekspresi]]'' * 1970: ''[[Arım, Balım, Peteğim]]'' * 1970: ''[[Buğulu Gözler (film)|Buğulu Gözler]]'' * 1970: ''[[Paralı Askerler (Birleşik Krallık filmi, 1970)|You Can't Win 'Em All]]'' * 1970: ''[[Devler Geliyor]]'' * 1970: ''[[Ecel Teri]]'' * 1970: ''[[Hayatım Sana Feda]]'' * 1970: ''[[Kara Gözlüm (film, 1970)|Kara Gözlüm]]'' * 1970: ''[[Koçum Ali]]'' * 1970: ''[[Mazi Kalbimde Yaradır (film)|Mazi Kalbimde Yaradır]]'' * 1970: ''[[Sevgili Muhafızım]]'' * 1970: ''[[Şoför Nebahat (film, 1970)|Şoför Nebahat]]'' * 1970: ''[[Tehlikeli Oyun (film, 1970)|Tehlikeli Oyun]]'' * 1971: ''[[Ali Baba ve Kırk Haramiler (film, 1971)|Ali Baba ve Kırk Haramiler]]'' * 1971: ''[[Bicirik İş Başında]]'' * 1971: ''[[Bicirik İş Peşinde]]'' * 1971: ''[[Bir Kadın Kayboldu]]'' * 1971: ''[[Elmacı Kadın]]'' * 1971: ''[[Cambazhane Gülü]]'' * 1971: ''[[Gizli Aşk (film)|Gizli Aşk]]'' * 1971: ''[[Gönül Hırsızı]]'' * 1971: ''[[Görünce Kurşunlayın]]'' * 1971: ''[[Hasret (film, 1971)|Hasret]]'' * 1971: ''[[Hem Döğüş Hem Seviş]]'' * 1971: ''[[Herşeyim Sensin (film, 1971)|Herşeyim Sensin]]'' * 1971: ''[[İpini Boynunda Bil|İpi Boynunda Bil]]'' * 1971: ''[[Keloğlan (film, 1971)|Keloğlan]]'' * 1971: ''[[Kızıl Maske'nin İntikamı]]'' * 1971: ''[[Kurşunla Selamlarım]]'' * 1971: ''[[Dört Ateşli Yosma]]'' * 1971: ''[[Mıstık]]'' * 1971: ''[[Oyun Bitti (film, 1971)|Oyun Bitti]]'' * 1971: ''[[Sevdiğim Uşak]]'' * 1971: ''[[Sürgünden Geliyorum]]'' * 1971: ''[[Toto Kralı]]'' * 1971: ''[[Üç Arkadaş (film, 1971)|Üç Arkadaş]]'' * 1971: ''[[Yarın Ağlayacağım]]'' * 1971: ''[[Yavru İle Katip]]'' * 1971: ''[[Yumurcağın Tatlı Rüyaları]]'' * 1971: ''[[Sezercik Yavrum Benim]]'' * 1972: ''[[Ayrılık (film, 1972)|Ayrılık]]'' * 1972: ''[[Babanın Arkadaşları]]'' * 1972: ''[[Bela Mustafa]]'' * 1972: ''[[Bir Pınar Ki|Bir Pınar ki]]'' * 1972: ''[[Fal]]cı'' * 1972: ''[[Hayatımın En Güzel Yılları]]'' * 1972: ''[[Hızlı Hızır]]'' * 1972: ''[[İtham Ediyorum]]'' * 1972: ''[[Kadın Yapar]]'' * 1972: ''[[Kanlı Para]]'' * 1972: ''[[Kara Murat Fatih'in Fedaisi]]'' * 1972: ''[[Malkoçoğlu Kurt Bey]]'' * 1972: ''[[Ölüm Bebekleri]]'' * 1972: ''[[Rüyalar Gerçek Olsa]]'' * 1972: ''[[Sen Alın Yazımsın]]'' * 1972: ''[[Sezercik Aslan Parçası]]'' * 1972: ''[[Süper Adam Kadınlar Arasında]]'' * 1972: ''[[Ve Silahını Çekti]]'' * 1972: ''[[Yıldırım Ajan]]'' * 1972: ''[[Yumurcak Küçük Şahit]]'' * 1972: ''[[Zulüm]]'' * 1973: ''[[Acı Hayat (film, 1973)|Acı Hayat]]'' * 1973: ''[[Anneler Günü]]'' * 1973: ''[[Arap Abdo]]'' * 1973: ''[[Aşk Mahkûmu (film)|Aşk Mahkûmu]]'' * 1973: ''[[Balıkçı Osman]]'' * 1973: ''[[Battal Gazi Geliyor (film, 1973)|Battal Gazi Geliyor]]'' * 1973: ''[[Bir Demet Menekşe]]'' * 1973: ''[[Bitirim Kardeşler]]'' * 1973: ''[[Bitirimler Sosyetede]]'' * 1973: ''[[Gazi Kadın]]'' * 1973: ''[[Kabadayının Sonu]]'' * 1973: ''[[Kara Murat Fatih'in Fermanı]]'' * 1973: ''[[Rabia]]'' * 1973: ''[[Soyguncular (film, 1973)|Soyguncular]]'' * 1973: ''[[Turist Ömer Uzay Yolunda]]'' * 1973: ''[[Vurgun (film)|Vurgun]]'' * 1974: ''[[Almanyalı Yarim]]'' * 1974: ''[[Ayrı Dünyalar (film, 1974)|Ayrı Dünyalar]]'' * 1974: ''[[Göç (film)|Göç]]'' * 1974: ''[[Kahramanlar (film, 1974)|Kahramanlar]]'' * 1974: ''[[Kara Murat Kardeş Kanı]]'' * 1974: ''[[Kara Murat Ölüm Emri]]'' * 1974: ''[[Unutma Beni (film)|Unutma Beni]]'' * 1975: ''[[Acele Koca Aranıyor]]'' * 1975: ''[[Dadaş Hasan]]'' * 1975: ''[[Evcilik Oyunu (film, 1975)|Evcilik Oyunu]]'' * 1975: ''[[Kocam Erkek Mi?]]'' * 1975: ''[[Topuz]]'' * 1975: ''[[Üç Kağıtçılar]]'' * 1976: ''[[Adana Urfa Bankası]]'' * 1976: ''[[Sıralardaki Heyecan (film, 1976)|Sıralardaki Heyecan]]'' * 1977: ''[[Bizim Kız]]'' * 1977: ''[[Çakal Avı]]'' * 1977: ''[[Güneşli Bataklık]]'' * 1977: ''[[Kara Murat Denizler Hakimi]]'' * 1977: ''[[Ölmeyen Şarkı]]'' * 1977: ''[[Şıpsevdi]]'' * 1977: ''[[Yıkılmayan Adam]]'' * 1978: ''[[Hedef (film, 1978)|Hedef]]'' * 1978: ''[[İşte Bizim Hikayemiz]]'' * 1978: ''[[Kara Murat Devler Savaşıyor]]'' * 1978: ''[[Taşı Toprağı Altın Şehir]]'' * 1979: ''[[Nokta ile Virgül Paldır Küldür]]'' * 1987: ''[[Hoşgeldin Ramazan]]'' * 1990: ''[[Sözde Kızlar]]'' * 1991: ''[[Varyemez]]'' * 1993: ''[[Cümbüş Sokak]]'' * 1995-2003: ''[[Çiçek Taksi]]'' * 1995: ''[[Zirvedekiler]]'' * 1996: ''[[Eşkıya (film)|Eşkıya]]'' * 1996: ''[[Tatlı Kaçıklar]]'' * 1999: ''[[Bize Ne Oldu]]'' * 1999: ''[[Kahpe Bizans]]'' * 2000: ''[[Zart-1 TV]]'' * 2002: ''[[Ömerçip]]'' * 2004: ''[[Cennet Mahallesi]]'' * 2004: ''[[Kalbin Zamanı]]'' * 2004-2006: ''[[Yabancı Damat]]'' * 2005: ''[[İnadım İnat]]'' * 2005: ''[[Miras (film, 2005)|Miras]]'' * 2006: ''[[Kabuslar Evi: Gece Gelen Arkadaşlar]]'' * 2006: ''[[Sevda Çiçeği (dizi)|Sevda Çiçeği]]'' * 2006: ''[[Unutulmayanlar (film, 2006)|Unutulmayanlar]]'' * 2006-2009: ''[[Selena (dizi)|Selena]]'' * 2008: ''[[Avrupa Yakası]]'' * 2008: ''Görgüsüzler'' * 2008-2012: ''[[Akasya Durağı]]'' * 2011: ''[[Adanalı]]'' * 2012: ''[[Evim Sensin]]'' * 2013: ''[[Ali Ayşe'yi Seviyor]]'' * 2013: ''[[Bizim Okul]]'' * 2013: ''[[Öyle Sevdim ki Seni]]'' * 2014-2015: ''[[Küçük Ağa]]'' * 2015: ''[[Köstekgiller: Perili Orman]]'' * 2015-2016: ''[[Kurtlar Vadisi Pusu]]'' * 2016: ''[[Aksak (film)|Aksak]]'' * 2016: ''[[Kertenkele: Yeniden Doğuş|Kertenkele]]'' * 2016: ''[[Köstebekgiller: Gölgenin Tılsımı]]'' * 2017: ''[[Dışarıda]]'' * 2017: ''[[Dostlar Mahallesi]]'' * 2017: ''[[Ver Kaç]]'' * 2017: ''[[Meryem (serial)|Meryem]]'' * 2018: ''[[Cici Babam]]'' * 2018: ''[[Servet]]'' * 2018: ''[[Arka Sokaklar]]'' * 2018: ''[[Benim Adım Osssman]]'' * 2018: ''[[Darısı Başımıza]]'' * 2018: ''[[Gez Show]]'' * 2018: ''[[Meleklerin Aşkı]]'' * 2019: ''[[Bizim Semtin Çocukları]]'' * 2019: ''[[İşimiz Gücümüz Var]]'' * 2022: ''[[Ah Nerede]]'' * 2022: ''[[Bir Türk Masalı]]'' * 2023: ''[[Kader Oyunları]]'' [[Kategoria:Lindje 1936]] [[Kategoria:Vdekje 2024]] [[Kategoria:Aktorë turq]] fyjprre9l3v3ud40lnrcuowgadjgmdn 0 200300 3059124 3058547 2026-10-23T18:34:23Z NguoiDungKhongDinhDanh 134622 U kthyen ndryshimet e [[Special:Contributions/~2026-56222-98|~2026-56222-98]] ([[Përdoruesi diskutim:~2026-56222-98|diskutimet]]) në versionin e fundit nga [[Përdoruesi:Smallem|Smallem]]. 3019994 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = Nyja e Lucknowt | emri_amë = लखनऊ जंक्शन | gjuha_emrit_amë = [[gjuha hindi]] | emrat_formues = | emra_alternativ = | statusi = në punë | image = Lucknow Junction.jpg | image_alt = | image_size = 339 | caption = Stacioni Hekurudhor i Nyjës së Lucknowt | map_type = | map_alt = | map_caption = | relief = | lartësia = 126 | tipi_ndërtesës = Stacion hekurudhor | architectural_style = [[Arkitektura Indo-Saraçene]] | structural_system = | material = | kosto = | kosto_ren = | klient = | pronar = Hekurudhat Indiane | current_tenants = | qiradhënës = | vendndodhja = [[India|Indi]] | adresa = Charbagh, [[Lucknow]], Uttar Pradesh | vendndodhja_qyteti = [[Lucknow]] | vendndodhja_shteti = Uttar Pradesh | iso_region = IN | coordinates_display = | coordinates_format = | gjerësia = | gjatësia = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEË = | kordinatat = {{Coord|26.832|N|80.919|E|type:railwaystation_region:IN|format=dms|display=inline,title}} | data_novatore = | data_fillimit = | data_përfundimit = | data_hapjes = 1914 | data_inaugurimit = | data_renovimit = | data_mbylljes = | data_shkatërrimit = | shkatërruar_data = | diameter = | circumference = | architectural = [[Arkitektura Indo-Saraçene]] | tip = | antenna_spire = | roof = | top_floor = | observatory = | other_dimensions = | floor_count = | floor_area = | seating_type = | seating_capacity = | elevator_count = | grounds_area = | arkitekt = | architecture_firm = | structural_engineer = | services_engineer = | civil_engineer = | other_designers = | quantity_surveyor = | main_contractor = | awards = | designations = | ren_architect = | ren_firm = | ren_str_engineer = | ren_serv_engineer = | ren_civ_engineer = | ren_oth_designers = | ren_qty_surveyor = | ren_awards = | rooms = | parking = Po | url = | embedded = | referencat = }} '''Stacioni Hekurudhor i Nyjës së Lucknowt''' (emri zyrtar Lucknow NER, kodi i stacionit LJN) është një nga dy stacionet kryesore të qytetit të [[Lucknow]]t për trenat me binarë të gjerë. Stacioni i afërt dhe pothuajse në vazhdim të [[Stacioni Hekurudhor Lucknow Charbagh|Hekurudhor Lucknow Charbagh]], zyrtarisht i njohur si Nyja e Lucknowt ose Lucknow Jn NER (kodi i stacionit LJN), konsiderohet jo zyrtarisht si pjesë e stacioneve hekurudhore të Charbaghut. Është i vendosur në Charbagh në jug të qytetit. Fjala 'Char Bagh' i referohet katër kopshteve që ekzistonin aty më parë.<ref>{{Cite web|url=http://lucknow.nic.in/hplaces.htm|title=Historical Places in Lucknow|url-status=dead|access-date=27 tetor 2016|archive-date=3 korrik 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060703051908/http://lucknow.nic.in/hplaces.htm}}</ref> Nyja e Lucknowt (LJN) është e lidhur mirë me të gjithë qytetet e rëndësishme si [[Banglore]], [[Chennai]], [[Kalkuta]], [[New Delhi]], [[Bombeji]], Jammu Tawi, Guwahati, Chandigarhu, Pune, Jaipuri dhe Bhopali. Lucknow JN ose stacioni LJN ka gjashtë platforma. Që nga 1 maji 2016, nga Stacioni LJN janë nisur, kanë përfunduar ose kanë kaluar më shumë se 160 trena ekspres (ose 23 palë trenash postarë /ekspresë), 28 trena super të shpejtë, 1 palë Shatabdi, 3 palë trenash Garib Rath express dhe 18 trena të ngadaltë pasagjerësh.<ref name="indiarailinfo">{{cite web|url=http://indiarailinfo.com/departures/906|title=LJN/Lucknow Junction NER (6 PFs)|publisher=indiarailinfo.com|accessdate=30 prill 2014}}</ref> Më herët Nyja e Lucknowt ishte terminali për trenat e gjerësisë metrike të binarëve pasi pothuajse të gjitha linjat e zonës Veri-Lindore të Hekurudhës ishin me gjerësi metrike. Me shndërrimin e gjerësinë së binarëve të shumicës së këtyre linjave në binarë të gjerë 1676&nbsp;mm nën projektin Unigauge, Nyja e Lucknowt nuk kishte ndonjë linjë me gjerësi metrike. Tani terminali për trenat e mbetur metrik është Nyja Lucknow Aishbagh (kodi i stacionit ASH). Nyja Lucknow Aishbagh ka gjithashtu edhe linja me binarë të gjerë. ==Sfondi== Në mënyrë informale, është i njohur si "Linja Chhoti", historikisht përfshin trenat Linjave hekurudhore Veri-Lindore të gjerësisë metrike, më parë nën Divizionin e Izzatnagarit, tani nën Divizionin e Lucknowt të Hekurudhës Veri-Lindore. Është stacioni terminal për trenat e binarëve të gjerë të Linjave Hekurudhore Veri-Lindore si Howrahu, Chennai Qendror dhe Bombej CST. Në këtë mënyrë, trenat që hyjnë në këtë stacion duhet të rikthehen për të dal nga stacioni nëse destinacioni i tyre është përtej Lucknowt. Ajo është një ndërtesë e veçuar, me një identitet të veçantë me gurë të kuq ranor, por pothuajse një vazhdimi i ndërtesës së stacionit kryesor të Stacionit Hekurudhor Lucknow Charbagh LKO. Stacioni Lucknow JN ose stacioni LJN ka gjashtë platforma. Platforma nr. 6 është e aksesueshme për dy rrotëshit, makinat rikshaw dhe makinat nëpërmjet një nënkalimik. Ky nënkalim është i treti i Hekurudhave Indiane pas stacioneve hekurudhore të Howrahut dhe Gorakhpurit. Që nga 1 maj 2016, më shumë se 160 trena ekspres (ose 23 palë trena postarwEkspres), 28 trena super të shpejtë, 1 palë të Shatabdit, 3 palë të ekspresit Garib Rath dhe 18 trena të ngadaltë pasagjerësh nisin nga, përfundojnë ose kalojnë përmes stacionit LJN.<ref name="indiarailinfo"/> Më parë nyja e Lucknowt ishte terminali për trenat e gjerësisë metrike të binarëve si pothuajse të gjithë linjat e Hekurudhës Veri-Lindore. Me ndryshimin e shumicës së këtyre linjave në binarë 1676&nbsp;mm të gjerë nën projektin Unigauge, Nyja e Lucknowt nuk ka ndonjë linjë metrike. Tani terminali për trenat e mbetur të gjerësisë metrike është Nyja Lucknow Aishbagh (kodi i stacionit ASH). Nyja Lucknow Aishbagh ka gjithashtu linja binarësh të gjerë. ==Stacioni Hekurudhor Lucknow Charbagh (LKO)== [[File:Lucknow station.jpg|thumb|left|369px|[[Stacioni Hekurudhor Lucknow Charbagh]]]] '''[[Stacioni Hekurudhor Lucknow Charbagh]]''' (emri zyrtar '''Lucknow NR''', në [[gjuha hindi|gjuhën hindi]]: लखनऊ चारबाग़ रेलवे स्टेशन; në [[gjuha urdu|gjuhën urdu]]: لکھنؤ چارباغ ریلوے اسٹیشن; kodi i stacionit '''LKO''',: ) është një nga dy stacionet kryesore hekurudhore të qytetit të [[Lucknow]]t në Uttar Pradesh të [[India|Indisë]] {{Coord|26.832|N|80.919|E|type:railwaystation_region:IN|format=dms|display=inline}} për trenat me binarë të gjerë. Është i vendosur në zonën e Charbaghut në jug të qytetit, nga e ka marr dhe emrin popullor. Fjalët 'Char Bagh' i referohen katër kopshteve që ekzistonin këtu para stacionit.<ref>{{Cite web|url=http://lucknow.nic.in/hplaces.htm|title=Historical Places in Lucknow|url-status=dead|access-date=27 tetor 2016|archive-date=3 korrik 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060703051908/http://lucknow.nic.in/hplaces.htm}}</ref> Qyteti i [[Lucknow]]t është i lidhur mirë me të gjitha metropolet dhe qytetet e tjera të rëndësishme si [[Bangalore]], [[Chennai]], [[Kalkuta]], [[New Delhi]], [[Bombeji]], Jammu Tawi, Guwahati, Chandigarhu, Pune, Jaipuri dhe Bhopali gjithashtu nga Lucknow Charbagh (N.R.) ose Nyja e Lucknowt (N.E.R.). Emërtimet "[[Stacioni Hekurudhor Lucknow Charbagh]]" dhe "Stacioni Lucknow NR" përdoren për të njëjtin stacion hekurudhor me kodin LKO. Ky është një nga stacionet hekurudhore më të ngarkuara të [[India|Indisë]]. Në këtë stacion kalojnë më shumë 300 trena dhe nisen 85 trena pasagjerësh. Ky stacion u ndërtua mbi një plintë të ngritur, ka një planimetri drejtkëndore me portikë të dalë. Ka mjaft kulla dhe grupe kubesh të rrumbullakta të stilit Awadhi. Platformat e gjera, të ngritura kanë mjaft salla dhe dhoma për qëllime zyrash. [[Stacioni Hekurudhor Lucknow Charbagh]] (LKO) menaxhohet nga Divizioni i Lucknowt i Hekurudhës Veriore të Indisë. Trenat e menaxhuar nga Hekurudha Veriore e Indisë përfundojnë os kalojnë nëpërmjet këtij stacioni. Është gjithashtu zona kryesore për sistemin Hekurudhor Suburban Lucknow-Kanpur (MEMU). Ai ka nëntë platforma. Që nga 20 korriku 2016, më shumë se 320 trena (ose 146 palë trenash) (duke përfshirë 1 Duronto, 2 Rajdhani, 1 Shatabdi, 46 trena super të shpejtë d.m.th. 23 palë trena super të shpejtë, 3 Garib Rathë dhe 142 dhe 71 palë trena ekspresë) dhe 28 trena të ngadaltë pasagjerësh (ose 14 palë trena duke përfshirë MEMU dhe DEMU) nisën nga, përfunduan ose kaluan nëpër stacionin LKO.<ref>{{cite web|url=http://indiarailinfo.com/departures/336|title=LKO/Lucknow Charbagh NR (9 PFs) Railway Station - Train Departure Timings - India Rail Info|work=India Rail Info}}</ref> Guri i themelit të ndërtesës së Stacionit Hekurudhor Lucknow Charbagh u vendos më 21 mars 1914 dhe u përfundua në vitin 1923. Një rol të rëndësishëm në dizajnin dhe projektimin e tij u luajt nga Chaubey Mukta Prasadi, një inxhinier këshillues për Lanebrown dhe Hulett. Ai ka një kopsht të madh përballë ndërtesës. Ai është një ndërtuar në [[Arkitektura Indo-Saraçene|Arkitekturën Indo-Saraçene]] që përzien elemente të arkitekturës Rajputiane, [[Arkitektura e Lucknowt|Arkitekturës Awadhi]] dhe [[Arkitektura Mogule|asaj Mogule]] dhe ka pamjen e një pallati rezidencial. Një veçori unike e Stacionit Hekurudhor Lucknow Charbagh është se një pamje ajrore e ndërteësës së stacionit e tregon atë si një fushë shahu dhe kupolat dhe kolonat e ndërtesës duken si gurët e shahut.<ref>{{cite web|url=https://sites.google.com/site/lucknowtravelguide/charbagh-lucknow|title=Lucknow Railways Station -Charbagh -Welcome to the City of Nawabs - Lucknow Travel Guide|work=google.com}}</ref> Nga ana arkitekturore, ai është konsideruar si një nga stacionet hekurudhore më të bukur në Indi.<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/business/slide-show/slide-show-1-budget-2012-railway-indias-best-stations/20120314.htm#6|title=India's best railway stations|date=14 mars 2012|work=Rediff}}</ref> Stacioni Policor në Stacionin Hekurudhor Lucknow Charbagh mban çertifikatën ISO 9001.<ref>{{Cite web|url=https://in.news.yahoo.com/lucknow-police-station-gets-iso-9001-certification-121431909.html|title=Lucknow police station gets ISO-9001 certification|date=11 mars 2012|website=Yahoo! News India|publisher=IANS|url-status=dead|access-date=27 tetor 2016|archive-date=2 prill 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402120345/https://in.news.yahoo.com/lucknow-police-station-gets-iso-9001-certification-121431909.html}}</ref> [[File:Charbagh Railway Station, Lucknow.jpg|thumb|448px|Stacioni Hekurudhor Lucknow Charbagh]] ===Historia e Stacionit Hekurudhor Lucknow Charbagh (LKO)=== [[Stacioni Hekurudhor Lucknow Charbagh]], stacioni kryesor hekurudhor i [[Lucknow]]t, është konsideruar si një kryevepër arkitekturore. Dizajni strukturor i bujshëm i Stacionit Hekurudhor Lucknow Charbagh është një ndërtsë magjepsëse për turistët. I ndërtuar me një kosto të stërmadhe prej 7 000 000 rupish, ai u projektua nga J. H. Hornimen. Guri i themelit të Stacionit Hekurudhor Lucknow Charbagh u vendos nga peshkopi i Lucknowt në 21 mars 1914<ref>{{cite web|url=http://www.onlytravelguide.com/uttar-pradesh/historical/charbagh-station.php|title=Charbagh Station, Famous Charbagh Station, Charbagh Station Lucknow, Charbagh Railway Station, Charbagh Station of Uttar Pradesh|work=onlytravelguide.com}}</ref> Divizioni i Lucknowt drejtohet nga menaxheri divizional hekurudhor (Divisional Railway Manager - DRM). Më 23 prill 1867, u hap për trafikun seksioni 47 miljesh Lucknow-Kanpur. Ky seksion u bë pjesë e Hekurudhës Oudh Rohilkhand. Divizioni i tanishëm i Lucknowt, në vitin 1925 ishte pjesë e East Indian Railway deri në vitin 1952. Ai plotëson nevojat e transportit hekurudhor për shtetin më të populluar të Indisë, duke shërbyer 13 distrikte të [[Uttar Pradeshi]]t, me një tërësi prej 1458.94&nbsp;km, nëpërmjet 194 stacioneve. [[Stacioni Hekurudhor Lucknow Charbagh]], deri në vitin 1867, ishte një kopsht. Ndërtesa e tanishme e stacionit u ndërtu në vitin 1926 me kube minare të [[Arkitektura Indo-Saraçene|dizajnit Saraçen]], i menduar për tu harmonizuar me arkitekturën e veçantë të ndërtesave të rëndësishme historike të qytetit që i përkisnin periudhës së sundimit të Nawabëve të Oudhit. Godina u ndërtua me tulla të kuqe dhe ka një façatë të gjatë verandash të zbukuruara me [[Arkitektura Mogule|harqe mogule]].<ref>http://www.nr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,263,314,316</ref> ==Shërbimet e trafikut == Rreth 160 trena ekspres (ose 23 palë trenash postarë /ekspres), 28 trena super të shpejtë, 1 palë Shatabdi, 3 palë të Garib Rath express dhe 18 trena pasagjerësh që nisen, përfundojnë ose kalojnë në stacionin LJN.<ref name="indiarailinfo"/> ==Trenat nga Nyja e Lucknowt NE (LJN)== Rreth 100 trena të shpejtë nisin nga, përfundojnë ose kalojnë nëpër stacionin LJN. Disa nga trenat që nisen kalojnë ose mbërrijnë në Stacionin e Nyjës Hekurudhore të Lucknowt (LJN) janë listuar në tabelën në vijim. {|class="wikitable sortable" style="background:#ffffff;color:#000" |- ! style="background-color:#FFD700;color:#000" | Nr. i trenit !! style="background-color:#FFD700;color:#000" | Emri i Trenit !! style="background-color:#FFD700;color:#000" | Nisja !! style="background-color:#FFD700;color:#000" | Destinacioni |- | align="left" | 12003 | align="left" | Lucknow Swarna Shatabdi | align="left" | Stacioni i nisjes | align="left" | [[New Delhi]] |- | align="left" | 12583 | align="left" | Lucknow-Anand Vihar Double Decker Express | align="left" | Stacioni i nisjes | align="left" | Anand Vihar |- | align="left" | 12210 | align="left" | Kathgodam Kanpur Central Garib Rath Express | align="left" | - | align="left" | Kanpur |- | align="left" | 13019 | align="left" | Bagh Express | align="left" | - | align="left" | Kathgodam |- | align="left" | 12104 | align="left" | Lucknow Junction-Pune Superfast | align="left" | Stacioni i nisjes | align="left" | Pune |- | align="left" | 12533 | align="left" | Pushpak Express | align="left" | Stacioni i nisjes | align="left" | [[Bombeji]] |- | align="left" | 15015 | align="left" | Gorakhpur-Yesvantpur Express | align="left" | - | align="left" | [[Bangalore]] |- | align="left" | 12554 | align="left" | Vaishali Express | align="left" | - | align="left" | Barauni |- | align="left" | 12521 | align="left" | Raptisagar Express | align="left" | - | align="left" | Ernakulam |- | align="left" | 15045 | align="left" | Gorakhpur-Okha Express | align="left" | - | align="left" | Okha |- | align="left" | 12108 | align="left" | Lucknow-Lokmanya Tilak Terminus Express | align="left" | Stacioni i nisjes | align="left" | [[Bombeji]] |- | align="left" | 09014 | align="left" | [[Lucknow]]-Bandra Terminus Special | align="left" | Stacioni i nisjes | align="left" | [[Bombeji]] |- | align="left" | 19716 | align="left" | [[Lucknow]]-Jaipur Tri-Weekly | align="left" | Stacioni i nisjes | align="left" | Jaipur |- | align="left" | 12535 | align="left" | Lucknow Raipur Garib Rath Express | align="left" | Stacioni i nisjes | align="left" | Raipur |- | align="left" | 15204 | align="left" | [[Lucknow]]-Barauni Express | align="left" | Stacioni i nisjes | align="left" | Barauni |- | align="left" | 16094 | align="left" | Gomti Sagar Express | align="left" | Stacioni i nisjes | align="left" | [[Chennai]] |- | align="left" | 15009 | align="left" | Chitrakoot Express | align="left" | Stacioni i nisjes | align="left" | Jabalpur |- | align="left" | 12593 | align="left" | Lucknow Bhopal Garibrath Express | align="left" | Stacioni i nisjes | align="left" | Bhopal |- | align="left" | 15008 | align="left" | Krishak Express | align="left" | Stacioni i nisjes | align="left" | [[Varanasi]] |- |} ===Shërbimet EMU-MEMU-DEMU nga Nyja e Lucknowt=== {| class="wikitable" |- ! STACIONI !! SHËRBIMI |- | LJN-BARABANKI || MEMU |- | LJN-KANPUR || MEMU |- | LJN-Sitapur|| MEMU (i propozuar) |- | LJN-GONDA || DEMU (i propozuar) |} ==Shiko edhe== * [[Stacioni Hekurudhor Lucknow Charbagh]] * [[Lucknow]] == Referime == {{Reflist}} [[Kategoria:Transport]] [[Kategoria:Monumente në Indi]] jbghti86dbi317lf6i3z40oujs0l749 0 203714 3059209 2974294 2026-10-24T06:32:39Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3059209 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Paolo Gentiloni | image = Paolo Gentiloni EC 2019 (cropped).jpg | caption = Gentiloni në vitin 2019 | office = Komisioner Evropian për Ekonominë | term_start = 1 dhjetor 2019 | term_end = 30 nëntor 2024 | predecessor = Pierre Moscovici | successor = [[Valdis Dombrovskis]] | office1 = [[Kryeministri i Italisë|Kryeministër i Italisë]] | term_start1 = 12 dhjetor 2016 | term_end1 = 1 qershor 2018 | predecessor1 = [[Matteo Renzi]] | successor1 = [[Giuseppe Conte]] | office2 = Ministër i Punëve të Jashtme dhe i Bashkëpunimit Ndërkombëtar i Italisë | term_start2 = 31 tetor 2014 | term_end2 = 12 dhjetor 2016 | predecessor2 = [[Federica Mogherini]] | successor2 = [[Angelino Alfano]] | office3 = Ministër i Komunikimeve i Italisë | term_start3 = 17 maj 2006 | term_end3 = 8 maj 2008 | predecessor3 = [[Mario Landolfi]] | successor3 = [[Claudio Scajola]] | office4 = Deputet i [[Dhoma e Deputetëve e Italisë|Dhomës së Deputetëve]] | term_start4 = 30 maj 2001 | term_end4 = 2 dhjetor 2019 | birth_name = Paolo Gentiloni Silveri | birth_date = {{Birth date and age|1954|11|22|df=yes}} | birth_place = [[Roma]], [[Itali]] | alma_mater = [[Universiteti i Romës La Sapienza|Universiteti Sapienza i Romës]] | party = [[La Margherita]]<br />[[Partia Demokratike e Italisë|Partia Demokratike]] | occupation = politikan, gazetar | signature = Gentiloni firma.svg }} '''Paolo Gentiloni Silveri''' (lindur më 22 nëntor 1954 në [[Roma]]) është politikan dhe gazetar italian. Ai ishte [[Kryeministri i Italisë|kryeministër i Italisë]] nga 12 dhjetori 2016 deri më 1 qershor 2018 dhe [[Komisioni Evropian|komisioner evropian]] për ekonominë nga 1 dhjetori 2019 deri më 30 nëntor 2024.<ref name="ec-bio">{{Cite web|url=https://commissioners.ec.europa.eu/paolo-gentiloni_en|title=Paolo Gentiloni|website=European Commission|language=en|access-date=2026-04-20}}</ref><ref name="gov-dates">{{Cite web|url=https://www.governo.it/it/i-governi-dal-1943-ad-oggi/i-governi-nelle-legislature/192|title=I Governi nelle Legislature|website=Presidenza del Consiglio dei Ministri|language=it|access-date=2026-04-20}}</ref> == Jeta dhe formimi == Gentiloni lindi në [[Roma]] më 22 nëntor 1954. Ai u diplomua në shkenca politike në [[Universiteti i Romës La Sapienza|Universitetin “La Sapienza” të Romës]] dhe u bë gazetar profesionist.<ref name="camera">{{Cite web|url=https://storia.camera.it/deputato/paolo-gentiloni-silveri-19541122|title=Paolo Gentiloni Silveri|website=Portale storico della Camera dei deputati|language=it|access-date=2026-04-20}}</ref><ref name="treccani">{{Cite web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/paolo-gentiloni/|title=Gentiloni, Paolo|website=Treccani|language=it|access-date=2026-04-20}}</ref> Në rini mori pjesë në lëvizjet e majta dhe më vonë iu afrua mjediseve ambientaliste. Ka qenë drejtor i revistës ''Nuova Ecologia'', periodiku i [[Legambiente]]-s.<ref name="treccani" /> == Fillimet politike == Në vitet 1990 Gentiloni bashkëpunoi ngushtë me [[Francesco Rutelli]]-n. Fillimisht ishte zëdhënës i kryetarit të bashkisë së Romës dhe më pas u bë këshilltar për turizmin dhe jubileun në [[Roma|Romë]].<ref name="treccani" /> Në vitin 2001 u zgjodh për herë të parë deputet në [[Dhoma e Deputetëve e Italisë|Dhomën e Deputetëve]]. Ai mbeti anëtar i saj deri në vitin 2019.<ref name="camera" /><ref name="ec-bio" /> == Karriera parlamentare dhe partiake == Gentiloni u zgjodh fillimisht në listat e [[La Margherita]]-s dhe më pas iu bashkua [[Partia Demokratike e Italisë|Partisë Demokratike]], duke qenë ndër figurat e saj themeluese.<ref name="treccani" /> Nga viti 2002 deri në vitin 2007 ishte zëdhënës i ''Margherita''-s. Në vitet 2013–2014 ishte anëtar i Komitetit të përhershëm për Afrikën dhe çështjet globale dhe i Komisionit për çështjet e jashtme dhe evropiane të Dhomës së Deputetëve.<ref name="ec-bio" /> Në vitin 2019 u zgjodh president i [[Partia Demokratike e Italisë|Partisë Demokratike]], detyrë që e mbajti deri në vitin 2020.<ref name="treccani" /> == Ministër i Komunikimeve == Në qeverinë e dytë të [[Romano Prodi]]-t, Gentiloni ishte ministër i Komunikimeve nga 17 maji 2006 deri më 8 maj 2008.<ref name="camera-prodi">{{Cite web|url=https://leg15.camera.it/cartellecomuni/leg15/include/contenitore_dati.asp?DirGoverno=iigovernoprodi&Nominativo=GENTILONI+SILVERI+Paolo&Pagina=deputatogoverno.asp%3FIdpersona%3D300637%26Attivita%3DINT%26SCHEDA%3D60_28_3_300637%26Carica%3DMinistro+delle+comunicazioni+%28II+Governo+Prodi%29%26Governo%3D&deputato=d300637|title=Ministro delle comunicazioni (II Governo Prodi)|website=Camera dei deputati|language=it|access-date=2026-04-20}}</ref> == Ministër i Punëve të Jashtme == Më 31 tetor 2014 ai u emërua ministër i Punëve të Jashtme dhe i Bashkëpunimit Ndërkombëtar në qeverinë e [[Matteo Renzi]]-t, duke zëvendësuar [[Federica Mogherini]]-n.<ref name="nomina-esteri">{{Cite web|url=https://www.esteri.it/mae/resource/doc/2018/10/01_atto_di_nomina_ministrogentiloni.pdf|title=Decreto del Presidente della Repubblica 31 ottobre 2014|website=Ministero degli Affari Esteri e della Cooperazione Internazionale|language=it|access-date=2026-04-20}}</ref><ref name="esteri-bio">{{Cite web|url=https://www.esteri.it/it/ministero/il_mae/ministri_esteri/paolo-gentiloni/|title=Paolo Gentiloni|website=Ministero degli Affari Esteri e della Cooperazione Internazionale|language=it|access-date=2026-04-20}}</ref> Gjatë kësaj periudhe ai u mor me krizën libiane, me luftën në Siri, me raportet ndërmjet Bashkimit Evropian dhe Rusisë, si edhe me politikën italiane ndaj Ballkanit Perëndimor dhe Mesdheut.<ref name="esteri-bio" /> == Kryeministër i Italisë == Pas dorëheqjes së [[Matteo Renzi]]-t, më 12 dhjetor 2016 Gentiloni mori detyrën si [[Kryeministri i Italisë|kryeministër i Italisë]]. Qeveria e tij qëndroi në detyrë deri më 1 qershor 2018.<ref name="gov-dates" /><ref name="gov-formation">{{Cite web|url=https://conoscere.camera.it/leg17/formazione-del-governo-gentiloni|title=Formazione del Governo Gentiloni|website=Camera dei deputati|language=it|access-date=2026-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20251206194912/https://conoscere.camera.it/leg17/formazione-del-governo-gentiloni|archive-date=6 dhjetor 2025|url-status=dead}}</ref> Gjatë mandatit të tij qeveria italiane veproi në një fazë kalimtare ndërmjet përfundimit të qeverisë Renzi dhe lindjes së qeverisë së parë të [[Giuseppe Conte]]-s.<ref name="gov-dates" /> == Komisioner Evropian == Nga 1 dhjetori 2019 deri më 30 nëntor 2024 Gentiloni ishte komisioner evropian për ekonominë në Komisionin von der Leyen. Në këtë detyrë u mor me qeverisjen ekonomike evropiane, me zbatimin e Semestrit Evropian, me Paktin e Stabilitetit dhe me koordinimin e përgjigjes ekonomike të Bashkimit Evropian ndaj krizave të viteve të fundit.<ref name="ec-bio" /> == Marrëdhëniet me Shqipërinë dhe Kosovën == Gjatë mandatit të tij si ministër i Punëve të Jashtme, Gentiloni mbështeti hapur integrimin evropian të [[Shqipëria|Shqipërisë]] dhe të vendeve të tjera të Ballkanit Perëndimor. Në nëntor 2014, në një bisedë me ministrin e jashtëm shqiptar [[Ditmir Bushati]], ai riafirmoi mbështetjen italiane për rrugën evropiane të rajonit dhe për organizimin e një takimi trepalësh Itali–Shqipëri–Serbi.<ref name="albania2014">{{Cite web|url=https://www.esteri.it/en/sala_stampa/archivionotizie/comunicati/2014/11/20141103_telminpolisralb/|title=Gentiloni receives phone calls from the foreign ministers of Poland, Israel and Albania, and the U.S. Secretary of State|website=Ministero degli Affari Esteri e della Cooperazione Internazionale|language=en|access-date=2026-04-20}}</ref> Në janar 2015 ai promovoi në [[Roma|Romë]] takimin trepalësh mes ministrave të jashtëm të Italisë, Serbisë dhe Shqipërisë, si pjesë e mbështetjes italiane për afrimin evropian të Ballkanit Perëndimor.<ref name="trilateral2015">{{Cite web|url=https://ambbelgrado.esteri.it/it/news/dall_ambasciata/2015/01/intervista-amb-manzo-a-danas-2014-01-22/|title=Intervista dell'Ambasciatore Giuseppe Manzo al quotidiano “Danas”|website=Ambasciata d'Italia a Belgrado|language=it|access-date=2026-04-20}}</ref> Në dhjetor 2015 Gentiloni vizitoi [[Kosova|Kosovën]], ku takoi kontingjentin italian të [[KFOR]]-it dhe autoritetet kosovare. Në të njëjtën periudhë ai riafirmoi mbështetjen e Italisë për rrugën evropiane të Prishtinës dhe për forcimin e shtetit të së drejtës në vend.<ref name="kosovo2015">{{Cite web|url=https://www.esteri.it/en/sala_stampa/archivionotizie/tag/ministri-precedenti/?paged=207|title=Minister Gentiloni visits Kosovo|website=Ministero degli Affari Esteri e della Cooperazione Internazionale|language=en|access-date=2026-04-20}}</ref><ref name="kosovo2016">{{Cite web|url=https://www.esteri.it/it/sala_stampa/archivionotizie/comunicati/2016/08/gentiloni-ha-ricevuto-alla-farnesina/|title=Gentiloni ha ricevuto alla Farnesina il Ministro degli Esteri del Kosovo|website=Ministero degli Affari Esteri e della Cooperazione Internazionale|language=it|access-date=2026-04-20}}</ref> Më vonë, si komisioner evropian për ekonominë, ai mbështeti edhe programet e asistencës makrofinanciare të Bashkimit Evropian për Shqipërinë dhe Kosovën gjatë pasojave ekonomike të pandemisë.<ref name="albania2021">{{Cite web|url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/eu-disburses-eu90-million-macro-financial-assistance-albania-address-economic-fallout-pandemic-2021-11-05_en|title=EU disburses €90 million in Macro-Financial Assistance to Albania to address the economic fallout of the pandemic|website=European Commission|language=en|access-date=2026-04-20}}</ref><ref name="kosovo2021">{{Cite web|url=https://enlargement.ec.europa.eu/news/eu-disburses-eu460-million-macro-financial-assistance-tunisia-kosovo-montenegro-and-north-macedonia-2021-06-01_en|title=EU disburses €460 million in Macro-Financial Assistance to Tunisia, Kosovo, Montenegro and North Macedonia|website=European Commission|language=en|access-date=2026-04-20}}</ref> == Lidhje të jashtme == * [https://storia.camera.it/deputato/paolo-gentiloni-silveri-19541122 Faqja në Portalin historik të Dhomës së Deputetëve] * [https://commissioners.ec.europa.eu/paolo-gentiloni_en Faqja në Komisionin Evropian] * [https://www.esteri.it/it/ministero/il_mae/ministri_esteri/paolo-gentiloni/ Faqja në Ministrinë e Punëve të Jashtme] == Referime == <references /> {{Kryeministrat e Italisë}} [[Kategoria:Kryeministra të Italisë]] [[Kategoria:Politikanë italianë]] [[Kategoria:Gazetarë italianë]] [[Kategoria:Njerëz nga Roma]] [[Kategoria:Lindje 1954]] r6zj56w3t8zhoanvjgzoquvttkwd0z3 1 212296 3059120 3043606 2026-10-23T17:47:21Z Arianit 106 /* Përkthim */ pjesë e re 3059120 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Amerika Veriore/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Përkthim == {{Përkthyer nga|en|North America|16 tetor 2026|1380487689}} [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 23 tetor 2026 19:47 (CEST) g8yjc2wfgwzl18rrruwoqg0nk825jok 0 237827 3059211 2953719 2026-10-24T07:03:03Z ~2026-56960-95 194848 /* */ 3059211 wikitext text/x-wiki '''Mulla Emin Shaqir Shaqiri''' (05.06.1878 - 10.05.1965) lindur në fshatin [[Përlepnica|Përlepnicë]], [[Gjilani|Gjilan]]. Nga prindërit: Shaqiri i biri i Ahmetit(I) nga Përlepnica dhe i Emine Mustafës nga [[Llabjani (Artanë)|Llabjani]]. Shaqiri i kishte këta fëmijë: Ahmeti (II), Shabani. Sheqerja, Arifi (ishte mbytur në Luften e Jemenit ne vitin 1908) dhe Emini.<ref>{{Cite journal|last=Facebook https://www.facebook.com › photo Perandoria Osmane dhe Shqiptarët - Trupat shqiptare ne Jemen, 1908. The ...|date=2007-03-15|title=NTFs nye nettsted er på lufta!|url=http://dx.doi.org/10.56373/2007-4-24|journal=Den norske tannlegeforenings Tidende|volume=117|issue=4|doi=10.56373/2007-4-24|issn=1894-180X}}</ref> Mulla Emini ishte i kualifikuar si hoxhë, apo e kishte marrur titullin [[Mulla|Mullë]] [[Islami|(titull mysliman]]). '''Jeta e hershme e familjes''' Paraardhësit e familjes së Mulla Eminit kishin jetuar dhe vepruar ne Jagodinë (Sangjaku i Smederevës) deri në vitin 1825. Demir Spahija ishte stërgjyshi i tij i cili kishte shërbyer si "spahi qifqi" në Sangjakun e Smederevës gjatë periudhës otomane. Pas një kontesti gjyqësor, që e kishte patur në vitin 1825 në "Kadillēkun e Kragujevcit", ishte shpërngulur në drejtim të Moravës (sipas Radoś Ljuśić "UŽICE NEKAD I SAD" Užice u obnovljenoj Srbiji Društvo (1815-1842)<ref>{{Citation|title=Draft:Jovan Mitrović Demir|date=2024-08-26|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Draft:Jovan_Mitrovi%C4%87_Demir|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-11-12}}</ref> Rreth vitit 1828 ishte vendosur në Përlepnicë. Te paret e familjes së Mulla Eminit ishin shquar si administratore të taksave (pronave), administrim ofiqarie dhe kultivim te kulturës fetare islame. Babai i tij ishte pasardhës i Demir Spahisë, për të cilin supozohet se ishte pinjoll i familjes së "Ulubatli Hasanit" i cili ishte vra gjatë pushtimit të Konstatinopojës 1453. Pasi që babai i tij ishte mbytur në Betejen e Kosovës në vitin 1389, babai i Hasanit (Abdullahu) ishte grabitur nga ushtarët turq dhe ishte internuar si jeniqer në Turqi. https://www.youtube.com/watch?v=kGalMFb-aq4 Mulla Emin Shaqiri ishte njëri nga fëmijët e Efendi Shaqirit i cili fillimisht idhte "binbash" në Prizren e më vonë ishte "kajmekam" në Gjilan (gjatë periudhës 1884-1891 (1304-1311 k.h,.sipas Dr. Shefqet Ramush Mehmet). Pra, Babai i tij kishte shërbyer në administratën e "Sangjakut të Nishit" gjatë sundimit të Perandorisë Otomane. Lidhur me këtë, argumentohet se pasardhësit e tij e disponojnë "faksimilin e artë, me emër të tij-Şakir". '''Shkollimi''' Mësimet e para i kishte marrur në familjen e tij dhe në mejtepin e fshatit (te Mulla Salihu nga Pogragja). Pastaj kishte vazhduar shkollimin në "Medresen e Jusuf Efendiut" në Dobërqan, ku pas kryerjes së saj, ishte përgatitur për "imam-hatib". Pra, mësimet i kishte vazhduar te Muderriz Abdurrahim Hyseni (1865- 1937, nga Llashtica), ku ishte dalluar si nxënës entuziast dhe i përkushtuar për dituri. Si i tillë kishte qenë person i respektuar dhe i dashur nga Muderriz Abdurrahim Hyseni (më vonë edhe ishin miqësuar familjarisht, duke e martuar vajzën e vet Hyryshahen me djalin e tij Alisahitin e cila pas martesës disa vjeqare kishte vdekur). Në vitin 1904 Mulla Emin Shaqiri kishte filluar të punoj si imam në Xhaminë e Përlepnicës e cila ishte nēn administrimin e Imamatit të Xhamisë së Dobërqanit. Në vitin 1928 e kishte marrur një "Ixhazet", apo diplomë, me të cilën e kishte fituar kompetencën, apo licencën pēr të punuar si imam në Xhaminë e Përlepnicës e cila ishte në proces për t'u pavarësuar nga Imamati i Xhamisë së Dobërqanit. Nga kjo kohë iu kishte njohur e drejta për rregullimin e statusit të "Imamatit të përkohshëm" të Xhamisë së Përlepnicës nga Ulematë e Meshlisit të Bashkësisë Islame të Shkupit. '''Veprimtaria fetare dhe intelektuale''' Më 1898/99 ishte emëruar "imam në Xhaminë e epërme në Dobërqan". Në atë xhami ishte ligjëruar në gjuhën shqipe, ndersa Mulla Emin Shaqiri ishte njohës i mirë i Gjuhës Shqipe dhe i kishte zotëruar edhe gjuhët të tjera, si; Osmanishten, Arabishten, Persishten, dhe Serbishten. Në të njejtën kohë kishte shërbyer si ofiqar në Imamatin e Dobërqanit, në të cilin përfshiheshin edhe fshatrat si; Topanica, Kmetoci, Vërbica dhe Përlepnica. Emërimin e tij në pozitën e imamit e kishte përkrahur Mexhlisi i Ylemave të Shkupit dhe hoxhollarët tjerë të asaj kohe. Mulla Emini ishte ndër imamët e parë shqiptarë në Anamoravë i cili e kishte mbajtur "hytben" në gjuhën shqipe. Ishte shpjegues, apo komentues i denjë i libirit të shenjët "Kur-ani-t", duke i cituar përmbajtjet (hadithet) e "Kur-ani-t" nga gjuha arabe në gjuhën shqipe me argumente bindëse. Gjë, që me urtësi i kishte sqaruar urdhërsat e "Kur-ani-t" të lavdishëm. Ai gjithnjë ishte përpjekur, që në mënyrë korrekte të ruaj kuptimin e porosive të Kur-anit. Në këtë mënyrë ishte dalluar nga imamët tjerë fetar, të cilët kishin qenë kundër përkthimit të përmbajtjeve (haditheve) të Kur-anit. Ai ishte intelektual i; devotshëm, i përgjegjshëm, i urtë i cili e kishte kuptuar heret në moshë, se ndikimi i tij në shoqëri mund të ndikonte në krijimin e jetës së mirë apo jo të mirë të popullatës. Andaj, ai kishte konsideruar se populli duhet të edukohej mirë, në mënyrë që normat fetare të mos bien ndesh me normat shoqërore (kombëtare). Në këtë mënyrë ishte bërë intelektual i përfillshëm nga popullata e Anamoravës. Kështu që, sa më shumë populli i kuptonte hadithet e Kur-anit, aq më shumë e sforconte bindjen fetare ndaj "Edukatës Islame". Pra, Mulla Emini ishte mjeshtër i komentimit (interpretimit) të dijes te popullata. Pasi që ishte shok i mirë i Mulla Adem Agushit i cili shërbente si imam në "Xhaminë e Madhe" në Gjilan, e kishte shfrytëzuar rastin që në këtë xhami të ligjëronte ditëve të shtunave (atë ditë në Gjilan ishte "ditë pazari" dhe fshatarët e shumë fshatrave për rreth, vinin në Gjilan për të bërë pazare, njëherit ata brenda ditës shkonin në "Xhaminë e madhe" edhe për të ndëgjuar "vajz" te Mulla Emin Shaqiri. Ata i pëlqenin mësimet e tij, të cilat i përcillnin te familjet e tyre, gjegjësisht në rrethin e tyre shoqëror, kur ktheheshin në shtëpitë e tyre. Mulla Emin Shaqiri ishte kritikues i fenomeneve (dukurive) negative në shoqëri, të cilat i aktualizonte duke iu dhënë zgjidhje përmes përdorimit të "haditheve" adekuate argumentuese. Ai ishte i përkushtuar në interpretimin e drejtë; të së drejtës, të vërtetës, të moralshmës, njerzores, të dobishmes, etj. Mulla Emini ishte dalluar si komentues i mirë i "Kur'anit- Tefsirit" dhe kishte ligjëruar gjatë gjysmë shekulli në shumë xhami në trevat e; Kosovës, Maqedonisë, Luginës së Preshevës, Bosnës e Hercegovinës, Sangjakut të Novi Pazarit, etj., ndërsa për çdo të shtunë kishte ligjëruar edhe në Xhaminë e madhe të Gjilanit. kishte mbajtur kontakte të vazhdueshme me kolegët e vet, repektivisht imamët e përkatësisë së konfesionit islam të sektit sunni-t (të mehzebit hanefi) si dhe me klerikët e tarikateve të ndryshme; Bektashi, Melami, Sadi, etj. '''Kursi i gjuhes serbo-kroate si kusht per zhvillimin e detyres se ofiqarise''' Pas tërheqjes së Perandorisë Osmane nga trojet tona, vendi ynë kishte mbetur nën pushtimin e Mbretërisë Serbe, e më vonë te Mbretërisë Serbo-Kroato-Sllovene, kështu që ai ishte detyruar doemos të kryente provimin e Gjuhës Serbo-Kroate dhe pasi që e kryen këtë provim, emërohet ofiqar në fshatrat ku shërbente edhe si imam (Topanicë, Kmetoc, Vërbicë dhe Përlepnicë). '''Kundershtar i shpernguljes se shqiptareve per ne Turqi''' Gjatë kësaj kohe ishte shquar si kundërshtar i madh i shpërnguljes së shqiptarëve për në Turqi, duke zhvilluar fushatën kundër shpërnguljes me moton "Zoti nëse na don, ai është gjithkund dhe do të na shpëton, por nëse nuk na don, do të na dënon kudo që të jemi, andaj rrijmë këtu ...". Në këtë mënyrë kishte luajtur rol të rëndësishëm për parandalimin e shpërnguljes së bahkëfshatarëve të tij nga Përlepnica për në Turqi(1929). '''Hoxhe me pagese me vendim te Ulemase se Meshlisit te Shkupit''' Deri në vitin 1933 ishte i emruar imam në Imamatin e Dobërqanit, gjegjësisht imam për xhaminë e Përlepnicës me vendim të Ulemasë së Meshlisit të Shkupit Nr. i dekretit 3090/33 të datës 03.11.1933 e kishte përfituar të drejtën për pagesë si imam (titull i konfesionit islam), i paguar nga arka e Komunitetit Musliman.<ref>{{Cite journal|last=Selmani[1]|first=Alirizah|title=Nje dokument i rendesishem mbi patundshmerite dhe vakufet ne Komunen e Gjilanit para Luftes se dyte Boterore}}</ref> Mr.Sc. Aliriza Selmani "Gjurmime historike per Gjilanin me rrethine & Drita e jetes, Gjilan, 2009, f. 111.", si dhe "Glasnik", godina V- 1-3, Mart 1954. '''Emerimi si Imam ne Perlepnice dhe ndertimi i Xhamise ne Perlepnice''' Në vitin 1933 ishte pavarësuar Imamati i Xhamisë së Përlepnicës nga Imamati i Xhamisë së Dobërqanit, gjë që në këtë vit (1933), ai e kishte vazhduar detyrën e Imamit të parë në Imamatin e Xhamisë së Përlepnicës. Gjatë periudhës 1933/34 ishte angazhuar personalisht për rindërtimin e Xhamisë së Përlepnicës. Me përkrahjen e xhematit të Përlepnicës e kishin rindertuar Xhaminë e Përlepnicës dhe për së pari herë duke ia shtuar Minaren objektit të mëhershëm "Mesxhidit" (të cilën e kishin punuar mjeshtrit e Qyperlisë) dhe të Strugës. '''Pjesemarrja ne inagurimin e Reisit te Bashkesise Islame te Mbreterise Jugosllave ne Sarajeve''' Bazuar në Revistën "Preporod" të datës 10 Gusht të vitit 2025, më 09.06.1938, ishte organizuar inagurimi i Reis-ul-Ulemasë efendi Feim Spaho. Këtë ngjarje e kishte mbështetur Ministria e komunikacionit, duke iu referuar Vendimit me Nr. 11060/38 te dates 19.5.1938 mbi mbulimin e 75% të shpenzimeve të udhëtimit me tren. Pra, pushteti aktual i asaj kohe e kishte organizuar ne Sarajeve “Kurorëzimin e efendi Fehim Spaho te Bashkesise Islame te Mbreterise Jugosllave” ne menyre solemne. Në këtë solemnitet kishte marrur pjesë edhe Mulla Emin Shaqiri (Mulla Emin Shaqiri ishte njëri nga trashëgimtarët e Demir Spahisë, që mund të ishte i afërt nga gjaku me Reisin efendi Fehim Spaho nga Sarajeva)..Solemniteti ishte organizuar ne Xhaminë Mbretërore ose Xhamine e Hynqarit (Careva Džamija është ndërtuar në vitin 1457. Gjatë qëndrimit të tij në Sarajevë, ai e kishte mbajtur nje ligjërate në "Xhamine e Husrev Begut". Mulla Esati nga Novi Pazari e kishte shkruar një artikull lidhur me këtë ligjeratë, të cilin e kishte botuar ne revisten "Glasnik". www.preporod.com '''Imam gjate periudhes se Shqiperise (1941-43)''' Bazuar në Urdhëresën Nr.150 të datës 18.04.1943 të Kryesisë së Këshillit te Ulemave te Komunitetit Musliman në Tiranë, Zyra e Vakëfit të Komunitetit Musliman në Gjilan e cila iu kishte e përgjigjur "Urdhëresës" respektive, duke ia bashkangjitur Shkresën përcjellëse nr. 119 të datës 21.05.1943, përmes së cilës i kishte dhënë përgjegje në "Kërkesën" gjegjëse, ku këkroheshin "shenimet për imamët e xhematëve që paguheshin nga arka e Komunitetit mysliman" dhe "listën e imamëve që paguheshin nga populli". Ne kete liste gjendej edhe emri i Mulla Emin Shaqirit (Bazuar në listën, ne te cilen gjendej edhe emri i Mulla Emin Shaqirit në Rendin Nr. 2 si Imam në Dobërqan, Gjilan i emruar nga Ulematë e Meshlisit të Shkupit me Nr. të Dekretit 3090/3 të datës 03.11.1933). '''Ruajtja e ambientit- lumit''' Gjithashtu i kishte kushtuar vëmendje të veçantë ndërgjegjësimit të popullatës së Përlepnicës për ruajtjen e pastërtisë së lumit të Përlepnicës, në të cilin merrte "abdes" "xhemati" i Përlepnicës. Mulla Emin Shaqiri ishte kujdesur për mirëmbajtjen e urës, që e lidhte anën perëndimore të fshatit Përlepnicë me xhaminë e fshatit, respektivisht me anën lindore të fshatit. Vendësit e kishin emëruar atë urë "Ura e Mulla Eminit". '''Ruajtja e raporteve te mira ndernjerezore''' Rëndësi të veçantë i kishte kushtuar ruajtjes së raporteve të mira ndernjerezore në fshat. Derisa në fshatrat tjera të rrethinës së Gjilanit, ku kolegët e tij shërbenin si imam, keqësoheshin edhe raportet mbrenda familjeve të një gjaku, në Përlepnicë ishte kultivuar toleranca, mirëkuptimi, harmonia ndermjet banorëve të gjashtë fiseve e të banorëve tjerë që jetonin në Përlepnicë. Kështu që, mbrenda perudhës së shërbimit të tij si imam në Përlepnicë dhe pas vdekjes së tij, nuk mbahet mend të ketë ndodhë ndonjë vrasje, apo ngatërresë e rëndë në Përlepnicë. '''Edukimi i te rinjeve''' Gjithashtu ai ishte adhurues i edukimit institucional dhe kishte kontribuar në ngritjen e kapaciteteve të mejtepit, në të cilin zhvillohej mësimi fetar për djem dhe për vajza. Njëkohësisht e kishte përkrahur edhe shkollimin laik, duke i inkurajuar të rinjët që të shkollohen në shkollat laike. Ai i qëndronte besnik thënjes "më i mirë është një njeri i arsimuar, se një njeri i pa arsimuar, pavaresisht se ku arsimohet ai". '''Biblioteka dhe Literatura''' Mulla Emin Shaqiri shquhej si njeri që kishte bartur një kulturë të veçantë arsimore nga paraardhësit e tij, kishte lexuar shumë literaturë fetare e laike, ishte i përkushtuar në interpretimin e mësimeve fetare, ishte njeri i urtë e i menqur, ishte racional e pragmatik, ishte adhurues i të vërtetës dhe i së drejtës, ishte bëmirës, human dhe solidar. Ai kishte trashëguar nga prindërit, respektivisht nga gjyshërit e tij një fond të madh të librave fetare (rreth 1200 libra, të cilat para se të vdiste ia kishte dhuruar djalit të vet Mulla Shefketit i cili një sasi të madhe të këtyre librave i kishte sistemuar në Mejtepin e Xhamisë në Përlepnicë, ndërsa një sasi të vogël e kishte vendosur në Bibliotekën personale, ne shtëpinë e vet, mirëpo fatëkeqësisht, që të dy objektet ishin djegur nga policia serbe në vitin 1999 gjatë Luftës në Kosovë). '''Përndjekja nga organet e pushtetit Jugosllav''' Në fillim të vitit 1951, në "Komitetin Qendror të Serbisë" kishte mbajtur një mbledhje, në të cilën ishte konstatuar, se cilët nga "ulemate", apo intelektualet, janë “të rrezikshëm nëpër komunat e Kosovës dhe më gjërë”. Ata ishin udhezuar se si duhej te veprohej ndaj tyre, duke perdorur forma të ndryshme represive. # Fillimisht ishte kerkuar nga imamet që të propagandonin “jetën e lehtë në Turqi’, ashtu që të nxitnin shpërnguljen e shqiptarëve për në Turqi. # Si hap i dyte, kerkohej që “ulemate” fillimisht të komprometoheshin para popullit, duke i quajtur “imamët” si “državni imami”, apo imamet shtetëror, ashtu që populli të krijonte aversion ndaj tyre, ngase gjoja ”ata po i emëronte-shteti” për të punuar për te, dhe # Si hap i trete, kerkohej qe imamet me ndikim ne popull të likuidoheshin me procedurë të shkurtër. Keshtu qe, ne vitin 1951 Mulla Emin Shaqiri ishte cilësuar si "ulema i rrezikshëm" nga UDB dhe gjendej ne ''"Listën e UDB për likuidim pa hamendje"'' në bazë të dokumentit sekret Numër 03/51 të "Rrrjetës së agjentëve të UDB". ("Plani per likuidimin e ulemave-intelektualeve shqiptarë", sipas Dr. Hakif Bajrami). '''Trashegimia profesionale''' ''Mulla Emin Shaqiri'' ishte evidentuar se kishte sherbyer "Imam hatib" dhe "ofiqar" nga viti 1904 deri në vitin 1953 kur edhe pensionohet (Në vitin 1953 ishte pensionuar ne baze te Vendimit Nr. P-br. 137680/53 (Sipas Glasnik, Sarajeve, viti V- 1-3, Mars 1954). Nga viti 1951 deri në vitin 1996 detyrën e Imamit në Xhaminë e fshatit Përlepnicë e kishte kryer djali i tij ''Mulla Shefket (Emin) Shaqiri.'' Ndersa nga (06.09.1996) viti 1996 deri ne vitin 2016, detyren e Imamit ne Xhamine e Perlepnices e kishte kryer ''Abdylhakim (Shefqet) Shaqiri'', nipi i Mulla Emin Shaqirit i cili kete detyrë ia kishte dorëzuar Imamit ''Fidan Xhelilit'' nga Përlepnica. '''P.S. Familja e Mulla Emin Shaqirit ka shërbyer imamllëk në Xhaminë e Përlepnicës pa ndërprerje 112 vite (që nga viti 1904 deri ne vitin 2016).<ref>{{cite book|last1=Osmani|first1=Islam|title=Imamët E Gjilanit}}</ref>''' '''Doreshkrime''' Prej shënimeve të tij kishte mbetur doreshkrimi '''Permbledhje e Keshillave te gjumase "Nasiah"''', si nje veper e tij në Gjuhën osmane me ''106 tematika te trajtuara'' mbrenda ''12 kapitujve'' (një kopje të së cilës e posedojnë familjarët e tij, ndërsa një kopje tjetër gjendet në Bibliotekën e Bashkësisë Islame në Gjilan. '''Aktiviteti pas pensionimit''' Por edhe pas pensionimit kishte vazhduar te mbante ligjërata fetare nëpër shumë xhami dhe oda private, ku tuboheshin njerëzit për të ndëgjuar ligjerata fetare në gjuhën shqipe (hytben) gjatë tërë jetës së tij, deri në vdekje. '''Mulla Emin Shaqiri ka vdekur më 10.05.1965.''' '''Trashëgimia familjare''' Mulla Emin Shaqiri fillimisht ishte i martuar me Akile Halimin nga Pogragja, me të cilën i kishte këta fëmijë; Mulla Shefketin, Hyryshahen, Fatimen, Shefkijen, ndërsa pas sëmuarjes së saj ishte martuar me gruan e dytë Martesa me gruan e dyte Emine Ismaili (Grainca) nga Gjilani, me të cilën i kishte këta fëmijë; Mësuesin Reshat, Fahrijen (kishte vdekur ne moshen 18 vjeçare), Bahrijen, Nasiun (kishte vdekur ne moshë të re) dhe Sadullahun. == Shiko edhe == * [[Hoxha]] * [[Mulla]] == Referime == <references /> [[Kategoria:Imamë]] [[Kategoria:Kosovarë]] [[Kategoria:Myslimanë kosovarë]] 5zmdqdswckyzij3xkwnlte5tfcmfkxu 0 240147 3059248 3028483 2026-10-24T11:49:34Z Arianit 106 Përkthyer nga anglishtja, sipas artikullit en:Fundamentalism, versioni i datës 17 tetor 2026 (revizioni 1380724924) 3059248 wikitext text/x-wiki {{Short description|Lidhje e palëkundur me një grup bindjesh të patjetërsueshme}} {{Other uses}} {{Use mdy dates|date=November 2013}} '''Fundamentalizmi''' është një prirje e disa grupeve dhe individëve, e karakterizuar nga zbatimi i një [[Literalizmi biblik|interpretimi rreptësisht të drejtpërdrejtë]] të shkrimeve të shenjta, [[Dogma|dogmave]] ose [[Ideologjia|ideologjive]], së bashku me një bindje të fortë për rëndësinë e dallimit midis grupit të brendshëm dhe grupit të jashtëm,<ref>{{cite journal |last1=Altemeyer |first1=B. |last2=Hunsberger |first2=B. |year=1992 |title=Authoritarianism, religious fundamentalism, quest, and prejudice |journal=International Journal for the Psychology of Religion |volume=2 |issue=2 |pages=113–133 |doi=10.1207/s15327582ijpr0202_5 |language=en}}</ref><ref name="academia.edu">{{cite journal |last1=Kunst |first1=Jonas R. |last2=Thomsen |first2=Lotte |last3=Sam |first3=David L. |title=Late Abrahamic reunion? Religious fundamentalism negatively predicts dual Abrahamic group categorization among Muslims and Christians: Late Abrahamic reunion |journal=European Journal of Social Psychology |url=https://www.academia.edu/6436421 |date=June 2014 |volume=44 |issue=4 |pages=337–348 |doi=10.1002/ejsp.2014 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kunst |first1=J. R. |last2=Thomsen |first2=L. |year=2014 |title=Prodigal sons: Dual Abrahamic categorization mediates the detrimental effects of religious fundamentalism on Christian-Muslim relations |journal=The International Journal for the Psychology of Religion |volume=25 |issue=4 |pages=293–306 |doi=10.1080/10508619.2014.937965 |hdl=10852/43723 |s2cid=53625066 |url=https://zenodo.org/record/812900 |hdl-access=free |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Hunsberger |first1=B |year=1995 |title=Religion and prejudice: The role of religious fundamentalism, quest, and right-wing authoritarianism |journal=Journal of Social Issues |volume=51 |issue=2 |pages=113–129 |doi=10.1111/j.1540-4560.1995.tb01326.x |quote=... the fundamentalism and quest relationships with prejudice are especially meaningful in light of an association with right‐wing authoritarianism. ... In the end, it would seem that it is not religion per se, but rather the ways in which individuals hold their religious beliefs, which are associated with prejudice. |language=en}}</ref> gjë që çon në theksimin e një koncepti të caktuar të «pastërtisë» dhe në dëshirën për t’u [[Reaksionarizmi|kthyer te një ideal i mëparshëm]], nga i cili, sipas përkrahësve, anëtarët janë larguar. Termi përdoret zakonisht në kontekstin e [[Feja|fesë]] për të treguar një lidhje të palëkundur me një grup bindjesh të patjetërsueshme («themelet»).<ref>{{cite journal |title=Beyond Theology: Toward an Anthropology of "Fundamentalism" |journal=American Anthropologist |date=Jun 2001 |first=Judith |last=Nagata |volume=103 |issue=2 |doi=10.1525/aa.2001.103.2.481 |pages=481–498 |quote=Once considered exclusively a matter of religion, theology, or scriptural correctness, use of the term fundamentalism has recently undergone metaphorical expansion into other domains [...]. |language=en}}<!-- Nga en.wiki: |access-date= January 13, 2011 --></ref> Studiuesit e fesë përgjithësisht e konsiderojnë «fundamentalizmin» si një fenomen kryesisht modern fetar, i cili, ndonëse është vetë një riinterpretim i fesë sipas parametrave të [[Modernizmi|modernizmit]], e ngurtëson fenë si reagim ndaj prirjeve moderniste, [[Sekularizmi|laike]], [[Liberalizmi|liberale]] dhe [[Ekumenizmi|ekumenike]] që zhvillohen në fe dhe në shoqëri në përgjithësi, e që i sheh si të huaja për një traditë të caktuar fetare.<ref name="armstrong">{{cite journal |last=Armstrong |first=Karen |date=2004 |title=Fundamentalism and the Secular Society |url=https://www.jstor.org/stable/40203988 |journal=International Journal |volume=59 |issue=4 |pages=875–877 |doi=10.2307/40203988 |jstor=40203988 |url-access=subscription |language=en}}</ref> Në varësi të kontekstit, cilësimi «fundamentalizëm» mund të jetë [[Fyerja|përçmues]] e jo një karakterizim neutral, ngjashëm me mënyrën se si cilësimi i pikëpamjeve politike si «të djathta» ose «të majta» mund të ketë ngjyrime negative.<ref>{{cite book |last=Harris |first=Harriet |author-link=Harriet Harris (academic) |title=Fundamentalism and Evangelicals |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2008 |isbn=978-0-19-953253-7 |oclc=182663241 |language=en}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |first=Roland |last=Boer |editor=Tony Bennett |editor2=Lawrence Grossberg |editor3=Meaghan Morris |editor4=Raymond Williams |title=Fundamentalism |encyclopedia=New keywords: a revised vocabulary of culture and society |publisher=Blackwell Publishing |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |pages=134–137 |isbn=978-0-631-22568-3 |oclc=230674627 |url=http://www.blackwellpublishing.com/newkeywords/PDFs%20Sample%20Entries%20-%20New%20Keywords/Fundamentalism.pdf |access-date=July 27, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910055945/http://www.blackwellpublishing.com/newkeywords/PDFs%20Sample%20Entries%20-%20New%20Keywords/Fundamentalism.pdf |archive-date=September 10, 2008 |df=mdy-all |quote=Widely used as a pejorative term to designate one's fanatical opponents – usually religious and/or political – rather than oneself, fundamentalism began in Christian Protestant circles in the eC20. Originally restricted to debates within evangelical ('gospel-based') Protestantism, it is now employed to refer to any person or group that is characterized as unbending, rigorous, intolerant, and militant. The term has two usages, the prior one a positive self-description, which then developed into the later derogatory usage that is now widespread. |language=en}}</ref> == Fundamentalizmi fetar == === Budizmi === {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Budizmi dhe dhuna|en|Buddhism and violence}}}} Fundamentalistët budistë kanë vënë në shënjestër grupe të tjera fetare dhe etnike, si në [[Birmania]]. Në këtë vend me shumicë budiste ka pasur tensione ndërmjet pakicave myslimane dhe shumicës budiste, veçanërisht gjatë {{ill|Trazirat anti-myslimane të Birmanisë të vitit 2013|en|2013 Burma anti-Muslim riots}}, të cilat mund të jenë nxitur nga grupe radikale si {{ill|Lëvizja 969|en|969 Movement}}.<ref>{{Cite web|url=http://www.irrawaddy.org/archives/30965|date=2013-03-30|author=KYAW ZWA MOE|title=Root Out the Source of Meikhtila Unrest|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130827232539/http://www.irrawaddy.org/archives/30965|archive-date=2013-08-27|access-date=2013-11-04|language=en}}</ref> Tensione të tilla janë vërejtur edhe gjatë veprimeve të lidhura me {{ill|Gjenocidin e Rohingjave|en|Rohingya genocide}} (nga viti 2016 e këtej). Fundamentalizmi budist shfaqet edhe në [[Sri Lanka]]. Në këtë vend me shumicë budiste ka pasur kohët e fundit tensione ndërmjet pakicave myslimane dhe shumicës budiste, veçanërisht gjatë {{ill|Trazirat anti-myslimane të vitit 2014 në Sri Lanka|en|2014 anti-Muslim riots in Sri Lanka}}<ref>{{Cite news|url=https://edition.cnn.com/2014/06/19/world/asia/sri-lanka-muslim-aluthgama|title=Fear, shock among Sri Lankan Muslims in aftermath of Buddhist mob violence|first1=Iqbal|last1=Athas|first2=Tim|last2=Hume|date=2014-06-24|work=CNN|access-date=2020-01-23|language=en}}</ref> dhe gjatë {{ill|Trazirat anti-myslimane të vitit 2018 në Sri Lanka|en|2018 anti-Muslim riots in Sri Lanka}},<ref>{{Cite news |url= https://www.bbc.com/news/world-asia-43305453 |title= Sri Lanka struggles to halt days of Buddhist riots |date=2018-03-07|work=BBC News |access-date=2020-01-23 |language=en }}</ref> të cilat dyshohet se u nxitën nga grupe radikale si {{ill|Bodu Bala Sena|en}}.<ref>{{Cite web|last=Riza|first=M.|title=Sri Lanka declares emergency amid communal riots|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/3/6/sri-lanka-imposes-state-of-emergency-after-communal-riots|access-date=2024-10-17|website=Al Jazeera|language=en}}</ref> Shembuj historikë dhe bashkëkohorë të fundamentalizmit budist gjenden në të tri degët kryesore të [[Budizmi|budizmit]]: [[Theravada]], [[Mahajana]] dhe {{ill|Vajrayana|en}}. Përveç shembujve të mësipërm të fundamentalizmit në shoqëritë e dominuara nga Theravada, shndërrimi në një qenie konkrete i një hyjnie mbrojtëse, [[Dharmapala|Dorje Shugdenit]], nga lama tibetian i shekullit XIX {{ill|Pabongkhapa|en}} mund të shihet si shembull i fundamentalizmit në traditën Vajrayana. Dorje Shugden ishte një mjet kyç në përndjekjen që Pabongkhapa u bëri Lëvizjes Rimé në lulëzim, një lëvizje ekumenike që ndërthurte mësimet e shkollave {{ill|Sakya|en|Sakya (Tibetan Buddhist school)}}, {{ill|Kagyu|en}} dhe {{ill|Nyingma|en}},{{sfn|Schaik|2011|pp=165–169}} në përgjigje të mbizotërimit të shkollës {{ill|Gelug|en}}. Në fillim të jetës së tij, Pabongkhapa kishte një qëndrim përfshirës, por më pas mori disa shenja se e kishte zemëruar Dorje Shugdenin duke marrë mësime nga shkolla jo-Gelug; si rrjedhojë, ai nisi një lëvizje ringjallëse që kundërshtonte përzierjen e praktikave jo-Gelug nga pasuesit e Gelugut.{{sfn|Kay|2004|p=47}} Funksioni kryesor i hyjnisë u paraqit si «mbrojtja e traditës Ge-luk përmes mjeteve të dhunshme, deri edhe në vrasjen e armiqve të saj». Megjithatë, «armiqtë» e Gelugut këtu u referohen më pak anëtarëve të shkollave rivale sesa anëtarëve të traditës Gelug «që përziejnë traditën e Dzong-ka-ba-s me elemente nga tradita të tjera, veçanërisht nga Nying-ma [[Dzogchen|Dzok-chen]]».{{sfn|Kay|2004|p=47}} Në [[Japonia|Japoni]], një shembull i spikatur ka qenë praktika e disa anëtarëve të sektit Mahayana të [[Niçireni|Niçirenit]] e quajtur {{ill|shakubuku|en}}, një metodë prozelitizmi që përfshin dënimin e ashpër të sekteve të tjera si të mangëta ose [[E keqja|të liga]]. === Krishterimi === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Fundamentalizmi i krishterë|en|Christian fundamentalism}}}} Xhorxh Marsdeni e ka përkufizuar fundamentalizmin e krishterë si kërkesë për përmbajtje të rreptë ndaj disa doktrinave teologjike, në kundërshtim me teologjinë moderniste.<ref>{{Cite web|title=Google Scholar |url=https://scholar.google.com/scholar?hl=en&q=marsden+fundamentalism&as_sdt=1,27 |access-date=2023-01-02|website=scholar.google.com|language=en}}</ref> Mbështetësit e tij krijuan fillimisht këtë term për të përshkruar ato që i quanin pesë bindje themelore klasike të krishterimit. Krijimi i termit çoi në zhvillimin e një lëvizjeje fundamentaliste të krishterë brenda komunitetit protestant të Shteteve të Bashkuara në fillim të shekullit XX.<ref>{{Cite web |first=John|last=Buescher |title=A History of Fundamentalism |url=https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/24092 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100714095134/https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/24092 |archive-date=2010-07-14 |access-date=2023-01-02|website=teachinghistory.org|language=en}}</ref> Si lëvizje, fundamentalizmi u shfaq në Shtetet e Bashkuara në fund të shekullit XIX, fillimisht mes teologëve konservatorë [[Presbiterianizmi|presbiterianë]] në Seminarin Teologjik të Princetonit. Rreth viteve 1910–1920, ai u përhap shpejt te konservatorët mes [[Baptizmi|baptistëve]] dhe të konfesioneve të tjera. Qëllimi i lëvizjes ishte të ripohonte doktrinat kryesore teologjike dhe t'i mbronte ato nga sfidat e [[Evangjelizmi|teologjisë liberale]] dhe {{ill|kritikës së lartë|en|higher criticism}}.{{sfn|Ammerman|1991}}<ref>{{Cite book|author=Mark A. Noll|title=A History of Christianity in the United States and Canada|year=1992|pages=376–386|language=en}}</ref> Koncepti i «fundamentalizmit» i ka rrënjët te {{ill|Konferencat biblike të Niagarës|en|Niagara Bible Conference}}, të cilat mbaheshin çdo vit nga viti 1878 deri më 1897. Gjatë këtyre konferencave u përcaktuan doktrinat që konsideroheshin gjerësisht si bindje themelore të krishtera. Termi «fundamentalizëm» u parapri nga vepra ''[[The Fundamentals|The Fundamentals: A Testimony To The Truth]]'', një përmbledhje prej dymbëdhjetë broshurash të botuara nga vëllezërit Milton dhe {{ill|Lyman Stewart|en}} ndërmjet viteve 1910 dhe 1915. Ajo konsiderohet gjerësisht si themeli i fundamentalizmit të krishterë modern. Më 1910, Asambleja e Përgjithshme e Kishës Presbiteriane përcaktoi ato që u bënë të njohura si «pesë parimet themelore»:<ref>{{Cite book|author=George M. Marsden|title=Fundamentalism and American Culture|year=1980|page=117|language=en}}</ref> * Frymëzimi biblik dhe pagabueshmëria e Shkrimit që rrjedh prej tij * Lindja e Jezusit nga virgjëresha * Besimi se vdekja e Krishtit ishte [[Shlyerja në krishterim|shlyerja e mëkatit]] * [[Ringjallja e Jezusit|Ringjallja trupore e Jezusit]] * Realiteti historik i [[Mrekullitë e Jezusit|mrekullive të Jezusit]] Në vitin 1920, fjala «fundamentalist» u përdor për herë të parë në shtyp nga Curtis Lee Laws, redaktor i gazetës baptiste ''The Watchman Examiner'',<ref>{{Cite web|title=fundamentalist (adj.)|url=https://www.etymonline.com/word/fundamentalist|website=Etymonline|publisher=Online Etymology Dictionary|access-date=2021-01-29|language=en}}</ref> i cili propozoi që të krishterët që luftonin për parimet themelore të besimit të quheshin «fundamentalistë».<ref>{{Cite journal|author=Curtis Lee Laws|title=Convention Side Lights|journal=The Watchman-Examiner|volume=8|issue=27|date=1920-07-01|page=834|language=en}}</ref> Teologët konservatorë që u bashkuan rreth pesë parimeve themelore u njohën si «fundamentalistë». Ata hodhën poshtë çdo afërsi me tradita fetare të lidhura teologjikisht, si grupimi i [[Krishterimi|krishterimit]], [[Islami|islamit]] dhe [[Judaizmi|judaizmit]] në një familje të vetme [[Fetë abrahamike|fesh abrahamike]].<ref name="academia.edu"/> Përkundrazi, grupet [[Evangjelizmi|evangjelike]] (si Shoqata Ungjillëzuese e Billy Grahamit) zakonisht pajtohen me «parimet themelore» të shprehura në ''The Fundamentals'', por shpesh janë të gatshme të marrin pjesë në veprimtari me grupe fetare që nuk u përmbahen doktrinave «thelbësore».<ref>{{Cite book|author=Carpenter|title=Revive us Again|year=1997|page=200|language=en}}</ref> ===Fetë etnike fisnore=== {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Indigjenizmi|en|Indigenism}}, {{ill|Feja etnike|en|Ethnic religion}}}} Disa studiues i quajnë fundamentaliste disa [[Indigjenizmi|{{ill|lëvizje indigjeniste|en|Revitalization movement|lt=lëvizje indigjeniste}}]] rigjallërimi brenda feve etnike dhe [[Feja indigjene|{{ill|feve indigjene|en|Indigenous religion|lt=feve indigjene}}]], pjesëtarët e të cilave i kundërshtojnë ndryshimet e sjella nga shtetet moderne dhe fetë e mëdha, duke parapëlqyer kthimin te mënyrat tradicionale; këto lëvizje i dallojnë nga lëvizjet reformuese sinkretike. Kështu, shumë [[Fetë vendase amerikane|{{ill|lëvizje të reja fetare vendase amerikane|en|Native American religions|lt=lëvizje të reja fetare vendase amerikane}}]], përgjithësisht fundamentaliste, përfshijnë [[Kryengritja Pueblo|{{ill|Kryengritjen Pueblo|en|Pueblo Revolt|lt=Kryengritjen Pueblo}}]] (vitet 1680), Lëvizjen profetike Shawnee (1805–1811), Lëvizjen profetike Cherokee (1811–1813), [[Lufta e Creek|{{ill|Luftën e Shkopinjve të Kuq|en|Creek War|lt=Luftën e Shkopinjve të Kuq}}]] (1813–1814), Rebelimin e White Path (1826), Lëvizjen profetike Ho-Chunk (1830–1832), vallëzimin e parë të fantazmave (1869–1870) dhe [[Vallëzimi i fantazmave|vallëzimin e dytë të fantazmave]] (1889–1890), si dhe lëvizjet e Gjarprit mes popujve Cherokee, Choctaw dhe Muscogee Creek gjatë viteve 1890.{{sfn|Champagne|2005|p=}} ===Hinduizmi=== {{Hatnote|Shih edhe: [[Hindutva]], {{ill|Nacionalizmi hindu|en|Hindu nationalism}}, {{ill|Terrorizmi hindu|en|Hindu terrorism}}}} Ekzistenca e fundamentalizmit në [[Hinduizmi|hinduizëm]] është një dukuri komplekse dhe kontradiktore. Disa mund të argumentojnë se disa aspekte të [[Gaudiya]] [[Vaishnavizmi|vaishnavizmit]] shfaqin prirje fundamentaliste, por këto prirje shfaqen më qartë te [[Hindutva]], forma mbizotëruese e [[Nacionalizmi hindu|nacionalizmit hindu]] në Indinë e sotme, si dhe një zë gjithnjë e më i fuqishëm dhe me ndikim brenda fesë. Hinduizmi përfshin një larmi idesh mbi [[Spiritualiteti|spiritualitetin]] dhe traditash, por nuk ka hierarki kishtare, autoritete fetare të padiskutueshme, organ drejtues, profetë apo libër të shenjtë detyrues; hindusët mund të zgjedhin të jenë [[Politeizmi|politeistë]], [[Panteizmi|panteistë]], [[Panenteizmi|panenteistë]], [[Pandeizmi|pandeistë]], [[Henoteizmi|henoteistë]], [[Monoteizmi|monoteistë]], [[Monizmi|monistë]], [[Agnosticizmi|agnostikë]], [[Ateizmi|ateistë]] ose [[Humanizmi|humanistë]].<ref>{{Cite book |last=Lipner |first=Julius |author-link=Julius J. Lipner |title=Hindus: their religious beliefs and practices |publisher=Routledge |year=2009 |isbn=978-0-203-86464-7 |edition=2nd |location=Abingdon |oclc=812916971 |page=8 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Kurtz |first=Lester R. |title=Encyclopedia of violence, peace, & conflict |publisher=Elsevier |publication-place=Amsterdam |date=2008 |isbn=978-1-84972-393-0 |oclc=436849045 |language=en}}</ref><ref>MK Gandhi, ''The Essence of Hinduism Archived 24 July 2015 at the [[Wayback Machine]]'', Editor: VB Kher, Navajivan Publishing, shih f. 3; sipas Gandit, «njeriu mund të mos besojë në Zot dhe prapë ta quajë veten hindu».</ref> Sipas Donigerit, «idetë për të gjitha çështjet kryesore të besimit dhe mënyrës së jetesës — vegjetarianizmi, jodhuna, besimi te rilindja, madje edhe [[Sistemi i kastave në Indi|kastat]] — janë çështje debati, jo [[Dogma|dogme]]».<ref>{{Cite book |last=Doniger |first=Wendy |title=On Hinduism |url=https://books.google.com/books?id=iM_QAgAAQBAJ&pg=PA3 |year=2014 |publisher=Oxford University Press USA |isbn=978-0-19-936007-9 |author-link=Wendy Doniger |page=3 |language=en}}</ref> Disa mund të argumentojnë se, për shkak të gamës së gjerë të traditave dhe ideve që mbulon termi hinduizëm, mungesa e «themeleve» teologjike e bën të vështirë të gjendet një «fundamentalizëm fetar» si i tillë.<ref>{{Citation|title=Hinduism not a religion, there's no book, no papacy: Sadhguru|date=May 24, 2016|url=https://www.youtube.com/watch?v=lRxmg213lBc|language=en|access-date=2021-12-04}}</ref> Të tjerë përmendin ngritjen e kohëve të fundit të nacionalizmit hindu në Indi si dëshmi të së kundërtës. Feja «i sfidon përpjekjet tona për ta përkufizuar dhe kategorizuar». Në Indi parapëlqehet termi «dharma», i cili është më i gjerë se termi perëndimor «fe».<ref>{{Cite book |last=Sharma |first=Arvind |title=The Study of Hinduism |publisher=[[University of South Carolina Press|University of South Carolina Press]] |year=2003 |pages=12–13 |language=en}}</ref> Prandaj, disa studiues argumentojnë se hinduizmit i mungon dogma dhe, rrjedhimisht, edhe një nocion i caktuar i «fundamentalizmit», ndërsa studiues të tjerë identifikojnë disa lëvizje hindu politikisht aktive si pjesë të një «familjeje fundamentaliste hindu».<ref>{{Cite web|title=On the Difference Between Hinduism and Hindutva|url=https://www.asianstudies.org/publications/eaa/archives/on-the-difference-between-hinduism-and-hindutva/|access-date=2021-12-04|website=Association for Asian Studies|language=en}}</ref><ref name="Brekke 1991 127">{{cite book|author=Brekke|title=Fundamentalism: Prophecy and Protest in an Age of Globalization|url=https://books.google.com/books?id=JGooYIEd9h4C&pg=PA127|year=1991|publisher=Cambridge University Press|page=127|isbn=9781139504294|language=en}}</ref> ===Islami=== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Fundamentalizmi islamik|en|Islamic fundamentalism}}}} Rrënjët e fundamentalizmit brenda Islamit shkojnë deri te historia e hershme e Islamit në shekullin VII, në kohën e [[Havarixhët|havarixhëve]].<ref name="Poljarevic 2021">{{Cite book |author-last=Poljarevic |author-first=Emin |year=2021 |chapter=Theology of Violence-oriented Takfirism as a Political Theory: The Case of the Islamic State in Iraq and Syria (ISIS) |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=Muhammad Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=[[Leiden]] dhe [[Boston]] |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_026 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=485–512 |language=en}}</ref> Duke u nisur nga qëndrimi i tyre kryesisht politik, ata zhvilluan doktrina ekstreme që i dallonin nga [[Islami Shia|shiitët]] dhe [[Islami Syni|synitët]] e rrymës kryesore. Havarixhët njiheshin veçanërisht për qasjen radikale ndaj ''{{ill|tekfirit|en|Takfir}}'', sipas së cilës i shpallnin myslimanët e tjerë [[Apostazia në Islam|jobesimtarë]] dhe, për rrjedhojë, të denjë për vdekje.<ref name="Poljarevic 2021"/><ref>{{Cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/globe-debate/another-battle-with-islams-true-believers/article20802390/ |title=Another battle with Islam's 'true believers' |work=The Globe and Mail |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ottawacitizen.com/news/national/fruits-of-the-tree-of-extremism |title=Imam Mohamad Jebara: Fruits of the tree of extremism |author=Mohamad Jebara |work=Ottawa Citizen |date=2015-02-06 |language=en}}</ref><ref name="hasan-balance-2012">{{Cite web |author=Dr. Usama Hasan |date=2012 |url=http://www.quilliamfoundation.org/wp/wp-content/uploads/publications/free/the-balance-of-islam-in-challenging-extremism.pdf |title=The Balance of in challenging extremism |access-date=2015-11-17 |url-status=dead |publisher=Quilliam Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802045255/http://www.quilliamfoundation.org/wp/wp-content/uploads/publications/free/the-balance-of-islam-in-challenging-extremism.pdf |archive-date=2014-08-02 |df=mdy |language=en}}</ref> Konfliktet fetare mes shiitëve dhe synitëve që nga shekulli VII krijuan mundësi për ideologë radikalë, si Ali Shariati (1933–1977), që ta ndërthurin revolucionin shoqëror me fundamentalizmin islamik; kjo u shfaq, për shembull, në [[Revolucioni Iranian|Revolucionin Iranian]] të vitit 1979.<ref>{{Cite journal |last=Griffith |first=William E. |date=1979 |title=The Revival of Islamic Fundamentalism: The Case of Iran |url=https://www.jstor.org/stable/2626789 |journal=International Security |volume=4 |issue=1 |pages=132–138 |doi=10.2307/2626789 |jstor=2626789 |s2cid=154146522 |issn=0162-2889 |url-access=subscription |language=en}}</ref> Fundamentalizmi islamik është shfaqur në shumë vende;<ref>{{Cite book |last=Davidson |first=Lawrence |title=Islamic Fundamentalism |publisher=Greenwood |year=2003 |language=en}}</ref> versioni selefi-vehabi [[Përhapja ndërkombëtare e selefizmit dhe vehabizmit|përhapet në mbarë botën]] dhe financohet nga [[Arabia Saudite]], [[Katari]] dhe [[Pakistani]].<ref>{{Cite web |title=Terrorism: Growing Wahhabi Influence in the United States |url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/CHRG-108shrg91326/html/CHRG-108shrg91326.htm |date=2003-06-26 |website=www.govinfo.gov |location=[[Uashington D.C.]] |publisher=United States Government Publishing Office |archive-url=https://web.archive.org/web/20181215092631/https://www.govinfo.gov/content/pkg/CHRG-108shrg91326/html/CHRG-108shrg91326.htm |archive-date=2018-12-15 |url-status=live |access-date=2021-06-26 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=DeLong-Bas |first=Natana J. |year=2004 |title=Wahhabi Islam: From Revival and Reform to Global Jihad |url=https://books.google.com/books?id=797QCwAAQBAJ |location=[[Nju Jork Siti|Nju Jork]] |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0195169913 |language=en}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Armstrong |first=Karen |date=2014-11-27 |title=Wahhabism to ISIS: how Saudi Arabia exported the main source of global terrorism |url=http://www.newstatesman.com/world-affairs/2014/11/wahhabism-isis-how-saudi-arabia-exported-main-source-global-terrorism |location=[[Londra]] |magazine=New Statesman |archive-url=https://web.archive.org/web/20141127132619/http://www.newstatesman.com/world-affairs/2014/11/wahhabism-isis-how-saudi-arabia-exported-main-source-global-terrorism |archive-date=2014-11-27 |url-status=live |access-date=2021-06-28 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Crooke |first=Alastair |orig-date=2014-08-27 |date=2017-03-30 |title=You Can't Understand ISIS If You Don't Know the History of Wahhabism in Saudi Arabia |url=https://www.huffingtonpost.com/alastair-crooke/isis-wahhabism-saudi-arabia_b_5717157.html |location=[[Nju Jork Siti|Nju Jork]] |work=The Huffington Post |archive-url=https://web.archive.org/web/20140828141900/https://www.huffingtonpost.com/alastair-crooke/isis-wahhabism-saudi-arabia_b_5717157.html |archive-date=2014-08-28 |url-status=live |access-date=2021-06-28 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sells |first=Michael |date=2016-12-22 |title=Wahhabist Ideology: What It Is And Why It's A Problem |url=https://www.huffpost.com/entry/wahhabist-ideology-what-it-is-and-why-its-a-problem_b_585991fce4b014e7c72ed86e?guccounter=1 |location=[[Nju Jork Siti|Nju Jork]] |work=The Huffington Post |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408032152/https://web.archive.org/web/20200408032152/https://www.huffpost.com/entry/wahhabist-ideology-what-it-is-and-why-its-a-problem_b_585991fce4b014e7c72ed86e |archive-date=2020-04-08 |url-status=live |access-date=2021-06-28 |language=en}}</ref>{{refn|1={{Cite web |last1=Lindijer |first1=Koert |title=How Islam from the north spreads once more into the Sahel |url=http://theafricanists.info/how-islam-from-the-north-spreads-once-more-into-the-sahel/ |website=The Africanists |access-date=2014-11-24 |date=2013-08-24 |language=en}}<ref>{{Sic|sufi's}}</ref><ref>{{Verifiko burimin|date=November 2014}}</ref>}} Kriza e pengjeve në Iran e viteve 1979–1980 shënoi një pikë kthese të rëndësishme për përdorimin e termit «fundamentalizëm». Mediat, në përpjekje për t'ia shpjeguar një publiku perëndimor ideologjinë e [[Ruhollah Homeini|Ajatollah Homeinit]] dhe Revolucionin Iranian, e përshkruan atë si një «version fundamentalist të Islamit», duke bërë analogji me lëvizjen fundamentaliste të krishterë në SHBA. Kështu lindi termi «fundamentalist islamik», i cili u bë i zakonshëm në vitet pasuese.<ref>{{Cite web |url=https://news.google.com/archivesearch?ie=UTF-8&oe=utf-8&rls=org.mozilla:en-US:official&client=firefox-a&um=1&tab=wn&q=Islamic+fundamentalist&scoring=n&sa=N&sugg=d&as_ldate=1990&as_hdate=1991&lnav=d4&hdrange=1992,2005 |title=Google News Search: Chart shows spikes in '79 (Iran hostage crisis), after 9/11 and in '92 and '93 (Algerian elections, PLO). |access-date=2008-12-09 |language=en}}</ref> ===Judaizmi=== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Fundamentalizmi hebraik|en|Jewish fundamentalism}}}} Fundamentalizmi hebraik është përdorur për të karakterizuar sionizmin fetar militant dhe variantet ashkenazi dhe sefardike të [[Judaizmi Haredi|judaizmit haredi]].<ref name="brit1">{{cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/1191955/fundamentalism/252664/Jewish-fundamentalism-in-Israel#ref883280|title=fundamentalism - religious movement|website=britannica.com|access-date=2017-10-22|language=en}}</ref> Ian S. Lustik e ka përshkruar «fundamentalizmin hebraik» si «një ideologji ultranacionaliste, të bazuar në eskatologji dhe irredentiste».<ref>{{cite journal |url=http://www.geocities.com/alabasters_archive/dangerous_fundamentalists.html |author=Ian S. Lustik |title=Israel's Dangerous Fundamentalists |journal=Foreign Policy |issue=68 |date=Fall 1987 |pages=118–139 |issn=0015-7228 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091021171748/http://geocities.com/alabasters_archive/dangerous_fundamentalists.html |archive-date=2009-10-21 |access-date=2013-11-04 |language=en }}</ref> ===Ateizmi i Ri=== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Ateizmi i Ri|en|New Atheism}}}} Termi ''[[Ateizmi i Ri]]'' përshkruan qëndrimet e disa akademikëve, shkrimtarëve, shkencëtarëve dhe filozofëve ateistë të shekujve XX dhe XXI.<ref>{{Cite book |last1=Lee |first1=Lois |url=https://books.google.com/books?id=XguDDQAAQBAJ&pg=PT48 |title=A Dictionary of Atheism |last2=Bullivant |first2=Stephen |date=2016-11-17 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-252013-5 |language=en |access-date=2017-03-12 |archive-date=2023-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120215619/https://books.google.com/books?id=XguDDQAAQBAJ&pg=PT48 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Wolf |first=Gary |date=November 1, 2006 |title=The Church of the Non-Believers |language=en-US |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/2006/11/atheism/ |access-date=2023-01-19 |issn=1059-1028 |archive-date=2017-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170721010426/https://www.wired.com/2006/11/atheism/ |url-status=live }}</ref> Kritikët e kanë përshkruar Ateizmin e Ri si «''fundamentalizëm laik''».<ref>{{cite book |last=Hedges |first=Chris |title=When Atheism Becomes Religion: America's New Fundamentalists |year=2008 |publisher=Free Press |isbn=978-1-4165-7078-3 |url=https://books.google.com/books?id=b-f_HU9MZuYC&dq=new+atheism+fundamentalism&pg=PA1 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last=McAnulla |first=Stuart |title=Secular fundamentalists? Characterising the new atheist approach to secularism, religion and politics |journal=British Politics |volume=9 |pages=124–145 |year=2011 |issue=2 |publisher=Palgrave Macmillan |doi=10.1057/bp.2013.27 |url=https://link.springer.com/article/10.1057/bp.2013.27|url-access=subscription |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=LeDrew |first=Stephen |title=Relativism and Post-Truth in Contemporary Society |chapter=Scientism and Utopia: New Atheism as a Fundamentalist Reaction to Relativism |year=2018 |pages=143–155 |publisher=Springer |doi=10.1007/978-3-319-96559-8_9 |isbn=978-3-319-96558-1 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-96559-8_9 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Stahl |first=William |title=Religion and the New Atheism: A Critical Appraisal |chapter=One-Dimensional Rage: The Social Epistemology Of The New Atheism And Fundamentalism |year=2010 |pages=95–108 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-19053-5 |chapter-url=https://brill.com/display/book/9789004190535/Bej.9789004185579.i-253_008.xml |language=en}}</ref> ==Politika== Në politikën moderne, fundamentalizmi është lidhur me [[Politika e djathtë|politikën e djathtë]], veçanërisht me {{ill|Konservatorizmi shoqëror|en|Social conservatism}}. Konservatorët shoqërorë shpesh mbështesin politika që përputhen me fundamentalizmin fetar, si mbështetja për lutjen në shkolla dhe kundërshtimi i të drejtave të personave LGBT dhe i {{ill|Lëvizja kundër abortit|en|Anti-abortion movements|lt=lëvizjeve kundër abortit}}.<ref>{{cite book |last=Martin|first=William|year=1996|title=With God on Our Side: The Rise of the Religious Right in America|url=https://books.google.com/books?id=Tzi7bIDP3aMC|location=New York|publisher=Broadway Books |isbn=978-0-553-06745-3|language=en}}</ref> Në të kundërt, [[Sekularizmi|sekularizmi]] është lidhur me politikën [[Politika e majtë|e majtë]] ose [[Liberalizmi|liberale]], pasi mban qëndrimin e kundërt ndaj këtyre politikave;<ref name="armstrong"/> megjithatë, edhe disa politika të krahut të majtë janë quajtur forma fundamentalizmi,<ref>{{Citation |last=Graham |first=Peter |chapter=Liberal Fundamentalism and Its Rivals |date=2006-06-08 |title=The Epistemology of Testimony |pages=0 |editor-last=Lackey |editor-first=Jennifer |chapter-url=https://academic.oup.com/book/43179/chapter-abstract/362367716?redirectedFrom=fulltext#:~:text=Liberal%20Fundamentalism%20holds%20that%20it%20is%20a%20priori,confers%20justification%20on%20S%20's%20belief%20that%20P. |access-date=2025-01-15 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-927601-1 |editor2-last=Sosa |editor2-first=Ernest |language=en}}</ref> veçanërisht format më të theksuara të {{ill|Woke|en|Woke|lt=vetëdijes woke}}.<ref>{{Cite web |last=Kaufmann |first=Eric |date=2020-11-20 |title=Liberal Fundamentalism: A Sociology of Wokeness |url=https://americanaffairsjournal.org/2020/11/liberal-fundamentalism-a-sociology-of-wokeness/ |access-date=2025-01-15 |website=American Affairs Journal |language=en}}</ref> Përdorimi politik i termit «fundamentalizëm» është kritikuar. Grupet politike e kanë përdorur për të fyer kundërshtarët e tyre dhe e kanë interpretuar termin në mënyrë të ndryshueshme, në varësi të interesave të tyre politike. Sipas Judith Nagata-s, profesoreshë në Institutin e Kërkimeve për Azinë të Universitetit Kombëtar të Singaporit, «[[Muxhahidët afganë|muxhahidët afganë]], të përfshirë në [[Lufta Sovjeto-Afgane|luftë me armikun sovjetik]] gjatë viteve 1980, mund të lavdëroheshin si “luftëtarë të lirisë” nga mbështetësit e tyre amerikanë të asaj kohe, ndërsa talebanët e sotëm, të parë ndër të tjera si mbrojtës të armikut të Amerikës, [[Osama bin Ladenit]], cilësohen pa mëdyshje si “fundamentalistë”».<ref>Nagata, Judith. 2001. ''Toward an Anthropology of "Fundamentalism."'' Toronto: Blackwell Publishing, p.9. {{Ikonë gjuha|en}}</ref> Termi «fundamentalist» është përdorur në mënyrë përçmuese për filozofitë që perceptohen si tepër të drejtpërdrejta në interpretim, si edhe për ato që perceptohen sikur pretendojnë se janë burimi i vetëm i së vërtetës objektive, pavarësisht nëse zakonisht quhen [[Feja|fe]]. Për shembull, [[Kryepeshkopi i Uellsit]] e ka kritikuar gjerësisht «fundamentalizmin ateist»<ref name="McGrath 2007">[[Alister McGrath]] dhe Joanna Collicutt McGrath, ''The Dawkins Delusion? Atheist Fundamentalism and the Denial of the Divine'', [[Society for Promoting Christian Knowledge]] (SPCK), 15 shkurt 2007, {{ISBN|978-0-281-05927-0}}. {{Ikonë gjuha|en}}</ref><ref name="autogenerated5">{{Cite web|url=http://www.churchinwales.org.uk/press/display_press_release.php?prid=4542|archive-url=https://web.archive.org/web/20080316070109/http://www.churchinwales.org.uk/press/display_press_release.php?prid=4542|url-status=dead|title=Yr Eglwys yng Nghymru &#124; The Church in Wales<!-- Nga en.wiki: Bot generated title -->|archive-date=2008-03-16|access-date=2007-12-30|language=en}}</ref><ref name="autogenerated1">{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/7156783.stm | work=BBC News | title='Atheistic fundamentalism' fears | date=2007-12-22 | access-date=2010-05-03|language=en}}</ref> dhe ka thënë: «Çdo lloj fundamentalizmi, qoftë biblik, ateist apo islamik, është i rrezikshëm».<ref>{{cite web |url=http://www.atheistnation.net/news/?atheist/article,00139 |title=Archbishop of Wales fears the rise of "Atheistic Fundamentalism" |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071227061935/http://www.atheistnation.net/news/?atheist/article%2C00139 |archive-date=2007-12-27 |access-date=2013-11-04 |df=mdy-all |language=en}}</ref> Ai ka thënë gjithashtu: «Fundamentalizmi i ri i kohës sonë ... çon drejt gjuhës së përjashtimit dhe veçimit, të ekstremizmit dhe polarizimit, si edhe drejt pretendimit se, ngaqë Perëndia është me ne, Ai nuk është me ju».<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7156783.stm |title=Atheistic fundamentalism" fears |work=BBC News |date=2007-12-22 |access-date=2013-11-04|language=en}}</ref> Ai pretendoi se kjo çonte në situata të tilla si këshillat bashkiakë që e quanin Krishtlindjen «[[Winterval]]», shkollat që refuzonin të vinin në skenë shfaqje të lindjes së Krishtit dhe heqja e [[Kryqi|kryqeve]] nga kapelat. Të tjerë janë përgjigjur se disa prej këtyre sulmeve ndaj Krishtlindjes janë [[Legjenda urbane|legjenda urbane]], se jo të gjitha shkollat vënë në skenë shfaqje të lindjes së Krishtit, sepse zgjedhin të interpretojnë drama të tjera tradicionale, si ''[[A Christmas Carol]]'' ose «[[Mbretëresha e dëborës]]», dhe se, për shkak të tensioneve në rritje mes feve të ndryshme, lejimi i shfaqjeve alternative në hapësirat publike, në vend të [[Skena e Lindjes së Krishtit|skenës së Lindjes së Krishtit]], është përpjekje për ta mbajtur shtetin neutral ndaj fesë.<ref>{{cite news| url=https://www.theguardian.com/christmas2007/story/0,,2230951,00.html | work=The Guardian | location=London | title=Sorry to disappoint, but it's nonsense to suggest we want to ban Christmas | first=Polly | last=Toynbee | date=2007-12-21 | access-date=2010-05-03|language=en}}</ref> Në ''[[Inkuizicioni i ri]]'', [[Robert Anton Wilson]] tallet me anëtarët e organizatave skeptike, si Komiteti për Hetimin Shkencor të Pretendimeve Paranormale, duke i quajtur materialistë fundamentalistë dhe duke pretenduar se ata i hedhin poshtë në mënyrë dogmatike si halucinacione ose mashtrime të gjitha provat që bien ndesh me [[Materializmi|materializmin]].<ref>Pope [[Robert Anton Wilson]], ''[[The New Inquisition]]: Irrational Rationalism and the Citadel of Science''. 1986. 240 faqe. {{ISBN|1-56184-002-5}}. {{Ikonë gjuha|en}}</ref> Në Francë, gjatë një marshimi proteste kundër vendosjes së kufizimeve për mbajtjen e shamisë në shkollat shtetërore, një pankartë e cilësonte ndalimin si «fundamentalizëm laik».<ref>[http://www.iht.com/articles/2003/12/19/edscarf_ed3_.php "Secular fundamentalism"], [[International Herald Tribune]], 19 dhjetor 2003. {{Ikonë gjuha|en}}</ref><ref>{{Cite news|date=2004-01-17|title=Headscarf ban sparks new protests|language=en-GB|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3405453.stm | publisher= BBC News |access-date=2023-01-02}}</ref> Në Shtetet e Bashkuara, intoleranca private ose kulturore ndaj grave që mbajnë [[Hixhabi|hixhab]]in, mbulesën islame të kokës, si edhe veprimtaria politike e myslimanëve, janë cilësuar gjithashtu si «fundamentalizëm laik».<ref>{{Cite news | first = Ayesha| last = Ahmad | date = 2002-04-22 |title=Muslim Activists Reject Secular Fundamentalism|url=https://www.islamawareness.net/Secularism/activists.html|access-date=2023-01-02|website=www.islamawareness.net|language=en}}{{Paragraph break}}{{cite web | archive-url= https://web.archive.org/web/20030315140709/http://minaret.org/dinner5.pdf | archive-date= 2003-03-15 | url = http://minaret.org/dinner5.pdf | title= Minaret of Feedom 5th Annual Dinner Edited Transcript | first = Imad-ad-Dean | last=Ahmad | publisher= Minaret of Feedom |language=en}}</ref> Nganjëherë, termi «fundamentalizëm» përdoret për të shënuar besnikërinë kundërkulturore ndaj një parimi ose një grupi parimesh, si në termin përçmues «[[Fundamentalizmi i tregut|fundamentalizëm i tregut]]». Ky term nënkupton një besim të tepruar, të ngjashëm me atë fetar, se pikëpamjet ose politikat ekonomike kapitaliste të ''[[laissez-faire]]'' të pakufizuar ose të [[tregu i lirë|tregut të lirë]] janë në gjendje t’i zgjidhin problemet ekonomike dhe shoqërore. Sipas ekonomistit [[John Quiggin]], tiparet e zakonshme të «retorikës së fundamentalizmit ekonomik» janë pohimet «dogmatike» dhe pretendimi se kushdo që ka pikëpamje të kundërta nuk është ekonomist i vërtetë. Roderick Hindery, profesor në pension i studimeve fetare, rendit ndër cilësitë pozitive që u atribuohen formave politike, ekonomike ose të tjera të fundamentalizmit kulturor «gjallërinë, entuziazmin, gatishmërinë për t’i mbështetur fjalët me vepra dhe shmangien e kompromisit të lehtë», si edhe aspekte negative, të tilla si qëndrime psikologjike,{{Which|date = November 2014}} pikëpamje herë pas here elitiste dhe pesimiste, si dhe, në disa raste, literalizëm.<ref>Hindery, Roderick (2008). [http://propagandaandcriticalthought.com/RHComparativeEthicsArticle2008.htm "Comparative Ethics, Ideologies, and Critical Thought"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128013058/http://propagandaandcriticalthought.com/RHComparativeEthicsArticle2008.htm |date=2012-01-28 }}. {{Ikonë gjuha|en}}</ref> == Kritika == Një kritikë e Elliot N. Dorffit: <blockquote>Për ta zbatuar programin fundamentalist në praktikë, do të duhej një kuptim i përsosur i gjuhës së lashtë të tekstit origjinal, nëse mund të përcaktohet teksti i vërtetë mes varianteve. Për më tepër, janë njerëzit ata që e përcjellin këtë kuptim nga një brez te tjetri. Edhe nëse dikush dëshiron t’i ndjekë fjalë për fjalë fjalët e Perëndisë, nevoja që njerëzit t’i kuptojnë fillimisht ato fjalë e bën të domosdoshëm interpretimin njerëzor. Përmes këtij procesi, gabueshmëria njerëzore ndërthuret në mënyrë të pandashme me vetë kuptimin e fjalës hyjnore. Prandaj, është e pamundur të ndiqet fjala e padiskutueshme e Perëndisë; mund të arrihet vetëm një kuptim njerëzor i vullnetit të Perëndisë.<ref>Dorff, Elliot N. dhe Rosett, Arthur, ''A Living Tree; The Roots and Growth of Jewish Law'', SUNY Press, 1988.</ref></blockquote> Në fund të viteve 1970, [[Howard Thurman]] u intervistua për një program të BBC-së mbi fenë. Ai i tha intervistuesit: {{Blockquote|Unë them se kredot, dogmat dhe teologjitë janë shpikje të mendjes. Është natyra e mendjes t’i japë kuptim përvojës, t’i reduktojë përvojat e ndërthurura në njësi të kuptueshme, të cilat i quajmë parime, ideologji ose koncepte. Përvoja fetare është dinamike, e rrjedhshme, e gjallërueshme dhe e vrullshme. Por mendja nuk mund t’i përballojë këto, ndaj duhet ta burgosë përvojën fetare në njëfarë mënyre, ta mbyllë në shishe. Pastaj, kur përvoja qetësohet, mendja e vë në shënjestër dhe nxjerr prej saj koncepte, nocione e dogma, që përvoja fetare të ketë kuptim për mendjen. Ndërkohë, përvoja fetare vazhdon të përjetojë, kështu që, deri në çastin kur e formuloj dogmën që të mund të mendoj për të, përvoja fetare është kthyer në objekt mendimi.<ref>{{Cite magazine |url = http://theologytoday.ptsem.edu/jul1981/v38-2-criticscorner1.htm |title = An Interview With Howard Thurman and Ronald Eyre |magazine = Theology Today |volume = 38 |issue = 2 |date = July 1981 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20020906162337/http://theologytoday.ptsem.edu/jul1981/v38-2-criticscorner1.htm |archive-date = 2002-09-06 |publisher = BBC |series = The Long Search |via = Princeton Theological Seminary |access-date = 2008-08-26 |language = en }}</ref>}} Ndër kritikat me ndikim ndaj fundamentalizmit janë librat e James Barrit mbi fondamentalizmin e krishterë dhe analiza e fundamentalizmit islamik nga Bassam Tibi.<ref>{{Cite book|last=Tibi|first=Bassam|title=The Challenge of Fundamentalism: Political Islam and the New World Disorder|publisher=University of California Press|year=2002|isbn=978-0520236905|language=en}}</ref> Një studim i [[Universiteti i Edinburgut|Universitetit të Edinburgut]] zbuloi se, nga gjashtë përmasat e besimshmërisë që u matën, «inteligjenca më e ulët lidhet më së shumti me nivele më të larta të fundamentalizmit».<ref>{{cite web|title=The relationship between intelligence and multiple domains of religious belief: Evidence from a large adult US sample |author1=Gary J. Lewis |author2=Stuart J. Ritchie |author3=Timothy C. Bates |url=http://www.midus.wisc.edu/findings/pdfs/1197.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130421071042/http://www.midus.wisc.edu/findings/pdfs/1197.pdf |archive-date=2013-04-21 |url-status=live|date=2011-09-03|language=en}}</ref> == Përdorimi si etiketë == ''[[Associated Press]]'' rekomandon në ''[[AP Stylebook]]'' që termi «fondamentalist» të mos përdoret për asnjë grup që nuk e përdor vetë atë term për t’iu referuar vetes. Shumë studiues kanë mbajtur një qëndrim të ngjashëm.<ref>{{cite web|url=https://www.vcstar.com/news/2011/may/12/can-anyone-define-fundamentalist/|title=Can anyone define 'fundamentalist'?|author=Terry Mattingly|website=Ventura County Star|date=2011-05-12|access-date=2011-08-06|language=en}}</ref> Megjithatë, studiues të tjerë e përdorin termin në kuptim më të gjerë përshkrues, për t’iu referuar grupeve të ndryshme në tradita të ndryshme fetare, përfshirë edhe grupe që do të kundërshtonin të cilësoheshin fondamentaliste, si në rastin e ''Fundamentalism Project''.<ref>Shih, për shembull, Marty, M. dhe Appleby, R. S. (red.), 1993. ''Fundamentalisms and the State: Remaking Polities, Economies, and Militance''. John H. Garvey, Timur Kuran dhe David C. Rapoport, redaktorë bashkëpunëtorë, vëll. 3, ''The Fundamentalism Project''. University of Chicago Press.</ref> Tex Sample pohon se është gabim të flitet për fondamentalistë myslimanë, hebrenj apo të krishterë. Përkundrazi, fondamentalizmi është shqetësimi kryesor i fondamentalistit, mbi çdo përkatësi tjetër fetare ose besimi.<ref>Tex Sample. Ligjëratë publike, konferenca ''Faith and Reason'', San Antonio, Teksas, 2006.</ref> == Shiko edhe == {{Div col|colwidth=20em}} * {{ill|Autoritarizmi|en|Authoritarianism}} * [[Literalizmi biblik]] * {{ill|Shpëlarja e trurit|en|Brainwashing}} * {{ill|Identiteti i krishterë|en|Christian Identity}} * {{ill|Nacionalizmi i krishterë|en|Christian nationalism}} * {{ill|Rindërtimi i krishterë|en|Christian Reconstructionism}} * {{ill|Fashizmi klerikal|en|Clerical fascism}} * {{ill|Kreacionizmi|en|Creationism}} * {{ill|Shkenca e krijimit|en|Creation science}} * {{ill|Kreativiteti (fe)|en|Creativity (religion)}} * {{ill|Kulti|en|Cult}} * [[Dogmatizmi]] * {{ill|Teologjia e sundimit|en|Dominion theology}} * {{ill|Evangjelizmi|en|Evangelicalism}} * {{ill|Ekstremizmi|en|Extremism}} * {{ill|Formalizmi (filozofi)|en|Formalism (philosophy)}} * {{ill|Liria e fesë|en|Freedom of religion}} * {{ill|Fondamentalizmi (skulpturë)|en|Fundamentalism (sculpture)}} * {{ill|Metoda historiko-gramatikore|en|Historical-grammatical method}} * {{ill|Baptistët fondamentalistë të pavarur|en|Independent Fundamental Baptist}} * {{ill|Indoktrinimi|en|Indoctrination}} * {{ill|Integrizmi|en|Integrism}} * {{ill|Ekstremizmi islamik|en|Islamic extremism}} * {{ill|Shteti Islamik|en|Islamic State}} * {{ill|Islamizmi|en|Islamism}} * {{ill|Kinismi|en|Kinism}} * {{ill|Legalizmi (teologji)|en|Legalism (theology)}} * {{ill|Ateizmi militant|en|Militant atheism}} * {{ill|Absolutizmi moral|en|Moral absolutism}} * {{ill|Baptistët e rinj fondamentalistë të pavarur|en|New Independent Fundamental Baptist}} * {{ill|Pentekostalizmi|en|Pentecostalism}} * {{ill|Dhuna politike|en|Political violence}} * {{ill|Politika radikale|en|Radical politics}} * {{ill|Reaksionarizmi|en|Reactionary}} * {{ill|Feja dhe ndërtimi i paqes|en|Religion and peacebuilding}} * {{ill|Feja në politikë|en|Religion in politics}} * {{ill|Diskriminimi fetar|en|Religious discrimination}} * {{ill|Fanatizmi fetar|en|Religious fanaticism}} * {{ill|Intoleranca fetare|en|Religious intolerance}} * {{ill|Nacionalizmi fetar|en|Religious nationalism}} * {{ill|Përndjekja fetare|en|Religious persecution}} * {{ill|Ndarja fetare|en|Religious segregation}} * {{ill|Terrorizmi fetar|en|Religious terrorism}} * {{ill|Dhuna fetare|en|Religious violence}} * {{ill|Lufta fetare|en|Religious war}} * {{ill|Restauracionizmi|en|Restorationism}} * {{ill|Ritualizmi në Kishën e Anglisë|en|Ritualism in the Church of England}} * {{ill|Skizma|en|Schism}} * {{ill|Sekt|en|Sect}} * {{ill|Sektarizmi|en|Sectarianism}} * {{ill|Dhuna sektare|en|Sectarian violence}} * {{ill|Feja shtetërore|en|State religion}} * {{ill|Supremacizmi|en|Supremacism}} * {{ill|Teokracia|en|Theocracy}} * {{ill|Teonomia|en|Theonomy}} * {{ill|Katolicizmi tradicionalist|en|Traditionalist Catholicism}} * {{ill|Kisha e Vërtetë Ortodokse|en|True Orthodox church}} * {{ill|Dhuna ndaj myslimanëve në Indinë e pavarur|en|Violence against Muslims in independent India}} * {{ill|Dhuna ndaj të krishterëve në Indi|en|Violence against Christians in India}} {{Div col end}} ==Referime== {{Reflist}} ==Burimet== * {{cite book |surname=Ammerman |given=Nancy T. |authorlink=Nancy Ammerman |chapter=North American Protestant Fundamentalism |chapter-url={{Google books|id=qd5yzP5hdiEC|plainurl=y|page=1|keywords=|text=}} |editor-surname=Marty |editor-given=Martin E. |editor-link=Martin E. Marty |editor-surname2=Appleby |editor-given2=R. Scott |editor-link2=R. Scott Appleby |year=1991 |title=Fundamentalisms Observed |series=The Fundamentalism Project, 1 |place=Chicago, Ill.; London |publisher=University of Chicago Press |pages=1–65 |url={{Google books|id=qd5yzP5hdiEC|plainurl=y|page=}} |isbn=0-226-50878-1 |language=en}} * [[R. Scott Appleby|Appleby, R. Scott]], Gabriel Abraham Almond dhe Emmanuel Sivan (2003). ''Strong Religion''. Chicago, Ill.; London: University of Chicago Press. {{ISBN|0-226-01497-5}} * Armstrong, Karen (2001). ''{{ill|The Battle for God|en|The Battle for God}}: A History of Fundamentalism''. New York: Ballantine Books. {{ISBN|0-345-39169-1}} * Brasher, Brenda E. (2001). ''The Encyclopedia of Fundamentalism''. New York: Routledge. {{ISBN|0-415-92244-5}} * {{cite encyclopedia |surname=Champagne |given=Duane |entry=North American Indian Religions: New Religious Movements |title=Encyclopedia of Religion: 15-volume Set |editor=Lindsay Jones |edition=2nd |place=Farmington Hills, Mich. |publisher=Macmillan Reference USA |year=2005 |volume=10 |entry-url=https://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/north-american-indian-religions-new-religious-movements |via=Encyclopedia.com |language=en}} * Caplan, Lionel (1987). «Studies in Religious Fundamentalism». London: The MacMillan Press Ltd. * Dorff, Elliot N. dhe Rosett, Arthur, ''A Living Tree; The Roots and Growth of Jewish Law'', SUNY Press, 1988. * Gorenberg, Gershom (2000). ''The End of Days: Fundamentalism and the Struggle for the Temple Mount''. New York: The Free Press. * {{cite book |surname=Heilman |given=Samuel C. |authorlink=Samuel Heilman |surname2=Friedman |given2=Menachem |year=1991 |authorlink2=Menachem Friedman |chapter=Religious Fundamentalism and Religious Jews: The Case of the Haredim |chapter-url={{Google books|id=qd5yzP5hdiEC|plainurl=y|page=197|keywords=|text=}} |editor-surname=Marty |editor-given=Martin E. |editor-link=Martin E. Marty |editor-surname2=Appleby |editor-given2=R. Scott |editor-link2=R. Scott Appleby |title=Fundamentalisms Observed |series=The Fundamentalism Project, 1 |place=Chicago, Ill.; London |publisher=University of Chicago Press |pages=197–264 |url={{Google books|id=qd5yzP5hdiEC|plainurl=y|page=}} |isbn=0-226-50878-1 |language=en}} * Hindery, Roderick. 2001. ''Indoctrination and Self-deception or Free and Critical Thought?'' Mellen Press: aspekte të fundamentalizmit, f. 69–74. * {{cite book |last1=Kay |first1=David N. |title=Tibetan and Zen Buddhism in Britain: Transplantation, Development and Adaptation |date=2004 |publisher=RoutledgeCurzon |isbn=978-0-415-29765-3 |url=https://books.google.com/books?id=Gv_QmAEACAAJ |language=en}} * Keating, Karl (1988). ''Catholicism and Fundamentalism''. San Francisco: Ignatius. {{ISBN|0-89870-177-5}}. * Lawrence, Bruce B. ''Defenders of God: The Fundamentalist Revolt against the Modern Age.'' San Francisco: Harper & Row, 1989. * Marsden; George M. (1980). ''Fundamentalism and American Culture: The Shaping of Twentieth Century Evangelicalism, 1870–1925''. Oxford University Press. * {{cite book |editor-surname=Marty |editor-given=Martin E. |editor-link=Martin E. Marty |editor-surname2=Appleby |editor-given2=R. Scott |editor-link2=R. Scott Appleby |title=Fundamentalisms Observed |series=The Fundamentalism Project, 1 |place=Chicago, Ill.; London |year=1991 |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-50878-1 |language=en}} * {{cite book |editor-surname=Marty |editor-given=Martin E. |editor-link=Martin E. Marty |editor-surname2=Appleby |editor-given2=R. Scott |editor-link2=R. Scott Appleby |title=Fundamentalisms and Society: Reclaiming the Sciences, the Family, and Education |series=The Fundamentalism Project, 2 |place=Chicago, Ill.; London |year=1993 |publisher=University of Chicago Press |url={{Google books|id=Ye7DYE39tf8C |plainurl=y|page=}} |isbn=0-226-50880-3 |language=en}} * {{cite book |editor-surname=Marty |editor-given=Martin E. |editor-link=Martin E. Marty |editor-surname2=Appleby |editor-given2=R. Scott |editor-link2=R. Scott Appleby |title=Fundamentalisms and the State: Remaking Polities, Economies, and Militance |series=The Fundamentalism Project, 3 |place=Chicago, Ill.; London |year=1993 |publisher=University of Chicago Press |url={{Google books|id=doCmVaOnh_wC|plainurl=y|page=}} |isbn=0-226-50883-8 |language=en}} * {{cite book |editor-surname=Marty |editor-given=Martin E. |editor-link=Martin E. Marty |editor-surname2=Appleby |editor-given2=R. Scott |editor-link2=R. Scott Appleby |title=Accounting for Fundamentalisms: The Dynamic Character of Movements |series=The Fundamentalism Project, 4 |place=Chicago, Ill.; London |year=1994 |publisher=University of Chicago Press |url={{Google books|id=XTDteHrDgfAC|plainurl=y|page=}} |isbn=0-226-50885-4 |language=en}} * {{cite book |editor-surname=Marty |editor-given=Martin E. |editor-link=Martin E. Marty |editor-surname2=Appleby |editor-given2=R. Scott |editor-link2=R. Scott Appleby |title=Fundamentalisms Comprehended |series=The Fundamentalism Project, 5 |place=Chicago, Ill.; London |year=1995 |publisher=University of Chicago Press |url={{Google books|id=GFMx4bT1nNQC|plainurl=y|page=}} |isbn=0-226-50887-0 |language=en}} * {{ill|Mark Noll|en|Mark Noll}} (1992). ''A History of Christianity in the United States and Canada''. Grand Rapids: Eerdmans. * Ruthven, Malise (2005). «Fundamentalism: The Search for Meaning». Oxford: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-280606-8}} * {{cite book |last1=Schaik |first1=Sam van |title=Tibet: A History |date=2011-06-28 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-15404-7 |url=https://books.google.com/books?id=La1CWinaDR4C |language=en}} * {{cite book |last1=Schirrmacher |first1=Thomas |title=Fundamentalism: When Religion becomes Dangerous |date=2013 |publisher=VKW |isbn=978-3-86269-054-1 |url=https://www.academia.edu/36807042 |language=en}} * Torrey, R. A. (red.). (1909). ''The Fundamentals''. Los Angeles: The Bible Institute of Los Angeles (B.I.O.L.A., tani [[Biola University]]). {{ISBN|0-8010-1264-3}} * «Religious movements: fundamentalist». Në Goldstein, Norm (red.) (2003). ''The Associated Press Stylebook and Briefing on Media Law 2003'' (botimi i 38-të), f. 218. New York: The Associated Press. {{ISBN|0-917360-22-2}}. == Lexim i mëtejshëm == * {{Cite book |editor-surname=Marty |editor-given=Martin E. |editor-surname2=Appleby |editor-given2=R. Scott |volume=1–5 |year=1991–1995 |title=Fundamentalisms... |series=The Fundamentalism Project |place=Chicago, Illinois; London |publisher=University of Chicago Press |language=en}} == Lidhje të jashtme == {{Wiktionary kuti|fundamentalism}} * [https://www.bbc.co.uk/programmes/b00qv0j7 Fundamentalizmi] – In Our Time, BBC * [https://archive.knoxnews.com/entertainment/family/terry-mattingly-can-anyone-define-fundamentalist-ep-404467959-357836791.html A mund ta përkufizojë dikush fundamentalistin?] Artikull nga Terry Mattingly, nëpërmjet Scripps Howard News Service * [https://www.csmonitor.com/2001/1004/p25s1-wosc.html Pyetje dhe përgjigje mbi fundamentalizmin islamik] * [https://web.archive.org/web/20111119100448/http://www.fas.harvard.edu/home/news-and-notices/news/press-releases/release-archive/releases-2007/fundamentalism-11072007.shtml Rrënjët e fundamentalizmit gjurmohen te përkthimet e Biblës të shekullit të 16-të], [[Universiteti i Harvardit]], 7 nëntor 2007. {{Authority control}} [[Kategoria:Fundamentalizëm| ]] 62m2je92wx856lrtb1obzsnz3g1qc9p 3059250 3059248 2026-10-24T11:50:07Z Arianit 106 3059250 wikitext text/x-wiki {{Short description|Lidhje e palëkundur me një grup bindjesh të patjetërsueshme}} {{Use mdy dates|date=November 2013}} '''Fundamentalizmi''' është një prirje e disa grupeve dhe individëve, e karakterizuar nga zbatimi i një [[Literalizmi biblik|interpretimi rreptësisht të drejtpërdrejtë]] të shkrimeve të shenjta, [[Dogma|dogmave]] ose [[Ideologjia|ideologjive]], së bashku me një bindje të fortë për rëndësinë e dallimit midis grupit të brendshëm dhe grupit të jashtëm,<ref>{{cite journal |last1=Altemeyer |first1=B. |last2=Hunsberger |first2=B. |year=1992 |title=Authoritarianism, religious fundamentalism, quest, and prejudice |journal=International Journal for the Psychology of Religion |volume=2 |issue=2 |pages=113–133 |doi=10.1207/s15327582ijpr0202_5 |language=en}}</ref><ref name="academia.edu">{{cite journal |last1=Kunst |first1=Jonas R. |last2=Thomsen |first2=Lotte |last3=Sam |first3=David L. |title=Late Abrahamic reunion? Religious fundamentalism negatively predicts dual Abrahamic group categorization among Muslims and Christians: Late Abrahamic reunion |journal=European Journal of Social Psychology |url=https://www.academia.edu/6436421 |date=June 2014 |volume=44 |issue=4 |pages=337–348 |doi=10.1002/ejsp.2014 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kunst |first1=J. R. |last2=Thomsen |first2=L. |year=2014 |title=Prodigal sons: Dual Abrahamic categorization mediates the detrimental effects of religious fundamentalism on Christian-Muslim relations |journal=The International Journal for the Psychology of Religion |volume=25 |issue=4 |pages=293–306 |doi=10.1080/10508619.2014.937965 |hdl=10852/43723 |s2cid=53625066 |url=https://zenodo.org/record/812900 |hdl-access=free |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Hunsberger |first1=B |year=1995 |title=Religion and prejudice: The role of religious fundamentalism, quest, and right-wing authoritarianism |journal=Journal of Social Issues |volume=51 |issue=2 |pages=113–129 |doi=10.1111/j.1540-4560.1995.tb01326.x |quote=... the fundamentalism and quest relationships with prejudice are especially meaningful in light of an association with right‐wing authoritarianism. ... In the end, it would seem that it is not religion per se, but rather the ways in which individuals hold their religious beliefs, which are associated with prejudice. |language=en}}</ref> gjë që çon në theksimin e një koncepti të caktuar të «pastërtisë» dhe në dëshirën për t’u [[Reaksionarizmi|kthyer te një ideal i mëparshëm]], nga i cili, sipas përkrahësve, anëtarët janë larguar. Termi përdoret zakonisht në kontekstin e [[Feja|fesë]] për të treguar një lidhje të palëkundur me një grup bindjesh të patjetërsueshme («themelet»).<ref>{{cite journal |title=Beyond Theology: Toward an Anthropology of "Fundamentalism" |journal=American Anthropologist |date=Jun 2001 |first=Judith |last=Nagata |volume=103 |issue=2 |doi=10.1525/aa.2001.103.2.481 |pages=481–498 |quote=Once considered exclusively a matter of religion, theology, or scriptural correctness, use of the term fundamentalism has recently undergone metaphorical expansion into other domains [...]. |language=en}}<!-- Nga en.wiki: |access-date= January 13, 2011 --></ref> Studiuesit e fesë përgjithësisht e konsiderojnë «fundamentalizmin» si një fenomen kryesisht modern fetar, i cili, ndonëse është vetë një riinterpretim i fesë sipas parametrave të [[Modernizmi|modernizmit]], e ngurtëson fenë si reagim ndaj prirjeve moderniste, [[Sekularizmi|laike]], [[Liberalizmi|liberale]] dhe [[Ekumenizmi|ekumenike]] që zhvillohen në fe dhe në shoqëri në përgjithësi, e që i sheh si të huaja për një traditë të caktuar fetare.<ref name="armstrong">{{cite journal |last=Armstrong |first=Karen |date=2004 |title=Fundamentalism and the Secular Society |url=https://www.jstor.org/stable/40203988 |journal=International Journal |volume=59 |issue=4 |pages=875–877 |doi=10.2307/40203988 |jstor=40203988 |url-access=subscription |language=en}}</ref> Në varësi të kontekstit, cilësimi «fundamentalizëm» mund të jetë [[Fyerja|përçmues]] e jo një karakterizim neutral, ngjashëm me mënyrën se si cilësimi i pikëpamjeve politike si «të djathta» ose «të majta» mund të ketë ngjyrime negative.<ref>{{cite book |last=Harris |first=Harriet |author-link=Harriet Harris (academic) |title=Fundamentalism and Evangelicals |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2008 |isbn=978-0-19-953253-7 |oclc=182663241 |language=en}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |first=Roland |last=Boer |editor=Tony Bennett |editor2=Lawrence Grossberg |editor3=Meaghan Morris |editor4=Raymond Williams |title=Fundamentalism |encyclopedia=New keywords: a revised vocabulary of culture and society |publisher=Blackwell Publishing |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |pages=134–137 |isbn=978-0-631-22568-3 |oclc=230674627 |url=http://www.blackwellpublishing.com/newkeywords/PDFs%20Sample%20Entries%20-%20New%20Keywords/Fundamentalism.pdf |access-date=July 27, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910055945/http://www.blackwellpublishing.com/newkeywords/PDFs%20Sample%20Entries%20-%20New%20Keywords/Fundamentalism.pdf |archive-date=September 10, 2008 |df=mdy-all |quote=Widely used as a pejorative term to designate one's fanatical opponents – usually religious and/or political – rather than oneself, fundamentalism began in Christian Protestant circles in the eC20. Originally restricted to debates within evangelical ('gospel-based') Protestantism, it is now employed to refer to any person or group that is characterized as unbending, rigorous, intolerant, and militant. The term has two usages, the prior one a positive self-description, which then developed into the later derogatory usage that is now widespread. |language=en}}</ref> == Fundamentalizmi fetar == === Budizmi === {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Budizmi dhe dhuna|en|Buddhism and violence}}}} Fundamentalistët budistë kanë vënë në shënjestër grupe të tjera fetare dhe etnike, si në [[Birmania]]. Në këtë vend me shumicë budiste ka pasur tensione ndërmjet pakicave myslimane dhe shumicës budiste, veçanërisht gjatë {{ill|Trazirat anti-myslimane të Birmanisë të vitit 2013|en|2013 Burma anti-Muslim riots}}, të cilat mund të jenë nxitur nga grupe radikale si {{ill|Lëvizja 969|en|969 Movement}}.<ref>{{Cite web|url=http://www.irrawaddy.org/archives/30965|date=2013-03-30|author=KYAW ZWA MOE|title=Root Out the Source of Meikhtila Unrest|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130827232539/http://www.irrawaddy.org/archives/30965|archive-date=2013-08-27|access-date=2013-11-04|language=en}}</ref> Tensione të tilla janë vërejtur edhe gjatë veprimeve të lidhura me {{ill|Gjenocidin e Rohingjave|en|Rohingya genocide}} (nga viti 2016 e këtej). Fundamentalizmi budist shfaqet edhe në [[Sri Lanka]]. Në këtë vend me shumicë budiste ka pasur kohët e fundit tensione ndërmjet pakicave myslimane dhe shumicës budiste, veçanërisht gjatë {{ill|Trazirat anti-myslimane të vitit 2014 në Sri Lanka|en|2014 anti-Muslim riots in Sri Lanka}}<ref>{{Cite news|url=https://edition.cnn.com/2014/06/19/world/asia/sri-lanka-muslim-aluthgama|title=Fear, shock among Sri Lankan Muslims in aftermath of Buddhist mob violence|first1=Iqbal|last1=Athas|first2=Tim|last2=Hume|date=2014-06-24|work=CNN|access-date=2020-01-23|language=en}}</ref> dhe gjatë {{ill|Trazirat anti-myslimane të vitit 2018 në Sri Lanka|en|2018 anti-Muslim riots in Sri Lanka}},<ref>{{Cite news |url= https://www.bbc.com/news/world-asia-43305453 |title= Sri Lanka struggles to halt days of Buddhist riots |date=2018-03-07|work=BBC News |access-date=2020-01-23 |language=en }}</ref> të cilat dyshohet se u nxitën nga grupe radikale si {{ill|Bodu Bala Sena|en}}.<ref>{{Cite web|last=Riza|first=M.|title=Sri Lanka declares emergency amid communal riots|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/3/6/sri-lanka-imposes-state-of-emergency-after-communal-riots|access-date=2024-10-17|website=Al Jazeera|language=en}}</ref> Shembuj historikë dhe bashkëkohorë të fundamentalizmit budist gjenden në të tri degët kryesore të [[Budizmi|budizmit]]: [[Theravada]], [[Mahajana]] dhe {{ill|Vajrayana|en}}. Përveç shembujve të mësipërm të fundamentalizmit në shoqëritë e dominuara nga Theravada, shndërrimi në një qenie konkrete i një hyjnie mbrojtëse, [[Dharmapala|Dorje Shugdenit]], nga lama tibetian i shekullit XIX {{ill|Pabongkhapa|en}} mund të shihet si shembull i fundamentalizmit në traditën Vajrayana. Dorje Shugden ishte një mjet kyç në përndjekjen që Pabongkhapa u bëri Lëvizjes Rimé në lulëzim, një lëvizje ekumenike që ndërthurte mësimet e shkollave {{ill|Sakya|en|Sakya (Tibetan Buddhist school)}}, {{ill|Kagyu|en}} dhe {{ill|Nyingma|en}},{{sfn|Schaik|2011|pp=165–169}} në përgjigje të mbizotërimit të shkollës {{ill|Gelug|en}}. Në fillim të jetës së tij, Pabongkhapa kishte një qëndrim përfshirës, por më pas mori disa shenja se e kishte zemëruar Dorje Shugdenin duke marrë mësime nga shkolla jo-Gelug; si rrjedhojë, ai nisi një lëvizje ringjallëse që kundërshtonte përzierjen e praktikave jo-Gelug nga pasuesit e Gelugut.{{sfn|Kay|2004|p=47}} Funksioni kryesor i hyjnisë u paraqit si «mbrojtja e traditës Ge-luk përmes mjeteve të dhunshme, deri edhe në vrasjen e armiqve të saj». Megjithatë, «armiqtë» e Gelugut këtu u referohen më pak anëtarëve të shkollave rivale sesa anëtarëve të traditës Gelug «që përziejnë traditën e Dzong-ka-ba-s me elemente nga tradita të tjera, veçanërisht nga Nying-ma [[Dzogchen|Dzok-chen]]».{{sfn|Kay|2004|p=47}} Në [[Japonia|Japoni]], një shembull i spikatur ka qenë praktika e disa anëtarëve të sektit Mahayana të [[Niçireni|Niçirenit]] e quajtur {{ill|shakubuku|en}}, një metodë prozelitizmi që përfshin dënimin e ashpër të sekteve të tjera si të mangëta ose [[E keqja|të liga]]. === Krishterimi === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Fundamentalizmi i krishterë|en|Christian fundamentalism}}}} Xhorxh Marsdeni e ka përkufizuar fundamentalizmin e krishterë si kërkesë për përmbajtje të rreptë ndaj disa doktrinave teologjike, në kundërshtim me teologjinë moderniste.<ref>{{Cite web|title=Google Scholar |url=https://scholar.google.com/scholar?hl=en&q=marsden+fundamentalism&as_sdt=1,27 |access-date=2023-01-02|website=scholar.google.com|language=en}}</ref> Mbështetësit e tij krijuan fillimisht këtë term për të përshkruar ato që i quanin pesë bindje themelore klasike të krishterimit. Krijimi i termit çoi në zhvillimin e një lëvizjeje fundamentaliste të krishterë brenda komunitetit protestant të Shteteve të Bashkuara në fillim të shekullit XX.<ref>{{Cite web |first=John|last=Buescher |title=A History of Fundamentalism |url=https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/24092 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100714095134/https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/24092 |archive-date=2010-07-14 |access-date=2023-01-02|website=teachinghistory.org|language=en}}</ref> Si lëvizje, fundamentalizmi u shfaq në Shtetet e Bashkuara në fund të shekullit XIX, fillimisht mes teologëve konservatorë [[Presbiterianizmi|presbiterianë]] në Seminarin Teologjik të Princetonit. Rreth viteve 1910–1920, ai u përhap shpejt te konservatorët mes [[Baptizmi|baptistëve]] dhe të konfesioneve të tjera. Qëllimi i lëvizjes ishte të ripohonte doktrinat kryesore teologjike dhe t'i mbronte ato nga sfidat e [[Evangjelizmi|teologjisë liberale]] dhe {{ill|kritikës së lartë|en|higher criticism}}.{{sfn|Ammerman|1991}}<ref>{{Cite book|author=Mark A. Noll|title=A History of Christianity in the United States and Canada|year=1992|pages=376–386|language=en}}</ref> Koncepti i «fundamentalizmit» i ka rrënjët te {{ill|Konferencat biblike të Niagarës|en|Niagara Bible Conference}}, të cilat mbaheshin çdo vit nga viti 1878 deri më 1897. Gjatë këtyre konferencave u përcaktuan doktrinat që konsideroheshin gjerësisht si bindje themelore të krishtera. Termi «fundamentalizëm» u parapri nga vepra ''[[The Fundamentals|The Fundamentals: A Testimony To The Truth]]'', një përmbledhje prej dymbëdhjetë broshurash të botuara nga vëllezërit Milton dhe {{ill|Lyman Stewart|en}} ndërmjet viteve 1910 dhe 1915. Ajo konsiderohet gjerësisht si themeli i fundamentalizmit të krishterë modern. Më 1910, Asambleja e Përgjithshme e Kishës Presbiteriane përcaktoi ato që u bënë të njohura si «pesë parimet themelore»:<ref>{{Cite book|author=George M. Marsden|title=Fundamentalism and American Culture|year=1980|page=117|language=en}}</ref> * Frymëzimi biblik dhe pagabueshmëria e Shkrimit që rrjedh prej tij * Lindja e Jezusit nga virgjëresha * Besimi se vdekja e Krishtit ishte [[Shlyerja në krishterim|shlyerja e mëkatit]] * [[Ringjallja e Jezusit|Ringjallja trupore e Jezusit]] * Realiteti historik i [[Mrekullitë e Jezusit|mrekullive të Jezusit]] Në vitin 1920, fjala «fundamentalist» u përdor për herë të parë në shtyp nga Curtis Lee Laws, redaktor i gazetës baptiste ''The Watchman Examiner'',<ref>{{Cite web|title=fundamentalist (adj.)|url=https://www.etymonline.com/word/fundamentalist|website=Etymonline|publisher=Online Etymology Dictionary|access-date=2021-01-29|language=en}}</ref> i cili propozoi që të krishterët që luftonin për parimet themelore të besimit të quheshin «fundamentalistë».<ref>{{Cite journal|author=Curtis Lee Laws|title=Convention Side Lights|journal=The Watchman-Examiner|volume=8|issue=27|date=1920-07-01|page=834|language=en}}</ref> Teologët konservatorë që u bashkuan rreth pesë parimeve themelore u njohën si «fundamentalistë». Ata hodhën poshtë çdo afërsi me tradita fetare të lidhura teologjikisht, si grupimi i [[Krishterimi|krishterimit]], [[Islami|islamit]] dhe [[Judaizmi|judaizmit]] në një familje të vetme [[Fetë abrahamike|fesh abrahamike]].<ref name="academia.edu"/> Përkundrazi, grupet [[Evangjelizmi|evangjelike]] (si Shoqata Ungjillëzuese e Billy Grahamit) zakonisht pajtohen me «parimet themelore» të shprehura në ''The Fundamentals'', por shpesh janë të gatshme të marrin pjesë në veprimtari me grupe fetare që nuk u përmbahen doktrinave «thelbësore».<ref>{{Cite book|author=Carpenter|title=Revive us Again|year=1997|page=200|language=en}}</ref> ===Fetë etnike fisnore=== {{Hatnote|Shih edhe: {{ill|Indigjenizmi|en|Indigenism}}, {{ill|Feja etnike|en|Ethnic religion}}}} Disa studiues i quajnë fundamentaliste disa [[Indigjenizmi|{{ill|lëvizje indigjeniste|en|Revitalization movement|lt=lëvizje indigjeniste}}]] rigjallërimi brenda feve etnike dhe [[Feja indigjene|{{ill|feve indigjene|en|Indigenous religion|lt=feve indigjene}}]], pjesëtarët e të cilave i kundërshtojnë ndryshimet e sjella nga shtetet moderne dhe fetë e mëdha, duke parapëlqyer kthimin te mënyrat tradicionale; këto lëvizje i dallojnë nga lëvizjet reformuese sinkretike. Kështu, shumë [[Fetë vendase amerikane|{{ill|lëvizje të reja fetare vendase amerikane|en|Native American religions|lt=lëvizje të reja fetare vendase amerikane}}]], përgjithësisht fundamentaliste, përfshijnë [[Kryengritja Pueblo|{{ill|Kryengritjen Pueblo|en|Pueblo Revolt|lt=Kryengritjen Pueblo}}]] (vitet 1680), Lëvizjen profetike Shawnee (1805–1811), Lëvizjen profetike Cherokee (1811–1813), [[Lufta e Creek|{{ill|Luftën e Shkopinjve të Kuq|en|Creek War|lt=Luftën e Shkopinjve të Kuq}}]] (1813–1814), Rebelimin e White Path (1826), Lëvizjen profetike Ho-Chunk (1830–1832), vallëzimin e parë të fantazmave (1869–1870) dhe [[Vallëzimi i fantazmave|vallëzimin e dytë të fantazmave]] (1889–1890), si dhe lëvizjet e Gjarprit mes popujve Cherokee, Choctaw dhe Muscogee Creek gjatë viteve 1890.{{sfn|Champagne|2005|p=}} ===Hinduizmi=== {{Hatnote|Shih edhe: [[Hindutva]], {{ill|Nacionalizmi hindu|en|Hindu nationalism}}, {{ill|Terrorizmi hindu|en|Hindu terrorism}}}} Ekzistenca e fundamentalizmit në [[Hinduizmi|hinduizëm]] është një dukuri komplekse dhe kontradiktore. Disa mund të argumentojnë se disa aspekte të [[Gaudiya]] [[Vaishnavizmi|vaishnavizmit]] shfaqin prirje fundamentaliste, por këto prirje shfaqen më qartë te [[Hindutva]], forma mbizotëruese e [[Nacionalizmi hindu|nacionalizmit hindu]] në Indinë e sotme, si dhe një zë gjithnjë e më i fuqishëm dhe me ndikim brenda fesë. Hinduizmi përfshin një larmi idesh mbi [[Spiritualiteti|spiritualitetin]] dhe traditash, por nuk ka hierarki kishtare, autoritete fetare të padiskutueshme, organ drejtues, profetë apo libër të shenjtë detyrues; hindusët mund të zgjedhin të jenë [[Politeizmi|politeistë]], [[Panteizmi|panteistë]], [[Panenteizmi|panenteistë]], [[Pandeizmi|pandeistë]], [[Henoteizmi|henoteistë]], [[Monoteizmi|monoteistë]], [[Monizmi|monistë]], [[Agnosticizmi|agnostikë]], [[Ateizmi|ateistë]] ose [[Humanizmi|humanistë]].<ref>{{Cite book |last=Lipner |first=Julius |author-link=Julius J. Lipner |title=Hindus: their religious beliefs and practices |publisher=Routledge |year=2009 |isbn=978-0-203-86464-7 |edition=2nd |location=Abingdon |oclc=812916971 |page=8 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Kurtz |first=Lester R. |title=Encyclopedia of violence, peace, & conflict |publisher=Elsevier |publication-place=Amsterdam |date=2008 |isbn=978-1-84972-393-0 |oclc=436849045 |language=en}}</ref><ref>MK Gandhi, ''The Essence of Hinduism Archived 24 July 2015 at the [[Wayback Machine]]'', Editor: VB Kher, Navajivan Publishing, shih f. 3; sipas Gandit, «njeriu mund të mos besojë në Zot dhe prapë ta quajë veten hindu».</ref> Sipas Donigerit, «idetë për të gjitha çështjet kryesore të besimit dhe mënyrës së jetesës — vegjetarianizmi, jodhuna, besimi te rilindja, madje edhe [[Sistemi i kastave në Indi|kastat]] — janë çështje debati, jo [[Dogma|dogme]]».<ref>{{Cite book |last=Doniger |first=Wendy |title=On Hinduism |url=https://books.google.com/books?id=iM_QAgAAQBAJ&pg=PA3 |year=2014 |publisher=Oxford University Press USA |isbn=978-0-19-936007-9 |author-link=Wendy Doniger |page=3 |language=en}}</ref> Disa mund të argumentojnë se, për shkak të gamës së gjerë të traditave dhe ideve që mbulon termi hinduizëm, mungesa e «themeleve» teologjike e bën të vështirë të gjendet një «fundamentalizëm fetar» si i tillë.<ref>{{Citation|title=Hinduism not a religion, there's no book, no papacy: Sadhguru|date=May 24, 2016|url=https://www.youtube.com/watch?v=lRxmg213lBc|language=en|access-date=2021-12-04}}</ref> Të tjerë përmendin ngritjen e kohëve të fundit të nacionalizmit hindu në Indi si dëshmi të së kundërtës. Feja «i sfidon përpjekjet tona për ta përkufizuar dhe kategorizuar». Në Indi parapëlqehet termi «dharma», i cili është më i gjerë se termi perëndimor «fe».<ref>{{Cite book |last=Sharma |first=Arvind |title=The Study of Hinduism |publisher=[[University of South Carolina Press|University of South Carolina Press]] |year=2003 |pages=12–13 |language=en}}</ref> Prandaj, disa studiues argumentojnë se hinduizmit i mungon dogma dhe, rrjedhimisht, edhe një nocion i caktuar i «fundamentalizmit», ndërsa studiues të tjerë identifikojnë disa lëvizje hindu politikisht aktive si pjesë të një «familjeje fundamentaliste hindu».<ref>{{Cite web|title=On the Difference Between Hinduism and Hindutva|url=https://www.asianstudies.org/publications/eaa/archives/on-the-difference-between-hinduism-and-hindutva/|access-date=2021-12-04|website=Association for Asian Studies|language=en}}</ref><ref name="Brekke 1991 127">{{cite book|author=Brekke|title=Fundamentalism: Prophecy and Protest in an Age of Globalization|url=https://books.google.com/books?id=JGooYIEd9h4C&pg=PA127|year=1991|publisher=Cambridge University Press|page=127|isbn=9781139504294|language=en}}</ref> ===Islami=== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Fundamentalizmi islamik|en|Islamic fundamentalism}}}} Rrënjët e fundamentalizmit brenda Islamit shkojnë deri te historia e hershme e Islamit në shekullin VII, në kohën e [[Havarixhët|havarixhëve]].<ref name="Poljarevic 2021">{{Cite book |author-last=Poljarevic |author-first=Emin |year=2021 |chapter=Theology of Violence-oriented Takfirism as a Political Theory: The Case of the Islamic State in Iraq and Syria (ISIS) |editor1-last=Cusack |editor1-first=Carole M. |editor2-last=Upal |editor2-first=Muhammad Afzal |title=Handbook of Islamic Sects and Movements |location=[[Leiden]] dhe [[Boston]] |publisher=Brill Publishers |series=Brill Handbooks on Contemporary Religion |volume=21 |doi=10.1163/9789004435544_026 |doi-access=free |isbn=978-90-04-43554-4 |issn=1874-6691 |pages=485–512 |language=en}}</ref> Duke u nisur nga qëndrimi i tyre kryesisht politik, ata zhvilluan doktrina ekstreme që i dallonin nga [[Islami Shia|shiitët]] dhe [[Islami Syni|synitët]] e rrymës kryesore. Havarixhët njiheshin veçanërisht për qasjen radikale ndaj ''{{ill|tekfirit|en|Takfir}}'', sipas së cilës i shpallnin myslimanët e tjerë [[Apostazia në Islam|jobesimtarë]] dhe, për rrjedhojë, të denjë për vdekje.<ref name="Poljarevic 2021"/><ref>{{Cite news |url=https://www.theglobeandmail.com/globe-debate/another-battle-with-islams-true-believers/article20802390/ |title=Another battle with Islam's 'true believers' |work=The Globe and Mail |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ottawacitizen.com/news/national/fruits-of-the-tree-of-extremism |title=Imam Mohamad Jebara: Fruits of the tree of extremism |author=Mohamad Jebara |work=Ottawa Citizen |date=2015-02-06 |language=en}}</ref><ref name="hasan-balance-2012">{{Cite web |author=Dr. Usama Hasan |date=2012 |url=http://www.quilliamfoundation.org/wp/wp-content/uploads/publications/free/the-balance-of-islam-in-challenging-extremism.pdf |title=The Balance of in challenging extremism |access-date=2015-11-17 |url-status=dead |publisher=Quilliam Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802045255/http://www.quilliamfoundation.org/wp/wp-content/uploads/publications/free/the-balance-of-islam-in-challenging-extremism.pdf |archive-date=2014-08-02 |df=mdy |language=en}}</ref> Konfliktet fetare mes shiitëve dhe synitëve që nga shekulli VII krijuan mundësi për ideologë radikalë, si Ali Shariati (1933–1977), që ta ndërthurin revolucionin shoqëror me fundamentalizmin islamik; kjo u shfaq, për shembull, në [[Revolucioni Iranian|Revolucionin Iranian]] të vitit 1979.<ref>{{Cite journal |last=Griffith |first=William E. |date=1979 |title=The Revival of Islamic Fundamentalism: The Case of Iran |url=https://www.jstor.org/stable/2626789 |journal=International Security |volume=4 |issue=1 |pages=132–138 |doi=10.2307/2626789 |jstor=2626789 |s2cid=154146522 |issn=0162-2889 |url-access=subscription |language=en}}</ref> Fundamentalizmi islamik është shfaqur në shumë vende;<ref>{{Cite book |last=Davidson |first=Lawrence |title=Islamic Fundamentalism |publisher=Greenwood |year=2003 |language=en}}</ref> versioni selefi-vehabi [[Përhapja ndërkombëtare e selefizmit dhe vehabizmit|përhapet në mbarë botën]] dhe financohet nga [[Arabia Saudite]], [[Katari]] dhe [[Pakistani]].<ref>{{Cite web |title=Terrorism: Growing Wahhabi Influence in the United States |url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/CHRG-108shrg91326/html/CHRG-108shrg91326.htm |date=2003-06-26 |website=www.govinfo.gov |location=[[Uashington D.C.]] |publisher=United States Government Publishing Office |archive-url=https://web.archive.org/web/20181215092631/https://www.govinfo.gov/content/pkg/CHRG-108shrg91326/html/CHRG-108shrg91326.htm |archive-date=2018-12-15 |url-status=live |access-date=2021-06-26 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=DeLong-Bas |first=Natana J. |year=2004 |title=Wahhabi Islam: From Revival and Reform to Global Jihad |url=https://books.google.com/books?id=797QCwAAQBAJ |location=[[Nju Jork Siti|Nju Jork]] |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0195169913 |language=en}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Armstrong |first=Karen |date=2014-11-27 |title=Wahhabism to ISIS: how Saudi Arabia exported the main source of global terrorism |url=http://www.newstatesman.com/world-affairs/2014/11/wahhabism-isis-how-saudi-arabia-exported-main-source-global-terrorism |location=[[Londra]] |magazine=New Statesman |archive-url=https://web.archive.org/web/20141127132619/http://www.newstatesman.com/world-affairs/2014/11/wahhabism-isis-how-saudi-arabia-exported-main-source-global-terrorism |archive-date=2014-11-27 |url-status=live |access-date=2021-06-28 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Crooke |first=Alastair |orig-date=2014-08-27 |date=2017-03-30 |title=You Can't Understand ISIS If You Don't Know the History of Wahhabism in Saudi Arabia |url=https://www.huffingtonpost.com/alastair-crooke/isis-wahhabism-saudi-arabia_b_5717157.html |location=[[Nju Jork Siti|Nju Jork]] |work=The Huffington Post |archive-url=https://web.archive.org/web/20140828141900/https://www.huffingtonpost.com/alastair-crooke/isis-wahhabism-saudi-arabia_b_5717157.html |archive-date=2014-08-28 |url-status=live |access-date=2021-06-28 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sells |first=Michael |date=2016-12-22 |title=Wahhabist Ideology: What It Is And Why It's A Problem |url=https://www.huffpost.com/entry/wahhabist-ideology-what-it-is-and-why-its-a-problem_b_585991fce4b014e7c72ed86e?guccounter=1 |location=[[Nju Jork Siti|Nju Jork]] |work=The Huffington Post |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408032152/https://web.archive.org/web/20200408032152/https://www.huffpost.com/entry/wahhabist-ideology-what-it-is-and-why-its-a-problem_b_585991fce4b014e7c72ed86e |archive-date=2020-04-08 |url-status=live |access-date=2021-06-28 |language=en}}</ref>{{refn|1={{Cite web |last1=Lindijer |first1=Koert |title=How Islam from the north spreads once more into the Sahel |url=http://theafricanists.info/how-islam-from-the-north-spreads-once-more-into-the-sahel/ |website=The Africanists |access-date=2014-11-24 |date=2013-08-24 |language=en}}<ref>{{Sic|sufi's}}</ref><ref>{{Verifiko burimin|date=November 2014}}</ref>}} Kriza e pengjeve në Iran e viteve 1979–1980 shënoi një pikë kthese të rëndësishme për përdorimin e termit «fundamentalizëm». Mediat, në përpjekje për t'ia shpjeguar një publiku perëndimor ideologjinë e [[Ruhollah Homeini|Ajatollah Homeinit]] dhe Revolucionin Iranian, e përshkruan atë si një «version fundamentalist të Islamit», duke bërë analogji me lëvizjen fundamentaliste të krishterë në SHBA. Kështu lindi termi «fundamentalist islamik», i cili u bë i zakonshëm në vitet pasuese.<ref>{{Cite web |url=https://news.google.com/archivesearch?ie=UTF-8&oe=utf-8&rls=org.mozilla:en-US:official&client=firefox-a&um=1&tab=wn&q=Islamic+fundamentalist&scoring=n&sa=N&sugg=d&as_ldate=1990&as_hdate=1991&lnav=d4&hdrange=1992,2005 |title=Google News Search: Chart shows spikes in '79 (Iran hostage crisis), after 9/11 and in '92 and '93 (Algerian elections, PLO). |access-date=2008-12-09 |language=en}}</ref> ===Judaizmi=== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Fundamentalizmi hebraik|en|Jewish fundamentalism}}}} Fundamentalizmi hebraik është përdorur për të karakterizuar sionizmin fetar militant dhe variantet ashkenazi dhe sefardike të [[Judaizmi Haredi|judaizmit haredi]].<ref name="brit1">{{cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/1191955/fundamentalism/252664/Jewish-fundamentalism-in-Israel#ref883280|title=fundamentalism - religious movement|website=britannica.com|access-date=2017-10-22|language=en}}</ref> Ian S. Lustik e ka përshkruar «fundamentalizmin hebraik» si «një ideologji ultranacionaliste, të bazuar në eskatologji dhe irredentiste».<ref>{{cite journal |url=http://www.geocities.com/alabasters_archive/dangerous_fundamentalists.html |author=Ian S. Lustik |title=Israel's Dangerous Fundamentalists |journal=Foreign Policy |issue=68 |date=Fall 1987 |pages=118–139 |issn=0015-7228 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091021171748/http://geocities.com/alabasters_archive/dangerous_fundamentalists.html |archive-date=2009-10-21 |access-date=2013-11-04 |language=en }}</ref> ===Ateizmi i Ri=== {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Ateizmi i Ri|en|New Atheism}}}} Termi ''[[Ateizmi i Ri]]'' përshkruan qëndrimet e disa akademikëve, shkrimtarëve, shkencëtarëve dhe filozofëve ateistë të shekujve XX dhe XXI.<ref>{{Cite book |last1=Lee |first1=Lois |url=https://books.google.com/books?id=XguDDQAAQBAJ&pg=PT48 |title=A Dictionary of Atheism |last2=Bullivant |first2=Stephen |date=2016-11-17 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-252013-5 |language=en |access-date=2017-03-12 |archive-date=2023-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120215619/https://books.google.com/books?id=XguDDQAAQBAJ&pg=PT48 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Wolf |first=Gary |date=November 1, 2006 |title=The Church of the Non-Believers |language=en-US |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/2006/11/atheism/ |access-date=2023-01-19 |issn=1059-1028 |archive-date=2017-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170721010426/https://www.wired.com/2006/11/atheism/ |url-status=live }}</ref> Kritikët e kanë përshkruar Ateizmin e Ri si «''fundamentalizëm laik''».<ref>{{cite book |last=Hedges |first=Chris |title=When Atheism Becomes Religion: America's New Fundamentalists |year=2008 |publisher=Free Press |isbn=978-1-4165-7078-3 |url=https://books.google.com/books?id=b-f_HU9MZuYC&dq=new+atheism+fundamentalism&pg=PA1 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last=McAnulla |first=Stuart |title=Secular fundamentalists? Characterising the new atheist approach to secularism, religion and politics |journal=British Politics |volume=9 |pages=124–145 |year=2011 |issue=2 |publisher=Palgrave Macmillan |doi=10.1057/bp.2013.27 |url=https://link.springer.com/article/10.1057/bp.2013.27|url-access=subscription |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=LeDrew |first=Stephen |title=Relativism and Post-Truth in Contemporary Society |chapter=Scientism and Utopia: New Atheism as a Fundamentalist Reaction to Relativism |year=2018 |pages=143–155 |publisher=Springer |doi=10.1007/978-3-319-96559-8_9 |isbn=978-3-319-96558-1 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-96559-8_9 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Stahl |first=William |title=Religion and the New Atheism: A Critical Appraisal |chapter=One-Dimensional Rage: The Social Epistemology Of The New Atheism And Fundamentalism |year=2010 |pages=95–108 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-19053-5 |chapter-url=https://brill.com/display/book/9789004190535/Bej.9789004185579.i-253_008.xml |language=en}}</ref> ==Politika== Në politikën moderne, fundamentalizmi është lidhur me [[Politika e djathtë|politikën e djathtë]], veçanërisht me {{ill|Konservatorizmi shoqëror|en|Social conservatism}}. Konservatorët shoqërorë shpesh mbështesin politika që përputhen me fundamentalizmin fetar, si mbështetja për lutjen në shkolla dhe kundërshtimi i të drejtave të personave LGBT dhe i {{ill|Lëvizja kundër abortit|en|Anti-abortion movements|lt=lëvizjeve kundër abortit}}.<ref>{{cite book |last=Martin|first=William|year=1996|title=With God on Our Side: The Rise of the Religious Right in America|url=https://books.google.com/books?id=Tzi7bIDP3aMC|location=New York|publisher=Broadway Books |isbn=978-0-553-06745-3|language=en}}</ref> Në të kundërt, [[Sekularizmi|sekularizmi]] është lidhur me politikën [[Politika e majtë|e majtë]] ose [[Liberalizmi|liberale]], pasi mban qëndrimin e kundërt ndaj këtyre politikave;<ref name="armstrong"/> megjithatë, edhe disa politika të krahut të majtë janë quajtur forma fundamentalizmi,<ref>{{Citation |last=Graham |first=Peter |chapter=Liberal Fundamentalism and Its Rivals |date=2006-06-08 |title=The Epistemology of Testimony |pages=0 |editor-last=Lackey |editor-first=Jennifer |chapter-url=https://academic.oup.com/book/43179/chapter-abstract/362367716?redirectedFrom=fulltext#:~:text=Liberal%20Fundamentalism%20holds%20that%20it%20is%20a%20priori,confers%20justification%20on%20S%20's%20belief%20that%20P. |access-date=2025-01-15 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-927601-1 |editor2-last=Sosa |editor2-first=Ernest |language=en}}</ref> veçanërisht format më të theksuara të {{ill|Woke|en|Woke|lt=vetëdijes woke}}.<ref>{{Cite web |last=Kaufmann |first=Eric |date=2020-11-20 |title=Liberal Fundamentalism: A Sociology of Wokeness |url=https://americanaffairsjournal.org/2020/11/liberal-fundamentalism-a-sociology-of-wokeness/ |access-date=2025-01-15 |website=American Affairs Journal |language=en}}</ref> Përdorimi politik i termit «fundamentalizëm» është kritikuar. Grupet politike e kanë përdorur për të fyer kundërshtarët e tyre dhe e kanë interpretuar termin në mënyrë të ndryshueshme, në varësi të interesave të tyre politike. Sipas Judith Nagata-s, profesoreshë në Institutin e Kërkimeve për Azinë të Universitetit Kombëtar të Singaporit, «[[Muxhahidët afganë|muxhahidët afganë]], të përfshirë në [[Lufta Sovjeto-Afgane|luftë me armikun sovjetik]] gjatë viteve 1980, mund të lavdëroheshin si “luftëtarë të lirisë” nga mbështetësit e tyre amerikanë të asaj kohe, ndërsa talebanët e sotëm, të parë ndër të tjera si mbrojtës të armikut të Amerikës, [[Osama bin Ladenit]], cilësohen pa mëdyshje si “fundamentalistë”».<ref>Nagata, Judith. 2001. ''Toward an Anthropology of "Fundamentalism."'' Toronto: Blackwell Publishing, p.9. {{Ikonë gjuha|en}}</ref> Termi «fundamentalist» është përdorur në mënyrë përçmuese për filozofitë që perceptohen si tepër të drejtpërdrejta në interpretim, si edhe për ato që perceptohen sikur pretendojnë se janë burimi i vetëm i së vërtetës objektive, pavarësisht nëse zakonisht quhen [[Feja|fe]]. Për shembull, [[Kryepeshkopi i Uellsit]] e ka kritikuar gjerësisht «fundamentalizmin ateist»<ref name="McGrath 2007">[[Alister McGrath]] dhe Joanna Collicutt McGrath, ''The Dawkins Delusion? Atheist Fundamentalism and the Denial of the Divine'', [[Society for Promoting Christian Knowledge]] (SPCK), 15 shkurt 2007, {{ISBN|978-0-281-05927-0}}. {{Ikonë gjuha|en}}</ref><ref name="autogenerated5">{{Cite web|url=http://www.churchinwales.org.uk/press/display_press_release.php?prid=4542|archive-url=https://web.archive.org/web/20080316070109/http://www.churchinwales.org.uk/press/display_press_release.php?prid=4542|url-status=dead|title=Yr Eglwys yng Nghymru &#124; The Church in Wales<!-- Nga en.wiki: Bot generated title -->|archive-date=2008-03-16|access-date=2007-12-30|language=en}}</ref><ref name="autogenerated1">{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/7156783.stm | work=BBC News | title='Atheistic fundamentalism' fears | date=2007-12-22 | access-date=2010-05-03|language=en}}</ref> dhe ka thënë: «Çdo lloj fundamentalizmi, qoftë biblik, ateist apo islamik, është i rrezikshëm».<ref>{{cite web |url=http://www.atheistnation.net/news/?atheist/article,00139 |title=Archbishop of Wales fears the rise of "Atheistic Fundamentalism" |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071227061935/http://www.atheistnation.net/news/?atheist/article%2C00139 |archive-date=2007-12-27 |access-date=2013-11-04 |df=mdy-all |language=en}}</ref> Ai ka thënë gjithashtu: «Fundamentalizmi i ri i kohës sonë ... çon drejt gjuhës së përjashtimit dhe veçimit, të ekstremizmit dhe polarizimit, si edhe drejt pretendimit se, ngaqë Perëndia është me ne, Ai nuk është me ju».<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7156783.stm |title=Atheistic fundamentalism" fears |work=BBC News |date=2007-12-22 |access-date=2013-11-04|language=en}}</ref> Ai pretendoi se kjo çonte në situata të tilla si këshillat bashkiakë që e quanin Krishtlindjen «[[Winterval]]», shkollat që refuzonin të vinin në skenë shfaqje të lindjes së Krishtit dhe heqja e [[Kryqi|kryqeve]] nga kapelat. Të tjerë janë përgjigjur se disa prej këtyre sulmeve ndaj Krishtlindjes janë [[Legjenda urbane|legjenda urbane]], se jo të gjitha shkollat vënë në skenë shfaqje të lindjes së Krishtit, sepse zgjedhin të interpretojnë drama të tjera tradicionale, si ''[[A Christmas Carol]]'' ose «[[Mbretëresha e dëborës]]», dhe se, për shkak të tensioneve në rritje mes feve të ndryshme, lejimi i shfaqjeve alternative në hapësirat publike, në vend të [[Skena e Lindjes së Krishtit|skenës së Lindjes së Krishtit]], është përpjekje për ta mbajtur shtetin neutral ndaj fesë.<ref>{{cite news| url=https://www.theguardian.com/christmas2007/story/0,,2230951,00.html | work=The Guardian | location=London | title=Sorry to disappoint, but it's nonsense to suggest we want to ban Christmas | first=Polly | last=Toynbee | date=2007-12-21 | access-date=2010-05-03|language=en}}</ref> Në ''[[Inkuizicioni i ri]]'', [[Robert Anton Wilson]] tallet me anëtarët e organizatave skeptike, si Komiteti për Hetimin Shkencor të Pretendimeve Paranormale, duke i quajtur materialistë fundamentalistë dhe duke pretenduar se ata i hedhin poshtë në mënyrë dogmatike si halucinacione ose mashtrime të gjitha provat që bien ndesh me [[Materializmi|materializmin]].<ref>Pope [[Robert Anton Wilson]], ''[[The New Inquisition]]: Irrational Rationalism and the Citadel of Science''. 1986. 240 faqe. {{ISBN|1-56184-002-5}}. {{Ikonë gjuha|en}}</ref> Në Francë, gjatë një marshimi proteste kundër vendosjes së kufizimeve për mbajtjen e shamisë në shkollat shtetërore, një pankartë e cilësonte ndalimin si «fundamentalizëm laik».<ref>[http://www.iht.com/articles/2003/12/19/edscarf_ed3_.php "Secular fundamentalism"], [[International Herald Tribune]], 19 dhjetor 2003. {{Ikonë gjuha|en}}</ref><ref>{{Cite news|date=2004-01-17|title=Headscarf ban sparks new protests|language=en-GB|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3405453.stm | publisher= BBC News |access-date=2023-01-02}}</ref> Në Shtetet e Bashkuara, intoleranca private ose kulturore ndaj grave që mbajnë [[Hixhabi|hixhab]]in, mbulesën islame të kokës, si edhe veprimtaria politike e myslimanëve, janë cilësuar gjithashtu si «fundamentalizëm laik».<ref>{{Cite news | first = Ayesha| last = Ahmad | date = 2002-04-22 |title=Muslim Activists Reject Secular Fundamentalism|url=https://www.islamawareness.net/Secularism/activists.html|access-date=2023-01-02|website=www.islamawareness.net|language=en}}{{Paragraph break}}{{cite web | archive-url= https://web.archive.org/web/20030315140709/http://minaret.org/dinner5.pdf | archive-date= 2003-03-15 | url = http://minaret.org/dinner5.pdf | title= Minaret of Feedom 5th Annual Dinner Edited Transcript | first = Imad-ad-Dean | last=Ahmad | publisher= Minaret of Feedom |language=en}}</ref> Nganjëherë, termi «fundamentalizëm» përdoret për të shënuar besnikërinë kundërkulturore ndaj një parimi ose një grupi parimesh, si në termin përçmues «[[Fundamentalizmi i tregut|fundamentalizëm i tregut]]». Ky term nënkupton një besim të tepruar, të ngjashëm me atë fetar, se pikëpamjet ose politikat ekonomike kapitaliste të ''[[laissez-faire]]'' të pakufizuar ose të [[tregu i lirë|tregut të lirë]] janë në gjendje t’i zgjidhin problemet ekonomike dhe shoqërore. Sipas ekonomistit [[John Quiggin]], tiparet e zakonshme të «retorikës së fundamentalizmit ekonomik» janë pohimet «dogmatike» dhe pretendimi se kushdo që ka pikëpamje të kundërta nuk është ekonomist i vërtetë. Roderick Hindery, profesor në pension i studimeve fetare, rendit ndër cilësitë pozitive që u atribuohen formave politike, ekonomike ose të tjera të fundamentalizmit kulturor «gjallërinë, entuziazmin, gatishmërinë për t’i mbështetur fjalët me vepra dhe shmangien e kompromisit të lehtë», si edhe aspekte negative, të tilla si qëndrime psikologjike,{{Which|date = November 2014}} pikëpamje herë pas here elitiste dhe pesimiste, si dhe, në disa raste, literalizëm.<ref>Hindery, Roderick (2008). [http://propagandaandcriticalthought.com/RHComparativeEthicsArticle2008.htm "Comparative Ethics, Ideologies, and Critical Thought"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128013058/http://propagandaandcriticalthought.com/RHComparativeEthicsArticle2008.htm |date=2012-01-28 }}. {{Ikonë gjuha|en}}</ref> == Kritika == Një kritikë e Elliot N. Dorffit: <blockquote>Për ta zbatuar programin fundamentalist në praktikë, do të duhej një kuptim i përsosur i gjuhës së lashtë të tekstit origjinal, nëse mund të përcaktohet teksti i vërtetë mes varianteve. Për më tepër, janë njerëzit ata që e përcjellin këtë kuptim nga një brez te tjetri. Edhe nëse dikush dëshiron t’i ndjekë fjalë për fjalë fjalët e Perëndisë, nevoja që njerëzit t’i kuptojnë fillimisht ato fjalë e bën të domosdoshëm interpretimin njerëzor. Përmes këtij procesi, gabueshmëria njerëzore ndërthuret në mënyrë të pandashme me vetë kuptimin e fjalës hyjnore. Prandaj, është e pamundur të ndiqet fjala e padiskutueshme e Perëndisë; mund të arrihet vetëm një kuptim njerëzor i vullnetit të Perëndisë.<ref>Dorff, Elliot N. dhe Rosett, Arthur, ''A Living Tree; The Roots and Growth of Jewish Law'', SUNY Press, 1988.</ref></blockquote> Në fund të viteve 1970, [[Howard Thurman]] u intervistua për një program të BBC-së mbi fenë. Ai i tha intervistuesit: {{Blockquote|Unë them se kredot, dogmat dhe teologjitë janë shpikje të mendjes. Është natyra e mendjes t’i japë kuptim përvojës, t’i reduktojë përvojat e ndërthurura në njësi të kuptueshme, të cilat i quajmë parime, ideologji ose koncepte. Përvoja fetare është dinamike, e rrjedhshme, e gjallërueshme dhe e vrullshme. Por mendja nuk mund t’i përballojë këto, ndaj duhet ta burgosë përvojën fetare në njëfarë mënyre, ta mbyllë në shishe. Pastaj, kur përvoja qetësohet, mendja e vë në shënjestër dhe nxjerr prej saj koncepte, nocione e dogma, që përvoja fetare të ketë kuptim për mendjen. Ndërkohë, përvoja fetare vazhdon të përjetojë, kështu që, deri në çastin kur e formuloj dogmën që të mund të mendoj për të, përvoja fetare është kthyer në objekt mendimi.<ref>{{Cite magazine |url = http://theologytoday.ptsem.edu/jul1981/v38-2-criticscorner1.htm |title = An Interview With Howard Thurman and Ronald Eyre |magazine = Theology Today |volume = 38 |issue = 2 |date = July 1981 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20020906162337/http://theologytoday.ptsem.edu/jul1981/v38-2-criticscorner1.htm |archive-date = 2002-09-06 |publisher = BBC |series = The Long Search |via = Princeton Theological Seminary |access-date = 2008-08-26 |language = en }}</ref>}} Ndër kritikat me ndikim ndaj fundamentalizmit janë librat e James Barrit mbi fondamentalizmin e krishterë dhe analiza e fundamentalizmit islamik nga Bassam Tibi.<ref>{{Cite book|last=Tibi|first=Bassam|title=The Challenge of Fundamentalism: Political Islam and the New World Disorder|publisher=University of California Press|year=2002|isbn=978-0520236905|language=en}}</ref> Një studim i [[Universiteti i Edinburgut|Universitetit të Edinburgut]] zbuloi se, nga gjashtë përmasat e besimshmërisë që u matën, «inteligjenca më e ulët lidhet më së shumti me nivele më të larta të fundamentalizmit».<ref>{{cite web|title=The relationship between intelligence and multiple domains of religious belief: Evidence from a large adult US sample |author1=Gary J. Lewis |author2=Stuart J. Ritchie |author3=Timothy C. Bates |url=http://www.midus.wisc.edu/findings/pdfs/1197.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130421071042/http://www.midus.wisc.edu/findings/pdfs/1197.pdf |archive-date=2013-04-21 |url-status=live|date=2011-09-03|language=en}}</ref> == Përdorimi si etiketë == ''[[Associated Press]]'' rekomandon në ''[[AP Stylebook]]'' që termi «fondamentalist» të mos përdoret për asnjë grup që nuk e përdor vetë atë term për t’iu referuar vetes. Shumë studiues kanë mbajtur një qëndrim të ngjashëm.<ref>{{cite web|url=https://www.vcstar.com/news/2011/may/12/can-anyone-define-fundamentalist/|title=Can anyone define 'fundamentalist'?|author=Terry Mattingly|website=Ventura County Star|date=2011-05-12|access-date=2011-08-06|language=en}}</ref> Megjithatë, studiues të tjerë e përdorin termin në kuptim më të gjerë përshkrues, për t’iu referuar grupeve të ndryshme në tradita të ndryshme fetare, përfshirë edhe grupe që do të kundërshtonin të cilësoheshin fondamentaliste, si në rastin e ''Fundamentalism Project''.<ref>Shih, për shembull, Marty, M. dhe Appleby, R. S. (red.), 1993. ''Fundamentalisms and the State: Remaking Polities, Economies, and Militance''. John H. Garvey, Timur Kuran dhe David C. Rapoport, redaktorë bashkëpunëtorë, vëll. 3, ''The Fundamentalism Project''. University of Chicago Press.</ref> Tex Sample pohon se është gabim të flitet për fondamentalistë myslimanë, hebrenj apo të krishterë. Përkundrazi, fondamentalizmi është shqetësimi kryesor i fondamentalistit, mbi çdo përkatësi tjetër fetare ose besimi.<ref>Tex Sample. Ligjëratë publike, konferenca ''Faith and Reason'', San Antonio, Teksas, 2006.</ref> == Shiko edhe == {{Div col|colwidth=20em}} * {{ill|Autoritarizmi|en|Authoritarianism}} * [[Literalizmi biblik]] * {{ill|Shpëlarja e trurit|en|Brainwashing}} * {{ill|Identiteti i krishterë|en|Christian Identity}} * {{ill|Nacionalizmi i krishterë|en|Christian nationalism}} * {{ill|Rindërtimi i krishterë|en|Christian Reconstructionism}} * {{ill|Fashizmi klerikal|en|Clerical fascism}} * {{ill|Kreacionizmi|en|Creationism}} * {{ill|Shkenca e krijimit|en|Creation science}} * {{ill|Kreativiteti (fe)|en|Creativity (religion)}} * {{ill|Kulti|en|Cult}} * [[Dogmatizmi]] * {{ill|Teologjia e sundimit|en|Dominion theology}} * {{ill|Evangjelizmi|en|Evangelicalism}} * {{ill|Ekstremizmi|en|Extremism}} * {{ill|Formalizmi (filozofi)|en|Formalism (philosophy)}} * {{ill|Liria e fesë|en|Freedom of religion}} * {{ill|Fondamentalizmi (skulpturë)|en|Fundamentalism (sculpture)}} * {{ill|Metoda historiko-gramatikore|en|Historical-grammatical method}} * {{ill|Baptistët fondamentalistë të pavarur|en|Independent Fundamental Baptist}} * {{ill|Indoktrinimi|en|Indoctrination}} * {{ill|Integrizmi|en|Integrism}} * {{ill|Ekstremizmi islamik|en|Islamic extremism}} * {{ill|Shteti Islamik|en|Islamic State}} * {{ill|Islamizmi|en|Islamism}} * {{ill|Kinismi|en|Kinism}} * {{ill|Legalizmi (teologji)|en|Legalism (theology)}} * {{ill|Ateizmi militant|en|Militant atheism}} * {{ill|Absolutizmi moral|en|Moral absolutism}} * {{ill|Baptistët e rinj fondamentalistë të pavarur|en|New Independent Fundamental Baptist}} * {{ill|Pentekostalizmi|en|Pentecostalism}} * {{ill|Dhuna politike|en|Political violence}} * {{ill|Politika radikale|en|Radical politics}} * {{ill|Reaksionarizmi|en|Reactionary}} * {{ill|Feja dhe ndërtimi i paqes|en|Religion and peacebuilding}} * {{ill|Feja në politikë|en|Religion in politics}} * {{ill|Diskriminimi fetar|en|Religious discrimination}} * {{ill|Fanatizmi fetar|en|Religious fanaticism}} * {{ill|Intoleranca fetare|en|Religious intolerance}} * {{ill|Nacionalizmi fetar|en|Religious nationalism}} * {{ill|Përndjekja fetare|en|Religious persecution}} * {{ill|Ndarja fetare|en|Religious segregation}} * {{ill|Terrorizmi fetar|en|Religious terrorism}} * {{ill|Dhuna fetare|en|Religious violence}} * {{ill|Lufta fetare|en|Religious war}} * {{ill|Restauracionizmi|en|Restorationism}} * {{ill|Ritualizmi në Kishën e Anglisë|en|Ritualism in the Church of England}} * {{ill|Skizma|en|Schism}} * {{ill|Sekt|en|Sect}} * {{ill|Sektarizmi|en|Sectarianism}} * {{ill|Dhuna sektare|en|Sectarian violence}} * {{ill|Feja shtetërore|en|State religion}} * {{ill|Supremacizmi|en|Supremacism}} * {{ill|Teokracia|en|Theocracy}} * {{ill|Teonomia|en|Theonomy}} * {{ill|Katolicizmi tradicionalist|en|Traditionalist Catholicism}} * {{ill|Kisha e Vërtetë Ortodokse|en|True Orthodox church}} * {{ill|Dhuna ndaj myslimanëve në Indinë e pavarur|en|Violence against Muslims in independent India}} * {{ill|Dhuna ndaj të krishterëve në Indi|en|Violence against Christians in India}} {{Div col end}} ==Referime== {{Reflist}} ==Burimet== * {{cite book |surname=Ammerman |given=Nancy T. |authorlink=Nancy Ammerman |chapter=North American Protestant Fundamentalism |chapter-url={{Google books|id=qd5yzP5hdiEC|plainurl=y|page=1|keywords=|text=}} |editor-surname=Marty |editor-given=Martin E. |editor-link=Martin E. Marty |editor-surname2=Appleby |editor-given2=R. Scott |editor-link2=R. Scott Appleby |year=1991 |title=Fundamentalisms Observed |series=The Fundamentalism Project, 1 |place=Chicago, Ill.; London |publisher=University of Chicago Press |pages=1–65 |url={{Google books|id=qd5yzP5hdiEC|plainurl=y|page=}} |isbn=0-226-50878-1 |language=en}} * [[R. Scott Appleby|Appleby, R. Scott]], Gabriel Abraham Almond dhe Emmanuel Sivan (2003). ''Strong Religion''. Chicago, Ill.; London: University of Chicago Press. {{ISBN|0-226-01497-5}} * Armstrong, Karen (2001). ''{{ill|The Battle for God|en|The Battle for God}}: A History of Fundamentalism''. New York: Ballantine Books. {{ISBN|0-345-39169-1}} * Brasher, Brenda E. (2001). ''The Encyclopedia of Fundamentalism''. New York: Routledge. {{ISBN|0-415-92244-5}} * {{cite encyclopedia |surname=Champagne |given=Duane |entry=North American Indian Religions: New Religious Movements |title=Encyclopedia of Religion: 15-volume Set |editor=Lindsay Jones |edition=2nd |place=Farmington Hills, Mich. |publisher=Macmillan Reference USA |year=2005 |volume=10 |entry-url=https://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/north-american-indian-religions-new-religious-movements |via=Encyclopedia.com |language=en}} * Caplan, Lionel (1987). «Studies in Religious Fundamentalism». London: The MacMillan Press Ltd. * Dorff, Elliot N. dhe Rosett, Arthur, ''A Living Tree; The Roots and Growth of Jewish Law'', SUNY Press, 1988. * Gorenberg, Gershom (2000). ''The End of Days: Fundamentalism and the Struggle for the Temple Mount''. New York: The Free Press. * {{cite book |surname=Heilman |given=Samuel C. |authorlink=Samuel Heilman |surname2=Friedman |given2=Menachem |year=1991 |authorlink2=Menachem Friedman |chapter=Religious Fundamentalism and Religious Jews: The Case of the Haredim |chapter-url={{Google books|id=qd5yzP5hdiEC|plainurl=y|page=197|keywords=|text=}} |editor-surname=Marty |editor-given=Martin E. |editor-link=Martin E. Marty |editor-surname2=Appleby |editor-given2=R. Scott |editor-link2=R. Scott Appleby |title=Fundamentalisms Observed |series=The Fundamentalism Project, 1 |place=Chicago, Ill.; London |publisher=University of Chicago Press |pages=197–264 |url={{Google books|id=qd5yzP5hdiEC|plainurl=y|page=}} |isbn=0-226-50878-1 |language=en}} * Hindery, Roderick. 2001. ''Indoctrination and Self-deception or Free and Critical Thought?'' Mellen Press: aspekte të fundamentalizmit, f. 69–74. * {{cite book |last1=Kay |first1=David N. |title=Tibetan and Zen Buddhism in Britain: Transplantation, Development and Adaptation |date=2004 |publisher=RoutledgeCurzon |isbn=978-0-415-29765-3 |url=https://books.google.com/books?id=Gv_QmAEACAAJ |language=en}} * Keating, Karl (1988). ''Catholicism and Fundamentalism''. San Francisco: Ignatius. {{ISBN|0-89870-177-5}}. * Lawrence, Bruce B. ''Defenders of God: The Fundamentalist Revolt against the Modern Age.'' San Francisco: Harper & Row, 1989. * Marsden; George M. (1980). ''Fundamentalism and American Culture: The Shaping of Twentieth Century Evangelicalism, 1870–1925''. Oxford University Press. * {{cite book |editor-surname=Marty |editor-given=Martin E. |editor-link=Martin E. Marty |editor-surname2=Appleby |editor-given2=R. Scott |editor-link2=R. Scott Appleby |title=Fundamentalisms Observed |series=The Fundamentalism Project, 1 |place=Chicago, Ill.; London |year=1991 |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-50878-1 |language=en}} * {{cite book |editor-surname=Marty |editor-given=Martin E. |editor-link=Martin E. Marty |editor-surname2=Appleby |editor-given2=R. Scott |editor-link2=R. Scott Appleby |title=Fundamentalisms and Society: Reclaiming the Sciences, the Family, and Education |series=The Fundamentalism Project, 2 |place=Chicago, Ill.; London |year=1993 |publisher=University of Chicago Press |url={{Google books|id=Ye7DYE39tf8C |plainurl=y|page=}} |isbn=0-226-50880-3 |language=en}} * {{cite book |editor-surname=Marty |editor-given=Martin E. |editor-link=Martin E. Marty |editor-surname2=Appleby |editor-given2=R. Scott |editor-link2=R. Scott Appleby |title=Fundamentalisms and the State: Remaking Polities, Economies, and Militance |series=The Fundamentalism Project, 3 |place=Chicago, Ill.; London |year=1993 |publisher=University of Chicago Press |url={{Google books|id=doCmVaOnh_wC|plainurl=y|page=}} |isbn=0-226-50883-8 |language=en}} * {{cite book |editor-surname=Marty |editor-given=Martin E. |editor-link=Martin E. Marty |editor-surname2=Appleby |editor-given2=R. Scott |editor-link2=R. Scott Appleby |title=Accounting for Fundamentalisms: The Dynamic Character of Movements |series=The Fundamentalism Project, 4 |place=Chicago, Ill.; London |year=1994 |publisher=University of Chicago Press |url={{Google books|id=XTDteHrDgfAC|plainurl=y|page=}} |isbn=0-226-50885-4 |language=en}} * {{cite book |editor-surname=Marty |editor-given=Martin E. |editor-link=Martin E. Marty |editor-surname2=Appleby |editor-given2=R. Scott |editor-link2=R. Scott Appleby |title=Fundamentalisms Comprehended |series=The Fundamentalism Project, 5 |place=Chicago, Ill.; London |year=1995 |publisher=University of Chicago Press |url={{Google books|id=GFMx4bT1nNQC|plainurl=y|page=}} |isbn=0-226-50887-0 |language=en}} * {{ill|Mark Noll|en|Mark Noll}} (1992). ''A History of Christianity in the United States and Canada''. Grand Rapids: Eerdmans. * Ruthven, Malise (2005). «Fundamentalism: The Search for Meaning». Oxford: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-280606-8}} * {{cite book |last1=Schaik |first1=Sam van |title=Tibet: A History |date=2011-06-28 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-15404-7 |url=https://books.google.com/books?id=La1CWinaDR4C |language=en}} * {{cite book |last1=Schirrmacher |first1=Thomas |title=Fundamentalism: When Religion becomes Dangerous |date=2013 |publisher=VKW |isbn=978-3-86269-054-1 |url=https://www.academia.edu/36807042 |language=en}} * Torrey, R. A. (red.). (1909). ''The Fundamentals''. Los Angeles: The Bible Institute of Los Angeles (B.I.O.L.A., tani [[Biola University]]). {{ISBN|0-8010-1264-3}} * «Religious movements: fundamentalist». Në Goldstein, Norm (red.) (2003). ''The Associated Press Stylebook and Briefing on Media Law 2003'' (botimi i 38-të), f. 218. New York: The Associated Press. {{ISBN|0-917360-22-2}}. == Lexim i mëtejshëm == * {{Cite book |editor-surname=Marty |editor-given=Martin E. |editor-surname2=Appleby |editor-given2=R. Scott |volume=1–5 |year=1991–1995 |title=Fundamentalisms... |series=The Fundamentalism Project |place=Chicago, Illinois; London |publisher=University of Chicago Press |language=en}} == Lidhje të jashtme == {{Wiktionary kuti|fundamentalism}} * [https://www.bbc.co.uk/programmes/b00qv0j7 Fundamentalizmi] – In Our Time, BBC * [https://archive.knoxnews.com/entertainment/family/terry-mattingly-can-anyone-define-fundamentalist-ep-404467959-357836791.html A mund ta përkufizojë dikush fundamentalistin?] Artikull nga Terry Mattingly, nëpërmjet Scripps Howard News Service * [https://www.csmonitor.com/2001/1004/p25s1-wosc.html Pyetje dhe përgjigje mbi fundamentalizmin islamik] * [https://web.archive.org/web/20111119100448/http://www.fas.harvard.edu/home/news-and-notices/news/press-releases/release-archive/releases-2007/fundamentalism-11072007.shtml Rrënjët e fundamentalizmit gjurmohen te përkthimet e Biblës të shekullit të 16-të], [[Universiteti i Harvardit]], 7 nëntor 2007. {{Authority control}} [[Kategoria:Fundamentalizëm| ]] spiugkm8rkook3gjm202me47yc04ojx 1 240169 3059249 3028484 2026-10-24T11:49:52Z Arianit 106 /* Përkthim */ pjesë e re 3059249 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Fondamentalizmi/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Fundamentalizmi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2675829 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20110711054633/http://teachinghistory.org/ për lidhjen http://www.teachinghistory.org/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 12 korrik 2024 11:14 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Fundamentalizmi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2995887 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150202134125/http://www.haaretz.com/weekend/week-s-end/between-orthodox-judaism-and-nihilism-1.458950 për lidhjen http://www.haaretz.com/weekend/week-s-end/between-orthodox-judaism-and-nihilism-1.458950. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 11 qershor 2026 05:39 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Fundamentalizmi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3028483 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20100707022409/http://www.anthropoetics.ucla.edu/ap1502/1502Watson.htm për lidhjen http://www.anthropoetics.ucla.edu/ap1502/1502Watson.htm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 28 gusht 2026 18:23 (CEST) == Përkthim == {{Përkthyer nga|en|Fundamentalism|17 tetor 2026|1380724924}} [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 24 tetor 2026 13:49 (CEST) j04solxdgqjco8agb8ubhn7w8pqu4it 0 242333 3059220 3047448 2026-10-24T08:03:31Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3059220 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |conventional_long_name = Përtejdeti Portugez (1415-1933 dhe 1951-1975); Perandoria Koloniale Portugeze (1933-1951) |common_name = Perandoria Portugeze |native_name = {{lang-pt|Império Português|icon=no}}; {{lang-pt|Ultramar Português}}; {{lang-pt|Império Colonial Português}} |image_flag = Flag of Portugal (1830–1910).svg |image_flag2 = Flag of Portugal.svg |flag_type = Sipër: Flamuri i Mbretërisë së Portugalisë (1830-1910) &mdash; Poshtë: Flamuri i Republikës Portugeze (që nga 1910) |image_coat = Royal Arms of Portugal.svg |coat_alt = Stema Portugeze (që nga 1481) |image_map = PortugueseColonialEmpire02.png |image_map_caption = Territoret që dikur ishin pjesë e Perandorisë Portugeze |capital = [[Lisbona]] (1385-1808); [[Rio de Zhaneiro]] (1808-1821); Lisbona (1821-1999) |common_languages = [[gjuha portugeze|portugalishtja]] |government_type = {{bulleted list|Monarki tradicionale 1139-1668 & 1828-1834; Monarki Absolute 1668-1820; Monarki Kushtetuese 1822-1910; Republikë Parlamentare 1910-1926; Republikë Korporative 1926-1974; Republikë Demokratike 1974–1999}} |religion = [[Kisha katolike|Katolicizmi roman]] (shtetërore) |title_leader = Monarkë |leader1 = João I |year_leader1 = 1415–1433 (i pari) |leader2 = Manueli II |year_leader2 = 1908–1910 (i fundit) |title_representative = Presidentë |representative1 = Manuel de Arriaga |year_representative1 = 1911–1915 (i pari) |representative2 = Jorge Sampaio |year_representative2 = 1996–2006 (i fundit) |life_span = 1415–1999 |event_pre = Pushtimi i Ceutës |date_pre = 22 gusht 1415 |event_start = [[Zbulimi portugez i rrugës detare të Indisë]] |year_start = 1498 |event1 = Kolonializmi i Brazilit |date_event1 = 1500 |event2 = Bashkimi Iberik |date_event2 = 1580–1640 |event3 = Lufta Hollandezo-Portugeze |date_event3 = 1588–1654 |event4 = Lufta e Restaurimit Portugez |date_event4 = 1640–1668 |event5 = Humbja e territoreve Marokene |date_event5 = 1769 |event6 = Pavarësia e Brazilit |date_event6 = 1822 |event7 = Humbja e provincave indiane |date_event7 = 1961 |event8 = Lufta Koloniale Portugeze |date_event8 = 1961–1974 |event9 = Revolucioni i karafilave |date_event9 = 1974–1975 |event10 = Pushtimi Indonezian i Timorit Lindor |date_event10 = 1974-1999 |event_end = Dorëzimi i Makaut |year_end = 20 dhjetor 1999 |title_deputy = Kryeministra |deputy1 = Pedro de Sousa Holstein |year_deputy1 = 1834–1835 (i pari) |deputy2 = António Guterres |year_deputy2 = 1996–1998 (i fundit) |p1 = Mbretëria e Portugalisë |flag_p1 = PortugueseFlag1485.svg |p2 = Popujt indigjenë të Amerikës |p3 = Mbretëria e Kongos |flag_p3 = Flag of the Kingdom of Kongo according to Giovanni Cavazzi da Montecuccolo.svg |p4 = Mbretëria Mutapa |p5 = Sulltanati i Kilvës |flag_p5 = Flag used in the east coast of Tanzania according to a Portuguese 1576 map.svg |p6 = Mbretëria Maravi |p7 = Kaabu |p8 = Timori para-kolonial |p9 = Dinastia Ming |flag_p9 = Seal of Ming dynasty.svg |p10 = Sulltanati i Guxharatit |flag_p10 = Flag of the Gujarat Sultanate.svg |p11 = Mbretëria e Kotes |flag_p11 = Flag of Kotte.svg |p12 = Mbretëria e Xhafnas |flag_p12 = Coin Setu Bull Rev a.jpg |p13 = Sulltanati i Malakës |p14 = Sulltanati i Bixhapurit |p15 = Pjesë të nën-mbretërisë së Rio de la Plata |p16 = Konfederata Maratha |flag_p16 = Flag of the Maratha Empire.svg |p17 = Sulltanati i Ahmednagarit |p18 = Sulltanati Marinid |p19 = Dinastia Vataside |s1 = Republika Portugeze |flag_s1 = Flag of Portugal.svg |s2 = Brazili |flag_s2 = Flag of Brazil (1853-1889).svg |s3 = Angola |flag_s3 = Flag of Angola.svg |s4 = Mozambiku |flag_s4 = Flag of Mozambique (1975–1983).svg |s5 = Guinea-Bisau |flag_s5 = Flag of Guinea-Bissau.svg |s6 = Kepi i Gjelbër |flag_s6 = Flag of Cape Verde (1975–1992).svg |s7 = São Tomé dhe Príncipe |flag_s7 = Flag of São Tomé and Príncipe.svg |s8 = Timori Lindor (1975–1976) |flag_s8 = Flag of East Timor (3-2).svg |s9 = Makau |flag_s9 = Flag of Macau.svg |s10 = Dadra dhe Nagar Haveli |flag_s10 = Seal of Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu.svg |s11 = India |flag_s11 = Flag of India.svg |s12 = Cejloni Hollandez |flag_s12 = Flag of the Dutch East India Company.svg |s13 = Inditë Lindore Hollandeze |flag_s13 = Flag of the Dutch East India Company.svg |s14 = Fortesa e São João Baptista de Ajudá |flag_s14 = Flag of Benin.svg |s15 = Guinea Spanjolle |flag_s15 = Flag of Spain (1760–1785).svg |s16 = Malaka Hollandeze |flag_s16 = Flag of the Dutch East India Company.svg |today = [[Portugalia]] }} '''Perandoria Portugeze''' ({{lang-pt|Império Português}}, {{IPA|pt-pt|ĩˈpɛ.ɾju puɾ.tuˈɣeʃ|lang}}, ose {{lang-pt|Império Colonial Português}}) e njohur edhe si '''Përtejdeti Portugez''' ({{lang|pt|Ultramar Português}}) apo '''Perandoria Koloniale Portugeze''' ({{lang|pt|Império Colonial Português}}),<ref group="shpjegime">Në shekullin e XIX territoret evropiane të Portugalisë filluan të quheshin si "Metrópole", ndërsa territoret jo europiane njiheshin si "Provinca Përtejdeti" ("Ultramar").</ref> ishte perandoria e parë globale në histori.<ref>{{cite journal|author=Carlos Haag|url=https://revistapesquisa.fapesp.br/um-imenso-portugal/|title=Um imenso Portugal|journal=Revista Pesquisa|publisher=FAPESP|lang=pt|date=2012}}</ref> Ajo përbëhej nga kolonitë e përtej detit, pikat grumbulluese tregtare dhe më vonë nga territoret e përtej detit, të qeverisura nga Mbretëria e Portugalisë dhe më vonë Republika e Portugalisë. Qe një nga perandoritë koloniale më jetë-gjata në historinë evropiane, duke zgjatur 584 vjet ng pushtimi i Ceutas në Afrikën Veriore në [[1415]], deri në dorëzimin e sovranitetit mbi Makaun te [[Kina]] në [[1999]]. Perandoria filloi në [[shekulli XV|shekullin e XV]] dhe nga fillimi i [[shekulli XVI|shekullit të XVI]] ajo shtrihej në gjithë globin, me baza në 53 vende të ndryshme, në Afrikë, Amerikën Veriore dhe Jugore dhe rajone të ndryshme të Azisë dhe Oqeanisë.<ref name="PageSonnenburg481">{{cite book|editor1=Melvin E. Page|editor2=Penny M. Sonnenburg|url=https://books.google.com/books?id=qFTHBoRvQbsC|title=Colonialism: An International, Social, Cultural, and Political Encyclopedia|volume=2|lang=en|publisher=ABC-CLIO|year=2003|isbn=1-57607-335-1|accessdate=3 tetor 2020|page=481}}</ref><ref name="Brockeyxv">{{cite book|author=Liam M. Brockey|date=2008|lang=en|title=Portuguese Colonial Cities in the Early Modern World|publisher=Ashgate Publishing|isbn=978-0-7546-6313-3|url=https://books.google.com/?id=gIlT0Uhaq_oC|page=xv}}</ref><ref name="JuangMorrissette894">{{cite book|editor1=Richard M. Juang|editor2=Noelle A. Morrissette|url=https://books.google.com/books?id=wFrAOqfhuGYC|title=Africa and the Americas: Culture, Politics, and History: A Multidisciplinary Encyclopedia|publisher=ABC-CLIO|year=2008|isbn=978-1-85109-441-7|volume=2|lang=en|page=894}}</ref> Megjithatë duhet theksuar se si gjatë regjimit monarkik ashtu dhe gjatë regjimit republikan, [[Portugalia]] nuk u vetëpërcaktua kurrë zyrtarisht si një "perandori". Perandoria Portugeze u krijua në fillim të [[Epoka e zbulimeve|Periudhës së Zbulimeve]], kur pushteti dhe ndikimi i Mbretërisë së Portugalisë do të shtrihej në gjithë globin. Në nisje të [[Ripushtimi i Andaluzisë|Rekonkuistas]], në vitet 1418–1419 [[Eksplorimet Detare Portugeze|Detarët Portugezë filluan eksplorimin]] e bregut të Afrikës dhe arkipelagët atlantikë, duke përdorur zhvillimet e fundit në lundrim, kartografi dhe teknologjinë detare si karavelën, me synimin për të gjetur një rrugë detare për në burimet fitimprurëse të tregtisë së erëzave. Në [[1488]], [[Bartolomeu Dias]] kapërceu [[Kepi i Shpresës së Mirë|Kepin e Shpresës së Mirë]] dhe në [[1498]] [[Vasco da Gama]] arriti në Indi. Në [[1500]], ose duke zbritur aksidentalisht ose sipas planit të fshehtë të kurorës, [[Pedro Álvares Cabral]] arriti në atë që do të njihej si [[Brazili]]. Përgjatë dekadave në vijim, lundërtarët portugezë vijuan të eksploronin brigjet dhe ishujt e Azisë Lindore, duke vendosur fortesa dhe pika grumbullimi tregtar pasi ata shkonin. Nga viti [[1571]], një varg pararojash navale e lidhnin Lisbonën me [[Nagasaki]]n në Japoni, përgjatë brigjeve të Afrikës, Lindjes së Mesme dhe [[Azia Jugore|Azisë Jugore]]. Ky rrjet tregtar dhe kolonitë tregtare sollën një pasuri të madhe në ekonominë portugeze (1500–1800), kur ajo përllogaritej se përbënte rreth një të pestën e të ardhurave për frymë të Portugalisë. Kur [[Filipi II i Spanjës]] (Filipi I i Portugalisë) uzurpoi Kurorën Portugeze në [[1580]], filloi një bashkim 60-vjeçar midis Spanjës dhe Portugalisë, i njohur si nga [[historiografia]] pasuese si Bashkimi Iberik, megjithëse mbretëritë vijuan të kishin administrata të ndara. Pasi mbreti i Spanjës ishte edhe mbreti i Portugalisë, kolonitë portugeze u bënë subjekt i sulmeve nga tre fuqi rivale europiane armiqësore me Spanjën: [[Perandoria Koloniale Hollandeze|Republika Hollandeze]], [[Perandoria Britanike|Anglia]] dhe [[Perandoria Koloniale Franceze|Franca]]. Me një popullsi më të vogël, [[Portugalia]] e pa veten të pa aftë për ta mbrojtur efektivisht rrjetin e saj të tejshtrirë të pikave grumbulluese tregtare dhe perandoria filloi një rënie të gjatë dhe dhe graduale. Humbje domethënëse ndaj hollandezëve në [[India Portugeze|Indinë Portugeze]] dhe në Azinë Juglindore gjatë [[shekulli XVII|shekullit të XVII]] do ti jepnin fund monopolit tregtar portugez në Oqeanin Indian. Në vijim, Brazili u bë kolonia më me vlerë e perandorisë, deri sa, si pjesë e valës së lëvizjeve për pavarësi që përfshiu Amerikat gjatë fillimit të [[shekulli XIX|shekullit të XIX]], në vitin 1822 u shkëput. Periudha e tretë e perandorisë mbulon fazën fundore të kolonializmit portugez pas pavarësisë së [[Brazili]]t në vitet 1820. Që atëherë, zotërimet koloniale ishin pakësuar në fortesat dhe plantacionet përgjatë vijës bregdetare afrikane (të shtrira në tokën e brendshme gjatë Ndarjes së Afrikës në fundin e [[shekulli XIX|shekullit të XIX]]), Timori Portugez, enklavat në Indi ([[India Portugeze]]) dhe [[Kina]] (Makau Portugez). Ultimatumi Britanik në [[1890]], çoi në tkurrjen e ambicjeve portugeze në Afrikë. Pas [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]] nën drejtimin e [[António de Oliveira Salazar|António Salazar]] (1932–1968), diktatura e ''Estado Novo'' bëri disa përpjekje pa rezultat për të mbajtur kolonitë e saj të fundit. Nën ideologjinë e plurikontinentalizmit, regjimi i riemëroi kolonitë e tij "provincat përtejdeti", ndërsa ruajti sistemin e punës së detyruar (çibalo), nga i cili vetëm një pari e vogël vendase (assimilado) përjashtohej normalisht. Në gusht [[1961]], Dahomej aneksoi Fortesë e São João Baptista de Ajudá, ndërsa në dhjetor të atij viti India aneksoi [[Goa]]n, Damanin dhe Diun. Lufta Koloniale Portugeze në Afrikë zgjati nga viti [[1961]] deri në përmbysjen përfundimtare të regjimit të ''Estado Novo'' në [[1974]]. Revolucioni i Karafilave i prillit 1974 në Lisbonë, çoi në çkolonizimin e shpejtë të Afrikës Portugeze dhe pushtimin e Timorit Lindor portugez në 1975 nga [[Indonezia]]. Qeveria e re e vendosur pas Revolucionit të karafilave iu rikthy menjëherë parimit të vetëvendosjes së popujve, duke ndryshuar në mënyrë radikale politikë, duke u hapur ndaj mundësisë së pavarësisë së të gjitha kolonive, duke e përfunduar ''de facto'' "Perandorinë Koloniale". Çkolonizimi nxiti eksodin e pothuajse të gjithë kolonëve portugezë si dhe shumë banorëve me rracë të përzjerë nga kolonitë. Në 20 dhjetor [[1999]] [[Portugalia]] ia riktheu Makau Kinës, duke shënuar fundin simbolik të Perandorisë. Tashmë zotërimet e vetme përtejdeti të mbetura nën sundimin portugez, [[ishujt Azore|Azoret]] dhe [[ishujt Madeira|Madeira]], të dyja të mbizotëruara nga popullsi portugeze, kështu që në vijim [[Lisbona]] e ndryshoi statusin e tyre kushtetues nga "provinca përtejdeti" në "rajone autonome". Pasuesi kulturor i perandorisë është Bashkësia e Vendeve Portugalisht Folëse (Comunidade dos Países de Língua Portuguesa, CPLP), analoge me [[Komonuelthi i Kombeve]] për vendet që ishin pjesë e [[Perandoria Britanike|Perandorisë Britanike]]. ==Sfondi (1139–1415)== {{main|Epoka e zbulimeve}} [[File:Infante D. Henrique na conquista de Ceuta, s.XV.JPG|thumb|left|358px|Pushtimi i Ceutas në 1415, i drejtuar nga Henrik Navigatori nisi Perandorinë Portugeze]] Zanafilla e Mbretërisë së Portugalisë është e lidhur me ''[[Ripushtimi i Andaluzisë|Rekonkuistan]]'', ripushtimin gradual të siujdhesës Iberike nga maurët.<ref name="DiffieWinius301">{{harvnb|Bailey W. Diffie|George D. Winius|1977|p=301}}</ref> Pas krijimit si një mbretëri më vete në [[1139]], [[Portugalia]] e përfundoi rekonkuistën e saj të territoreve maure duke arritur Algarven në [[1249]], por pavarësia e saj vijoi të kërcënohej nga Kastilja fqinje deri në nënshkrimin e Traktatit të Ayllónit në [[1411]].<ref name="Newitt2005p15-17">{{harvnb|Malyn D. Newitt|2005|pp=15-17}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> E liruar nga kërcënimet e ekzistencës së saj dhe e pa sfiduar nga lufta me shtetet e tjera evropiane, vëmendja portugeze u kthye përtejdeti dhe drejt një ekspedite ushtarake kundër tokave myslimane të Afrikës së Veriut. Kishte mjaft motive të mundshme për sulmin e tyre të parë, ndaj Sulltanatit Marinid (në [[Maroku]]n e tanishëm). Ai ofroi mundësinë për të vijuar kryqëzatën e krishterë kundër [[islami]]t; për klasën ushtarake, ajo premtonte lavdi në fushën e betejës dhe plaçkë lufte;<ref name="Boxer19">{{cite book|author=Charles R. Boxer|isbn=0-09-131071-7|url=https://books.google.com/?id=BChmAAAAMAAJ|title=The Portuguese Seaborne Empire 1415–1825|date=1969|publisher=Hutchinson|lang=en|page=19}}</ref> dhe në fund, ishte gjithashtu një mundësi për zgjeruar tregtinë portugeze dhe rregulluar rënien ekonomike të Portugalisë.<ref name="Newitt19">{{harvnb|Malyn D. Newitt|2005|p=19}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Në [[1415]] u bë një sulm ndaj Ceutas, një enklavë myslimane e vendosur strategjikisht në Afrikën e Veriut përgjatë [[Mesdheu]]t dhe një nga portet fundore të tregtisë trans-sahariane të arit dhe skllevërve. Pushtimi qe një sukses ushtarak që shënoi një nga hapat e parë në ekspansionin portugez përtej Gadishullit Iberik,<ref>{{harvnb|David Abernethy|2000|p=4}}</ref> por me kosto të lartë për tu mbrojtur kundër forcave myslimane që shpejt e rrethuan. Portugezët ishin të pa aftë për ta përdorur si një bazë për zgjerim të mëtejshëm në brendatokë,<ref name="Newitt21">{{harvnb|Malyn D. Newitt|2005|p=21}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> dhe karvanët trans-saharianë thjesht zhvendosën itineraret e tyre për ta anashkaluar Ceutën dhe/ose përdorën porte alternative myslimane.<ref name="55DiffieWinius56">{{harvnb|Bailey W. Diffie|George D. Winius|1977|p=55-6}}</ref> [[File:Caminho maritimo para a India.png|thumb|389px|Itinerari i zakonshëm i Pêro da Covilhã-s dhe Afonso de Paiva-s për në Aden në 1487–1488 (i gjelbër); udhëtimi i Covilhã-s 1489–†1490 (portokalli); udhëtimi i Covilhã-s në Etiopi 1490–†1530? (blu); udhëtimi i Vasco da Gamës 1497–1499 (i zi)]] ==Perandoria e parë (1415–1663)== {{Main|Eksplorimet Detare Portugeze}} Megjithëse Ceuta rezultoi një zhgënjim për portugezët, u vendos të mbahej ndërsa eksplorohej përgjatë bregut afrikano-atlantik. Një mbështetës kyç i kësaj politike ishte Infante Dom Henrik Navigatori, që ishte përfshirë në pushtimin e Ceutës dhe që mori rolin drejtues në promovimin dhe financimin e [[Eksplorimet Detare Portugeze|Eksplorimit Detar Portugez]] deri në vdekjen e tij në [[1460]].<ref name="DiffieWinius55-6Herinque">{{harvnb|Bailey W. Diffie|George D. Winius|1977|p=55-6}}: Henriku, një prodhim i Portugalisë së shekullit të XV, ishte i frymëzuar si nga faktorët fetarë ashtu dhe ata ekonomikë.</ref> Në atë kohë, europianët nuk e dinin çfarë gjendej përtej Kepit Bohador në bregun afrikan. Henriku dëshironte të dinte sa largë në Afrikë shtriheshin territoret myslimane dhe nëse ishte e mundur ta arrije Azinë nëpërmjet detit, si për të arritur burimet fitimprurëse të tregtisë së erëzave ashtu ndoshta për të bashkuar forcat me mbretërinë mitike të krishterë të priftit-mbret Johan që flitej se ekzistonte diku te "Inditë".<ref name="Boxer19"/><ref name="Anderson50">{{harvnb|James M. Anderson|2000|p=50}}</ref> Në sponsorizimin e tij, së shpejti ishujt atlantikë të [[ishujt Madeira|Madeiras]] ([[1419]]) dhe [[ishujt Azore|Azoreve]] ([[1427]]) u arritën dhe nisën të kolonizoheshin, duke prodhuar grurë për tu eksportuar në Portugali.<ref name="Coates60">{{cite book|author=Timothy J. Coates|year=2002|lang=en|title=Convicts and Orphans: Forced and State-Sponsored Colonization in the Portuguese Empire, 1550–1755|url=https://books.google.com/books?id=PJ7ORZ5Gx5oC&pg=PA60|publisher=Stanford University Press|isbn=978-080473359-5|page=60}}</ref> Shpejtë anijet e tij po sillnin në tregun evropian arë, fildish, piper, pambuk, sheqer dhe skllevër. Tregtia e skllevërve, për shembull, drejtohej nga pak duzina tregtarësh në Lisbonë. Në procesin e zgjerimit të itinerareve tregtare, lundërtarët portuguszë hodhën në hartë pjesët e panjohura të Afrikës dhe filluan të eksploronin [[Oqeani Indian|Oqeanin Indian]]. Në [[1487]], një ekspeditë në tokë nga Pêro da Covilhã shkoi në Indi, duke eksploruar mundësitë tregtare me indianët dhe arabët dhe duke u drejtuar në fund për në Etiopi. Raporti i tij i hollësishëm u lexua me entuziazëm në Lisbonë, që u bë qendra më e mirëinformuar për gjeografinë e përbotshme dhe itineraret tregtare.<ref>{{cite book|author=Leften S. Stavrianos|title=The World Since 1500: A Global History|url=https://books.google.al/books?id=Cu8WAQAAIAAJ|publisher=Prentice-Hall|year=1966|lang=en|pages=92–93}}</ref> === Ekskursionet fillestare në bregdetin afrikan === [[File:Lázaro Luis 1563.jpg|thumb|left|327px|Hartë e Afrikës Perëndimore nga Lázaro Luis (1563). Kështjella e madhe në Afrikën Perëndimore përfaqëson Kështjellën São Jorge da Mina (Kështjella Elmina).]] Frika se çfarë gjendet përtej Kepit Bohador dhe nëse ishte e mundur të ktheheshe pasi e kaloje, u lehtësuan në [[1434]], kur u kapërcye nga një nga kapitenët e Infante Henrikut, [[Gil Eanes]]. Kur kjo pengesë psikologjike u kapërcye, u bë më e lehtë të eksploroje më tej përgjatë bregut.<ref name="DiffieWinius68">{{harvnb|Bailey W. Diffie|George D. Winius|1977|p=68}}</ref> Në [[1443]], Infante Dom Pedro, vëllai i Henrikut dhe në atë kohë regjenti i mbretërisë, i dha atij monopolin e navigimit, luftës dhe tregtisë në tokat në jug të Kepit Bohador. Më vonë ky monopol do të përforcohej nga vulat papnore ''Dum Diversas'' ([[1452]]) dhe ''Romanus Pontifex'' ([[1455]]), duke i dhënë Portugalisë monopolin tregtar për tokat e sapo zbuluara.<ref name="Daus33">{{harvnb|Ronald Daus|1983|p=33}}</ref> Një përparim i rëndësishëm që e përshpejtoi këtë projekt ishte futja e karavelës në mes të [[shekulli XV|shekullit të XV]], një anije që mund të lundronte më afër erërave sesa çdo tjetër nëë operim në Evropën e asaj kohe.<ref name="Boxer29">{{cite book|title=The Portuguese Seaborne Empire 1415–1825|url=https://books.google.com/?id=BChmAAAAMAAJ|author=Charles R. Boxer|date=1969|isbn=0-09-131071-7|publisher=Hutchinson|lang=en|page=29|ref=none}}</ref> Duke përdorur këtë teknologji të re detare, navigatorët portugezë arritën gjerësi gjithmonë e më jugore,<ref name="Newitt">{{harvnb|Malyn D. Newitt|2005|pp=24-5}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> duke përparuar me një mesatare prej një gradësh në vit.<ref name="Russell-Wood1998p9">{{cite book|author=Anthony J. R. Russell-Wood|year=1998|lang=en|title=The Portuguese Empire 1415–1808|url=https://books.google.com/books?id=JTVH7PZU1hUC|publisher=Johns Hopkins University Press|isbn=0-8018-5955-7|page=9}}</ref> [[Senegali]] dhe Gadishulli i Kepit të Gjelbër u arritën në [[1445]].<ref name="Rodriguez79">{{harvnb|Junius P. Rodriguez|2007|p=79}}</ref> Pika e parë tregtare grumbulluese "feitoria" përtej deti u vendos në [[1445]] në ishullin e Arguinit, pranë bregut të Mauritanisë, për të tërhequr tregtarë myslimanë dhe për të monopolizuar sipërmarrjen në itineraret e udhëtimit në Afrikën e Veriut. Në [[1446]], Álvaro Fernandes u shty gati deri në [[Sierra Leone]]n e tanishme, ndërsa në vitet [[1460]] u arrit Gjiri i Guinesë.<ref name="DiffieWinius469">{{harvnb|Bailey W. Diffie|George D. Winius|1977|p=469}}</ref> Në [[1456]] u zbuluan Ishujt e Kepit të Gjelbër duke u vendosur aty në [[1462]]. Ekspansioni i kallamsheqerit në Madeira filloi në [[1455]], duke përdorur këshilltarë nga [[Siçilia]] dhe (gjerësisht) kapital gjenovez për të prodhuar ''"kripë të ëmbël"'' [[Historia e sheqerit|të rrallë në Europë]]. Tashmë i kultivuar në Algarve, aksesueshmëria e Madeirës tërhoqi tregtarë gjenovezë dhe flamandë entuziastë për të anashkaluar monopolet veneciane. Përdoreshin skllevër, përpjestimi i importimit të tyre në Madeira arriti 10% të popullsisë së përgjithshme në [[shekulli XVI|shekullin e XVI]].<ref>{{cite book|author=Vitorino M. Godinho|lang=pt|title=Os Descobrimentos e a Economia Mundial|publisher=Editorial Presença|date=1981–1983|url=https://search.worldcat.org/oclc/9687516|edition=i 2-të i përmirësuar dhe zgjeruar}}</ref> Në vitin [[1480]] [[Antwerp|Antverpi]] kishte rreth shtatëdhjetë anije të angazhuara në tregtinë e sheqerit të Madeirës, me rafinimin dhe shpërndarjen të përqëndruara në Antverp. Në vitet [[1490]] Madeira e kishte tejkaluar Qipron si një prodhues sheqeri.<ref name="Ponting482">{{harvnb|Clive Ponting|2000|p=482}}</ref> Suksesi i tregtarëve të sheqerit si [[Bartolomeo Marchionni]] do të nxisnin investimet në udhëtimet e ardhshme.<ref name="Davis84">{{cite book|author=David B. Davis|title=Inhuman Bondage: The Rise And Fall of Slavery in the New World|date=2006|lang=en|publisher=Oxford University Press|url=https://books.google.al/books?id=cPn3N0CvKyAC&lpg=PA84&pg=PA84|isbn=978-019514073-6|page=84}}</ref> [[File:Portuguese Morocco.PNG|thumb|345px|Zotërimet portugeze në Marok (1415–1769)]] Në [[1469]], pas vdekjes së princ Henrikut dhe si pasojë e të rezultateve të dobta të eksplorimeve afrikane, mbreti Afonso V ia dha monopolin e tregtisë në pjesë të Gjirit të Guinesë tregtarit Fernão Gomes.<ref name="BethencourtCurto232">{{harvnb|Francisco Bethencourt|Diogo R. Curto|2007|p=232}}</ref> Gomes, që duhet të eksploronte {{convert|100|mi|km}} brigjet çdo pesë vite, në 1471 zbuloi ishujt e Gjirit të Guinesë, duke përfshirë São Tomé dhe Príncipedhe gjeti një treg të begatë mes vendasve dhe tregtarëve arabë dhe berberë në portin atëherë të quajtur Mina (miniera), ku ai vendosi një pikë grumbullimi tregtar.<ref name="White138">{{cite book|author=Paula White|year=2005|editor1=John S. Bowman|url=https://books.google.com/?id=k6IcwmDG3cAC&pg=PA138|editor2=Maurice Isserman|title=Exploration in the World of the Middle Ages, 500–1500|lang=en|publisher=Facts on File, Inc.|isbn=3-87294-202-6|page=138}}</ref> Tregtia mes Elminës dhe Portugalisë u rrit përgjatë një dekade. Gjatë Luftës për Trashëgiminë Kastiliane, një flotë e madhe kastiliane u përpoq ti merrte kontrollin e kësaj tregtie fitimprurëse, por u mundën në mënyrë vendimtare në [[1478]] në Betejën e Guinesë, që vendosi në mënyrë të qëndrueshme një kontroll ekskluziv portugez. Në [[1481]], Zhoão II që sapo ishte kurorëzuar vendosi të ndërtonte Fortesën São Jorge da Mina në mënyrë që të siguronte mbrojtjen e kësaj tregtie, që u kthye prapë si një monopol mbretëror. Në [[1473]] lundërtarët e sponsorizuar nga Fernão Gomes, kaluan [[Ekuatori]]n. Në [[1482]], duke u nisur nga Mina, Diogo Cão mbërriti në Lumin Kongo. Gjatë kësaj ekspedite portugezët hasën për herë të parë Mbretërinë e Kongos, me të cilën shpejtë zhvilluan marrëdhënie.<ref name="GannDuignan273">{{cite book|author1=Louis H. Gann|author2=Peter Duignan|url=https://books.google.com/books?id=IWFOBb9rOgEC&pg=PA273|title=Africa and the World: An Introduction to the History of Sub-Saharan Africa from Antiquity to 1840|isbn=978-0-7618-1520-4|year=1972|lang=en|page=273|publisher=University of America Press}}</ref> Gjatë ekspeditës së tij në vitet 1485–86, Cão vijoi drejt Kepit Kryq, në [[Namibia|Namibinë]] e tanishme, afër Tropikut të Bricjapit.<ref name="DiffieWinius156">{{harvnb|Bailey W. Diffie|George D. Winius|1977|p=156}}</ref> Në [[1488]], [[Bartolomeu Dias]] kapërceu majën më jugore të Afrikës (Kepi i Shpresës së Mirë) duke hyrë për herë të parë në Oqeanin Indian duke u nisur nga ai Atlantik.<ref name="HistoriDisney">{{harvnb|Anthony R. Disney|2009}}</ref> Ai arriti Lumin e Madh të Peshkimit në bregun e Afrikës,<ref>{{harvnb|Bailey W. Diffie|George D. Winius|1977|p=161}}</ref> duke e përgënjeshtruar pikëpamjen që ekzistonte që nga [[Ptolemeu]] që Oqeani Indian ishte i mbyllur nga toka. Njëkohësisht, Pêro da Covilhã, duke udhëtuar fshehtësisht përgjatë tokës, kishte arritur [[Etiopia|Etiopinë]], duke sugjeruar se një itinerar detar për në Indi do të ishte i afërt.<ref name="Anderson59">{{harvnb|James M. Anderson|2000|p=59}}</ref> Pasi portugezët eksploruan vijën bregdetare afrikane, ata lanë mbrapa një seri padrõ-sh, kryqe guri të skalitur me stemën portugeze, duke shënuar pretendimet e tyre<ref name="Newitt47">{{harvnb|Malyn D. Newitt|2005|p=47}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> dhe ndërtuan fortesa dhe pika grumbullimi tregtar. Nga këto baza, ata u angazhuan në mënyrë fitimprurëse në tregtinë e skllevërve dhe të arit. [[Portugalia]] gëzoi monopolin mbi tregtinë detare afrikane të skllevërve për mbi një shekull, duke importuar rreth 800 skllevër në vit. Shumica silleshin në kryeqytin portugez, Lisbonë, ku vlerësohet se afrikanët e zinjë arritën të përbënin 10 % të popullsisë.<ref name="Anderson55">{{harvnb|James M. Anderson|2000|p=55}}</ref> === Traktati i Tordesillas (1494) === [[File:Spain and Portugal.png|thumb|left|358px|Traktati i Tordesillas në 1494, meridiani e ndante botën mes kurorave të Portugalisë dhe Kastiljes]] Zbulimi i [[Kristofor Kolombi]]t në tetor 1492 i Botës së Re për Spanjën, që ai besonte se ishte [[Azia]], çoi në mosmarrëveshje mes spanjollëve dhe portugezëve.<ref name="McAlister73-75">{{harvnb|Lyle McAlister|1984|pp=73–5}}</ref> Për këtë u organizuan bisedime midis dom Zhoãos II dhe mbretërive katolike të Kastiljes dhe Aragonës, që i sheshuan ato në vijim të nënshkrimit të Traktatit të Tordesillas në [[1494]]. Ai e ndante botën në dy zona eksplorimi të përcaktuara nga një meridian veri–jug i vendosur mes ishujve të Kepit të Gjelbër dhe Karaibeve të sapo-zbuluara, 370 lega ose {{convert|970|mi|km|-1}}, në përëndim të ishujve të Kepit të Gjelbër. Tokat "e zbuluara dhe për tu zbuluar" që ishin të vendosura në lindje të këtij meridiani i përkisnin Portugalisë, kurse ato në perëndim të kësaj vije, Spanjës.<ref name="BethencourtCurto165">{{harvnb|Francisco Bethencourt|Diogo R. Curto|2007|p=165}}</ref><ref name="HistoriDisney"/> Megjithatë, meqë në atë kohë nuk ishte e mundur ta masje saktësisht gjatësinë, kufiri i saktë u debatua mes dy vendeve deri në vitin [[1777]].<ref name="DiffieWinius174">{{harvnb|Bailey W. Diffie|George D. Winius|1977|p=174}}</ref> [[File:A partida de Vasco da Gama para a Índia em 1497.jpg|thumb|389px|Nisja e Vasco da Gamës për në Indi në 1497]] Përfundimi i këtyre bisedimeve me Spanjën është një nga mjaft arësyet e propozuara nga historianët se pse portugezëve ju deshën nëntë vjet për të vijuar udhëtimin e Dias-t përtej Kepit të Shpresës së Mirë, megjithëse është hamendësuar gjithashtu se në fakt udhëtime të tjera po zhvilloheshin fshehtas gjatë kësaj kohe.<ref name="Boxer36">{{cite book|author=Charles R. Boxer|url=https://books.google.com/?id=BChmAAAAMAAJ|lang=en|title=The Portuguese Seaborne Empire 1415–1825|date=1969|publisher=Hutchinson|page=36|isbn=0-09-131071-7|ref=none}}</ref> Ishte apo jo ky rasti, qëllimi afatgjatë portugez i gjetjes së një rruge detare për në Azi, në fund u arrit në një [[Zbulimi portugez i rrugës detare të Indisë|udhëtim përurues]] të komanduar nga [[Vasco da Gama]] në [[1498]].<ref name="DiffieWinius176-185">{{harvnb|Bailey W. Diffie|George D. Winius|1977|pp=176–85}}</ref> === Hyrja e portugezëve në Oqeanin Indian === {{See also|Zbulimi portugez i rrugës detare të Indisë|India Portugeze|Armadat Portugeze të Indisë}} [[File:Vascodagama.JPG|thumb|left|Vasco da Gama zbarkon në Kalikut, 20 maj 1498]] Skuadra e [[Vasco da Gama]]s e la Portugalinë në [[1497]], kapërceu Kepin dhe vijoi përgjatë bregut të Afrikës Lindore, ku një pilot vendor u soll në bord duke i drejtuar ata përgjatë Oqeanit Indian. Në 20 maj [[1498]] ata arritën në Kalikut, (i njohur edhe si Kozhikode) kryeqyteti i mbretërisë së sunduar nga zamorinët, në Indinë jug-perëndimore.<ref>{{cite book|title=The First Imperial Age, European Overseas Expansion c. 1400–1715|year=1997|author=Geoffrey V. Scammell|url=https://books.google.com/books?id=G5DGygQdNp0C|lang=en|isbn=0-415-09085-7|publisher=Routledge|page=13}}</ref> Udhëtimi i dytë për në Indi u nis në [[1500]] nën drejtimin e [[Pedro Álvares Cabral]]. Ndërsa ndoqi të njëjtin itinerar jug-perëndimor si Gama përmes [[Oqeani Atlantik|Oqeanit Atlantik]], Cabral-i zbriti në bregun brazilian.<ref group="shpjegime">Lundërtarë të tjerë të rëndësishëm si Fernão de Magalhães, Pedro Fernandes de Queirós dhe Luís Vaz de Torres eksploruan [[Oqeani Paqësor|Oqeanin Paqësor]] në shërbim të Kurorës së Kastiljes.</ref> Ky ishte me gjasa një zbulim aksidental, megjithëse është hamendësuar se në fshehtësi portugezët e dinin ekzistencën e [[Brazili]]t dhe se ai qëndronte në anën e tyre të vijës së Tordesillas. Cabral-i i rekomandoi mbretit të Portugisë që toka të kolonizohej, ndërsa në vijim u dërguan dy udhëtime në [[1501]] dhe [[1503]]. Toka kishte me shumicë dru ''paubrazili'', ose pernambuku, nga i cili më vonë do të trashëgonte emrin, por dështimi për të gjetur arë ose argjend nënkuptonte se për atë kohë, përpjekjet portugeze u përqëndruan në Indi.<ref name="75McAlister76">{{harvnb|Lyle McAlister|1984|pp=75-6}}</ref> Në [[1502]], për të përforcuar monopolin e saj tregtar mbi një zonë të gjerë të [[Oqeani Indian|Oqeanit Indian]], Perandoria Portugeze krijoi sistemin e "cartazes" të liçensimit, duke u dhënë anijeve tregtare mbrojtje kundër piratëve dhe shteteve rivale.<ref name="DiffieWinius274,320-323">{{harvnb|Bailey W. Diffie|George D. Winius|1977|pp=274, 320–323}}</ref> [[File:Vasco da Gama perante o Samorim de Calecute.png|thumb|396px|"Vasco da Gama takon zamorinin e Kalikutit", pikturë e Veloso Salgados, 1898]] Synimi i Portugalisë në Oqeanin Indian qe të siguronte monopolin e tregtisë së erëzave. Duke shfrytëzuar përplasejt e vazhdueshme mes hinduve dhe myslimanëve, mes viteve 1500 dhe 1510, portugezët vendosën fortesa dhe qendra të ndryshme grumbullimi tregtar (feitorias).<ref name="HistoriDisney"/> Duke përfituar nga rivaliteti mes sunduesit të Koçit dhe zamorinit të Kalikutit, portugezët u mirëpritën si aleatë, pasi ata morën lejen për të ndërtuar Fortesën ''Immanuel'' (Fortesa e Koçit) dhe një qendër grumbullimi tregtar që qe ngulimi i parë europian në Indi. Në [[1503]] aty u ndërtua Kisha e Shën Françeskut.<ref group="shpjegime">Kisha më e vjetër në Indi, e ndërtuar nga portugezët në 1503. Vasco da Gama, i vdekur në Koçi në 1524 fillimisht u varros aty.</ref> Në [[1502]] Vasco da Gama zaptoi ishullin e Kilvës, në bregun e [[Tanzania|Tanzanisë]], ku në [[1505]] u ndërtua fortifikimi i parë portugez në Afrikën Lindore për të mbrojtur anijet e Rrugëtimit të Indisë ("carreira da Índia").<ref name="HistoriDisney"/> Në [[1500]] gjatë [[Armada e II-të Portugeze e Indisë|Armadës së II-të të Indisë]] që shkonte të zbulonte [[Brazili]]n eksploroi bregun lindor të Afrikës, ku Diogo Dias zbuloi ishullin që e emërtoi São Lourenço, që më vonë u quajt [[Madagaskari|Madagaskar]]. Kjo Armadë, e komanduar nga [[Pedro Álvares Cabral]], mbërriti në Kalikut në shtator, ku nënshkroi marrëveshjen e parë tregtare në Indi. Qendra e grumbullimit tregtar e vendosur aty pati një jetë të shkurtër: e sulmuar nga myslimanët në 16 dhjetor, në të do të vriteshin shumë portugezë, mes të cilëve edhe shkrimtari [[Pero Vaz de Caminha]]. Pasi e bombardoi Kalikutin, Cabral u vendos në Koçi.<ref name="HistoriDisney"/> Ata vendosën një qendër grumbullimi tregtar në Tangaseri, Kuilon (''Coulão'', Kollam), qytet që në [[1502]] (1503) u bë qendra e tregtisë së [[piperi]]t,<ref>{{cite web|title=Thangasseri, Kollam, Dutch Quilon, Kerala|url=https://www.keralatourism.org/destination/thangasseri-kollam/296|lang=en|website=Kerala Tourism|accessdate=1 shtator 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140514011139/https://www.keralatourism.org/destination/thangasseri-kollam/296|archive-date=14 maj 2014}}</ref> dhe pas themelimit të manifakturave në Koçi (''Cochim'') dhe Kananore (''Canonor'', tani Kanur), ndërtuan një qendër grumbullimi tregtar në Kuilon në [[1503]]. Në Lisbonë, ndërkohë qe krijuar "Casa da Índia" për të administruar të gjitha aspektet e monopolit mbretëror të tregtisë dhe të lundrimit detar në Lindje.<ref name="HistoriDisney"/> Në [[1505]], gjashtë vjet pas udhëtimit të Gamës, Manueli I i Portugalisë caktoi [[Francisco de Almeida]]n<ref group="shpjegime">Fillimisht emërimi iu dha Tristão da Cunha-s, por që ishte i sëmurë.</ref> si nën-mbretin e parë të [[India Portugeze|Indisë Portugeze]].<ref group="shpjegime">Duke emëruar nën-mbretin, Manueli I tregtonte pushtetin mbretëror të portugezëve në Oqeanin Indian përballë Spanjës, që do ti jepte [[Kristofor Kolombi]]t titullin "Admiral dhe nën-mbret i Indive" pas keqkuptimit me zbulimin e Botës së Re.</ref> Qeveria portugeze në Lindje fillimisht u vendos në Koçi. Atë vit portugezët pushtuan Kananoren, ku themeluan Fortesën Santo Angelo. Ndërsa në këtë kohë Lourenço de Almeida arriti në Cejlon — Taprobana legjendare — ([[Sri Lanka]] moderne), ku ai zbuloi burimin e kanellës.<ref name="BethencourtCurto207">{{harvnb|Francisco Bethencourt|Diogo Ramada Curto|2007|p=207}}</ref> Duke e gjetur të ndarë në shtatë mbretëri rivale, vendosi një pakt mbrojtjeje me Mbretërinë e Kotes dhe, duke shfrytëzuar rivalitetet e brendshme, e shtriu kontrollin në zonat bregdetare, ku në [[1517]] do të themelohej fortesa e [[Kolombo]]s.<ref name="cs1">{{cite web|title=European Encroachment and Dominance: The Portuguese|work=Sri Lanka: A Country Study|accessdate=2 dhjetor 2006|url=http://countrystudies.us/sri-lanka/8.htm|lang=en}}</ref> [[File:Retrato de D. Francisco de Almeida (após 1545) - Autor desconhecido.png|thumb|left|Dom Francisco de Almeida, nën-mbreti i parë i Indisë]] Megjithëse Manueli I kërkoi që të eksploroheshin më tej interesat në Malaka dhe [[Sri Lanka]], Almeida këmbënguli të përqëndrohej në Indinë Perëndimore, në veçanti te Sulltanati i Guxharatit për shkak të dyshimeve të tij se tregtarë nga rajoni zotëronin më shumë fuqi. Sulltani mamluk Al-Ashraf Qansuh al-Ghauri bashkë me Sulltanatin e Guxharatit i sulmuan forcat portugeze në limanin e Çaulit, duke shkaktuar vdekjen e djalit të Almeidës, Lourenço de Almeida. Si shpagim, portugezët luftuan dhe i shkatërruan flotat mamluke dhe guxharatase në Betejën detare të Diut në [[1509]].<ref name="Disney2009b128-30">{{harvnb|Anthony R. Disney|2009|pp=128–30}}</ref> [[File:Portuguese Carracks off a Rocky Coast.jpg|thumb|396px|Karraka ''Santa Catarina do Monte Sinai'', shembull i fuqisë së Armadës Portugeze]] Fillimish, bashkë me përpjekjet fillestare të Almeidës, Manueli I dhe këshilli i tij në Lisbonë ishin përpjekur ta shpërndanin pushtetin në Oqeanin Indian, duke krijuar tre zona juridiksioni: Albuquerque do të ndiqte misionin për të marrë Hormuzin, Adenin dhe Kalikutin për të siguruar mbizotërimin në Detin e Kuq; Diogo Lopes de Sequeira në Azinë Jug-lindore, duke kërkuar një marrëveshje me sulltanin e Malakës, ndërsa Jorge de Aguiar dhe, më vonë, Duarte de Lemos do të kryesonin një zonë midis Kepit të Shpresës së Mirë dhe [[Guxharat]]it.<ref name="DiffieWinius245-247">{{harvnb|Bailey W. Diffie|George D. Winius|1977|pp=245-47}}</ref> Megjithatë këto detyra do të centralizoheshin nga Afonso de Albuquerque, që do të kthehej i plotfuqishëm dhe ashtu do të mbetej.<ref name="Subrahmanyam67-83">{{harvnb|Sanjay Subrahmanyam|2012|pp=67–83}}</ref><ref name="HistoriDisney"/> [[File:Portuguese Castle (Hormuz).jpg|thumb|left|345px|Fortesa e Nossa Senhora da Conceição të Hormuzit, ndërtuar mes viteve 1507–1515, Iran]] Një flotë portugeze nën komandën e Tristão da Cunha-s dhe [[Afonso de Albuquerque]] pushtoi Sokotrën në hyrje të [[Deti i Kuq|Detit të Kuq]] në [[1506]] dhe [[Maskat|Muskatin]] në [[1507]]. Duke pushtuar përkohësisht Hormuzin, ku Albuquerque nisi ndërtimin e Fortesës së Nossa Senhora da Vitória, ata ndoqën një strategji që synonte të mbyllte tregtinë drejtë dhe nga [[Oqeani Indian]] me Gjirin Persik.<ref name="DiffieWinius233,235">{{harvnb|Bailey W. Diffie|George D. Winius|1977|pp=233, 235}}</ref> [[Madagaskari]] ishte eksploruar pjesërisht nga Cunha dhe [[Mauritiusi]] u zbulua nga Cunha ndërsa me gjasa ishte i shoqëruar nga Albuquerque.<ref name="Macmillan11">{{harvnb|Allister Macmillan|2000|p=11}}</ref> Në të njëjtin vit do të ndërtoheshin fortesat në Ishullin e Mozambikut dhe në [[Mombasa]], në bregun kenian.<ref name="HistoriDisney"/> Pas pushtimit të Sokotrës, Cunha dhe Albuquerque operuan të ndarë. Ndërsa Cunha udhëtoi në Indi dhe Portugali për qëllime tregtare, Albuquerque shkoi në Indi për tu bërë guvernator pasi të mbaronte mandati tre-vjeçar i Almeidës. Almeida refuzoi ta dorëzonte pushtetin dhe shpejtë e vendosi Albuquerque në arrest shtëpie, ku ai qëndroi deri në vitin [[1509]].<ref name="DiffieWinius237-239">{{harvnb|Bailey W. Diffie|George D. Winius|1977|pp=237-39}}</ref> Në [[1509]], u zhvillua Beteja e Diut kundër një flote të përbashkët të Sulltanatit Burxhi të [[Kairo]]s, të [[Perandoria Osmane|sulltanit Osman]] Bajaziti II, të zamorinit të Kalikutit dhe të Sulltanatit të Guxharatit, me mbështetje navale nga [[Republika e Venedikut]] dhe [[Republika e Raguzës]].<ref>{{cite book|author=Clifford J. Rogers|title=The Military Revolution Debate: Readings on the Military Transformation of Early Modern Europe|publisher=Taylor & Francis Group|url=https://books.google.al/books?id=26Q_BAAAQBAJ|date=31 maj 1995|isbn=0-813320542|lang=en|pages=299–333}}</ref> Fitorja portugeze qe vendimtare, duke shënuar fillimin e mbizotërimit europian në [[Oqeani Indian|Oqeanin Indian]]. Me fuqinë e osmanëve të lëkundur seriozisht, portugezët do të pushtonin me shpejtësi vendet bregdetare.<ref name="HistoriDisney"/> <gallery mode="packed" heights=246> File:Portuguese discoveries and explorationsV2en.png|Zbulimet dhe eksplorimet portugeze: mbërritja e parë dhe datat; itineraret kryesore portugeze të tregtisë së erëzave (blu) File:Codice Casanatense Portuguese Nobleman.jpg|Ilustrim i shek. të XVI nga "Códice Casanatense", që paraqet një fisnik portugez me shpurën e tij në Indi File:Portuguese Nau.png|Karrakë e madhe portugeze e shek. të XVI </gallery> [[File:Retrato de Afonso de Albuquerque (após 1545) - Autor desconhecido.png|thumb|Afonso de Albuquerque, guvernatori i dytë i Indisë, që besohet se vuri themelet e fuqisë portugeze në Azi]] === Tregtia detare me Afrikën, Azinë dhe Oqeanin Indian === ==== Afrika ==== {{main|Kolonizimi portugez i Afrikës}} [[File:Theodore de Bry - Harbour scene (colorized).jpg|thumb|left|327px|Karrakat portugeze shkarkohen në Lisbonë. Gravurë e Theodor de Bry, 1593, ngjyrosur më vonë]] Pas një serie kontaktesh të zgjatura me Etiopinë deri sa në [[1520]] të dërguarit portugezë me në krye Rodrigo de Lima-n vendosën marrëdhëniet me Mbretërinë Etiopiane (Abisiniane).<ref>{{cite book|editor1=Anthony Appiah|year=2010|lang=en|editor2=Henry L. Gates|url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC&pg=PA130|title=Encyclopedia of Africa|publisher=Oxford University Press|volume=2|page=130|isbn=978-019533770-9}}</ref> Kjo përkoi me kërkimin portugez për priftin-mbret Johan, meqë së shpejti ata e lidhën mbretërinë mitike me këtë tokë.<ref>{{harvnb|John Chesworth|David Thomas|2015|p=86}}</ref> Frika e përparimit turk brenda sektorëve protugezë dhe etiopianë luajti gjithashtu një rol në aleancën e tyre.<ref name="Abir86">{{harvnb|Mordechai Abir|1980|p=86}}</ref><ref>{{harvnb|Malyn D. Newitt|2005|p=86}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Sulltanati Adal i mundi etiopianët në Betejën e Shimbra Kures në [[1529]] dhe [[islami]] u përhap më tej në rajon. [[Portugalia]] u përgjigj duke ndihmuar mbretin Gelaudevos me ushtarë dhe mushketa portugeze. Megjithëse osmanët u përgjigjën me mbështetje me ushtarë dhe mushketa Sulltanatin Adal, pas vdekjes së sulltanit adali Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi në Betejën e Vajna Dagas në [[1543]], forcat e bashkuara Adale-Osmane u tërhoqën.<ref>{{harvnb|Jeremy Black|2011|p=102}}{{Lidhje e vdekur}}</ref><ref name="Stapletonp121">{{harvnb|Timothy J. Stapleton|2013|p=121}}</ref><ref>{{harvnb|Leonardo Cohen|2009|pp=17-8}}</ref> Portugezët vunë gjithashtu marrëdhënie të drejtpërdrejta me shtetin vasal të Kongos, Mbretërinë Ndongo dhe udhëheqësin e saj Ngola Kilxhuane në [[1520]], pasi ky i fundit kërkoi misionarë. mbreti kongolez Afonso I ndërhyri me në proces duke e denoncuar dhe më vonë dërgoi një mision të Kongos në Ndongo pasi kjo e fundit kishte arrestuar misionin portugez që kishte ardhur.<ref name="Mancall2007p207">{{harvnb|Peter C. Mancall|2007|p=207}}</ref> Tregtia zyrtare dhe jo zyrtare në rritje e skllevërve me Ndongon i përkeqësoi marrëdhëniet mes Kongos dhe portugezëve dhe bile pati ambasadorë portugezë nga Sao Tome që mbështetën Ndongon kundër Mbretërisë së Kongos.<ref name="Thorntonpp100-101">{{harvnb|John K. Thornton|2000|pp=100-01}}</ref> Megjithatë, kur Xhaga sulmoi dhe pushtoi rajonet e [[Kongo]]s në [[1568]], portugezët e ndihmuan [[Kongo]]n në humbjen e tyre. Në përgjigje, Kongoja lejoi kolonizimin e Ishullit Luanda; Në Luanda Paulo Dias de Novais në [[1576]] e organizoi dhe ndërtoi një port skllevërish.<ref name="Stapletonp175">{{harvnb|Timothy J. Stapleton|2013|p=175}}</ref><ref>{{harvnb|Stefan Goodwin|2008|p=184}}</ref> Aleanca pasuese e De Novais-it me Ndongon zemëroi luzo-afrikanët, që u ankuan për ndikimin nga Kurora.<ref name="HeywoodThornton2007p83, 86">{{harvnb|Linda M. Heywood|John K. Thornton|2007|pp=83, 86}}</ref> Në [[1579]], sunduesi i Ndongos Ngola Kiluanxhe kia Ndamdi masakroi banorët portugezë dhe kongolezë në kryeqytetin e Ndongo, Kabasa nën ndikimin e renegatëve portugezë. Të dy palët, portugezët dhe kongolezët luftuan kundër Ndongos dhe lëkundja e luftës mes Ndongos dhe Portugalisë do të vijonte për dekada.<ref name="Mancall2007pp208-211">{{harvnb|Peter C. Mancall|2007|pp=208-11}}</ref> Në Afrikën Lindore, furnitorët kryesorë që punonin në emër të Kurorës Portugeze, duke eksploruar dhe vendosur në territorin e asaj që do të bëhej [[Mozambiku]] ishin ''prazeiros'', të cilëve ju dhanë me qira prona të mëdha përreth lumit [[Zambezi]] nga mbreti si shpërblim për shërbimet e tyre. Duke komanduar ushtri të mëdha të skllevërve-luftëtarë çikunda, këta njerëz vepruan si zotër feudalë, si duke marrë taksa nga prijësit vendas, ashtu dhe duke i mbrojtur ata dhe shtetet e tyre nga tributë grabitëse, duke marrë pjesë në tregtinë e [[fildishi]]t apo skllevërve dhe duke u përfshirë në politikat e Mbretërisë së Mutapas, në pikën që vendosën mbretër klientë në fronin e saj. [[File:Cisterna portoghese.jpg|thumb|372px|Çisterna Manueline e Fortesës së Mazagão ndërtuar në 1513–41, Marok]] =====Afrika Perëndimore===== Pasi ekspeditat e kaluan Kepin Bohador në [[1434]]. Në masën që rezultatet tregonin më shumë fitime, u rikthyen masat për të mbrojtur interesat e Portugalisë. Atribuar regjentit Don Pedro të Infante Don Henrik "Navegatorit", dhe i njohur për vulën ''Rex regum'', u dekretua [[monopoli]] i navigimit në bregun perëndimor afrikan në [[1443]]. Anijet duhet të liçensoheshin nga [[Portugalia]] në shkëmbim të një pjese të fitimeve të marra, që motivoi investimin në udhëtimet e eksplorimit nga portugezët dhe të huajt, si gjenovezët dhe venecianët.<ref name="Newitt"/> Në [[1444]], si guvernator i Algarves, Infante vendosi një konsorcium navigimi në Lagos. Dhe, në [[1445]], u krijua qendra e parë e grumbullimit tregtar ("feitoria") në ishullin e Arguinit, në bregun e [[Mauritania|Mauritanisë]], e ndërtuar nën udhëzimet e vetë Infantes: synonte të tërhiqte itineraret e përshkuara tregtarët myslimanë në veriun e Afrikës: të përpiqej të vendoste një treg për të monopolizuar veprimtarinë tregtare në zonë.<ref name="HistoriDisney"/> Në [[1453]], me pushtimin e Konstandinopojës nga [[Perandoria Osmane|osmanët]], një goditje për krishtërimin dhe për marrëdhëniet tregtare të vendosura me [[Mesdheu]]n. Pas më vonë papa Nikola V nxori vulën "Romanus Pontifex"<ref>{{harvnb|Bailey W. Diffie|George D. Winius|1977|p=94}}</ref> në favor të mbretit Afonsi V i Portugalisë, duke përforcuar i paraprirë ''Dum Diversas'' në [[1452]], duke deklaruar se tokat dhe detet e zbuluara përtej Kepit Bohador i përkasin mbretërve të Portugalisë, dhe duke autorizuar tregtinë dhe pushtimet kundër myslimanëve dhe paganëve, duke legjitimuar politikën portugeze të ''mare clausum'' në [[Oqeani Atlantik|Oqeanin Atlantik]] dhe skllavërinë akoma në fillesa.<ref name="HistoriDisney"/> Në [[1455]], do të niste, në [[ishujt Madeira|Madeira]], një industri lulëzuese e sheqerit. Aksesueshmëria e ishujve tërhoqi tregtarë gjenovezë dhe flamandë të interesuar në shmangjen e monopolit venecian, por problemi ishte nevoja e krahut të punës dhe puna e rëndë: zgjidhja u gjet në prurjen e skllevërve nga Afrika.<ref name="Ponting481">{{harvnb|Clive Ponting|2000|p=481}}</ref> Kjo tregti, do të pasuronte fiorentinin Bartolomeu Marchionni, që do të investonte në udhëtime të shumta portugeze. Duke nisur nga viti [[1458]], Ceuta dhe Arguini, me garnizonet e tyre ushtarake, qenë pika kyç të mbështetjes logjistike dhe materiale të lundrimeve portugeze dhe një pengesë për piratarinë e ushtruar nga maurët.<ref name="HistoriDisney"/> =====Gjiri i Guinesë dhe ari i Minës===== [[File:Elmina slave castle.jpg|thumb|left|345px|Kështjella São Jorge da Mina, ndërtuar në 1482 përreth industrive të arit, prej nga u quajt Bregu i Arit, [[Gana]] e tanishme]] Pas vdekjes së infantes, dhe duke parë përfitimet e pakta nga eksplorimet, në [[1469]] mbreti Afonsi V i dha monopolin e tregtisë në një pjesë të Gjirit të Guinsë tregtarit Fernão Gomes përkundrejt një pagese vjetore prej 200 000 realësh. Ekskluziviteti i tregtisë ndërkohë i quajtur "malagueta", piperi i guinesë (''Aframomum melegueta'') zëvendësues popullor i [[piperi i zi|piperit të zi]],<ref>{{harvnb|Daniel F. Austin|2004|p=170}}</ref> iu dha gjithashtu për 100 000 realë në vit. Gomes duhet të eksploronte 100 lega të bregut afrikan në vit gjatë pesë viteve.<ref name="rt">{{cite web|author=Rob Thorn|work=thorn.demon.co.uk|title=Discoveries After Prince Henry|url=http://www.thornr.demon.co.uk/kchrist/discpde.html|accessdate=24 dhjetor 2006|lang=en}}</ref> Me bashkëpunimin e lundërtarëve si João de Santarém, Pedro Escobar, Lopo Gonçalves, Fernão do Pó dhe Pedro de Sintra, Fernão Gomes bëri të njëjtën gjë për të përmbushur kontratën. Me trashëgiminë e tij, duke eksploruar bregun perëndimor afrikan përparoi deri në Kepin e Shën Katerinës, tashmë në gjysmë-rruzullin jugor dhe gjetën gjithashtu ishujt e Gjirit të Guinesë, duke përfshirë [[Sao Tome dhe Principe]] dhe Elminën në [[1471]],<ref name="marinha">{{cite web|url-status=dead|title=O Contrato de Fernão Gomes|lang=pt|author=J. de Matos Semedo|access-date=24 dhjetor 2006|url=http://www.marinha.pt/extra/revista/ra_fev1999/pag21.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203020748/http://www.marinha.pt/extra/revista/ra_fev1999/pag21.html|archive-date=3 dhjetor 2013}}</ref> ku gjetën një industri të lulëzuar të arit lumor.<ref name="HistoriDisney"/> [[File:Amina.jpg|thumb|321px|Hartë e shek. të XVI që tregon pretendimet portugezë për Guinenë dhe São Jorge da Mina]] Me fitimet e kësaj tregtie, Fernão Gomes i ndihmuar nga Afonsi V pushtoi Asilahun, Ksar es-Seghirin dhe Tanxherin, duke luajtur një rol të madh në ekonominë e mbretërisë. Ato pjesë të bregut do të quheshin Bregu i Arit, duke zgjuar lakminë e Mbretërve Katolikë, që do ti pushonin presionet vetëm për tu mbështetur te rajoni pas nënshkrimit të Traktatit të Alcáçovas në [[1479]]. Traktati njihte mbizotërimin portugez të zbulimeve në Jug të [[Ishujt Kanare|Kanarieve]], duke përfshirë të drejtën mbi Bregun e Minës dhe Gjirin e Guinesë dhe vijimin e eksplorimit të bregut.<ref name="HistoriDisney"/> Pak pas ngjitjes në fron në [[1482]], Zhoão II e centralizoi te kurora eksplorimin dhe tregtinë, duke përcaktuar ndërtimin e një qendre grumbullimi tregtar (feitoria) për tregtinë e arit. Nën komandën e Diogo de Azambuja shpejt u ndërtua "Kështjella e São Jorge da Mina"<ref name="ghana">{{cite web|title=Castelo de Elmina|lang=en|publisher=Qeveria e Ganës|url-status=dead|url=http://www.ghanatourism.gov.gh/regions/highlight_detail.asp?id=&rdid=116#|accessdate=24 dhjetor 2006|archive-date=9 tetor 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061009012322/http://www.ghanatourism.gov.gh/regions/highlight_detail.asp?id=&rdid=116#}}</ref> me gurë paraprakisht të prerë dhe në Portugali, të dërguar si balasta të anijeve, sistemi i ndërtimit pastaj u adoptua për fortifikime të shumta. Në strehimin e fortesës-feitoria të zhvilluar në ngulimin São Jorge da Mina që në [[1486]] mori "Carta de Foral" (emfiteuza). Aty do të shkëmbehej [[gruri|grurë]], pëlhurat, kuajt dhe guacka ("zimbo"), për arë (deri në 400 kg në vit) dhe skllevër, me intensitet gjithmonë e më të madh duke nisur nga [[shekulli XVI|shekulli i XVI.<ref name="HistoriDisney"/> Mes viteve [[1472]] dhe [[1486]], portugezët do të arrinin në Mbretërinë e Beninit, një shoqëri e sofistikuar e qeverisur nga Obá. Do të dërgoheshin ambasada, që, sipas Gaspar Correia-s, do ta mbanin të informuar Zhoãon II mbi mundësinë e arritjes në Indi.<ref name="Correia">{{cite book|author=Gaspar Correia|title=Lendas da India|publisher=Typ. da Academia real das Ciências|url=http://books.google.pt/books?id=XT8gAQAAMAAJ|volume=I|accessdate=16 dhjetor 2011|year=1858|lang=pt}}</ref> Aty, do të vendosnin tregtinë e [[bronzi]]t dhe [[tunxhi]]t europian, në formën e byrzylykëve, në shkëmbim të piperit të Guinesë, pëlhurave, [[fildishi]]t dhe skllevërve (duke i dhënë emrin "bregu i skllevërve"), i njohur me ndryshimet e mëdha të politikave dhe artit vendor: bronzet e Beninit dëshmojnë për praninë portugeze.<ref name="BMuseum">{{cite web|lang=en|title=Brass figure of a Portuguese soldier holding a musket|url=http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/aoa/b/brass_figure_of_a_portuguese-1.aspx|publisher=British Museum|accessdate=16 dhjetor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20151020065528/http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/aoa/b/brass_figure_of_a_portuguese-1.aspx|url-status=dead|archive-date=20 tetor 2015}}</ref> =====Mbretëria e Kongos dhe themelimi i Angolës===== [[File:Kongo audience.jpg|thumb|left|358px|Takimi i mbretit të Kongos me lundërtarët portugezë dhe banorë afrikanë]] Që nga nënshkrimi i Traktatit të Alcáçovas brigjet e Guinesë patrulloheshin me kujdes, duke qenë të ndaluar kastelanët dhe europianët e tjerë. Mes viteve [[1482]] dhe [[1486]], Diogo Cão, që u angazhua nga Zhoão II në këto patrulla, u nis drejtë Santo Jorge da Mina për të eksploruar grykëderdhjen e lumit Kongo dhe do të eksploronte shpejtë 150&nbsp;km deri te kataraktet e Ielalës. Aty ngriti padrãon e parë prej guri, duke zëvendësuar kryqet e zakonshme të Madeirës dhe dërgoi një ambasadë portugeze në Mbretërinë e Kongos, duke nisur kontaktet e para europiane.<ref>{{harvnb|Carmen M. Radulet|1988|p=112}}</ref> Hapat e para në vendosjen e një aleance me "Manikongon" (në gjuhën kongoleze "muene kongo") e fuqishëm, që dominonte të gjithë mbretërinë: Diogo Cão mori disa fisnikë për vizitë në Portugali dhe i riktheu në [[1485]] bëri një marrëveshje me mbretin Anzinga Ankua, që në [[1491]] u konvertua në krishtërim dhe u pagëzua, me emra të ndryshëm, duke marrë emrin Zhoão I i Kongos sipas mbretit portugez.<ref>{{cite book|year=1998|url=https://books.google.al/books?id=l08YAAAAIAAJ|volume=11|editor=Paula K. Byers|title=Encyclopedia of World Biography: Mich-Orl|others=Suzanne Bourgoin|chapter=Nzinga Nkuwu|publisher=Gale Research Inc.|lang=en|isbn=0-7876-2221-4|accessdate=24 janar 2008}}</ref> Priftërinjtë e parë katolikë dhe ushtarët e përshkruan kryeqytetin Mabanza Kongo si një qytetin e madh të Évorës. Zhoão I i Kongos qeverisi deri rreth vitit [[1506]] dhe u pasua nga i biri, Afonsi I i Kongos, që do ta bënte katolicizmin roman fenë zyrtare të mbretërisë. Në jug të kësaj mbretërie ekzistonin dy të tjera, Mbretëria e Dongos dhe Mbretëria e Matambas, të cilat do të shkriheshin, për të krijuar Mbretërinë e Angolës (rr. [[1559]]).<ref name="HistoriDisney"/> Duke eksploruar rivalitetet dhe konfliktet mes këtyre mbretërive, në gjysmën e dytë të [[shekulli XVI|shekullit të XVI]], portugezët do të vendoseshin në Mbretërinë e Angolës. Guvernatori i parë i Angolës, Paulo Dias de Novais, duhet të përkufizonte territorin e gjerë dhe të eksploronte burimet e tij natyrore, në veçanti skllevërit. Depërtimi në brendësi ishte i kufizuar. Në [[1576]] themeluan ''São Paulo de Loanda'',<ref>{{cite encyclopedia|publisher=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/350301/Luand|accessdate=20 gusht 2011|title=Luanda|lang=en}}</ref> në qytetin e tanishëm të Luandës. [[Angola]] më vonë u kthye në tregun kryesor furnizues të skllevërve për plantacionet e kallam-sheqerit të [[Brazili]]t. [[File:Map of Portuguese Carreira da India.gif|thumb|upright=1.5|Ishulli i Mozambikut, një etapë e rëndësishme e Rrugëtimit të Indisë: hartë e itinerarit të ndjekur nga anijet në vajtje (e kuqe) dhe në kthim (i gjelbër)]] =====Afrika Jugore dhe Lindore===== {{main|Armadat Portugeze të Indisë}} Me kapërcimin e Kepit të Shpresës së Mirë nga [[Bartolomeu Dias]] në [[1488]], misionit fetar të "Rekonquista"s iu shtua kurioziteti shkencor dhe [[tregtia]]. [[Vasco da Gama]] përdori hartat detare të deriatëhershme për të përcaktuar një [[Zbulimi portugez i rrugës detare të Indisë|rrugë detare për në Indi]]. Pas këtij zbulimi, [[shekulli XVI|shekulli i XVI]] do të kthehej në "''shekullin e artë''" të Portugalisë dhe apogjeu i saj si fuqi e re europiane. Duke nisur nga tani, eksplorimet do ta humbisnin karakterin privat, duke u zhvilluar nën nismën e Kurorës, me Manuelin I që përcaktonte se gjithë vitet, mes shkurtit dhe marsit, do të nisej një [[Armadat Portugeze të Indisë|armadë për në Indi]].<ref name="HistoriDisney"/> Në udhëtimin e tij të dytë në [[1502]], [[Vasco da Gama]] ktheu në tributar të Portugalisë ishullin e Kilvës (Kilva Kisivani i tanishëm), në [[Tanzania|Tanzani]] dhe bëri edhe njohjen e Sofalës në [[Mozambiku|Mozambik]]. Për të imponuar monopolin e tregtisë së erëzave në Oqeanin Indian, në vitin 1505 u nis një [[Armada e VII-të Portugeze e Indisë|armadë]] me D. Francisco de Almeida-n, të emëruar si nën-mbreti i parë i [[India Portugeze|Indisë Portugeze]]. Ndërkohë u ndërtua Fortesa e São Caetano de Sofala, nëpërmjet një marrëveshjeje me një prijës vendas, progresivisht e përforcuar.<ref>{{cite web|editor=Filipe Antunes|lang=pt|title=Terras de Sofala|url=http://www2.crb.ucp.pt/historia/abced%C3%A1rio/MO%C3%87AMBIQUE/terras_de_sofala.htm|publisher=Universidade Católica Portuguesa|accessdate=2 gusht 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118133909/http://www2.crb.ucp.pt/historia/abced%C3%A1rio/MO%C3%87AMBIQUE/terras_de_sofala.htm|url-status=dead|archive-date=18 janar 2012}}</ref><ref>{{cite book|author=Luís de Albuquerque|title=Dicionário de História dos Descobrimentos Portugueses|publisher=Caminho|year=1994|lang=pt|editor=Francisco C. Domingues|url=https://books.google.al/books?id=xz_jAAAAMAAJ|volume=I|isbn=972210924-3|page=64}}</ref><ref>{{cite book|year=1994|author=Luís de Albuquerque|editor=Francisco C. Domingues|url=https://books.google.al/books?id=m0DjAAAAMAAJ|lang=pt|title=Dicionário de História dos Descobrimentos Portugueses|volume=II|publisher=Caminho|isbn=972210925-1|pages=997-98|ref=none}}</ref> [[File:Museu Da Ilha De Mocambique (33387901932).jpg|thumb|left|345px|Statujë e Vasco da Gamës në sheshin përballë "Palácio dos Capitães-Generais", Ishulli i Mozambikut, në hyrje të Gjirit të Mosurilit, bregu i Nampulës]] Në [[1507]], portugezët e pushtuan Ishullin e Mozambikut, port strategjik mbështetjeje për rrugëtimin e Indisë që lidhte Lisbonën me [[Goa]]n. Si etapë lundrimi ishte një pika e takimit të anijeve të humbura në udhëtimin vajtës, duke pritur [[monsunet]]. Më vonë aty u ndërtua një fortifiki i fuqishëm, Fortesa e São Sebastião-s ([[1558]]) dhe një spital. Në [[ishujt Azore]], një armadë e ishujve i mbronte anijet e drejtuara për në Lisbonë nga sulmet pirate të europianëve.<ref name="HistoriDisney"/> Në gusht [[1507]], u pushtua ishulli i Sokotrës, në hyrje të Detit të Kuq.<ref group="shpjegime">Katër vjet më vonë do të braktisej, për shkak të inefiçencës për të kontrolluar Detin e Kuq, duke kaluar në Aden si një pikë e parapëlqyer. shiko {{harvnb|Bailey W. Diffie|George D. Winius|1977|p=233}}</ref> Aty, Tristão da Cunha dërgoi një ekspeditë për në [[Etiopia|Etiopi]], që mendohej se ishte më e afërt. Duke qenë në rrugë për në Malindi, Afonso de Albuquerque zbarkoi në Ras Filuk, pranë Kepit Guardafui.<ref>{{cite book|author=J. J. Hespeler-Boultbee|year=2006|publisher=CCB Publishing|title=A Story in Stones: Portugal's Influence on Culture and Architecture in the Highlands of Ethiopia 1493-1634|url=http://books.google.com/books?id=7Nz5OqKWeTwC|lang=en|page=178|ISBN=0-9781162-1-6}}</ref> Në rrugëtimin e kësaj ekspedite, të mbërritur në [[Goa]] në [[1512]] ambasadori Mateus, i dërguar nga mbretëresha regjente Eleni e Etiopisë te mbreti Manueli I i Portugalisë dhe te papa, në kërkim të një aleance për të bërë paqe me fuqinë në rritje osmane në rajon. Duke e parë si një kontakt shumë të dëshiruar me priftin-mbret legjendar Johan, mbreti informoi papën [[Leoni X]] me Pêro da Covilhã-n në [[1513]] dhe Mateus udhëtoi për në Portugali në [[1514]],<ref>{{harvnb|Francis Millet Rogers|1962|p=134}}</ref> nga ku u kthye me një ambasadë portugeze, bashkë me Francisco Álvares. Portugezët në këtë mënyrë kuptuan natyrën e misionit të tij me mbërritjen në Etiopi në [[1520]], pas vdekjes së Mateus, fakt që i ndërlikoi kontaktet me perandorin etiopian.<ref>{{cite book|editor2=G. W. B. Huntingford|author=Francisco Alvares|editor1=Charles F. Beckingham|title=Prester John of the Indies: A True Relation of the Lands of the Prester John, or The Portuguese Embassy to Ethiopia in 1520|url=https://books.google.al/books?id=GDOIcgAACAAJ|isbn=140942492-8|year=2010|lang=en|publisher=Taylor & Francis Group|page=307}}</ref> Kjo ishte nisja e parë e marrëdhënieve të një vendi europian me [[Etiopia|Etiopinë]] dhe në [[1517]] [[Portugalia]] e ndihmoi perandorin Lebna Dengel, duke dërguar armë dhe katërqind ushtarë, që do ta ndihmonin të ristabilizonte qeverisjen<ref>{{cite book|author1=Girma Beshah|title=The Question of the Union of the Churches in Luso-Ethiopian Relations|year=1964|lang=en|author2=Merid W. Aregay|url=https://books.google.al/books?id=L34JAQAAIAAJ|publisher=Junta de Investigac̦ões do Ultramar and Centro de Estudos Históricos Ultramarinos|pages=25, 45–52}}</ref> në luftën Etiopiano-Adale. [[File:Asia oceania anonymous c1550.jpg|thumb|396px|Shek. XVI dhe XVII, Perandoria Portugeze në Lindje, me kryeqytet në Goa, përfshinte zotërime në të gjithë nënkontinentet asiatike, Afrikën Lindore dhe Paqësor]] ==== Goa, Malaka dhe Azia Juglindore ==== {{main|Zotërimet portugeze në Arkipelagun Indonezian}} Nga fundi i vitit [[1509]], Albuquerque u bë nën-mbreti i Indive Lindore. Tashmë nën qeverinë e Albuquerque-s, me ndihmën e piratit hindu Timoxha në [[1510]] u mor nga arabët [[Goa]]. Pushtimi fillestar i Goas nga Sulltanati i Bixhapurit, të cilët shpejtë u kundërpërgjigjën, megjithatë më 25 nëntor të të njëjtit vit ajo u ripushtua.<ref name="Shastry34-45">{{cite book|author=Bhagamandala S. Shastry|year=2000|title=Goa-Kanara Portuguese Relations, 1498–1763|url=https://books.google.com/books?id=raLL0A3Pb_0C&pg=PA41|publisher=Concept Publishers|isbn=978-817022848-6|lang=en|pages=34-45}}</ref> I dëshiruar si porti më i mirë tregtar i rajonit, qendra e tregtisë së kuajve arabë për sulltanatet e Dekanit, e vendosur mes [[Kerala]]s dhe [[Guxharat]]it, pushtimi do të lejonte përmbushjen e synimit të mbretërisë për të qëndruar në mënyrë të përhershme në rajon.<ref name="Disney2009b128-30"/> Megjithëse nën sulme të vazhdueshme, "Velha Goa" u bë kryeqytet i Indisë Portugeze, duke u kthyer në qendrën e pranisë portugeze, nën qeverinë e [[India Portugeze|"Estado Português da Índia"]]. Me pushtimin e Goas portugezët arritën të nxisnin respektin e mbretërive fqinje: [[Guxharat]]i dhe Kalikuti do të dërgonin ambasada, duke ofruar aleanca, konçesione dhe vende për fortesa. Albuquerque atë vit në Goa nisi për herë të parë të priste monedha portugeze jashtë mbretërisë, duke përfituar nga rasti për të shpallur pushtimin.<ref name="deSouza220">{{cite book|author=Teotonio R. de Souza|year=1990|volume=2|lang=en|publisher=Concept Publishing Co.|url=https://books.google.com/books?id=dwYDPnEjTb4C|title=Goa Through the Ages: An Economic History|isbn=81-7022-259-1|page=220}}</ref><ref>{{cite web|title=Indo-Portuguese Issues|url=http://www.rbi.org.in/scripts/pm_indoportuguese.aspx|work=rbi.org.in|lang=en}}</ref> [[File:Iberian mare clausum claims.svg|thumb|left|408px|'Mare clausum' Iberik në Epokën e Zbulimeve. Tregohet strategjia e Afonso de Albuquerque-s për rrethimin e Oqeanit Indian]] Në kontrast me Almeidën, Albuquerque ishte më i shqetësuar me fuqizimin e marinës, ashtu dhe më i bindur ndaj interesave të mbretërisë.<ref name="DiffieWinius238">{{harvnb|Bailey W. Diffie|George D. Winius|1977|p=238}}</ref> Albuquerque i inkurajoi kolonët portugezë të martoheshin me gra vendase, ndërtoi një kishë në nder të Shën Katerinës (pasi Goa u ripushtua në ditën e festës së saj) dhe u përpoq të krijonte marrëdhënie me hindutë duke mbrojtur tempujt e tyre dhe duke u pakësuar taksat.<ref name="Disney2009b128-30"/> Portugezët mbajtën marrëdhënie miqësore me sunduesit e [[Perandoria Vixhajanagara|Perandorisë Vixhajanagara]] në Indinë Jugore.<ref name="Mehta291">{{cite book|author=Jaswant L. Mehta|title=Advanced Study in the History of Medieval India|url=https://books.google.com/books?id=iUk5k5AN54sC|page=291|isbn=978-81-207-0617-0|year=1980|lang=en|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd}}</ref> Në prill [[1511]], Albuquerque lundroi me 17 ose 18 anijesh dhe rreth 1 200 veta për në Malaka, në siujdhesën Malaj,<ref name="Ricklefs23">{{cite book|author=Merle C. Ricklefs|title=A History of Indonesia Since c. 1300|year=1993|lang=en|publisher=Stanford University Press|url=https://books.google.al/books?id=Ws5tQgAACAAJ|edition=i 2-të|isbn=978-080472195-0|page=23}}</ref> që ishte tregu më i madh i erëzave në atë periudhë. Megjithëse tregtia aty dominohej më së shumti nga guxharatasit, aty tregtonin edhe grupe të tjera, si turq, persë, armenë, tamilë dhe abisinas.<ref name="Kratoska2004p98">{{harvnb|Paul H. Kratoska|2004|p=98}}</ref> Albuquerque synonte Malakën për të penguar ndikimin mysliman dhe venecian në tregtinë e erëzave dhe rritjen e asaj të Lisbonës.<ref name="Gipouloux2011p301-302">{{harvnb|François Gipouloux|2011|pp=301-02}}</ref> Në korrik 1511 ata e pushtuan Malakën dhe për ta mbrojtur atë u ngrit një fortesë, porta e të cilës, e quajtur "A Famosa" qëndron akoma.<ref name="Ooi2009p202">{{harvnb|Keat Gin Ooi|2009|p=202}}</ref> Pasi mundi Sulltanatin e Malakës, Afonso de Albuquerque dërgoi menjëherë Duarte Fernandes me mision diplomatik në Mbretërinë e Siamit ([[Tailanda]] moderne), europiani i parë që mbërrinte, duke parë pretendimet siameze mbi Malakën, duke vendosur marrëdhënie tregtare miqësore midis dy mbretërive.<ref name="Lach520-521">{{cite book|author=Donald F. Lach|title=Asia in the Making of Europe, Volume I: The Century of Discovery|url=https://books.google.com/books?id=xD52ge5a8vYC&pg=PA200|isbn=978-0-226-46708-5|contribution=Edwin J. Van Kley|year=1994|publisher=University of Chicago Press|lang=en|page=520-21}}</ref><ref>{{harvnb|Barbara A. West|2009|p=800}}</ref> [[File:Attributed to Kano Sanraku - Important Cultural Property Namban Screens - Google Art Project2.jpg|thumb|456px|Pikturë japoneze që paraqet mbërritjen e Portugezëve në Japoni, fillimi i shek. të XVII. Pjesë e domethënëse e ekuipazheve portugeze të udhëtimit të Japonisë ishin të krishterët indianë.<ref>{{harvnb|Gary P. Leupp|2003|p=35}}</ref>]] ==== Ishujt e Erëzave dhe Traktati i Saragozës ==== Në vazhdim, në 1511 Albuquerque dërgoi Antonio de Abreu-n dhe Francisco Serrão-n (bashkë me Ferdinand Magelanin) për të eksploruar Arkipelagun Indonezian,<ref name="Newitt2005p78">{{harvnb|Malyn D. Newitt|2005|p=78}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> duke zaptuar porte dhe ishuj. Operacionet portugeze në Azi nuk kaluan të pa vërejtura. Në nëntorin e atij viti, duke marrë vesh vendndodhjen e të ashtuquajturve "ishuj të erëzave" ("ilhas das especiarias") në ishujt Maluku dhe Banda, dërgoi një ekspeditë të komanduar nga António de Abreu për ti eksploruar. Pilotët malajas i drejtuan nëpërmjet [[Xhava]]s, ishujve të Vegjël Sunda dhe ishullit të Ambonit deri në Banda, ku zbarkuan në fillim të [[1512]].<ref>{{harvnb|Giles Milton|1999|p=5, 7}}</ref> Aty u vendosën, si europianët e parë të zbritur në këta ishuj, duke i mbushur anijet e tyre me arra muskat dhe karafila indonezianë.<ref>{{cite book|author=Willard A. Hanna|url=https://books.google.al/books?id=cHdytgAACAAJ|year=1991|title=Indonesian Banda: Colonialism and its Aftermath in the Nutmeg Islands|publisher=Yayasan Warisan dan Budaya Banda Naira|lang=en|page=7}}</ref> Abreu u nis për në Ambon ndërsa zëvendës-komandanti i tij, Francisco Serrão vijoi për në Ternate. Në të njëjtin vit, në [[Indonezia|Indonezi]], portugezët morën Makasarin, dhe u shtynë më tej në jug duke zbuluar [[Timori]]n në [[1512]].<ref>{{cite book|author=Kenneth G. McIntyre|year=1977|title=The Secret Discovery of Australia: Portuguese Ventures 200 Years Before Captain Cook|url=https://books.google.al/books?id=3HUcAAAAMAAJ|lang=en|publisher=Souvenir Press|isbn=028562303-6|page=69}}</ref><ref group="shpjegime">Dokumenti i parë europian i njëhur që përmend ishullin është një hartë e Rui Brito Patalin për Manuelin I të Portugalisë, e datuar në 6 janar [[1514]], në të cilën u referohet anijeve që ishin nisur për në Timor.</ref> [[File:Ternate.JPG|thumb|left|379px|Ternate në arkipelagun e Malukut, duke shfaqur Fortesën-feitoria të São João Baptista de Ternate të nisur në 1522. Pikturë hollandeze, 1720]] Në [[1521]] [[Ferdinand Magelani]] mbërriti dhe pretendoi [[Filipinet]] për Spanjën. Në [[1525]], [[Spanja]] nën Karlin e V dërgoi një ekspeditë për të kolonizuar Ishujt Maluku, duke pohuar se ata ishin në zonën e tij të Traktatit të Tordesillas, meqë nuk ishte vendosur një kufi në lindje. Ekspedita e García Jofre de Loaísa-s mbërriti te Malukut, duke u vendosur në skelën e Tidores. Me portugezët tashmë të vendosur në Ternaten e afërt, përplasja ishte e pashmangshme. Mes viteve [[1522]] dhe [[1529]], në vijim të lundrimit përreth botës nga [[Ferdinand Magelani]], kastelanët do të kontestonin kufirin e Traktatit të Tordesilhas, duke diskutuar përkatësinë e Malukut e çmuar të "burimit të të gjitha erëzave" dhe [[Filipinet]] me portugezët. Por në [[1529]] me nënshkrimin e Traktatit të Saragozës nga Zhoão III dhe Karlosi I i Spanjës, u arrit në një zgjidhje, duke ja atribuar Malukut Portugalisë, ndërsa Filipinet Spanjës. Marrëveshja do të përcaktonte vijimin e meridianit të Tordesilhas në gjysmë-rruzullin e anës tjetër të botës. Territoret në lindje të ishujve Maluku, i jepeshin Spanjës me një pagesë prej {{formatnum:350000}} dukatesh prej ari.<ref>{{cite book|author=Geoffrey R. Elton|title=The New Cambridge Modern History|year=1990|lang=en|volume=2, The Reformation, 1520-1559|url=https://books.google.al/books?id=59Pae06JSiUC|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-34536-7|page=632}}</ref><ref name="Ooi2004p1340">{{cite book|isbn=1-57607-770-5|year=2004|title=Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor|url=https://books.google.com/books?id=QKgraWbb7yoC&pg=PA1340|author=Keat G. Ooi|volume=1|lang=en|publisher=ABC-CLIO|page=1340}}</ref><ref name="HistoriDisney"/> Në [[1522]], mbreti hindu i Sundas në Indonezi mundësoi nënshkrimin e një aleance me portugezët në Malaka për tu mbrojtur nga rritja e fuqisë myslimane në qendër të Xhavës,<ref name="autogenerated2">{{cite web|title=History of Jakarta|accessdate=1 gusht 2010|url=http://www.beritajakarta.com/english/AboutJakarta/HistoryofJakarta.asp#|work=.beritajakarta.com|lang=en|url-status=live|archive-date=20 gusht 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110820052725/http://www.beritajakarta.com/english/AboutJakarta/HistoryofJakarta.asp#}}</ref> duke i lejuar të ndërtonin një fortesë në portin e Kalapas ([[Xhakarta]] e tanishme). Traktati i Sunda Kalapas (1522) u nënshkrua në një "padrão", por portugezët nuk do të vijonin ta përmbushnin premtimin për tu kthyer në vitin tjetër: atë vit u kthye guvernatori i Indisë Duarte de Meneses që, pas një administrimi shkatërrimtar, u dërgua në burg dhe u zëvendësua nga [[Vasco da Gama]], që do të vdiste në Koçi në [[1524]]. Portugezët tregtuan rregullisht me Perandorinë e Bruneit nga viti [[1530]] dhe e përshkruan kryeqytetin e [[Brunei]]t si të rrethuar me mure guri. Në [[1535]], kapiteni António de Faria, i nisur nga [[Da Nang]]u, ku portugezët kishin mbërritur në [[1516]], tashmë të quajtur Koçinçina ([[Vietnami]] i sotëm), u përpoq të vendoste një qendër grumbullimi tregtar në Hoi An, por dështoi.<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=WZry2NaH2_sC&lpg=PA22|author=Spencer Tucker|title=Vietnam|publisher=Kentucky University Press|lang=en|year=1999|isbn=081310966-3|page=22}}</ref> Jorge de Meneses zbuloi Guinenë e Re në [[1526]], duke e emërtuar atë "Ishulli i Papuas".<ref name="QuanchiRobson2005">{{harvnb|Max Quanchi|John Robson|2005|p=xliii}}</ref> [[File:Bahrain Fort 1.jpg|thumb|358px|Fortesa Portugeze, një nga fortesat e ruajtura më mirë në Bahrain]] ==== Azia Jugore, Gjiri Persik dhe Deti i Kuq ==== {{see also|India Portugeze|Ngulimi portugez në Çitagong}} Megjithëse Kankili I i Xhafnës fillimisht i rezistoi kontaktit me ta, Mbretëria e Xhafnës shpejtë do të vihej në vëmendjen e zyrtarëve portugezë si për rezistencën ndaj veprimtarive misionare ashtu dhe për arësye logjistike për shkak të afërsisë me limanin e Trinkomalit, ndër arësyet e tjera.<ref name="Abeyasinghe2">{{harvnb|Tikiri Abeyasinghe|1986|p=2}}</ref> Në të njëjtin vit, Manueli I e urdhëroi Almeidën të përforconte fortesat në [[Kerala]] dhe në Afrikën Lindore, ashtu dhe të shikonte mundësinë e ndërtimit të fortesave në [[Sri Lanka]] dhe Malaka në përgjigje të armiqësive në rritje me myslimanët në ato rajone dhe kërcënimeve nga sulltani mamluk.<ref name="Disney2009b128">{{harvnb|Anthony R. Disney|2009|p=128}}</ref> Në [[1517]], João da Silveira komandoi një flotë për në Çitagong, dhe rreth vitit [[1528]], portugezët kishin krijuar një [[Ngulimi portugez në Çitagong|ngulim në Çitagong]].<ref name="Harris225">{{cite book|year=2015|title=The First Firangis: Remarkable Stories of Heroes, Healers, Charlatans, Courtesans & Other Foreigners who Became Indian|isbn=93-82277-63-3|url=https://books.google.al/books?id=sOlrrgEACAAJ|lang=en|author=Jonathan G. Harris|publisher=Aleph Book Company|page=225}}</ref> Portugezët në vijim e vunë qendrën e tyre të operacionve përgjatë lumit Hugli, ku hasën myslimanë, hindu dhe dezertorë portugezë të njohur si ''Çatinë''.<ref>{{cite book|year=2008|author=Shihan de S. Jayasuriya|publisher=I. B. Taurus|url=https://books.google.com/books?id=bkoBAwAAQBAJ&pg=PA86|lang=en|title=The Portuguese in the East: A Cultural History of a Maritime Trading Empire|page=86-7|isbn=978-184511585-2}}</ref> [[File:Diu1.jpg|thumb|left|372px|Fortesa e Diut, më e rëndësishmja e Indisë Portugeze (1535–1536), Guxharat]] Perandoria Portuguese u zgjerua në Gjirin Persik, duke kundërshtuar kontrollin e tregtisë së erëzave nga Sulltanati Axhuran dhe [[Perandoria Osmane]]. Në [[1515]], Afonso de Albuquerque pushtoi shtetin Huvala të [[Ngushtica e Hormuzit|Hormuzi]]t në hyrje të Gjirit Persik, duke e kthyer në shtet vasal. [[Adeni]], megjithatë, i rezistoi ekspeditës së Albuquerque-s po atë vit dhe një tjetër përpjekeje nga pasuesi i Albuquerque-s, Lopo Soares de Albergaria në [[1516]]. Në [[1521]] një forcë e drejtuar ngaq António Correia pushtoi [[Bahreini]]n duke mundur mbretin xhabrid, Mukrin ibn Zamil.<ref>{{cite book|author=Juan R. Cole|title=Sacred Space and Holy War: The Politics, Culture and History of Shi'Ite Islam|year=2002|publisher=I.B. Tauris|url=https://books.google.al/books?id=ntarP5hrza0C|lang=en|page=37|isbn=186064-736-7}}</ref> Në një seri ndryshimi aleancash, portugezët mbizotëruan shumë nga jugu i Gjirit Persik për shekullin vijues. Me rrugëtime të rregullta detare që e lidhnin Lisbonën me [[Goa]]n, që nga viti [[1497]], ishulli i Mozambikut u bë një port strategjik, ku u ndërtua Fortesa São Sebastião dhe një spital. Në [[Ishujt Azore]], Armada e ishujve i mbronte anijet përgjatë rrugës për në Lisbonë.<ref name="O'Flanagan125">{{harvnb|Patrick O'Flanagan|2008|p=125}}</ref> [[File:Persia Portrait of a Portuguese (detail).jpg|thumb|Një fisnik portugez, pikturë perse, shek. XVI)]] Në [[1533]], [[Portugalia]] pushtoi Vasain, rreth 50 km nga [[Mumbai|Bombej]]. Në [[1534]], Guxharati u pushtua nga [[Perandoria Mogule|mogulët]] me mbështetjen e shteteve raxhpute të Çitorit dhe Mandusë, kështu që sulltani Bahadur Shah i Guxharatit u detyrua të firmoste Traktatin e Vasait me portugezët, ku vendosej një aleancë për të rekuperuar vendin e tij, duke dhënë në shkëmbim Damanin, Diun, [[Mumbai]]n dhe Vasain.<ref>{{harvnb|Sarina Singh|2003|p=726}}</ref> Ai rregullonte gjithashtu tregtinë e anijeve të Guxharatit që niseshin për në [[Deti i Kuq|Detin e Kuq]] dhe që kalonin përmes Vasait që të paguanin detyrime dhe të lejonte tregtinë e kuajve. Pasi perandori mogul, [[Humajuni]] pati sukses kundër Bahadurit, ky i fundit nënshkroi një tjetër traktat me portugezët për të konfirmuar furnizimet dhe lejoi të ndërtohej një fortesë në Diu. Pak më vonë, Humajuni e ktheu vëmendjen gjetkë dhe Guxharati u lidh në aleancë me osmanët për të rifituar kontrollin e Diut dhe për të rrethuar fortesën. Në [[1538]], Fortesa e Diut u rrethua përsëri nga forcat osmane. Një tjetër rrethim i dështuar në [[1547]] do tu jepte fund ambicieve [[Perandoria Osmane|otomane]], duke konfirmuar hegjemoninë portugese në rajon,<ref name="Malekandathil116-118">{{harvnb|Pius Malekandathil|2010|pp=116-18}}</ref><ref name="HistoriDisney"/><ref name="Pearson1976pp74-82">{{cite book|author=Michael Pearson|title=Merchants and Rulers in Gujarat: The Response to the Portuguese in the Sixteenth Century|year=1976|lang=en|publisher=University of California Press|url=https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC&pg=PA74|isbn=978-052002809-8|pages=74–82}}</ref> ashtu si dhe arritjen e superioritetit mbi mogulët.<ref name="Mathew138">{{cite book|author=Kuzhippalli S. Mathew|year=1988|publisher=Mittal Publications|lang=en|page=138|title=History of the Portuguese Navigation in India, 1497–1600|url=https://books.google.com/books?id=Kl3IR3RJTIEC&pg=PA138|isbn=978-817099046-8}}</ref> Megjithatë, osmanët i kundërshtuan sulmet portugeze në Detin e Kuq dhe në [[Gadishulli Sinai|Gadishullin Sinai]] në [[1541]] dhe në rajonin verior të Gjirit Persik në [[1546]] dhe [[1552]]. Në fund çdo entitet duhet të respektonte rruzullin e ndikimit të tjetrit, megjithëse jo zyrtarisht.<ref>{{cite book|author1=Mesut Uyar|year=2003|author2=Edward J. Erickson|url=https://books.google.com/books?id=JgfNBKHG7S8C&pg=PA76|title=A Military History of the Ottomans: From Osman to Atatürk|lang=en|isbn=027598876-7|publisher=ABC-CLIO|page=76}}</ref><ref>{{cite web|author=João de Castro|title=The Voyage of Don Stefano de Gama from Goa to Suez, in 1540, with the intention of Burning the Turkish Galleys at that port|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00generallinks/kerr/vol06chap03sect01to05.html|lang=en|volume=6, kapitulli 3|archive-date=14 tetor 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061014142159/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00generallinks/kerr/vol06chap03sect01to05.html}}</ref> Në fillim të [[shekulli XVI|shekullit të XVI]] prania portugeze u ndje për herë të parë në bregun e Makranit pranë Detit Arabik, dhe pranë bregut Sindi duke kontrolluar itineraret detare të lidhur me Gjirin Persik. Në [[1515]] u zhvillua faza e parë e luftës së hapur që duke nisur nga Afonso de Albuqueque që me kërkesë të perandorit Safavid, sulmoi tributë Kalmati,<ref>{{cite book|date=1907|lang=en|title=Baluchistan District Gazetteer Series|publisher=Education Society's Press|url=https://books.google.pt/books?&id=jb61AAAAIAAJ&pg=PA7}}</ref> që pengonin tregtinë dhe lundrimin me [[Gjiri Persik|Gjirin Persik]].<ref name=":1">{{cite journal|author=Sabir Badal Khan|title=Portuguese Encounters With Coastal Makran Baloch During the Sixteenth Century|date=korrik 2000|volume=10|issue=2|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|DOI=10.1017/S1356186300012438|lang=en|publisher=Cambridge University Press|pages=153-69}}</ref> [[File:Paquistão P011.jpg|thumb|left|389px|Portugezët në Pakistan dhe bregun e Makranit.<ref>{{cite book|author=João Barros|title=Da Asia de João de Barros e de Diogo de Couto|url=https://books.google.pt/books?id=a6E2AAAAMAAJ&pg=PA27|lang=en|volume=16}}</ref>]] Në provincën e [[Sind]]it dhe [[Baloçistan, Pakistan|Baluçistanit]] patën kontakt më të drejtpërdrejtë nën presionin ushtarak portugez.<ref>{{cite web|author=Ahmed Kamran|url=https://thesouthasianidea.wordpress.com/2017/05/13/a-history-of-the-left-in-pakistan-20/|title=A History of the Left in Pakistan – 20|lang=en|work=The South Asian Idea}}</ref> Tashmë në brendësi të Nënkontinentit Indian, pas pushtimit mogul të [[Lahore]]s dhe me vendosjen e kryeqytetit në të njëjtin qytet në 1589, portugezët do të mbanin një prani këmbëngulëse në oborr si aleatë të mogulëve, kundër persëve.<ref name=":1"/> Në trashëgiminë historike portugeze, edhe sot mund të vëzhgohen struktura të ndryshme të ndërtuara në bregun e Makranit, si Kështjella historike e Tisit (Iran), e konsideruar si Kështjella Portugeze, tashmë e rehabilituar.<ref>{{cite web|work=shouhaaz.com|title=Chabahar Travel Guide|lang=en|url=http://shouhaaz.com/product/gi-25730/pi-193563/Portuguese-Castle-in-chabahar|access-date=12 gusht 2024|archive-date=1 shkurt 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201031856/https://shouhaaz.com/product/gi-25730/pi-193563/Portuguese-Castle-in-chabahar|url-status=dead}}</ref> 1581-a do të shihte zhvillimin e sulmeve të reja mbi qytetet bregdetare me një flotë portugeze që u nis nga qyteti portugez i [[Maskat]]it, objektivi i të cilave ishte si shkatërrimi i anijeve pirate, ashtu dhe për të ndëshkuar vendet që mbështesnin flotat tukre që përpiqeshin të thyenin bllokadën detare portugeze në Gjirin Persik.<ref name=":1"/> Në mes të viteve 1500 tarkhunët u futën në trazira duke e detyruar Muhamad Isa Tarkhunin (Mirza Isa Khani I) të kërkonte ndihmë nga portugezët në [[1555]]. 700 ushtarë portugezë arritën me 28 anije duke ngjitur Indin, për të kuptuar se në tashmë Isa Tarkhuni kishte dalë fitimtar nga konflikti. Pasi tarkhunët refuzuan ti paguanin, Pero Barreto u dha urdhër ushtarëve portugezë të plaçkitnin dhe shkatërronin qytetin, duke grabitur thesare të pamasa me arë dhe duke vrarë shumë banorë.<ref>{{harvnb|James Wynbrandt|2009}}</ref> Megjithë Plaçkitjen e Thatës në [[1557]], historiani portugez i shekullit të XVI, Diogo do Couto e përshkruan Thatën si një nga qytetet më të pasura të Orientit.<ref>{{cite book|author1=Joao Barros|title=Da Asia de João de Barros e de Diogo de Couto|url=https://books.google.pt/books?id=a6E2AAAAMAAJ&pg=PA271|author2=Diogo de Couto|volume=16|lang=pt}}</ref><ref>{{cite book|author=Claude Markovits|title=The Global World of Indian Merchants, 1750–1947|publisher=Cambridge University Press|accessdate=18 korrik 2017|url=https://books.google.com/books?id=M2vu7Odjz6kC&pg=PA35|isbn=978-113943127-9|year=2000|lang=en}}</ref> Megjithatë, njëfarë pranie portugeze kishte qenë më herët në shekullin e XVI me pushtimin e Hormuzit nga Afonso de Albuquerque në [[1507]], që nisi zhvillimin e marrëdhënieve me [[Sind]]in.<ref>{{cite book|editor1=Karl A. Sprengard|year=1994|lang=en|editor2=Roderich Ptak|url=https://books.google.com/books?id=QNQfuDXD0HkC&pg=PA120|title=Maritime Asia: Profit Maximisation, Ethics and Trade Structure c. 1300-1800|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|ISBN=978-344703521-7|accessdate=3 tetor 2020}}</ref> Më vonë, në dekadën e parë të shekullit të XVI, tregtarët krijuan një qendër grumbullimi tregtar (feitoria) dhe në fund të shekullit të XVI Urdhri Shekullar i Karmelitëve të Zbathur ("Carmelitas Descalços") ndërtoi një konvent. [[File:Macau oldmap.jpg|thumb|389px|Paraqitje e Gadishullit të Makaut në 1639, gjatë periudhës së artë të kolonizimit portugez]] ====Kina dhe Japonia==== Gadishulli i Malakës u bë baza strategjike për zgjerimin e tregtisë portugeze me Kinën dhe Azinë Jug-Lindore. Jorge Alvares ishte evropiani i parë që arriti në Kinë nga deti, ndërsa romakët ishin të parët nëpërmjet tokës nga Azia e Vogël.<ref>{{harvnb|Denis C. Twitchett|John K. Fairbank|1998|p=336}}</ref><ref name="Ward2008">{{harvnb|Gerald W.R. Ward|2008|p=37}}</ref><ref name="Gleason2007">{{harvnb|Carrie Gleason|2007|p=12}}</ref> Ai qe gjithashtu edhe evropiani i parë që zbuloi [[Hong Kongu]]n.<ref>{{cite book|editor1=Andrew Stone|editor2=Piera Chen|editor3=Chung W. Chow|url=https://books.google.al/books?id=iBEcsjbPPFMC|year=2010|title=Hong Kong & Macau|publisher=Lonely Planet|lang=en|isbn=1-74179-225-8|edition=i 14-të|pages=20-21}}</ref><ref>{{harvnb|Jules Brown|2002|p=195}}</ref> Në [[1513]], duke u nisur nga Malaka, Jorge Álvares arriti në jugun e Kinës, duke zbarkuar në grykëderdhjen e Lumit të Perlave në Ishullin Nei Lingding.<ref name="Edmonds2002">{{harvnb|Richard L. Edmonds|2002|p=1}}</ref> Në [[1514]], Afonso de Albuquerque, nën-mbreti i "Estado da India", dërgoi Rafael Perestrello-n të lundronte drejtë Kinës në mënyrë që të niste marrëdhëniet tregtare me të,<ref>{{cite web|publisher=Algarvedailynews.com|lang=en|title=Tne – Portuguese in the Far East|url=http://algarvedailynews.com/features/history/4372-tne-portuguese-in-the-far-east|accessdate=18 prill 2013|archive-date=30 janar 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130130144843/http://algarvedailynews.com/features/history/4372-tne-portuguese-in-the-far-east|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title='Portugal's Discovery in China' on Display|website=.china.org.cn|lang=en|accessdate=3 maj 2013|url=http://www.china.org.cn/english/culture/119676.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220515055412/http://www.china.org.cn/english/culture/119676.htm|archive-date=15 maj 2022}}</ref> duke zbritur në [[Guangzhou]] dhe ishullin Shangçuan. [[File:Macau Trade Routes.png|thumb|left|408px|Udhëtimi i portugezëve deri në Nagasaki, Japoni]] Në [[1517]] Tomé Pires u ftua si ambasador i Manuelit I në Kinë, me flotën e Fernão Peres de Andrade, që zhvilloi bisedime me autoritetet e [[Guangzhou]]t dhe [[Pekini]]t për një qendër grumbullimi tregtar në Tamão. Fillimisht të suksesshme, por më vonë ambasada u tërhoq.<ref>{{cite book|author1=Tomé Pires|editor=Armando Cortesão|year=2005|lang=en|orig-year=1990|author2=Francisco Rodrigues|url=https://books.google.al/books?id=h82D-Y0E3TwC|title=The Suma Oriental of Tome Pires: An Account of the East, from the Red Sea to Japan; & The Book of Francisco Rodrigues, Pilot-Major of the Armada|publisher=Asian Educational Services|volume=1|isbn=81-206-0535-7|pages=27-32}}</ref> Tregtarët portugezë, ndërkohë u vendosën në ishullin Shangçuan, duke nënshtruar mandarinët vendas, më vonë në Ningbo, që do të shkatërrohej në "Betejën e Tamão-s", një ishull i vogël në gjirin e Guangzhout ku në [[1521]] dhe [[1522]] do të luftohej me forcat kineze.<ref name="HistoriDisney"/> Në përpjekjet e tyre të para për të marrë qendra grumbullimi tregtar me forcë, portugezët u mundën nga [[Dinastia Ming|kinezët Ming]] në Betejën e Tamão-s ose "Tuen Munit". Në [[1521]], portugezët humbën 2 anije në Betejën e Sinkuvanit në Ishullin Lantau. Portugezët humbën edhe 2 anije në Shuangju në [[1548]], kur u kapën mjaft portugezë dhe afër Gadishullit Dongshan. Në [[1549]] u kapën dy anije portugeze dhe Galeote Pereira. Gjatë këtyre betejave kinezët kapën armë nga portugezët e mundur, që më vonë ata i kopjuan dhe i prodhuan në masë në Kinë. si musketa me fitil dhe arkebuza, që ata i quajtën "pushkë zogu" dhe pushkë me rrotullim të mbushura nga mbrapa, që ata i quajtën topi folangxhi (frëng) pasi portugezët njiheshin nga kinezët si "frëngë" në atë kohë. Portugezët më vonë u rikthyen në Kinë paqësisht dhe e prezantuan veten si portugezë në vend të frëngë, në Marrëveshjen Luzo-Kineze (1554).<ref>{{harvnb|Denis C. Twitchett|John K. Fairbank|1998|pp=343-44}}</ref> Megjithë entuziazmin fillestar midis dy kulturave, menjëherë më pas filluan të shfaqen vështirësi, që përfshinin keqkuptime, fanatizëm si dhe armiqësi.<ref name="smithsonianmag.com">{{cite web|lang=en|url=http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/portugal_exhibit.html|title=When Portugal Ruled the Seas; History & Archaeology|publisher=Smithsonian Magazine|accessdate=18 prill 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121225010332/http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/portugal_exhibit.html|archive-date=25 dhjetor 2012}}</ref> Eksploruesi portugez Simão de Andrade shkaktoi përkeqësimin e marrëdhënieve me Kinën, për shkak të veprimtarisë së tij pirate, duke sulmuar anijet kineze, një zyrtar kinez dhe duke rrëmbyer kinezë. Ai e kishte bazën në ishullin Tamão, në një fortesë. Kinezët pretenduan se Simão rrëmbente djemë dhe vajza kineze për ti abuzuar dhe ngrënë.<ref name="Jesus5">{{cite book|year=1902|author=Carlos A. M. Jesus|url=https://books.google.com/?id=tMsNAAAAIAAJ|lang=en|publisher=Kelly & Walsh, ltd.|title=Historic Macao|isbn=978-114322535-2|page=5}}</ref> Kinezët dërguan një skuadër anijesh kundër karavelave portugeze, që arritën ti largojnë portugezët dhe të rimerrnin Tamão-n. Si pasojë, kinezët nxorën një dekret që i ndalonte burrat me tipare kaukaziane që të hynin në [[Guangzhou]], duke vrarë shumë portugezë aty dhe duke i zmbrapsur portugezët në det.<ref name="Dodge226">{{cite book|author=Ernest S. Dodge|title=Islands and Empires: Western Impact on the Pacific and East Asia|year=1976|publisher=University of Minnesota Press|url=https://books.google.com/?id=RE5vls1XeEgC&pg=PA226|isbn=978-081660788-4|lang=en|page=226}}</ref><ref name="Whiteway339">{{cite book|year=1899|author=Richard S. Whiteway|url=https://books.google.com/?id=jM4NAAAAIAAJ|lang=en|page=339|title=The Rise of Portuguese Power in India, 1497–1550|publisher=Archibald Constable & Co.}}</ref> Pasi sulltani i Bintanit robëroi mjaft portugezë nën drejtimin e Tomás Pires, kinezët ekzekutuan 23 portugezë dhe pjesën tjetër e futën në burg, ku qëndruan në kushte mizore. Kinezët pastaj i masakruan portugezët që qëndronin në qendrat e grumbullimit tregtar në Ningbo dhe Fuxhian në [[1545]] dhe [[1549]], për shkak të sulmeve të shumta dëmtuese të portugezëve përgjatë brigjeve, që i zemëruan kinezët. Pirateria portugeze ishte e dyta pas asaj japoneze në atë periudhë. Megjithatë, shpejtë ata filluan ti kursenin anijet kineze duke filluar një tregti të kujdesshme. Në [[1557]] autoritetet kineze i lejuan portugezët të vendosen në Makau, duke e marë me qira Makaun nga [[Kina]] si një qendër grumbullimi tregtar duke i paguar [[Dinastia Ming|Kinës Ming]] një qira vjetore prej qindra "tilësh" argjend. Ata krijuan depo të mallrave të tregtuar mes Kinës, Japonisë, Goas dhe Europës.<ref name="Dodge226"/><ref name="Disney2009b175,184">{{harvnb|Anthony R. Disney|2009|pp=175, 184}}</ref> [[File:16th century Portuguese Spanish trade routes.png|thumb|upright=1.8|Itineraret tregtare portugeze nga Lisbona në Nagasaki mes viteve 1580–1640 (bojëqielli). Itinerari tregtar spanjoll i vendosur në 1565, i quajtur "Galeonët e Manilës" (i bardhë)]] Midis viteve [[1542]] dhe [[1543]] një grup tregtarësh, mes të cilëve Francisco Zeimoto arritën për herë të parë në Japoni. Sipas Fernão Mendes Pinto, që mori pjesë në këtë udhëtim, arritën në ishullin e Tanegashima, nga ku i tmerruan vendasit me armët e zjarrit dhe orat. Në të njëjtin vit mbërriti në [[Goa]], duke udhëtuar si nën-mbreti i ri, misionari jezuit Francisco Xavier për të marrë nga nunci apostolik detyrën e patronazhit portugez ndaj kishës katolike. Ai u dërgua nga Zhoão III, pas thirrjeve të vazhdueshme ndaj papës, duke kërkuar misionarë për të mbështetur fenë dhe mbajtjen e rendit në Azinë portugeze, i rekomanduar me entuziazëm nga Diogo de Gouveia, që e këshilloi mbretin të thirrte urdhërin e ri, të sapo-formuar të "[[Jezuitët|Shoqërisë së Jezuit]]", (lt:"Societas Iesu", pt:"Companhia de Jesus"), të njohur si jezuitë.<ref name="HistoriDisney"/> Pas arritjes në Japoni, tregtarët dhe aventurierët portugezë u përfshinë në tregtinë fitimprurëse në ishullin e [[Kyūshū]], porti i tyre fiks, me anijet e tyre dhe xhunke kineze.<ref name="Cham">{{cite web|author=Helena Rodrigues|work=Cham|lang=pt|title=Nau do trato|url=http://www.fcsh.unl.pt/cham/eve/content.php?printconceito=1060|accessdate=5 qershor 2011}}</ref> Kjo tregti u bë veçanërisht fitimprurëse duke nisur nga viti [[1547]], kur autoritetet kineze do ta ndalonin tregtinë e drejtpërdrejtë mes Kinsë dhe Japonisë për shkak të piraterisë, duke rikthyer politikën izolacioniste ''Hai Xhin'' (d.m.th. "ndalimi detar"), duke i lënë portugezët si ndërmjetësit e vetëm: pavarësisht ndalimit, në Kinë, me mungesë [[argjendi]], mundësonte aksesin në rezervat japoneze. Nga ana e tyre, japonezët ishin konsumues të mëdhenj të [[mëndafshi]]t dhe porcelanit kinez.<ref name="HistoriDisney"/> Në 1550, për shkak të rëndësisë së kësaj tregtie u ngrit institucioni i udhëtimit të përvitshëm nën monopolin e Kurorës: "Udhëtimi i Japonisë" ("Viagem do Japão"). Drejtimi për të realizua këtë udhëtim ju atribua një kryekapiteni të caktuar guvernator si shpërblim për për shërbimet e kryera. Duke parë largësinë e madhe mes [[Goa]]s dhe Japonisë, anijet portugeze të quajtura "nau do trato"<ref group="shpjegime">Karrakat e mëdha prej 1200 deri në 1600 tonë, (shiko {{cite book|author=Sanjay Subrahmanyam|lang=en|title=The Portuguese Empire in Asia, 1500–1700: A Political and Economic History|url=https://archive.org/details/portugueseempire0000subr|publisher=Longman, University of Michigan|year=1993|isbn=0-582-05069-3|pages=[https://archive.org/details/portugueseempire0000subr/page/138 138]}}) të quajtura ''nau do trato'' ('anije të traktatit') ose ''nau da China'' nga portugezët, (shiko {{cite web|author=Helena Rodrigues|work=Cham|lang=pt|title=Nau do trato|url=http://www.fcsh.unl.pt/cham/eve/content.php?printconceito=1060|accessdate=5 qershor 2011|ref=none}}) të angazhuara në këtë tregti e kishin trupin të lyer me rrëshirë dhe zift. (shiko {{cite book|accessdate=23 korrik 2013|author=M. D. Newitt|title=A History of Portuguese Overseas Expansion: 1400–1668|date=2005|publisher=Routledge|url=https://books.google.com/books?id=eyQu-O1EQCAC&pg=PP13|isbn=978-0-415-23980-6|lang=en|page=13}}) Termi '''Anije të Zeza''' (në {{lang|ja|黒船|translit='''kurofune'''}}, term nga [[Periudha Edo]]) quante të gjitha anijet perëndimore që mbërrinin në Japoni mes shekujve të XVI dhe XIX. Emri është shkruar në fjalorin "Nippo Jisho", "Fjalori Japonisht–Portugalisht" ({{lang|ja|日葡辞書|translit='''''Nippo Jisho'''''}} ose '''Vocabulario da Lingoa de Iapam'''). Ky fjalor u hartuar nga [[Shoqëria e Jezuit|misionarët jezuitë]] dhe u publikua në [[Nagasaki]] të Japonisë në [[1603]]. Ai përmbante 32,293 fjalë japoneze me shpjegime në portugalisht, duke qenë fjalori i parë në një gjuhë evropiane i japonishtes. Botimi fillestar përdorte ekskluzivisht shkronja latine, pa karaktere japoneze (d.m.th. "kanxhi" apo "kana").</ref> fillimisht niseshin nga Malaka. Në [[1554]], pas përpjekjeve të ndryshme për të krijuar një skelë të ndërmjetme në Kinë, Leonel de Sousa kryekapiteni i udhëtimit të Japonisë (''capitão-mor da viagem do Japão''),<ref>{{harvnb|Bailey W. Diffie|George D. Winius|1977|p=389}}</ref> arriti një marrëveshje për të negociuar në [[Guangzhou]]. Që nga viti [[1535]], në vijim të një fundosjeje, ishin autorizuar për tu vendosur në gadishullin e Makaut dhe të ushtronin veprimtarinë e tyre tregtare, pa u ngulitur në tokë.<ref>{{cite web|lang=en|title=General Outline of the Macau Special Administrative Region|publisher=Ministry of Foreign Affairs, People's Republic of China|url=http://www.fmprc.gov.cn/eng/wjb/zzjg/gats/xgxw/t27695.htm|accessdate=7 janar 2008}}</ref><ref name="worldstatesmen.org"/> Në [[1549]] u autorizuan misione vjetore tregtare në Shangçuan. Portugezët gjetën një burim fitimprurës në trekëndëshin tregtar Kinë-Makau-Japoni.<ref>{{cite book|title=The World Encompassed: The First European Maritime Empires c. 800-1650|url=https://books.google.al/books?id=EayR3sm4mvUC|author=Geoffrey V. Scammell|lang=en|publisher=University of California Press|year=1981|isbn=0-520-04422-3|page=241}}</ref> Në vitin [[1555]], Makau do të kthehej tashmë në një qendër të rëndësishme të trekëndëshit tregtar mes Kinës, Japonisë dhe [[Goa]]s, dhe mes këtyre dhe Europës. Në [[1557]], më në fund autoritetet kineze do të jepnin autorizimin që portugezët të vendoseshin në mënyrë permanente,<ref name="worldstatesmen.org">{{cite web|title=Former Foreign Colonies and Major Concessions in China|work=worldstatesmen.org|lang=en|accessdate=29 janar 2024|url=https://www.worldstatesmen.org/China_Foreign_colonies.html}}</ref> duke i dhënë një shkallë të konsiderueshme vetëqeverisjeje nëpërmjet një pagese vjetore (rreth 500 tilë [[argjendi]]).<ref name="HistoriDisney"/> [[File:NanbanCarrack.jpg|thumb|left|345px|Karrakë portugeze në Nagasaki. Pikturë japoneze e Periudhës Nanban të Japonisë]] Në Japoni portugezët fillimisht do të vendoseshin në portin e [[Hirado]]s, duke filluar një ndërveprim intensiv si në fushën ekonomike ashtu dhe në atë fetare, e cila njihet si "Periudha Tregtare Nanban", ({{lang|ja|南蛮貿易}}, nanban-bōeki, "Tregtia me barbarët jugorë", ose ({{lang|ja|南蛮貿易時代}}, Nanban bōeki jidai, "Periudha e tregtisë me barbarët jugorë"). Nanban ({{lang|ja|南蛮}} d.m.th. 'barbar jugor') është një fjalë japoneze që përdorej për të quajtur banorët nga Kina jugore, Ishujt Rjukju, [[Oqeani Indian]] dhe [[Azia Juglindore]] shekuj para arritjes së europianëve të parë. Ajo ishte një periudhë e [[Historia e Japonisë|historisë së Japonisë]] nga mbërritja e europianëve në [[1543]] deri në dekretet e para Sakoku të mbylljes në [[1614]]. Arkibuzët u prodhuan nga japonezët në shkallë të gjerë<ref>{{harvnb|Arnold Pacey|1991}}</ref> do të kishin një rol vendimtar përgjatë betejave të [[Periudha Sengoku|Periudhës Sengoku]], që do të luftoheshin mes [[daimyō]]ve; sheqeri i rafinuar dhe [[krishtërimi]] do të ishin risitë e tjera të mëdha të pranuara. Francisco Xavier do të udhëtonte në Japoni në [[1549]], duke konvertuar shumë banorë.<ref name="HistoriDisney"/> Në [[1571]], pas një marrëveshjeje me [[daimyō]]n e krishter Omura Sumitada (të pagëzuar "Dom Bartolomeu") portugezët do të vendoseshin në [[Nagasaki]], në Japoni, deri në krijimin e një bashkësie të vogël,<ref name="TheEconomicAspectsoftheHistoryoft">{{harvnb|Yosaburō Takekoshi|2004}}</ref> dhe duke krijuar aty një qendër grumbullimi tregtar që gjatë shumë viteve do të ishte porta e Japonisë me botën. Në [[1580]], pak para nisjes së Bashkimit Iberik, Omura Sumitada do tua jepte juridiksionin mbi Nagasakin [[Jezuitët|jezuitëve]].<ref name="HistoriDisney"/> Që nga themelimi i tij, Makau do të rritej duke shfrytëzuar tregtinë fitimprurëse të bazuar në shkëmbimin e [[mëndafshi]]t kinez me [[argjendi]]n japonez. Në vetëm një dekadë, ai do të kthehej në ndërmjetësin kyç të tregtisë mes Kinës dhe Japonisë, me portugezët që volën fitime të jashtëzakonshme. Duke u kthyer me shpejtësi në një qendër të rëndësishme tregtare mes tre akseve kryesore: Makau-Malaka-Goa/Lisbonë; Guangzhou-Makau-Nagasaki dhe më vonë Makau-Manila-Meksikë. Në këto rrethana, portugezët do të ktheheshin në ndërmjetësit e natyrshëm, duke fituar [[monopoli]]n e një tregtie që do të arrinte kulmin e saj në fund të shekullit të XVI dhe në fillim të shekullit të XVII.<ref name="HistoriDisney"/> Në [[1571]], një seri pararojash e lidhte Lisbonën me [[Nagasaki]]n, ku portugezët ndërkohë ishin vendosur: perandoria e tyre do të bëhej me të vërtetë globale, duke nxjerrë nga procesi pasuri të jashtëzakonshme për Portugalinë. Në [[1572]], tre vjet pas tërheqjes nga karriera e "Orientit", [[Luís Vaz de Camões]] do të publikonte [[epopea|epopenë]] "Os Lusíadas", e cila subjekt qëndror ka [[Zbulimi portugez i rrugës detare të Indisë|zbulimin e rrugës detare për në Indi]] nga [[Vasco da Gama]], duke pavdekësuar bëmat e portugezëve.<ref name="WDL">{{cite web|url=http://www.wdl.org/pt/item/11198/|title=Os Lusíadas|date=1800–1882|website=World Digital Library|lang=pt|accessdate=1 shtator 2013|archive-date=6 shtator 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140906030844/http://www.wdl.org/pt/item/11198/|url-status=dead}}</ref> [[File:Saint Francis Xavier taking leave of King John III (1635) - José Avelar Rebelo.png|thumb|321px|Shën Francis Xavier duke i kërkuar Zhoaos III të Portugalisë një ekspeditë misionare në Azi]] ==== Ekspeditat misionare ==== Në 1542, misionari jezuit Francis Xavier mbërriti në [[Goa]] në shërbim të mbretit Zhoao III i Portugalisë, me detyrën e nunciaturës apostolike. Në të njëjtën kohë Francisco Zeimoto, António Mota dhe tregtarë të tjerë mbërritën për herë të parë në Japoni. Sipas Fernão Mendes Pinto, që pohon se mori pjesë në këtë udhëtim, ata arritën në Tanegashima, ku vendasit u befasuan nga armët e zjarrit, që do të prodhoheshin menjëherë nga japonezët në shkallë të gjerë.<ref name="Pacey1991">{{harvnb|Arnold Pacey|1991}}</ref> Nga viti [[1570]] portugezët blenë pjesë të një porti japonez ku ata themeluan një pjesë të vogël të qytetit të [[Nagasaki]]t,<ref name="TheEconomicAspectsoftheHistoryoft" /> duke u bërë porti kryesor tregtar në Japoni në tregtinë trekëndore me Kinën dhe Europën.<ref name="Disney2009b195">{{harvnb|Anthony R. Disney|2009|p=195}}</ref> Duke e krahasuar tregtinë e tij si me konkurentët europianë ashtu dhe me ata aziatikë, [[Portugalia]] dominoi jo vetëm tregtinë mes Azisë dhe Europës, por edhe atë mes rajoneve të ndryshme të Azisë dhe Afrikës, si [[India]], [[Indonezia]], [[Kina]] dhe [[Japonia]]. Misionarët [[Jezuitët|Jezuitë]], ndoqën portugezët për të përhapur me forcë dhe me dhunë [[kisha katolike|Katolicizmin]]<ref>{{harvnb|Kristin C. Bloomer|2018|p=14}}</ref><ref>{{harvnb|David J. Russo|2000|p=314}}</ref> në Azi dhe Afrikë me suksese dhe dështime të herë pas hershme.<ref name="BethencourtCurto262-265">{{harvnb|Francisco Bethencourt|Diogo R. Curto|2007|pp=262-65}}</ref> === Empori tregtar === [[File:Ribeira-Braun-1598.jpg|thumb|left|345px|Casa da Índia e vendosur në pallatin Ribeira përballë lumit Teho, ku shihet kantieri naval (Ribeira das Naus). Vizatim i {{cite book|author1=Braun dhe Hogenberg|title=Civitates Orbis Terrarum|url=http://historic-cities.huji.ac.il/portugal/lisbon/maps/braun_hogenberg_I_1_1_b.jpg|year=1572|lang=lt}}]] Perandoria Portugeze në Afrikë dhe Lindje qe thelbësisht detare dhe tregtare, e vendosur në rajonet bregdetare. Të ardhurat e mëdha të qendrave të grumbullimit tregtar dhe fortesat të furnizuara lehtësisht nëpërmjet detit,<ref group="shpjegime">U ndërtuan në tërësi rreth 40 fortesa të destinuara, më shumë se për aksione luftarake, për të mbështetur lundrimin si etapa dhe të lehtësonte tregtinë dhe depozitimin.</ref> për përforcuar nga veprimtaria e misioneve fetare në tokë, do ti lejonin portugezët të kontrollonin dhe mbizotëronin tregtinë e erëzave, të gurëve të çmuar, të [[mëndafshi]]t dhe të [[porcelani]]t. [[Lisbona]] ishte "empori" i [[Europa|Europës]]. Gjatë ekspansionit nga viti [[1415]] deri në [[1534]], datë në të cilën u urdhërua kolonizimi i brendësisë së Brazilit<ref group="shpjegime">Zgjerimi territorial u realizua si kolonizim i brendësisë së Brazilit duke nisur nga viti 1532 dhe më vonë në Afrikë</ref> nga Zhoão III, Perandoria Portugeze qe një thalasokraci,<ref>{{harvnb|Jacques Pirenne|1962|p=384}}</ref><ref>{{cite book|author=Charles R. Boxer|title=Four Centuries of Portuguese Expansion, 1415-1825: A Succinct Survey|url=https://archive.org/details/fourcenturiesofp0000boxe|publisher=University of California Press & Witwatersrand University Press|year=1969|isbn=0-520-01419-7|lang=en|page=[https://archive.org/details/fourcenturiesofp0000boxe/page/95 95]|ref=none}}</ref> që përfshinte Oqeanet [[Oqeani Atlantik|Atlantik]] dhe [[Oqeani Indian|Indian]], të mbrojtur nga një seri fortesash bregdetare që mbronin një rrjet qendrash grumbullimi tregtar (feitorias). Këto mbështesnin një sistem liçensash navigimi ose "cartazes", si një përforcim për marrëdhëniet dhe aleancat e shumta diplomatike, që përfshinin Mbretërinë e Siamit, Perandorinë Safavide në Persi, [[Perandoria Vixhajanagara|Perandorinë Vixhajanagara]] dhe [[Etiopia|Etiopinë]]. Ky sistem plotësohej nga veprimtaria e misioneve fetare në territor nën patronazhin portugez, sipas një marrëveshjeje të Kurorës Portugeze me Selinë e Shenjtë.<ref name="HistoriDisney"/> Në Lisbonë, "Casa da Índia" administronte [[monopoli]]n e lundrimit dhe të tregtisë me lindjen, e mbajtur nga Kurora si rregullatore. E krijuar mes viteve [[1500]] dhe [[1503]],<ref group="shpjegime">1503 qe viti në të cilin [[Vasco da Gama]] nënshkroi në Koçi një traktat që shërbente si paradigmë e marrëdhënieve mes portugezëve dhe tregtarëve të Malabarit, me "feitoria-t" të njohura si një instrument i drejtpërdrejtë ndërkombëtar dhe çmime të caktuara, si dhe format e pagesës.</ref> qe pasuese e institucioneve ngjashme, si "Casa da Guiné" dhe "Casa da Mina", për të shoqëruar ekspansionin tregtar në lindje. "Casa da Índia" administronte eksportet për në [[Goa]], qendra e perandorisë lindore, dhe shkarkimin e mallrave lindore dhe shitjen e tyre në Lisbonë. Shpërndarja në Europë bëhej nëpërmjet qendrës së grumbullimit tregtar portugez në [[Antwerp|Antverp]].<ref name="HistoriDisney"/> Monopoli mbretëror i nisur mbi erëzat kryesore — [[Piperi]], karafili indonezian dhe [[kanella]] dhe eksportin e [[bakri]]t, me furnizime të mëdha të Indisë – duke mbuluar një sasi prej 30% të fitimit të prodhimeve të tjera. Në [[1506]] rreth 65% e të ardhurave të mbretërisë vinin nga taksa mbi veprimtaritë e përtej detit. Në [[1518]], fitimi nga erëzat<ref group="shpjegime">Për shembull, [[piperi]], i blerë në Indi për dy "cruzados" kuintali shitej nga "Casa da Índia" në Lisbonë për tridhjetë. Shiko {{harvnb|Bailey W. Diffie|George D. Winius|1977|p=412}}</ref> përfaqësonte 39% të të ardhurave të Kurorës,<ref>Tracy, 1997, fq. 77</ref> që do të bënte që Manueli I i Portugalisë të mbiquhej nga Françesku I i Francës si "le roi épicier". Përgjatë rreth 30 viteve, nga viti [[1503]] deri në [[1535]], portugezët do ta tejkalonin në tregtinë e erëzave [[Republika e Venedikut|Venecian]] në Mesdhe,<ref>{{harvnb|Bailey W. Diffie|George D. Winius|1977|p=411}}</ref> duke e projektuar [[Antwerp|Antverpin]] si qendrën më të madhe tregtare të Europës. Stili Manuelin dëshmon ende sot begatinë e mbretërisë në vepra si Manastiri Jerónimos, i porositur nga Manueli I në fillim të vitit [[1502]], pak pasi [[Vasco da Gama]] do të kthehej nga [[India]]. I financuar nga një pjesë e madhe e fitimeve tregtare të erëzave, pjesa më e madhe e tij u realizua deri në [[1540]], në mbretërimin e Zhoaos III. Në Lindje që nga viti [[1510]], politika e guvernatorit të përgjithshëm Afonso de Albuquerque inkurajoi martesat e përziera, duke mundësuar krijimin e një bashkësie euro-aziatike në [[Goa]], që nga ana e saj do të mbështeste administrimin e veprimtarive tregtare dhe të ndërtimit naval.<ref name="HistoriDisney"/> [[File:Domingos Teixeira (1573).jpg|thumb|408px|Hartë e zotërimeve portugeze në botë, nga Domingos Teixeira (1573), ''"Bibliothèque Nationale de France"'']] Kjo hartë paraqet Perandorinë Portugeze në [[1573]], zbulimet dhe kolonizimet e para, nominalisht të ndryshme që u realizuan në [[1500]], zbulime që do të krijonin provinca, që i përkisnin Mbretërisë së Portugalisë deri në fund të [[shekulli XVI|shekullit të XVI]] dhe disa do të zgjasnin deri në mes të [[shekulli XVII|shekullit të XVII]], ndërsa të tjera do të zgjasnin deri në [[shekulli XIX|shekullin e XIX]] dhe deri në fund të [[shekulli XX|shekullit të XX]]. Mund të shihen gjithashtu, pretendime të tjera si p.sh. 3 flamujt portugezë në [[Australia|Australi]], dhe shumë vende të tjera në botë. Megjithë zgjerimin e jashtëzakonshëm në Lindje në shekullin e XVI, interesi për [[Maroku]]n u ruajt. Por të ardhurat ekonomike në mes të shekullit filluan të bien për shkak të shpenzimeve të pranisë portugeze në Marok dhe shpenzimeve të shkuara dëm. [[Portugalia]] tani do të zhvillonte infrastrukturën vendase që shoqëronte veprimtarinë, duke i kufizuar shërbimet e jashtme për të mbështetur veprimtaritë e saj tregtare, duke bërë që pjesë të mëdha të të ardhurave të shpenzoheshin pa sukses në proces. Në [[1549]], pas një piku spekullativ, qendra mbretërore e grumbullimit tregtar të Antverpit do të falimentonte dhe mbyllej.<ref>{{harvnb|Bailey W. Diffie|George D. Winius|1977|p=415}}</ref> Froni e kufizoi gjithmonë e më shumë financimin e jashtëm dhe në [[1560]], të ardhurat e "Casa da Índia" tani ishin të mjaftueshme vetëm për të mbuluar shpenzimet e saj: monarkia kishte hyrë në rënie (politika portugeze e monopolit mbretëror do të lehtësohej në [[1570]] dhe do të braktisej në [[1642]], me krizën e pasimit dhe pas Dinastia Filipine, duke kaluar prapë te "Casa da Índia" duke marrë një karakter doganor).<ref name="HistoriDisney"/> Në [[1578]], mbreti Sebastian urdhëroi pushtimin e territoreve të brendshme, që do të përfundonte në humbjen në Kasr el-Kebir, duke shkaktuar një krizë pasimi, që do të rezultonte në bashkimin me kurorën e Spanjës në [[1580]]. Gjatë Dinastisë Filipine, Perandoria Portugeze pësoi humbje të mëdha për shkak të përfshirjes në konfliket e Spanjës me [[Holanda|Holandën]], [[Franca|Francën]] dhe Anglinë, që përpiqeshin të krijonin perandoritë e tyre.<ref name="Anderson2000">{{harvnb|James M. Anderson|2000}}</ref> [[File:Terra Nova e Labrador 01.png|thumb|358px|Portugezët hodhën në hartë dhe pretenduan Kanadanë në vitet 1499 dhe 1500]] === Përpjekjet për kolonizimin e Amerikave === {{Main|Kolonizimi Portugez i Amerikave}} Me shprehjen "Amerika Portugeze" përfshihen zonat që do të ishin në dominimin ''[[de fakto]]'' të Portugalisë, si ato që sot janë pjesë e [[Brazili]]t, apo kolonia e Sacramento-s. Mbizotërimi ''[[de jure]]'' mbi [[Barbadosi]]n — territor që nuk qe brazilian- është një shembull i zonave të Amerikës Portugeze që nuk ishte pjesë e Brazilit. Zonat që më parë ishin spanjolle, të vendosura në perëndim të meridianit të Tordesilhas, të përvetësuara nga Perandoria Portugeze, tashmë duke qenë pjesë e Brazilit. Tashmë, Amerika Portugeze është në territoret e [[Brazili]]t të tanishëm, provincat dhe territoret e Kanadasë, nga [[Toka e Re dhe Labradori]] (si ishulli i Njufaundlandit ashtu dhe rajoni i Labradorit ishin nën dominimin portugez) te [[Skocia e Re]], vendet e [[Amerika Qendrore|Amerikës Qëndrore]] si [[Barbadosi]], [[Uruguai]] dhe [[Departamentet dhe rajonet përtejdetit të Francës]] si [[Guajana Franceze]].<ref group="shpjegime">Shteti i tanishëm brazilian i [[Acre (shtet)|Akres]] i përkiste Amerikës spanjolle, duke qenë territor i shkëputur nga [[Bolivia]] dhe i përfshirë nga [[Brazili]] në [[1903]].</ref> ==== Kanadaja ==== [[File:Benedito Calixto de Jesus - Fundação de São Vicente, Acervo do Museu Paulista da USP.jpg|thumb|upright=1.74|left|''Fundação de São Vicente'', vendbanimi i parë në Amerikën Portugeze, pikturë e Benedito Calixto]] Bazuar në Traktatin e Tordesillas, Kurora Portugeze, nën mbretërit Manueli I, Zhoao III dhe Sebastian, pretenduan gjithashtu të drejtat territoriale në Amerikën e Veriut (të arritur nga John Cabot në [[1497]] dhe [[1498]]). Për këtë qëllim, në [[1499]] dhe [[1500]], João Fernandes Lavrador eksploroi [[Groenlanda|Groenlandën]] dhe Atlantikun verior në bregun e Kanadasë, që e raportoi si shfaqjen e "Labradorit" në hartat topografike të periudhës.<ref name="DiffieWinius464">{{harvnb|Bailey W. Diffie|George D. Winius|1977|p=464}}</ref> Në vijim, në vitet 1500–[[1501]] dhe [[1502]], vëllezërit Gaspar dhe Miguel Corte-Real eksploruan atë që tanishmë është provinca kanadeze e [[Toka e Re dhe Labradori]] dhe [[Groenlanda]], duke i pretenduar këto toka për Portugalinë. Në [[1506]], mbreti Manueli I vuri taksa peshkimi për ujërat e Njufaundlandit. Rreth vitit [[1521]], João Álvares Fagundes iu dhanë të drejtat mbi ishujt e brendshëm të Gjirit të Shën Lorencit dhe krijoi gjithashtu një vendbanim në Ishullin e Kepit Breton për të shërbyer si bazë e peshkimit të [[merluca|merlucit]]. Trysnia nga vendasit dhe konkurenca nga peshkatarët europianë e penguan vendosjen e një ngulimi permanent dhe pesë vjet më vonë u braktisë. Përgjatë gjysmë-shekullit pasues dështuan edhe shumë përpjekje të tjera për të vendosur ngulime në Njufaundland.<ref name="Disney2009a116">{{harvnb|Anthony R. Disney|2009|p=116}}</ref> [[File:Farol da Barra-02.jpg|thumb|345px|Fortesa e Santo António da Barra, në Salvador Bahia, e ndërtuar nga portugezët në fund të shek. të XVI]] ==== Brazili ==== Në [[1499]], [[Armada e II-të Portugeze e Indisë|në armadën e II-të të Indisë]], më e mirëpajisura e [[shekulli XV|shekullit të XV]], Pedro Álvares Cabral u devijua nga bregu afrikan. Në 22 prill 1500 ai pa Monte Pascoal në bregun jugor të Bahias. Zyrtarisht si aksident, Zbulimi i Brazilit u hapi rrugë hamendësimeve se ishte përgatitur fshehtësisht.<ref name="McAlister">{{harvnb|Lyle McAlister|1984|p=75}}</ref> Territori do të vijonte të bënte pjesë në zotërimet portugeze duke rinegociuar demarkacionin fillestar të "Bula Inter Coetera" në [[1493]], kur Zhoao II firmosi Traktatin e Tordesilhas në [[1494]], që do të zhvendosej më në perëndim të meridianit që ndante tokat e Portugalisë nga ato të Kastiljes.<ref name="HistoriDisney"/> Deri në [[1501]], Kurora Portugeze do të dërgonte dy ekspedita zbuluese, që konfirmuan përshkrimin e Pero Vaz de Caminha, i cili pohonte se ''"Deri tani nuk mund ta themi se ka arë, argjend, ndonjë gjë metalike, prej hekuri aty ku erdhëm; por toka aty duket shumë e mirë, mjaft e freskët dhe e butë si mes Douros dhe Minhos"''. Burimi kryesor i eksplorimit u gjet një dru i kuqërremtë, i vlefshëm për ngjyrosjen evropiane, që tupit e quanin ''ibirapitanga'' dhe që do të quhej paubrazil (apo pau-pernambuk). Në të njëjtin vit mbreti Manueli I vendosi eksploronte për të zbuluar veçoritë, duke adoptuar një politikë konçesionesh prej tre vitesh: konçesionarët duhet të zbulonin 300 lega tokë në vit, duke vendosur aty një fortesë dhe të prodhonin 20 mijë kuintalë paubrazil.<ref>{{harvnb|Edgar Prestage|2007|p=287-90}}</ref> [[File:Caesalpinia echinata-museu.jpg|thumb|left|325px|Pemë paubrazili ose "pau-pernambuku"]] Në [[1502]], një konsorcium tregtar financoi një ekspeditë, që do të komandohej nga Gonçalo Coelho, për të thelluar njohjen mbi burimet e territorit, duke vendosur kontakte me amerindiot dhe të hidhnin kryesisht në hartë pjesën e vendosur përkëtej Meridianit të Tordesilhas, që i përkiste Kurorës Portugeze.<ref name="HistoriDisney"/> Brenda pak vitesh nga mbërritja e Cabral-it në Brazil, filloi konkurenca nga [[Franca]]. Në [[1503]], një ekspeditë nën komandën e Gonçalo Coelho raportoi sulme franceze në brigjet braziliane,<ref name="HerringHerring214">{{cite book|year=1968|lang=en|author1=Hubert C. Herring|url=https://books.google.com/books?id=b1B6AAAAMAAJ|author2=Helen B. Herring|title=A History of Latin America: From the Beginnings to the Present|isbn=0-224-60284-5|publisher=Knopf|page=214}}</ref> dhe eksploruesi Binot Paulmier de Gonneville tregtoi dru paubrazili (pernambuku) pasi vuri kontakte në Brazilin jugor një vit më vonë.<ref>{{harvnb|Alida C. Metcalf|2006|p=60}}</ref> Ekspedita të sponsorizuara nga Françesku I bashkë me bregun e Amerikës Veriore dhunuan drejtpërdrejtë Traktatin e Tordesilhas. Nga viti [[1531]], francezët kishin vendosur një qendër grumbullimi tregtar pranë një ishulli në bregun brazilian.<ref name="PickettPickett14">Pickett & Pickett, 2011 fq. 14</ref> Në [[1503]], i gjithë territori u dha me qira nga Kurora për shfrytëzimin e paubrazilit tregtarëve që financuan ekspeditën, mes të cilëve Fernão de Noronha, që ishte përfaqësues i bankierit Jakob Fugger, që kishte financuar udhëtimet portugeze në Indi. Në [[1506]] ai prodhoi rreth 20 mjë kuintalë paubrazili, me kërkesë në rritje në Europë, çmimi i lartë i të cilit e kthente udhëtimin fitimprurës.<ref group="shpjegime">Sipas Capistrano de Abreu, në ''Capítulos da História Colonial'', çdo kuintal shitej në Lisbonë për 2 dukate e 1/3, ndërsa ta transportoje deri aty kushtonte vetëm gjysmë dukati. Konçesionarët i paguanin 4 mijë dukate Kurorës. {{cite book|author=João C. de Abreu|year=2024|title=Capítulos da História Colonial, 1500-1800|url=https://books.google.al/books?id=bzAKEQAAQBAJ|publisher=BoD - Books on Demand|ISBN=979104310846-4|lang=pt}}</ref> Rajonet e Pernambukut, Porto Seguros dhe Cabo Frio-s kishin një përqëndrim më të madh paubrazili dhe për këtë kishte tre qendra grumbullimi tregtar. Pernambuku, vendi ku nisi shfrytëzimi i pemës, kishte një dru më të kërkuar në Botën e Vjetër, që shpjegon faktin se paubrazili do të quhej kryesisht me emrin "pernambuco" në gjuhë si frëngjishtja dhe italishtja.<ref name="Terra_Brasilis">{{cite web|title=Conhecendo o Pau-Brasil: história e biologia|url=http://terrabrasilisdidaticos.com.br/images/stories/revistanucleovivaciencia/conhecendoopaubrasil.pdf|publisher=Terra Brasilis Didáticos|lang=pt|accessdate=21 shkurt 2019|archive-date=19 shkurt 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190219080942/http://terrabrasilisdidaticos.com.br/images/stories/revistanucleovivaciencia/conhecendoopaubrasil.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="História">{{cite web|title=Pau-brasil|lang=pt|accessdate=28 qershor 2016|url=http://www.sohistoria.com.br/ef2/descobrimento/p6.php|publisher=Só História}}</ref><ref name="Pau_Brasil">{{cite web|title=Pernambuco abriga uma das áreas mais preservadas com o Pau-Brasil|url=http://g1.globo.com/economia/agronegocios/vida-rural/noticia/2013/05/pernambuco-abriga-uma-das-areas-mais-preservadas-com-o-pau-brasil.html|publisher=G1|lang=pt|accessdate=28 qershor 2016}}</ref> Në [[1516]], u ndërtua në bregun pernambukan fabrika e parë e [[sheqeri]]t që njihet në Amerikën portugeze, më saktësisht në "Feitoria de Itamaracá", besuar administratorit kolonial Pero Capico —guvernatori i parë i "Partes do Brasil". Në [[1526]] tashmë në doganën e Lisbonës regjistrohet sheqer nga Pernambuku.<ref>{{cite web|url=http://www.ibrac.net/index.php/o-ibrac/historico|title=Um pouco de história|publisher=IBRAC|lang=pt|accessdate=29 tetor 2016|archive-date=10 gusht 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810094252/http://ibrac.net/index.php/o-ibrac/historico|url-status=dead}}</ref><ref name="Jacques">{{cite web|publisher=Ebiografia.com|lang=pt|title=Biografia de Cristóvão Jacques|url=https://www.ebiografia.com/cristovao_jacques/|accessdate=1 maj 2017}}</ref> Bregu brazilian do të shërbente edhe si mbështetje për Rrugëtimin e Indisë, në veçanti Gjiri i Gjithë Shenjtorëve, ku flotat furnizoheshin me ujë dhe dru, duke mundësuar bërjen e riparimeve të vogla. Në [[Rio de Zhaneiro]], pranë grykëderdhjes së lumit u ngrit një ndërtim i frymëzuar nga emri që indiot quanin vendin: "cari-oca", shtëpia e tufave.<ref name="HistoriDisney"/> Megjithatë, në tre dekadat e para [[Brazili]] luajti një rol dytësor në ekspansionin portugez, ndërkohë i përqëndruar në tregtinë me Indinë dhe Lindjen.<ref name="McAlister"/> Kultivimi i kallam-sheqerit e konsolidoi dhe palantacione të mëdha Pernambuk dhe në Bahia do të kishin nevojë për një numër gjithmonë e më të madh skllevërish të zinj nga [[Guinea]], [[Benini]] dhe nga [[Angola]].<ref name="HistoriDisney"/> Tregtarët e Lisbonës dhe të [[Porto]]s do të dërgonin anije në breg për të kontrabanduar paubrazil, shpendë me pendë me ngjyra (papagajë, makau), lëkurë, rrënjë medicinale dhe skllevër amerindianë. Anijet ankoroheshin në breg dhe rekrutonin indianë për të punuar në oborr dhe në ngarkim, në vend të pak mallrave si rroba, kollare dhe pasqyra ("shkëmbime"). Çdo anije ngarkonte mesatarisht pesë mijë trungje prej 1,5 metra gjatësi dhe peshë 30 kilogramë. Kontrata u rinovua dy herë, në [[1505]] dhe në [[1513]]. Në [[1504]], si mirënjohje, Manueli I i dha Fernão de Noronha-s kapitenerinë e parë të trashëgueshme në bregun brazilianë: ishullin e São João da Quaresma, tashmë i quajtur Fernando de Noronha.<ref name="HistoriDisney"/> Rritja e kontrabandës së drurit të pernambukut (paubrazilit) nga francezët e detyroi Zhoaon III të shtynte më tej me një përpjekje për të vendosur një pushtim efektiv të territorit. Në [[1531]], një ekspeditë mbretërore e drejtuar nga Martim Afonso de Sousa dhe vëllai i tij Pero Lopes shkuan të patrullonin gjithë bregun brazilian, të ndalonin francezët dhe të krijonin disa nga qytezat e para koloniale – mes tyre São Vicente, në [[1532]]. Sousa u rikthye në Lisbonë një vit më vonë për tu bërë guvernator i Indisë dhe nuk u kthye më kurrë në Brazil.<ref name="DeOliveira254">{{harvnb|Anatónio H. de Oliveira Marques|1972|p=254}}</ref><ref name="Marley2008p76-78">{{harvnb|David Marley|2008|p=76-8}}</ref> Sulmet franceze nuk pushuan deri sa pas raprezaljeve i detyruan portugezët ti paguanin ata për të ndaluar sulmimin e anijeve portugeze përgjatë Atlantikut,<ref name="PickettPickett14"/> por sulmet do të vijonin të ishin një problem deri në vitet [[1560]].<ref name="Marley2005pp694-696">{{harvnb|David Marley|2005|pp=694-96}}</ref> [[File:Capitanias.jpg|thumb|314px|Hartë e vitit 1574 që tregon 15 kapiteneritë e trashëgueshme në kolonitë e Brazilit]] ===== Kapiteneritë e trashëgueshme dhe Qeveria e parë e Përgjithshme (1532–1580) ===== Që nga ekspeditat e Gonçalo Coelho që do të sinjalizonin inkursionet e francezëve në bregun brazilian,<ref group="shpjegime">Si kapiten francez Paulmier de Gonneville, që qëndroi gjashtë muaj në bregun Santa Catarina përshkruhet nga {{cite book|author=Leyla P. Moisés|title=Vinte Luas: Viagem de Paulmier de Gonneville ao Brasil, 1503-1505|publisher=Companhia das Letras|year=1992|lang=pt|url=https://books.google.al/books?id=q_ErAAAAYAAJ|isbn=857164241-9}}</ref> duke nisur nga viti [[1520]], portugezët do ndjenin se rajoni rrezikonte të vihej në diskutim, duke parë kontestimet e Traktatit të Tordesilhas nga Françesku I i Francës, që do të inkurajonte praktikën e piraterisë. Rritja e kontrabandës së paubrazilit dhe llojeve të tjera nga kusarët, do ta detyronte të bënte një sforco kolonizimi efektiv të territorit.<ref name="HistoriDisney"/> Me mbërritjen dhe suksesin e de Sousa-s, më 28 shtator [[1532]] Zhoao III e ndau koloninë në pesëmbëdhjetë fasha gjatësore, që teorikisht shtriheshin nga bregu deri në kufirin e meridianit Tordesillas.<ref>{{harvnb|David Marley|2008|p=694}}</ref><ref name="DeOliveira254"/> Pjesët e tokave u kthyen në kapiteneri të trashëgueshme ("capitanias hereditárias"), duke promovuar popullimin nëpërmjet "sesmarias", siç ishte bërë me sukses në [[ishujt Madeira]] dhe Kepin e Gjelbër.<ref name="DiffieWinius310">{{harvnb|Bailey W. Diffie|George D. Winius|1977|p=310}}</ref> Ky sistem do të përfshinte toka të pamata, të dhuruara kapitenëve që zotëronin kushtet financiare për të financuar kolonizimin. Çdo kapiten-donator duhet të themelonte vendbanime, të dhuronte parcela ("sesmarias") dhe të administronte drejtësinë, duke qenë përgjegjës për zhvillimin dhe përballimin e shpenzimeve të kolonizimit, megjithëse ai nuk ishte pronari: mund ta trashëgonte atë te fëmijët, por jo ta shiste. Dymbëdhjetë përfitues ishin elemente të fisnikërisë së vogël të Portugalisë që ishin shkëputur nga fushatat e Afrikës dhe Indisë, funksionarë të lartë të oborrit, si João de Barros dhe Martim Afonso de Sousa.<ref name="deAbreu1998">{{cite book|author=João C. de Abreu|accessdate=10 korrik 2012|title=Chapters of Brazil's Colonial History 1500–1800|lang=en|translator=Arthur Irakel|url=https://books.google.com/books?id=73CsasKb1CgC|year=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-802631-0|pages=35, 38–40}}</ref> Nga pesëmbëdhjetë kapiteneritë fillestare, vetëm dy, Pernambuku dhe São Vicente, u bënë të begata. Të dyja iu kushtuan kultivimit të kallam-sheqerit dhe, megjithë problemet e zakonshme deri te të mëdhatë, donatorët Duarte Coelho dhe përfaqësuesit e Martim Afonso de Sousa-s, do të vijonin ti mbanin kolonët dhe të vendosnin aleanca me [[Popujt indigjenë të Amerikës|indiot (vendas)]].<ref name="HistoriDisney"/> Ngritja e industrisë së sheqerit erdhi për shkak se Kurora mori burimet më të lehta të fitimit (druri i paubrazilit, erëzat, etj.), duke i lënë banorët e ngulitur të krijonin burime të reja të ardhurash.<ref name="DeOliveira255-56">{{harvnb|Anatónio H. de Oliveira Marques|1972|pp=255-56}}</ref> Vendosja e industrisë së kallam-sheqerit kërkonte punë intensive që do të realizohej nga [[Popujt indigjenë të Amerikës|amerikanët vendas]] dhe më vonë nga skllevërit afrikanë.<ref name="BethencourtCurto111-119">{{harvnb|Francisco Bethencourt|Diogo R. Curto|2007|pp=111-19}}</ref> Duke e konsideruar sistemin e ''capitanias'' inefektiv, Zhoao III vendosi ta përqëndronte qeverisjen e kolonisë në mënyrë që ti "jepte mbështetje dhe ndihmë" donatorëve, në [[1548]] ai krijoi Qeverinë e parë të Përgjithshme, duke dërguar Tomé de Sousa-n si guvernatorin e parë dhe duke zgjedhur një kryeqytet në Gjirin e Gjithë Shenjtorëve, që bënte pjesë në kapitenerinë e Bahias.<ref name="Lockhart190-191">{{harvnb|James Lockhart|1983|pp=190-91}}</ref><ref name="Bakewell496">{{harvnb|Peter Bakewell|2009|p=496}}</ref> U shpëtuan kështu pasuesit e Francisco Pereira Coutinho-s në Kapitenerinë e Gjirit të Gjithë Shenjtorëve, duke e kthyer në selinë e Qeverisë së Përgjithshme. Kjo masë nuk nënkuptonte zhdukjen e kapitenerive të trashëgueshme.<ref name="HistoriDisney"/> Tomé de Sousa e ndërtoi kryeqytetin e [[Brazili]]t, Salvadorin, në Gjirin e Gjithë Shenjtorëve në [[1549]].<ref name="Mahoney246">{{harvnb|James Mahoney|2010|p=246}}</ref> Guvernatori i përgjithshëm mori shumë funksione që më parë i zhvillonin donatorët. Tomé de Sousa themeloi qytetin e parë, Salvadorin (Bahia), kryeqyteti i kolonisë. Ai solli tre ndihmës për të marrë detyrat e financave, të drejtësisë dhe të mbrojtjes së bregut. Mes 1000 anëtarëve të ekspeditës së de Sousa-s kishte ushtarë, punëtorë dhe gjashtë [[Jezuitët|Jezuitë]] të drejtuar nga Manuel da Nóbrega.<ref name="Russell-Wood1968p47">{{cite book|year=1968|lang=en|author=Anthony J.R. Russell-Wood|url=https://books.google.com/books?id=2bDaBpOgi_UC&pg=PA47|title=Fidalgos and Philanthropists: The Santa Casa da Misericórdia of Bahia, 1550–1755|publisher=University of California Press|asin=B0006BWO3O|page=47}}</ref> Nën qeverinë e Tomé de Sousa që solli në Brazil një numër të madh artizanësh. Në fillim u punua në ndërtimin e qytetit të Salvadorit dhe, pastaj, në vendosjen e fabrikave në rajon.<ref name="HistoriDisney"/> Jezuitët do të kishin një rol thelbësor në kolonizimin e [[Brazili]]t, duke përfshirë São Vicente dhe [[São Paulo]], këtë të fundit Nóbrega e bashkë-themeloi.<ref name="Ladle185">{{harvnb|Jane Ladle|2000|p=185}}</ref> Bashkë me misionet jezuite më vonë erdhën sëmundjet mes vendasve, mes tyre [[murtaja (sëmundje)|murtaja]] dhe [[lia]].<ref>{{harvnb|Alida C. Metcalf|2005|pp=36-7}}</ref> Në [[1551]], u krijua peshkopata e parë e Brazilit. U vendosën gjithashtu këshillat e bashkive, të përbëra nga "homens bons": pronarë tokash, anëtarë të milicive dhe të klerit. [[File:Serigipe 1560 Forte Coligny.jpg|thumb|left|336px|Skema e sulmit të Mem de Sá ndaj francezëve në Gjirin e Guanabaras në 1560 (autor i panjohur, 1567)]] Guvernatorët pasues, Duarte da Costa (1553–1557) dhe Mem de Sá (1557–1572), e përforcuan mbrojtjen e kapitenerive, shfrytëzuan eksplorimin dhe morën masa në sensin e riafirmimit të kolonizimit, ndërsa përplaseshin me amerindiot dhe zaptuesit, veçanërisht francezët. Në [[1555]] francezët, të sjellë me Nicolas Durand de Villegagnon pushtuan territorin e [[Rio de Zhaneiro]]s, ku vendosën një ngulim, "França Antártica". Ndërsa një ambasador portugez u dërgua në Paris për të raportuar zaptimin e paligjshëm francez, Zhoao III caktoi Mem de Sá si guvernatorin e ri të përgjithshëm të [[Brazili]]t, që u nis për në Brazil në [[1557]]. Nga viti [[1560]], Sá dhe forcat e tij i përzunë forcat e bashkuara të [[hygenotët|hygenotëve]], [[Kalvinizmi|kalvinistëve]] skocezë dhe skllevërit nga "France Antarctique", por pati të mbijetuar nga djegia e fortifikimeve dhe fshatrave të tyre. Këta të mbijetuar do të vendoseshin Gjirin Gloria, Plazhin Flamengo dhe Parapapuã me ndihmën e banorëve vendas tupí (apo tamoio).<ref name="86Marley2008p90">{{cite book|author=David Marley|title=Wars of the Americas: A Chronology of Armed Conflict in the Western Hemisphere|publisher=University of Oklahoma Press|url=https://books.google.com/books?id=DkgGVTOr2EsC&pg=PA86|year=2008|isbn=978-159884100-8|lang=en|pages=86, 90}}</ref> Francezët do të vijonin deri në [[1567]], vit në të cilin do të mposhteshin, duke vendosur përfundimisht hegjemoninë portugeze. Konfliket do të vijonin akoma me peshkopin dhe me vetë jezuitët që do të kundërshtonin skllavërimin e vendasve dhe mes kolonëve të rinj dhe të vjetër.<ref name="HistoriDisney"/> Tamoiot kishin qenë aleatë me francezët që nga themelimi i ngulimit "France Antarctique" dhe megjithëse francezët humbën në [[1560]], tamoiot ishin akoma një kërcënim. Ata nisën dy sulme në [[1561]] dhe [[1564]] (sulmi i fundit u mbështet nga francezët) dhe pothuaj ia arritën me të dy.<ref>{{cite book|author=Alida C. Metcalf|title=Family and Frontier in Colonial Brazil: Santana de Parnaíba, 1580-1822|year=2005|lang=en|page=37|publisher=University of Texas Press|url=https://books.google.com/books?id=INhcIzDccb8C&pg=PA37|isbn=978-0-292-70652-1}}</ref> Në këtë periudhë, Manuel de Nóbrega, bashkë me jezuitin José de Anchieta, morën pjesë në sulmet ndaj tamoiove dhe si spiunë për burimet e tyre.<ref name="Marley2008pp91-92">{{harvnb|David Marley|2008|pp=91-2}}</ref><ref name="Treece31">{{harvnb|Dave Treece|2000|p=31}}</ref> Nga viti [[1565]] deri në [[1567]] Mem de Sá dhe forcat e tij e shkatërruan "France Antarctique" në Gjirin Guanabara. Ai dhe nipi i tij, Estácio de Sá, pastaj në [[1567]] themeluan qytetin e [[Rio de Zhaneiro]]s, pasi Mem de Sá e kishte shpallur zonën "São Sebastião do Rio de Janeiro" në [[1565]].<ref name="Marley2008p96">{{cite book|author=David Marley|title=Wars of the Americas: A Chronology of Armed Conflict in the Western Hemisphere|publisher=University of Oklahoma Press|url=https://books.google.com/books?id=DkgGVTOr2EsC&pg=PA96|year=2008|isbn=978-159884100-8|lang=en|page=96|ref=none}}</ref> Nga viti [[1575]], tamoiot ishin nënshtruar, madje në thelb ishin zhdukur,<ref name="Treece31"/> dhe nga viti [[1580]] qeveria u bë më shumë një ''ouvidor general'' sesa ''ouvidores''.<ref name="Schwartz1973p41">{{harvnb|Stuart B. Schwartz|1973|p=41}}</ref> Në fillim të [[shekulli XVII|shekullit të XVII]], Pernambuku do të bëhej vendi kryesor dhe zona më e pasur e prodhimit të sheqerit në botë.<ref name="Açúcar">{{cite web|title=Recife — cidade que surgiu do açúcar|url=http://wol.jw.org/fr/wol/d/r5/lp-t/102005410|access-date=25 dhjetor 2013|lang=pt}}</ref> [[File:Philip II's realms in 1598.png|thumb|432px|Perandoria Luzo-Hispanike (ose Iberike) në 1598, gjatë mbretërimit të Filipit II të Spanjës, Filipi I i Portugalisë]] == Bashkimi Iberik, Rivaliteti Protestant dhe rënia koloniale (1580–1663) == Megjithë përfitimet e jashtëzakonshme të gjeneruara nga perandoria koloniale në lindje, interesi i kurorës për [[Maroku]]n nuk u dobësua. Shekulli i XVI pa suksesin e pushtimeve dhe braktisjes së pozicioneve bregdetare, kur mbreti Sebastian në vitet 1557-1578 investoi në pushtimin e territoreve të brendshme, që rezultuan në dështim. Vdekja e mbretit Sebastian të Portugalisë gjatë sulmit katastrofik portugez në Alkaser Kibir ([[1578]], Marok), pa pasardhës, shkaktoi një krizë pasimi të kurorës. [[File:La recuperación de Bahía, Maíno.jpg|thumb|left|358px|Rekuperimi i São Salvador da Bahia de Todos os Santos, nga Filipi III i Portugalisë, nga Republika Hollandeze]] Në [[1580]], [[Filipi II i Spanjës]] duke përfituar nga kriza e pasimit, pushtoi Portugalinë, duke bërë që kurora ti kalonte Habsburgëve të Spanjës. Në "Cortes of Tomar" në [[1581]], Filipi u kurorëzua si Filipi I i Portugalisë, duke i bashkuar dy kurorat dhe perandoritë e përtejdetit nën sundimin habsburg spanjoll në një Bashkim dinastik Iberik.<ref name="Kamen177">{{harvnb|Henry Kamen|1999|p=177}}</ref><ref name="HistoriDisney"/> Në Tomar, Filipi premtoi ti mbante perandoritë ligjërisht të ndara, duke e lënë administrimin e Perandorisë Portugeze te portugezët, me një nën-mbret të Portugalisë në Lisbonsë duke ndjekur interesat e tij.<ref name="Boyajian11">{{harvnb|James Boyajian|2008|p=11}}</ref> Filipi madje e zhvendosi kryeqytetin në Lisbonë për një periudhë dy-vjeçare (1581–83) duke qenë se ajo ishte qyteti më i rëndësishëm i Gadishullit Iberik.<ref name="Gallagher8">{{harvnb|Tom Gallagher|1982|p=8}}</ref> Të gjitha kolonitë portugeze e pranuan gjendjen e re të punëve përveç [[ishujt Azore|Azoreve]], që mbështeti António-n, një pretendues portugez i fronit, që kishte fituar mbështetjen e [[Caterina de Mediçi]]t të Francës në shkëmbim të premtimit për dorëzimin e [[Brazili]]t. Forcat spannjolle në vijim i pushtuan ishujt në [[1583]].<ref name="Anderson104-105">{{harvnb|James M. Anderson|2000|pp=104-05}}</ref> Kufiri Tordesillas midis spanjollëve dhe portugezëve në kontrollin e Amerikës së Jugut në vijim u shpërfill gjithmonë e më shumë nga portugezët, që u shtynë përtej tij në zemër të [[Brazili]]t,<ref name="Boyajian11"/> duke i lejuar ata ta zgjeronin territorin në perëndim. Misionet eksploruese u zhvilluan të dyja të urdhëruara nga qeveria, "entradas" (hyrjet) dhe me nismë private, "bandeiras" (flamujt), nga "bandeirantes".<ref name="Boxer386">{{cite book|author=Charles R. Boxer|date=1969|lang=en|title=The Portuguese Seaborne Empire 1415–1825|url=https://books.google.com/?id=BChmAAAAMAAJ|publisher=Hutchinson|isbn=0-09-131071-7|page=386|ref=none}}</ref> Këto ekspedita zgjatën për vite duke guxuar të futen në rajone të pa hedhura në harta, fillimisht për të kapur vendasit dhe për ti skllavëruar ata dhe më vonë duke u përqëndruar në gjetjen e minierave të arit, argjendit dhe diamanteve.<ref name="BethencourtCurto111,117">{{harvnb|Francisco Bethencourt|Diogo R. Curto|2007|pp=111, 117}}</ref> [[File:Rua Direita na Cidade de Goa.jpg|thumb|459px|Shtypje e Joannes van Doetecum, e "Tregu i Goas" te ''Itinerario'' i Linschoten, 1596, që tregon rrugën kryesore të Goas portugeze në vitet 1580]] Rrjeti tregtar perandorak spanjoll tani ishte i hapur ndaj tregtarëve portugezë, që ishte veçanërisht fitimprurës për tregtarët portugezë të skllevërve, që tani mund të shisnin skllevër në Amerikën spanjolle me një çmim më të lartë se sa mund të merreshin në Brazil.<ref name="Lockhart250">{{harvnb|James Lockhart|1983|p=250}}</ref> Përveç kësaj, aksesi i sapo fituar në ''asiento-t'' spanjolle, portugezët ishin të aftë të zgjidhnin çështjen e mungesës së lingotave metalike me aksesin në prodhimin e minierave të argjendit në Peru dhe Meksikë.<ref name="Newitt163">{{harvnb|Malyn D. Newitt|2005|p=163}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> [[Manila]] u përfshi gjithashtu në rrjetin tregtar Makau-Nagasaki, duke i lejuar makanezët me prejardhje portugeze të vepronin si agjentë tregtarë për spanjollët filipinas dhe të përdornin [[argjendi]]n spanjoll nga Amerikat në tregti me Kinën.<ref name="Disney2009b186">{{harvnb|Anthony R. Disney|2009|p=186}}</ref> Megjithatë, bashkimi nënkuptonte se Spanja e tërhiqte Portugalinë në konfliktet e saj me Anglinë, Francën dhe Republikën Hollandeze, vende që po fillonin të vendosnin perandoritë e tyre të përtejdetit.<ref name="Anderson105">{{harvnb|James M. Anderson|2000|p=105}}</ref> Kërcënimi kryesor erdhi nga hollandezët, që ishin angazhuar në një luftë për pavarësi kundër Spanjës që nga viti [[1568]]. Në [[1581]], Shtatë Provincat hollandeze fituan pavarësinë nga sundimi Habsburg, duke bërë që Filipi II ta ndalonte tregtinë me anijet hollandeze, duke përfshirë edhe Brazilin, ku hollandezët kishin investuar shuma të mëdha në financimin e prodhimit të sheqerit.<ref name="Thomas159">{{harvnb|Hugh Thomas|1997|p=159}}</ref> [[Portugalia]] do të mbetej pa financime dhe pa kapacitete për të dërguar ushtri në rajonet e sulmuara nga forca të mirë-përgatitura. Hollandezët, të përfshirë në Luftën Tetëdhjetë Vjeçare me Spanjën që nga viti [[1568]], sulmonin nëpërmjet detit kolonitë dhe anijet. Perandoria Portugeze, e përbërë mbi të gjitha nga ngulime bregdetare, vulnerabël ndaj pushtimit, u kthyen në shënjestra të lehta.<ref name="Boxer 1969">{{cite book|author=Charles R. Boxer|date=1969|lang=en|title=The Portuguese Seaborne Empire 1415–1825|url=https://books.google.com/?id=BChmAAAAMAAJ|publisher=Hutchinson|isbn=0-09-131071-7|ref=none}}</ref> [[File:Aert Anthonisz. The battle of Cadix 1608.jpg|thumb|left|459px|Luftanije hollandeze dhe angleze duke u përplasur me një galeon portugez në Betejën e Kadizit, 1608]] Në [[1592]], gjatë Luftës Anglo-Spanjolle, një flotë angleze sulmoi pranë [[Ishujt Azore|Azoreve]] një flotë që vinte nga India, duke kapur karrakën e madhe portugeze Madre de Deus pranë Azoreve. Kjo shkaktoi ndërprerjen e Aleancës Luzo-Britanike të vitit [[1373]]. Karraka 1600 tonë (nga të cilat 900 mallra) ishte 3 herë më e madhe se anija më e madhe angleze dhe një ekuipazh prej 600 apo 700 vetash. Mes pasurive kishte xhevahire, arë dhe argjend, qelibar, rrotulla pëlhurash dhe tapete, 425 tonë piper, karafila indonezianë, kanellë, ngjyrues koçinele, abanoz, arra muskat. Kishte edhe temjan, mëndafsh, damask, fleta ari, porcelanë kineze dhe fildish ndër të tjera. Dhe thesari më i madh: një dokument i shtypur në Makau në [[1590]], që përmbante informacione mbi tregtinë në Kinë dhe Japoni. Richard Hakluyt e raportoi traktatin si xhevahirin më të çmuar. Kur [[Elizabeta I]] e Anglisë u informua për suksesin dërgoi Sir Walter Raleigh për të pretenduar pjesën e saj. Vlerësohet se vlera e ngarkesës ishte në gjysmë milioni paundë, e barasvlefshme me gjysmën e thesarit anglez të kohës. Kur Raleigh riktheu rregullin tashmë kishte mbetur rreth një e katërta. ''Madre de Deus'' do të ishte një nga grabitjet më të mëdha në histori, duke galvanizuar interesat angleze në rajon.<ref>{{cite web|title=Early Modern Ship-types, 1450–1650|publisher=The Newberry Library|year=1986|author=Roger Smith|url=http://www.newberry.org/smith/slidesets/ss06.html|lang=en|accessdate=8 maj 2009|url-status=dead|archive-date=20 korrik 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080720094650/http://www.newberry.org/smith/slidesets/ss06.html}}</ref><ref>{{cite journal|author=Rogerio M. Puga|title=The Presence of the 'Portugals' in Macau and Japan in Richard Hakluyt's 'Navigations'|journal=Bulletin of Portuguese/Japanese Studies|url=https://redalyc.org/articulo.oa?id=36100506|lang=en|issn=0874-8438|date=dhjetor 2002|volume=5|pages=81-116|publisher=Redalyc|accessdate=26 mars 2022|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330201013/http://www.redalyc.org/articulo.oa?id=36100506|archive-date=30 mars 2023}}</ref> Në të njëjtin vit, Cornelis de Houtman u dërgua nga tregtarët hollandezë të [[Amsterdami]]t në Lisbonë, për të mbledhur sa më shumë informacion që të mundëte rreth Ishujve të Erëzave.<ref name="Disney2009b186"/><ref name="Lach200">{{cite book|author=Donald F. Lach|lang=en|publisher=University of Chicago Press|url=https://books.google.com/books?id=xD52ge5a8vYC&pg=PA200|title=Asia in the Making of Europe, Volume I: The Century of Discovery|year=1994|isbn=978-022646708-5|page=200|ref=none}}</ref> [[File:33475.jpg|thumb|369px|Gravurë hollandeze që tregon Olindën në 1630]] Në vijim hollandezët e kuptuan rëndësinë e [[Goa]]s në thyerjen e dominimit portugez në Azi. Në [[1583]], tregtari dhe eksploruesi Jan Huyghen van Linschoten ([[1563]]–8 shkurt [[1611]]), më parë sekretari hollandez i kryepeshkopit të [[Goa]]s, kishte marrë informacione ndërsa shërbente në atë pozicion që përmbante vendndodhjen e itinerareve të fshehta tregtare portugeze përgjatë Azisë, duke përfshirë ato të Indive Lindore dhe Japonisë. Ato u publikuan në [[1595]] dhe pastaj u zgjeruan gjerësisht vitin tjetër pas ''Itinerario-s'' së tij.<ref>{{cite book|author=Jan Van Linschoten|url=https://archive.org/details/itinerariovoyage00lins/|lang=nl|title=Itinerario, voyage ofte schipvaert, van Ian Huygen van Linschoten naer Oost|year=1596|publisher=Cornelis Claesz}}</ref><ref>{{cite book|author=Jan H. van Linschoten|year=1885|editor1=Arthur C. Burnell|url=https://books.google.al/books?id=nQG48NvRqcEC|title=The Voyage of John Huyghen van Linschoten to the East Indies...|editor2=Pieter A. Tiele|lang=en|publisher=Hakluyt Society|volume=2}}</ref> Interesat hollandeze dhe angleze e përdorën këtë informacion të ri, duke çuar në zgjerimin e tyre tregtar, duke përfshirë themelimin e Kompanisë Angleze të Indisë Lindore (East India Company) në [[1600]] dhe Kompanisë Hollandeze të Indisë Lindore në [[1602]]. Këto zhvillime lejuan hyrjen e kompanive zyrtare në Inditë Lindore.<ref name="Crow1992">{{harvnb|John A. Crow|1992|p=241}}</ref><ref name="BowenLincoln2002">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UmN4ZOgCbsIC&pg=PA2|year=2002|editor=H. V. Bowen|editor2=Margarette Lincoln|editor3=Nigel Rigby|title=The Worlds of the East India Company|publisher=Boydell & Brewer|isbn=1-84383-073-6|lang=en|accessdate=10 korrik 2012|page=2}}</ref> [[File:Meirelles-guararapes.jpg|thumb|left|408px|Fitorja portugeze në Betejën e II të Guararapes që i dha fund pranisë hollandeze në Pernambuk]] Në [[1595]], hollandezët të ndihmuar nga anglezët Plaçkitën Recifen në Brazil, që përfaqësonte plaçkën më të madhe në historinë e lundrimit gjatë Anglisë Elisabetiane.<ref name="Lancaster">{{cite book|author1=Jean M. C. França|year=2014|author2=Sheila M. Hue|url=https://books.google.al/books?id=YW5vrgEACAAJ|title=Piratas no Brasil: As incríveis histórias dos ladrões dos mares que pilharam nosso litoral|lang=pt|accessdate=1 korrik 2016|publisher=Globo Livros|isbn=852505827-0}}</ref> Gjithashtu në atë vit, tregtari dhe eksploratori hollandez Jan Huygen van Linschoten, pa kryerjes së udhëtimeve të shumta në Azi në shërbim të portugezëve, publikoi në Amesterdam raportin "''Reys-gheschrift vande navigatien der Portugaloysers in Orienten''" ("Raport i udhëtimit të lundërtarëve portugezë në Lindje"). Vepra përmbante harta dhe udhëzime mbi udhëtimin mes Portugalisë dhe Indisë Lindore deri në Japoni. Interesi për këto informacione në Hollandë dhe Angli qe në origjinë të lëvizjes së ekspansionit tregtar që çoi në themelimin e Komanisë Hollandeze të Indisë Lindore në [[1602]] dhe Kompanisë Britanike të Indisë Lindore në [[1600]], duke u mundësuar hyrjen e bashkëpatriotëve të tij në të ashtuquajturën "Indi Lindore".<ref name="HistoriDisney"/> Hollandezët e çuan luftën e tyre përtejdeti, duke sulmuar kolonitë spanjolle dhe portugeze dhe duke nisur Luftën Hollandezo–Portugeze, që do të zgjaste mbi gjashtëdhjetë vjet (1602–1663). Kombe të tjera europiane, si Anglia protestante, ndihmuan [[Perandoria Koloniale Hollandeze|Perandorinë Hollandeze]] në luftë. Hollandezët arritën fitore në Azi dhe Afrikë me ndihmën e aleatëve të ndryshëm vendas, në vijim duke marrë kontrollin e Malakës, Cejlonit dhe São Jorge da Mina. Hollandezët gjithashtu kishin kotrollin rajonal të rajonit fitimprurës sheqer-prodhues të Brazilit verilindor ashtu dhe të Luandës, por portugezët i rimorrën territoret pas përpjekjesh të konsiderueshme.<ref name="Disney2009b73-4,168-71,226-31">{{harvnb|Anthony R. Disney|2009|pp=73-4, 168-71, 226-31}}</ref><ref>{{cite book|author=Charles R. Boxer|year=1957|title=The Dutch in Brazil, 1624–1654|url=https://books.google.al/books?id=2ZMYAAAAYAAJ|publisher=Clarendon Press|lang=en}}</ref> [[File:PDW.png|thumb|upright=1.7|Zonat e diskutuara mes viteve 1588–1654 (të vijëzuara) nga kompanitë hollandeze që krijuan Perandorinë Koloniale Hollandeze (portokalli)]] === Përballja me hollandezët në Afrikë (1597–1663) === Mes viteve [[1595]] dhe [[1663]], u zhvillua Lufta Luzo-Hollandeze me Komapanitë Hollandeze të Indisë Lindore (VOC) dhe Indisë Perëndimore (WIC), që përpiqeshin të merrnin tregtinë portugeze të erëzave aziatike, skllevërit e Afrikës Perëndimore dhe sheqerin e Brazilit.<ref name="Boxer 1969"/> Lufta Luzo-Hollandeze filloi me një sulm në [[Sao Tome dhe Principe]] në [[1597]]. Pas përplasjeve të ndryshme në lindje dhe në Brazil, filluan sulmet në vendet tregtare të brigjeve perëndimore afrikane, për të siguruar skllevër për prodhimin e sheqerit në territoret e pushtuara të Brazilit. Në [[1638]] hollandezët morën Fortesën e São Jorge da Mina, duke vijuar me Luandën në [[1641]] dhe Aksimin, në Gjirin e Guinesë në [[1642]]. Pas humbjes së një numri territoresh,<ref name="Davies">{{cite book|author=Kenneth G. Davies|title=The North Atlantic World in the Seventeenth Century|date=1974|publisher=University of Minnesota Press|url=https://books.google.com/books?id=EN24iO1XJ3oC|lang=en|isbn=0-8166-0713-3}}</ref> në [[1654]], mundi të rikuperonte Brazilin dhe Angolën. Në përpjekje për të konsoliduar pozicionet në Afrikën Lindore, u vendos që nëse tokat, që i përkisnin kurorës, dorëzoheshin në shkëmbim të të ashtuquajturave ''prazos'', do ti mbanin për 3 breza në vijë femërore. Megjithatë nëpërmjet martesave të përziera këto zotërime do të ktheheshin “shtete” të vërteta afro-portugeze apo afro-indiane, të mbrojtura nga ushtri të mëdha skllevërish të njohur si “chicundas”. Skllavërimi realizohej nga prijësit tribalë, që pushtonin tributë luftëtare dhe i shisnin si robër sipas dëshirës. Portugezët vijuan të luftojnë në bregun lindor të Afrikës, duke fituar [[Zanzibari]]n dhe Pemban deri sa, pas një rrethimi prej dy vitesh u mor Fortesa e Jesus de Mombasa në [[1698]]<ref name="Kirkman1974">{{harvnb|James Kirkman|1974}}</ref> ([[Kenia]]), duke e detyruar të tërhiqet në jug deri në Mozambik.<ref name="HistoriDisney"/> === Lindja === [[File:Overwinningh van de Stadt Cotchin op de Kust van Mallabaer - Victory over Kochi on the coast of Malabar.jpg|thumb|left|345px|Pushtimi i Koçit dhe fitorja e V.O.C. hollandeze mbi portugezët në 1663. 1682, Atlas van der Hagen]] Përplasjet me hollandezët në lindje do të nisnin në [[1603]], kur karraka portugeze "Santa Catarina", e ngarkuar me mallra të çmuara, u kap pranë [[Singapori]]t nga Kompania e sapo krijuar Hollandeze e Indisë Lindore (VOC). Kjo plaçkitje e dyfishonte kapitalin fillestar të VOC, duke shkaktuar protesta ndërkombëtare që shërbyen si pretekst për të kontestuar politikën iberike të ''mare clausum'', duke mbrojtur ''"mare liberum"'', një mbështetje ideologjike për të cilën hollandezët të thyenin monopolet tregtare, duke përdorur fuqinë e saj navale për të vendosur monopolin e saj.<ref name="HistoriDisney"/> Gjatë [[shekulli XVII|shekullit të XVII]], në Luftën Luzo-Hollandeze, hollandezët fituan sistematikisht zotërimet portugeze. Megjithatë, pasi u mund nga prijësit indianë Çimnaxhi Apa i [[Konfederata Maratha|Perandorisë Maratha]]<ref>{{cite book|year=1988|author=Alexander K. Nairne|url=https://books.google.al/books?id=nzPCcILP-XwC&lpg=PP1&pg=PA84|isbn=81-206-0275-7|title=History of the Konkan|publisher=Asian Educational Services|pages=84-5|lang=en}}</ref><ref name="Ahmed330">{{cite book|year=2011|lang=en|author=Farooqui S. Ahmed|url=https://books.google.com/books?id=sxhAtCflwOMC|title=A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century|publisher=Pearson Education India|isbn=978-81-317-3202-1|page=330}}</ref> dhe nga Shivapa Najaka i Mbretërisë Keladi Najaka<ref>Portuguese Studies Review {{ISSN|1057-1515}}; Baywolf Press, page 35</ref> dhe në fund të përplasjeve me hollandezët, [[Portugalia]] mundi të qëndronte vetëm në [[Goa]] dhe disa baza të vogla në Indi duke e humbur përgjithmonë hegjemoninë në Azi.<ref name="HistoriDisney"/> Tregtia u devijoi në sasi në rritje në qendrat e grumbullimit tregtar anglez, hollandez dhe francez. Kështu, përgjatë shekullit, [[Brazili]] mori një rëndësi në rritje për perandorinë, që eksportonte dru paubrazili dhe sheqer.<ref name="BethencourtCurto111,117"/> Në [[1605]], tregtarët e VOC zaptuan fortesën portugeze të Ambonit, duke vijuar me Ternaten, në ishujt Maluku. Në [[1619]], themeluan Batávia-n ([[Xhakarta]] e tanishme) në Indonezi, duke e kthyer në kryeqytet të [[Perandoria Koloniale Hollandeze|Perandorisë së tyre të Lindjes]]. Në njëzet vitet pasues [[Goa]], nën rrethim që nga viti [[1603]] dhe Batávia luftuan pa pushim me njëra tjetrën si kryeqytete rivale të [[India Portugeze|Indisë Portugeze]] dhe të VOC-ut. Në lindjen e mesme, persët, me ndihmën e anglezëve, do ti largonin portugezët nga [[Bahreini]] në [[1602]] dhe nga [[ngushtica e Hormuzit|Hormuzi]] në [[1622]].<ref name="HistoriDisney"/> Ndërkohë, në rajonin e Gjirit Persik, portugezët humbën kontrollin e Hormuzit nga një aleancë e bashkuar e safavidëve dhe anglezëve në [[1622]], garnizoni i së cilës u dërgua në [[Maskat]], por [[Omani]] nën al-ja'arubët do ta merrte [[Maskat]]in në [[1650]].<ref name="Disney2009b169">{{harvnb|Anthony R. Disney|2009|p=169}}</ref> Beteja pranë Hormuzit në 1625, një nga më të rëndësishmet e luftërave Portugezo–Safavide, do të rezultonte pa fitues.<ref name="WF">{{harvnb|Willem Floor|2009|p=240}}</ref> Ata do të vijonin ta përdornin Maskatin si një bazë për inkursione të përsëritura brenda Oqeanit Indian, duke përfshirë pushtimin e Fortesës Jesus në 1698.<ref name="Disney2009b350">{{harvnb|Anthony R. Disney|2009|p=350}}</ref> Në Etiopi dhe Japoni në vitet 1630, udhëheqësit vendorë do ti largonin misionarët nga rajonet përkatëse.<ref>{{cite book|year=1991|lang=en|editor=James S. Olson|accessdate=27 gusht 2017|url=https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&pg=PA204|title=Historical Dictionary of European Imperialism|publisher=Greenwood Press|page=204|isbn=978-031326257-9}}</ref><ref>{{cite book|year=1991|publisher=Routledge|editor=Grant K. Goodman|url=https://books.google.com/books?id=SzPs4rb2TN0C&pg=PA13|title=Japan and the Dutch 1600-1853|lang=en|accessdate=27 gusht 2017|page=13|isbn=978-070071220-5}}</ref> ====Kulmi dhe rënia e tregtisë Makau-Kinë-Japoni==== [[File:Restos de la Catedral de San Pablo, Macao, 2013-08-08, DD 44.jpg|thumb|left|345px|Rrënojat e Kishës São Paulo në Makau, e ndërtuar në 1565]] Portugezët e Makaut do ta shihnin me shqetësim ngjitjen e [[Filipi II i Spanjës|Filipit II]] në fron, duke u druajtur se mos humbisnin monopolin e tregtisë apo përzënien nga territori nga kinezët. Në [[1583]] do të krijonin senatin për të garantuar autonominë dhe mbajtjen e flamurit portugez. Qendër nevralgjike e tregtisë mes Kinës, Evropës dhe Japonisë, Makau e arriti ''"periudhën e tij të artë"'' gjatë bashkimit spanjoll, nga [[1595]] deri në [[1602]]. Për shkak të begatisë në rritje u ngrit në statusin e qytetit në vitin [[1586]] nga Filipi i II.<ref name="HistoriDisney"/> Përtej ekskluzivitetit portugez të tregtisë me Japoninë, pozicioni i tij strategjik i mundësonte të përfitonte nga rrugët tregtare portugeze dhe spanjolle, si Galeonët e Manilës, rruga alternative që lidhte [[Manila|Manilën]] me [[Akapulko]]n dhe Spanjën që nga viti [[1565]] dhe do të kthehej në pikë nevralgjike kur hollandezët do të fillonin ti trazonin itineraret e [[Goa]]s dhe Malakës.<ref name="HistoriDisney"/> Spanjollët e vendosur në [[Manila]] u përpoqën pa sukses ta dëmtonin pozicionin e privilegjuar portugez: Në [[1589]], me krijimin e një itinerari tregtar Makau-Akapulko, do të arrinin ta pengonin Makaun dhe ta zhvendosnin tregtinë e [[argjendi]]t dhe [[mëndafshi]]t mes Japonisë dhe Kinës në Manila. Më vonë, Zhoao IV do ta shpërblente besnikërinë e Makaut me titullin ''Më Besniku'', duke bërë që qyteti të përkufizohej si "Qyteti me Emrin e Shenjtë të Zotit, Makau, Më Besniku" (''Cidade do Santo Nome de Deus de Macau, Não Há Outra Mais Leal'').<ref name="HistoriDisney"/> [[File:Plattegrond_van_Deshima.jpg|thumb|358px|Ishulli i Dexhimës në gjirin e Nagasakit, ndërtuar në 1634 për të kufizuar portugezët dhe vendosje e hollandezëve që nga viti 1641, ura e vetme tregtare e Japonisë pas dekretit sakoku]] Makau pësoi sulme nga hollandezët nnga viti [[1603]] deri në [[1622]], vit në të i rezistoi një përpjekjeje pushtimi pas dy ditësh luftimi. Tregtia me Japoninë u ndërpre befasisht: të kufizuar në ishullin e Dexhimës në portin e [[Nagasaki]]t që nga viti [[1636]], portugezët dhe [[kisha katolike|katolicizmi]] u panë si një nga shkaqet e Rrebelimit të Shimabaras në [[1638]], duke i përzënë nga [[Japonia]] në [[1639]], në të njëjtën kohë që të krishterët në Japoni kaluan në klandestinitet ("Kakure Kirishitan").<ref name="HistoriDisney"/> E shtypur me ndihmën e hollandezëve, që ishin vendosur në Hirado. Rrebelimi e përforcoi politikën e izolimit [[Sakoku]] të [[Shōgun]]it Tokugava Iemitsu, duke e goditur rëndë ekonominë e Makaut, që hyri me shpejtësi në rënie. Dexhima u kaloi hollandezëve të VOC, që do të merrnin ekskluzivitetin e tregtisë, duke e dëmtuar seriozisht ekonominë e Makaut.<ref name="HistoriDisney"/> ====Restaurimi dhe rënia e Indisë Portugeze==== {{main|India Portugeze}} [[File:Joao IV proclaimed king-modificated.jpg|thumb|left|345px|Shpallja e Zhoaos IV mbret i Portugalisë, pikturë e Veloso Salgado-s (Museu Militar de Lisboa)]] Në [[1640]] Zhoao IV u shpall mbret i Portugalisë duke nisur Luftën e Restaurimit Portugez. Humbja e kolonive ishte një nga arësyet që kontribuoi në fundin e bashkimit personal me Spanjën habsburge.<ref>{{cite web|work=multirio.rj.gov.br|lang=pt|title=A Restauração: O Fim da União Ibérica e as Consequências para a Colônia|url=http://www.multirio.rj.gov.br/historia/modulo01/restauracao.html|access-date=12 gusht 2024|archive-date=3 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303230337/http://www.multirio.rj.gov.br/historia/modulo01/restauracao.html|url-status=dead}}</ref> Mbreti dërgoi ambasadorë në Francë, Angli dhe Hollandë, me synimin e pjesëmarrjes në luftën kundër Spanjës. Edhe para zgjidhjes përfundimtare të luftës, kurora vendosi Këshillin e Përtejdetit, i konceptuar në vitin 1642 sipas modelit jetëshkurtër të Këshillit të Indisë (1604–1614) dhe i vendosur në 1643 ishte trupa qeverisëse për shumicën e Perandorisë Portugeze të Përtejdetit. Përjashtime ishin Afrika e Veriut, Madeira dhe Azoret. E gjithë korrespondenca që kishte të bënte me zotërimet përtejdeti u kanalizuan nëpërmjet këshillit. Një anëtar i dalluar i shekullit të shtatëmbëdhjetë ishte Salvador de Sá.<ref>{{cite book|volume=5|year=1996|author=Francis A. Dutra|url=https://books.google.al/books?id=YSAOAQAAMAAJ|lang=en|editor=Barbara A. Tenenbaum|others=Georgette M. Dorn|title=Encyclopedia of Latin American History and Culture|chapter=Salvador Correia de Sá e Benavides|page=2|publisher=Charles A. Scribner's Sons|isbn=0-684-80480-8}}</ref> Në 1641 u firmos Traktati i Hagës, duke vendosur një marrëveshje paqeje në mes Mbretërisë së Portugalisë dhe Hollandës. Qe një traktat aleance mbrojtëse dhe sulmimi mes dy palëve. Në praktikë, marrëveshja e firmosur për të gjitha territoret e të perandorive, u kufizua në Kontinentin Evropian, duke u shpërfillur nga të dyja palët në pjesën tjetër të botës: Në [[1641]] hollandezët e VOC pushtuan Malakën, në kulmin e luftës, duke përbërë goditjen kryesore, që e privoi Perandorinë Portugeze nga kontrolli i ngushticës. Në [[1640]], pasi riktheu pavarësinë, Portugalia vendosi një aleancë me Anglinë, që pak më vonë do ti sfidonte hollandezët. Më 6 prill [[1652]], tregtari i VOC Jan van Riebeeck vendosi në [[Kepi i Shpresës së Mirë|Kepin e Shpresës së Mirë]] një vendbanim rifurnizimi që do të kthehej në Qytetin e Kepit (Kejptaun), duke u mundësuar hollandezëve ta dominonin Rrugën e Kepit për tregtinë me lindjen. [[Portugalia]] humbi përgjithmonë hegjemoninë në Azi. [[File:Basilica of Bom Jesus, Goa, India.jpg|thumb|358px|Bazilika e Bom Jesus, Goa Velha, Indi, e ndërtuar mes 1594–1605 ku gjendet varri i S. Francisco Xavier, Trashëgimi Botërore e e UNESCO-s]] Në 6 prill [[1652]], tregtari i VOC Jan van Riebeeck vendosi një ngulim rifurnizimi afër [[Kepi i Shpresës së Mirë|Kepit të Shpresës së Mirë]] që evoloi për tu kthyer në një Qytet të Kepit (Kejptaun), duke u mundësuar hollandezëve dominimin e Rrugës së Kepit, duke bërë lundrim të drejtpërdrejtë që nga Kepi deri ngushticën e Sundës, në Indonezi.<ref name="HistoriDisney"/> Cejloni u humb në [[1658]], Koçi në [[1662]] dhe bregu i Malabarit në [[1663]], duke arritur një marrëveshje të dytë paqeje, Traktati i Hagës në [[1661]],<ref group="shpjegime">Portugalia do të pranonte humbjet në Azi, duke përfshirë pagimin Hollandës shumën e barasvlefshme prej 63 tonë arë si kompensim për njohjen e sovranitetit portugez në Brazilin verilindor, ish-Hollanda e Re.</ref> viti që [[Mumbai|Bombeji]] dhe Tanxheri iu dorëzuan Anglisë si prika e martesës midis princeshës Catarina de Bragança dhe Çarlit II të Anglisë.<ref name="HistoriDisney"/> Administrata e vjetëruar e perandorisë, në mungesë të burimeve njerëzore, ekonomike dhe ushtarake për një pushtim efektiv, [[tregtia]] e riorganizuar nga [[Perandoria Osmane|turqit]] dhe arabët, me itinerare të reja transporti të prodhimeve lindore ("''Rotas do Levante''"), piraterisë dhe plaçkitjes. Kjo ndodhi mbi të gjitha nga rritja e kapacitetit ekonomik, ushtarak dhe naval të fuqive evropiane si [[Anglia]] dhe [[Hollanda]], që do të krijonte [[Perandoria Koloniale Hollandeze|perandorinë e saj]] mbi territoret e pushtuara nga portugezët, me itinerare të shumta tregtare, duke e shteruar monopolin portugez në lindje.<ref name="HistoriDisney"/> Nga perandoria e saj e fragmentuar, [[Portugalia]] mundi të ruante jo më shumë se [[Goa]]n, Damanin, Diun, Makaun dhe Timorin. Në Indi, territore të ndryshme, ndërkaq u humbën ndaj [[Konfederata Maratha|marathat]] deri në [[1739]], duke mbajtur të ashtuquajturat "Velhas Conquistas", katër bashki në Goa të përfshira në [[India Portugeze|Indinë Portugeze]] që nga nisja e dominimit portugez. Mes viteve [[1713]] dhe [[1788]], sipërfaqja e Goas u trefishua me përfshirjen e "Novas Conquistas": [[Portugalia]] zaptoi Dadran dhe Nagar-Havelin, një grup prej shtatë bashkish, në jug, në veri dhe lindje, që do ta zgjeronin Shtetin Portugez të Indisë.<ref name="HistoriDisney"/> Në [[1787]] i ashtu quajturi "Komploti Pintos", një përpjekje për të grabitur regjimin portugez në [[Goa]], me klerikë dhe ushtarakë të ndryshëm, vendas të rajonit, që ndiheshin të diskriminuar në promovimin e karrierës së tyre, për motive racore. Grupi i komplotistëve udhëhiqej nga atë José António Gonçalves de Divar dhe përfshinte emrin e José Custódio Faria, të njohur si "abati Faria". I denoncuar, komploti u shtyp nga autoritetet portugeze. Atë Divari u arratis dhe do të vdiste në [[Bengali|Bengal]]. Abati Faria u arratis në Francë, ku do të bëhej i famshëm.<ref name="HistoriDisney"/> === Amerika (1580–1663) === [[File:Engenho com capela.jpg|thumb|left|345px|Një fabrikë kallam-sheqeri në Pernambuk, prodhuesja kryesore e sheqerit në Brazilin kolonial<ref name="Açúcar"/>]] Në librin ''Diálogos das grandezas do Brasil'', në 1610, shkrimtari Ambrósio Fernandes Brandão lartëson shpirtin e trimërisë dhe pushtues të eksploruesve portugezë:<blockquote>(...) Panë edhe shumë ishuj, të vendosur në mes të këtij oqeani, të cilët do ti zbulonin dhe popullonin, mbretëritë e Angolës dhe të Kongos, ishujt e Kepit të Gjelbër dhe të São Tomé dhe Príncipe, tokën e madhe të [[Brazili]]t; në mënyrë që portugezëve të mund, me arësye, tu atribuonin (në shumë pushtimet që do të bënin në tokë dhe në det) epitetin e herkulëve dhe argonautëve të vërtetë.</blockquote><ref>{{cite book|author=Ambrósio F. Brandão|year=1930|orig-year=1618|url=https://books.google.al/books?id=mpIXAAAAIAAJ|title=Diálogos das grandezas do Brasil|publisher=Oficina industrial graphica|lang=pt}}</ref> Me Bashkimin Iberik nën dominimin habsburg, do të përfundonin kufijtë e meridianit Tordesilhas, duke mundësuar shtrirjen e territorit të Brazilit në perëndim. Ndërkohë u realizuan ekspedita në brendësi si me urdhër të Kurorës, si "entradas", ashtu dhe nga individët, "bandeirantes" ("flamurtarët", kolonë që merrnin pjesë në udhëtimet eksploruese si për të zgjeruar kufijtë e kolonisë ashtu dhe për të nënshtruar dhe/ose skllavëruar brazilianët vendas). Këto ekspedita zgjatën vite, në kërkim të pasurive minerare, mbi të gjitha për argjend, me shumicë në Amerikën spanjolle dhe [[popujt indigjenë të Amerikës|indigjenë]] për tu skllavëruar. Në [[1595]], nisi Lufta Luzo-Hollandeze.<ref name="HistoriDisney"/> [[File:CamaraVereadoresSalvador.JPG|thumb|345px|Këshilli i vjetër bashkiak i qytetit të Salvadorit, kryeqyteti i parë i Brazilit kolonial]] Ndërkaq, nisi një zhvillim i madh i bujqësisë. Ekonomia koloniale do të kalonte gradualisht në prodhimin e kallam-sheqerit në zotërimet e mëdha, me fabrikën e sheqerit si pjesa krysore, veçanërisht në Pernambuk, në Bahia, në São Vicente (shteti i tanishëm i [[São Paulo]]s) dhe më vonë në [[Rio de Zhaneiro]]. Me një prodhim shumë më të mirë se ishujt e Atlantikut, sheqeri brazilian gati e tejkalonte gjithë Evropën dhe, në fillim të [[shekulli XVII|shekullit të XVII]], eksportohej në Lisbonë, [[Antwerp]], Amesterdam, Roterdam, [[Hamburgu|Hamburg]]. Gabriel Soares de Sousa e komentonte luksin që mbizotëronte në Bahia, si kishëza të mrekullueshme dhe ushqimet e gatimeve të Indisë, që shërbeheshin në guvertën e anijeve. Për të mbështetur prodhimin duke nisur nga mesi i [[shekulli XVI|shekulli i XVI]], do të niste importimi i afrikanëve si skllevër. Deri tani portugezët zotëronin monopolin e qarkullimit të skllevërve, por me rritjen kolonive franceze, hollandeze dhe angleze që hynë në treg, pjesa portugeze do të pakësohej. Të kapur ndër tribut afrikane, me bashkëpunimin e prijësave rivalë, do ta kapërcenin Atlantikun në "navios negreiros", në kushte shumë të këqija. Në "senzalas" (banesa të skllevërve) skllavëroheshin gjithashtu edhe bijtë e tyre, duke e vijuar situatën.<ref name="HistoriDisney"/> [[File:Church of Our Lady of the Snows, Saint Roch Chapel and San Francisco Convent - Olinda, Pernambuco, Brazil.jpg|thumb|left|345px|Konventi São Francisco, konventi më i vjetër françeskan në Brazil, në Olinda, Pernambuk]] Në [[1621]], Brazili u nda në dy shteteve të veçantë: Shteti i Brazilit, në Pernambuk, në Santa Catarina-n e tanishme, dhe Shteti i Maranhão-s, në Ceará à Amazónia e tanishme, rezultat i shkëputjes së rolit si pikë mbështetjeje për kolonizatorët e veriut dhe veri-lindjes. Në të dy shtetet, të ashtuquajturit "portugezët e Brazilit" ishin subjekt të të njëjtave ligje që sundonin banorët në Portugali: si "Ordenações manuelinas" dhe "Ordenações Filipinas".<ref name="HistoriDisney"/> Në [[1624]], Kompania e sapo krijuar Hollandeze e Indisë Perëndimore (WIC), do të pushtonte qytetin e Salvadorit (Bahia), kryeqytetin e Shtetit të Brazilit. Guvernatori u kap dhe qeveria do të kalonte në duart e Johan van Dorth. Rezistenca portugeze do të riorganizohej duke nisur nga Arraial do rio Vermelho. Në [[1625]] Kurora Spanjolle do të dërgonte një armadë të fuqishme luzo-spanjolle, të njohur si "Rimarrja e Bahias" (portugalisht:"Jornada dos Vassalos"). Ajo do të bllokonte portin e Salvadorit, duke shkaktuar dorëzimin hollandez dhe rimarrjen e Bahias.<ref name="HistoriDisney"/> Në [[1630]], kapiteneria e Pernambukut pushtohet nga WIC hollandez. Territori i pushtuar riemërtohet si Hollanda e Re, duke përqafuar etjen për risi të kapitenerive të Brazilit të kohës. João Maurício de Nassau-Siegen u emërua guvernator i kolonisë. Përparimi hollandez në dy brigje të Atlantikut Jugor duke nisur nga fundi i [[shekulli XVI|shekullit të XVI]] do ti kërcënonte fortë zotërimet portugeze. Hollandezët në vijim do të zaptonin Recifen, kryeqytetin e Brazilit Hollandez, në [[1630]], të São Jorge da Mina (1637), të Arguinit (1638), të Ishullit të São Tomé (1641) dhe të São Luís (1641), kryeqytetit të Shtetit të Maranhão-s. Ndërkohë, pjesa më e madhe e Brazilit do të mbetej në duart e portugezëve, që ishte një kërcënim i vazhdueshëm për dominimin hollandez.<ref name="HistoriDisney"/> Në këtë periudhë, u themeluan "quilombos", si "Quilombo dos Palmares", që mblidhte mijëra zezakë të arratisur nga fabrikat e kallam-sheqerit verilindjes braziliane dhe disa [[popujt indigjenë të Amerikës|indios]] dhe të bardhë të padëshirueshëm. Kjo "botë margjinale" do të shkatërrohej nga "bandeirantes" portugezë të komanduar nga Domingos Jorge Velho.<ref name="HistoriDisney"/> [[File:Victor Meirelles - 'Battle of Guararapes', 1879, oil on canvas, Museu Nacional de Belas Artes, Rio de Janeiro 2.jpg|upright=1.4|thumb|Beteja e Guararapes, episod i paraqitur në "Insurreição Pernambucana", të konsideruar në origjinë të Ushtrisë Braziliane, rimarrin Kapitenerinë e Pernambukut, qendra kryesore e prodhimit në Amerikën portugeze]] ==== Përballja me hollandezët (1640–1663) ==== Në [[1640]], një armadë luzo-spanjolle dështoi të zbarkonte në Pernambuk, pasi u shkatërrua pranë Ishullit Itamaracá. Lufta do të riniste në të njëjtin vit që filloi Lufta e Restaurimit. Në [[1642]], [[Portugalia]] i dorëzoi Anglisë pozicionin e "Kombit më të favorizuar" në tregtinë koloniale.<ref name="HistoriDisney"/> Në [[1645]], nis Kryengritja Pernambukane (portugalisht: "Insurreição Pernambucana") e luzo-brasilianëve të pa kënaqur me administrimin e WIC. Atë vit Brazili u ngrit në principatë (portugalisht: "Principado do Brasil"). Midis viteve 1648–1649 u zhvilluan Betejat e Guararapes, të fituara nga luzo-brazilianët në Shtetin e Pernambukut. Beteja e parë do të zhvillohej në 19 prill 1648, ndërsa e dyta në 19 shkurt 1649. Forcat e udhëhequra nga pronarët e fabrikave André Vidal de Negreiros dhe João Fernandes Vieira, me afrikanin Henrique Dias dhe indigjenin Filipe Camarão, do ti jepnin fund pushtimit hollandez të Brazilit, megjithëse lufta do të vazhdonte në pjesët e tjera të perandorisë. Mes viteve [[1645]] dhe [[1654]], kolonët luzo-brasilianë të Kapitenerisë së Pernambukut do ti largonin edhe nga Recifja.<ref name="HistoriDisney"/> Në [[1648]], në [[Rio de Zhaneiro]], Salvador Correia de Sá e Benevides përgatiti një flotë prej 15 anijesh nën pretekstin për të ndihmuar portugezët e rrethuar nga mbretëresha Nzinga në [[Angola]]. Ai u nis nga Rio de Zhaneiro më 12 maj dhe, nëpërmjet kontakteve me jezuitëve, në 15 gusht do të kryente ripushtimin e Luandës. Një fushatë e zgjatur nga viti 1648 deri në [[1652]], duke rikuperuar Angolën dhe Ishullin e São Tomé-s për portugezët.<ref name="HistoriDisney"/> Në [[1654]], flota e Salvador Correia de Sá e Benevides arriti të rekuperonte Brazilin dhe Luandën. Hollandezët, duke iu druajtur humbjes së territoreve të pushtuara, arritën të vulosnin paqen përfundimtare të Traktatit të Hagës në [[1663]].<ref name="HistoriDisney"/> [[File:SaoLuis-Street1.jpg|thumb|left|358px|Sobrado të periudhës koloniale të veshura me "azulejos" portugeze, në São Luís do Maranhão, Brazil]] Në mesin e shekullit, [[sheqeri]] i prodhuar në Antilet Hollandeze do të niste të konkurronte fuqimisht me sheqerin e Brazilit. Hollandezët e kishin përsosur teknikën në Brazil dhe e mbizotëronin transportin dhe shpërndarjen në të gjithë Europën. Në [[1649]], duke vijuar një ide tashmë të propozuar nga atë António Vieira,<ref group="shpjegime">"''Propozimi i bërë mbretit Zhoao IV në të cilin paraqitej gjendja e mjerë e mbretërisë dhe nevoja...''", 1643. Ky klerik do të niste në imitim të hollandezëve, të krijonte dy kompani të mëdha monopoli për tregtinë dhe lundrimin, një për të zëvendësuar "Kompaninë Portugeze të Indisë Lindore" ("Companhia Portuguesa das Índias Orientais"), të Solis. Për më tepër, mbrojti krijimin e një banke tregtare të ngjashme me atë të [[Amsterdami]]t, planifikoj të formohet me kapital dhe përvojën e sipërmarrësve judenj.</ref> Zhoao IV do të autorizonte krijimin e "Companhia Geral do Comércio do Brasil" (Kompania e Përgjithshme e Tregtisë së Brazilit) për të nxitur rikuperimin e agromanifakturës së sheqerit. Funksioni i saj kryesor ishte të furnizonte, në mënyrë ekskluzive skllevër afrikanë për rajonin verilindor të Brazilit dhe të garantonte transportin e sheqerit në Europë, për të mbështetur rezistencën ndaj pushtuesit.<ref name="HistoriDisney"/> Më 26 janar [[1654]] nënshkruhet marrëveshja e dorëzimit hollandez në Brazil, "Capitulação do Campo do Taborda", në Recife, nga ku do të niseshin anijet e fundit hollandeze. [[Portugalia]] u detyrua ti drejtohej Anglisë dhe atë vit i rriti të drejtat angleze, që mund të negocionin drejtpërdrejtë prodhime të ndryshme të Brazilit me Portugalinë dhe anasjelltas.<ref name="HistoriDisney"/> Në [[1661]], Anglia do të përfshihej në mbrojtjen e Portugalisë dhe kolonive në shkëmbim të dy miljonë cruzados. Po atë vit portugezët i ofruan [[Mumbai|Bombejin]] dhe Tanxherin Anglisë të dhëna si prikë e martesës së princeshës Catarina de Bragança me Çarlin II të Anglisë. Përgjatë shekullit tjetër anglezët do të bëheshin gradualisht mbizotëruesit e tregtisë në Indi, duke i përjashtuar gradualisht fuqitë e tjera. Në [[1668]] Spanja njohu fundin e Bashkimit Iberik dhe në shkëmbim [[Portugalia]] do ti jepte Ceutën Kurorës Spanjolle.<ref name="Cowans2003">{{harvnb|Jon Cowans|2003|p=180}}</ref> Në këtë vit u nënshkrua Traktati i dytë i Paqes së Hagës me hollandezët: [[Portugalia]] pranonte humbjen në Azi, duke përfshirë pagimin e tetë milionë florinëve, të barasvlefshëm me tre tonë arë, si kompensim për njohjen e sovranitetit portugez në Brazilin Verilindor, ish-Hollanda e Re. Kjo vlerë u pagua në këste, përgjatë dyzet viteve dhe nën kërcënimin e pushtimit të Flotës Luftarake.<ref name="HistoriDisney"/> [[File:Flag of Portugal (1667).svg|thumb|Flamuri i Portugalisë (1667–1706). Në shekujt e XV–XIX të gjithë flamujt portugezë dukeshin të ngjashëm me këtë]] ==Perandoria e dytë (1663–1822)== === Industria e arit === [[File:Nau Rainha de Portugal.jpg|thumb|left|327px|Luftanija portugeze ''Rainha de Portugal'' duke përshëndetur skuadrën e admiral Ball-it në Maltë në 1798. Në shek. e XVIII Marina Portugeze ishte mes më të fuqishmet në botë]] Në fund të përplasjeve me hollandezët, megjithë rikuperimin e Brazilit dhe territoreve në Afrikë, [[Portugalia]] humbi përgjithnjë mbizotërimin në Lindje. Kështu, përgjatë [[shekulli XVII|shekullit të XVII]], Brazili nisi të merrte rëndësi në rritje për perandorinë, duke eksportuar paubrazil (dru brazili) dhe sheqer.<ref name="HistoriDisney"/> Duke nisur nga viti [[1693]], vëmendja u përqëndrua në Kapitenerinë e Espírito Santo, në rajonin që do të njihej si Minas Gerais, ku "bandeirantes paulistë" kishin zbuluar arë.<ref name="encarta">{{cite web|lang=en|work=Encarta|title=Brazil|publisher=Encarta Encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761554342/Brazil.html|access-date=12 gusht 2024|archive-date=2 qershor 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080602013044/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761554342/brazil.html|url-status=dead}}</ref> Pas zbulimeve të rëndësishme në malësinë Sabarabuçu dhe nisjes së shfrytëzimit në rajonet aurifere (Minas Gerais, Mato Grosso dhe Goiás) do të shkaktonte "Ethe të vërteta Ari", me prurje të madhe emigrantësh në këto rajone.<ref name="Boxer168">{{cite book|author=Charles R. Boxer|url=https://books.google.com/?id=BChmAAAAMAAJ|lang=en|title=The Portuguese Seaborne Empire 1415–1825|date=1969|publisher=Hutchinson|page=168|isbn=0-09-131071-7|ref=none}}</ref> Në letërkëmbimin e ambasadorit franacez në Lisbonë, Rouillé, përmendet për herë të parë ari i mbërritur me flotën në 1697 — 115,2 kilogramë. Mungojnë elementet për të vlerësuar arin e hyrë në mbretëri nga vitet [[1698]] deri në [[1703]], por Godinho pa cituar burimin përmend, në [[1699]], 725 kg dhe, në [[1701]], 1 785 kg. Prodhimi i arit do të kalonte 2 tonët në vit në [[1701]] dhe 14 tonë në vit në vitet [[1750]], por më pas nisi të bjerë fortësisht deri sa shteroi në fund të shekullit. Ari i tejkaloi fitimet e prodhimeve të tjera ekonomike duke mundësuar begatinë e [[Rio de Zhaneiro]]s. Rëndësia ekonomike e Brazilit për Portugalinë, do të bënte që Zhoao IV ti referohej [[Brazili]]t si "lopa qumështore e mbretërisë".<ref>{{harvnb|Jorge Caldeira|1999}}</ref> Në [[1696]] u themelua vendbanimi që në [[1711]] u kthye në qytet i Minas Gerais, qendra e re ekonomike e kolonisë, me popullim të shpejtë dhe disa përplasje.<ref group="shpjegime">Më të rëndësishmet ishin "Lufta e Emboabas" ("Lufta e të posa-ardhurve", portugalisht: "Guerra dos Emboabas") 1707-1710 dhe Revolta e Filipe dos Santos.</ref> Kjo rendje drejtë arit çoi në krijimin e një tregu të brendshëm duke tërhequr numra të mëdhenj emigrantësh. Nga viti [[1739]], në kulmin e bumit të nxjerrjes, popullsia e Minas Gerais ishte diku midis 200,000 dhe 250,000 banorëve.<ref name="Disney267-69">{{harvnb|Anthony R. Disney|2009|pp=267–69}}</ref> Kjo rendje drejtë arit mundësoi krijimin e një tregu të brendshëm dhe tërheqjen e një numri të madh emigrantësh. Popullsia u rrit 750% mes viteve [[1650]] dhe [[1770]]. Popullimi i Minas Gerais u kthye me shpejtësi në më të madhin në Brazil, duke kontribuar në popullimin e brendshëm. 78% e kësaj popullsie përbëhej nga zezakë dhe mesticë, të shkëputur si nga të krishterët e rinj të ardhur nga veriu i Brazilit, ashtu dhe nga [[Ishujt Azore]] dhe [[Ishujt Madeira|Madeira]], të rëndësishëm në tregtinë koloniale të popullsisë së vendosur në Ouro Preto ("Ari i Zi") dhe Mariana.<ref name="HistoriDisney"/> [[File:Rio-Igreja-Penitencia4-5.jpg|thumb|321px|Gdhendje të veshura me arë të Kishës së Urdhërit të Tretë të Shën Françeskut Pendestar, në Rio de Zhaneiro (1657–1733)]] Ethet e Arit i rritën konsiderueshëm të ardhurat e Kurorës, që mbulonte një të pestën e gjithë mineralit të nxjerrë, që u bë i njohur si "e pesta". Shmangjet dhe kontrabanda ishin të shpeshta, prandaj u krijua një burokraci e tërë kontrolli, që filloi në vitin [[1710]] me kapitenerinë e São Paulos dhe Minas Gerais.<ref group="shpjegime">Kur shuma e detyrimeve të paguara nuk arrinte një kuotë minimale të paravendosur, kolonët duhet të dorëzonin xhevahiret dhe sendet personale deri sa të plotësohej vlera e paracaktuar — episode të quajtura derdhje.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.historiadobrasil.com.br/viagem/visao.htm|lang=pt|work=Viagem pela História do Brasil|title=Uma visão de Brasil}}</ref> Bashkë me kontrabandën ndodhën përplasjet mes ''paulistas'' (banorët e [[São Paulo]]s) dhe ''emboabas'' (emigrantët nga [[Portugalia]] dhe rajonet e tjera të Brazilit). Nga viti [[1718]], São Paulo dhe Minas Gerais u bënë dy kapiteneri, me tetë ''vilas'' të krijuara më vonë.<ref name="Bethell203">{{harvnb|Leslie Bethell|1985|p=203}}</ref> Kurora gjithashtu kufizoi nxjerrjen e diamanteve në juridiksionin e saj dhe te kontraktorët privatë. Megjithëse ari e galvanizoi tregtinë globale, industria e plantacioneve u bë eksportuesja kryesore e Brazilit gjatë kësaj periudhe; sheqeri përbënte 50% të eksporteve (me arin që përbënte 46%) në vitin [[1760]].<ref name="Disney267-69"/> Afrikanët u bënë grupi më i madh i banorëve në Minas Gerais. Skllevërit e etiketuar si 'minas' dhe 'angolas' u bënë shumë të kërkuar gjatë bumit. Akanët brenda grupit 'minas' kishin reputacionin si ekspertë në njohurinë e arit në rajonet e tyre vendase dhe u bënë grupi i parapëlqyer. Megjithë numrin e madh të vdekjeve të lidhur me skllevërit e përfshirë në industrinë nxjerrëse, pronarët që i lejonin skllevërit që nxirrnin mbi sasinë minimale të arit të mbanin tepricën, çoi në mundësinë e lirimit. Ata që u bënë të lirë u futën në punë artizanale si këpucarë, rrobaqepës dhe farkëtarë. Pavarësisht zezakëve të lirë dhe mulatëve që luanin një rol të madh në Minas Gerais, numri i të margjinalizuarve ishte më i madh se në çdo rajon tjetër të [[Brazili]]t.<ref name="Disney273-275">{{harvnb|Anthony R. Disney|2009|pp=273–75}}</ref> Zbulimi i arit në Mato Grosso dhe Goiás nxiti interesin për të përforcuar kufijtë perëndimorë të kolonisë. Në vitet [[1730]] kontakti me pararojat e ngulimeve spanjolle ndodhi më shpesh dhe spanjollët kërcënuan të nisnin një ekspeditë ushtarake në mënyrë që ti largonte ata. Kjo dështoi të ndodhte dhe në vitet [[1750]] portugezët qenë të aftë të zbatojnë një politikë fortifikimi në rajon.<ref name="Disney288">{{harvnb|Anthony R. Disney|2009|p=288}}</ref> Në fund të viteve [[1720]], u zbuluan [[diamanti|diamante]] dhe gurë të tjerë të çmuar. Ari gjendej më shumë në lumenjtë e shterur, por ishte më i vështirë për tu kërkuar, në vend të brendësisë së tokës, me kushtet e jetesës veçanërisht të vështira për skllevërit në rajonet minerale. Në [[shekulli XVIII|shekullin e XVIII]] metalet e çmuara do të shfaqeshin në Goiás dhe Mato Grosso.<ref name="HistoriDisney"/> Sipas historianëve ekonomikë, tragtia koloniale e Portugalisë pati një ndikim thelbësor pozitiv mbi rritjen ekonomike mes viteve 1500–1800. Leonor Costa etj. konkludon: {{quote|tregtia ndërkombëtare pati një ndikim thelbësor pozitiv në rritje mbi rritjen ekonomike. Në kulmin e ekspansionit kolonial, po të eliminoje lidhjet ekonomike me perandorinë, të ardhurat për frymë të Portugalisë do të ishin pakësuar me rreth një të pestën. Ndërsa perandoria e ndihmoi ekonominë vendore, ajo nuk ishte e mjaftueshme për të larguar prirjen drejtë rënies në lidhje me bërthamën e përparuar të Europës që u vendos nga shekulli i XVII e më tej.}}<ref>{{harvnb|Leonor Freire Costa|Nuno Palma|Jaime Reis|2015|pp=1-22}}</ref> === Brazili pombalin dhe post-pombalin === [[File:Mapa da cidade do Rio de Janeiro.jpg|thumb|left|358px|Planimetria e qytetit të S. Sebastião (Rio de Zhaneiro) në 1820]] Traktati i Madridit (1750) përcaktoi kufijtë mes Brazilit dhe territoreve spanjolle, por konfliktet vazhduan shpesh përkatësisht në koloninë e Sacramento-s, deri sa [[Portugalia]] hoqi dorë në Traktatin e Santo Ildefonso-s (1777). Ndryshe nga [[Spanja]], [[Portugalia]] nuk e ndau territorin e saj kolonial në Amerikë. Kapiteneritë e krijuara aty funksionuan nën një administratë të centralizuar në Salvador, që raportonte drejtpërdrejtë te Kurora në Lisbonë. Shekulli i XVIII u shënua nga përqëndrimi në rritje i pushtetit mbretëror në gjithë Perandorinë Portugeze. [[Jezuitët]], që mbrojtën vendasit kundër skllavërisë, u ndaluan brutalisht nga markezi i Pombalit, që çoi në shpërbërjen e urdhërit në Portugali nga viti [[1759]].<ref name="Disney2009a298-302">{{harvnb|Anthony R. Disney|2009|pp=298–302}}</ref> Pombali dëshironte të përmirësonte statusin e vendasve duke i shpallur ata të lirë dhe duke rritur popullsinë "mestizo" duke inkurajuar martesat e përziera mes tyre dhe popullsisë së bardhë. Liria [[popujt indigjenë të Amerikës|indiot vendas]] u pakësua në krahasim me periudhën e mëparshme nën jezuitët dhe përgjigja ndaj martesave të përziera në rastin më të mirë qe e vakët.<ref name="Disney288-89">{{harvnb|Anthony R. Disney|2009|pp=288–89}}</ref> Të ardhurat e Kurorës nga ari ranë dhe të ardhurat e plantacioneve u rritën në kohën e Pombalit, dhe ai mori masa për ta përmirësuar secilën. Megjithëse ai dështoi ti rriste të ardhurat nga ari, dy kompani jetëshkurtëra që ai krijoi për ekonominë e plantacioneve nxitën një rritje domethënëse të të ardhurave në prodhimin e [[pambuku]]t, [[orizi]]t, kakaos, duhanit dhe [[sheqeri]]t. Puna e skllevërve u rrit ashtu si dhe përfshirja nga ekonomia tekstile. Zhvillimi ekonomik në tërësi u frymëzua nga elemente të [[Iluminizmi]]t nga Kontinenti Europian.<ref name="Disney277-79, 283-84">{{harvnb|Anthony R. Disney|2009|pp=277–79, 283–84}}</ref> Megjithatë, ndikimi i pakësuar nga shtete si Mbretëria e Bashkuar e rriti varësinë e mbretërisë nga Brazili.<ref>{{harvnb|Gabriel Paquette|2013|p=67}}</ref> Në [[1755]] [[Lisbona]] u godit nga një tërmet shkatërrimtar, që bashkë me një [[cunami]] pasues vrau midis 40,000 dhe 60,000 banorë nga një popullsi prej 275,000 banorësh.<ref name="KozakCermak131">{{harvnb|Jan Kozák|Vladimir Cermák|2007|p=131}}</ref> Kjo i kufizoi mjaft ambiciet koloniale të portugezëve në fundin e [[shekulli XVIII|shekullit të XVIII]].<ref name="Ramasamy2006">{{harvnb|S. M. Ramasamy|C. J. Kumanan|R. Sivakumar|Bhoop Singh|2006|p=8}}</ref> Në [[1761]], [[Portugalia]] qe e para që shfuqizoi trafikun e skllevërve në metropol, duke deklaruar të lirë skllevërit që hynin në Portugali. Qe një hap i parë drejtë shfuqizimit të skllavërisë. Mbretëria e Portugalisë, nëpërmjet markezit të Pombalit, kryeministri i mbretit dom José, e shfuqizoi skllavërinë në metropol më 19 shtator [[1761]],<ref>{{cite web|title=Abolição do tráfico de escravos|url=http://antt.dglab.gov.pt/exposicoes-virtuais-2/abolicao-do-trafico-de-escravos/|date=19 shtator 2011|lang=pt-PT|author=Joana Braga}}</ref> por në pjesën tjetër të Perandorisë, ku skllavëria vazhdonte të funksiononte, akoma transportoheshin dhe shiteshin skllevër. Në [[1774]], dy shtetet e [[Brazili]]t dhe të Grão-Pará e Maranhão-s do të shkriheshin në një entitet administrativ. Kolonët nisën të shfaqnin një lloj pakënaqësie përballë autoriteteve të Lisbonës.<ref name="HistoriDisney"/> [[File:Antônio Parreiras - Prisão de Tiradentes, 1914.jpg|thumb|389px|Burgosja e "Tiradentes", nga António Diogo da Silva Parreiras]] Me degradimin e minierave u bë e vështirë të paguheshin detyrimet e nevojshme për Kurorën. Në [[1789]], kur u shpall derdhja, një detyrim prej 20% në vlerë ari të tërhequr, në Ouro Preto shpërtheu "Inconfidência Mineira". Revolta që nisi nga elita e Minas Gerais dështoi dhe, në [[1792]], një nga udhëheqësit e saj, "Tiradentes", u burgos.<ref>{{cite book|author1=Rubim S. L. de Aquino|year=1998|lang=en|author3=Gilson M. Domingues|author2=Marco A. Bueno Bello|url=https://books.google.al/books?id=beArAAAAYAAJ|title=Um sonho de liberdade: A conjuração de Minas|publisher=Editora Moderna|ISBN=85-16-02100-9}}</ref> Dhjetë vjetë më vonë do të zhvillohej Komploti Baiana në Salvador, një lëvizje që do të niste nga shtresa e ulët e shoqërisë së Bahias, me pjesëmarrje të madhe të zezakëve, mulatëve dhe rrobaqepësit, për shkak të të cilëve e njohur edhe si Revolta e Rrobaqepësve, që kërkonin lirinë e skllevërve, vendosjen e një qeverie barazitare me vendosjen e një Republike të Bahias, që do të ndalej në 12 gusht [[1798]]. Këto dy lëvizje shfaqën tashmë synimin për të shpallur pavarësinë, të frymëzuar nga idetë e [[iluminizmi]]t francez dhe të pavarësisë së sapo shpallur të [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shteteve të Bashkuara të Amerikës]].<ref name="HistoriDisney"/> [[File:Brazil (1817).svg|thumb|left|327px|Provincat Portugeze në Amerikë në 1817]] E inkurajuar nga shembulli i [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shteteve të Bashkuara të Amerikës]], që kishin fituar pavarësinë nga Britania, provinca koloniale e Minas Gerais u përpoq të arrinte të njëjtin synim në [[1789]]. Megjithatë, "Inconfidência Mineira" dështoi, udhëheqësit e saj u arrestuan dhe pjesëmarrësit në kryengritje, ata në pozicionet më të ulëta shoqërore, "tiradentes", u varën.<ref name="Bethell163-164">{{harvnb|Leslie Bethell|1985|pp=163-64}}</ref> Mes komploteve të drejtuara nga popullsia afrikane ishte Revolta Bahiase në [[1798]], e drejtuar së pari nga João de Deus do Nascimento. Të frymëzuar nga [[Revolucioni Francez]], udhëheqësit propozuan një shoqëri pa skllavëri, ku çmimet e ushqimeve do të ishin të uleshin dhe kufizimet tregtare do të hiqeshin. Mes arësyeve të revoltës ishin kushtet e varfërisë shoqërore dhe kostot e larta të jetesës. Autoritet e shpërndanë revoltën para se aksioni kryesor të fillonte; ata ekzekutuan katër nga komplotistët kryesorë dhe syrgjynosën mjaft të tjerë në Bregun Atlantik të Afrikës.<ref name="Disney296-297">{{harvnb|Anthony R. Disney|2009|pp=296–97}}</ref> Nga viti [[1801]] deri në vitin [[1816]] u zhvilluan mjaft rrebelime dhe revolta skllevërish në shkallë më të vogël dhe frika brenda Brazilit ishte se këto ngjarje do të çonin në një revolucion të dytë haitian.<ref>{{harvnb|Gabriel Paquette|2013|p=104}}</ref> Pavarësisht komploteve, sundimi i Portugalisë në Brazil nuk u vu nën kërcënime serioze. Historiani A. R. Disney pohon se kolonistët nuk e shpallën ndikimin e ndryshimit të politikës deri në zhvendosjen e Mbretërisë në 1808 për shkak të kontaktit të drejtpërdrejtë,<ref name="Disney298">{{harvnb|Anthony R. Disney|2009|p=298}}</ref> ndërsa historiani Gabriel Paquette përmend se kërcënimet në Brazil qenë gjerësisht të pakuptuara në Portugali deri në 1808 për shkak të policimit efektiv dhe spiunazhit. Kur oborri portugez u vendos në Brazil në [[1807]], në vijim të pushtimit napoleonik të Gadishullit Iberik, Brazili u hoq nga juridiksioni i këshillit. Ai bënte rekomandime në lidhje me personelin administrativ, fiskal dhe ushtarak, ashtu edhe për peshkopët e dioqezave përtejdeti.<ref>{{cite book|author=Francis A. Dutra|year=1996|lang=en|editor=Barbara A. Tenenbaum|url=https://books.google.al/books?id=R4fh_Gmas8YC|others=Georgette M. Dorn|chapter=Overseas Council (Portugal)|title=Encyclopedia of Latin American History and Culture|volume=4|publisher=Charles Scribner's Sons|isbn=0-684-19253-5|pages=254-55|ref=none}}</ref> Kështu në [[1808]] Perandoria u riemërtua si Mbretëria e Bashkuar e Portugalisë, Brazilit dhe Algarves. Por, pas mbërritjes së oborrit do të zhvilloheshin më shumë revolta.<ref>{{harvnb|Gabriel Paquette|2013|pp=106-14}}</ref> [[File:Departure of H.R.H. the Prince Regent of Portugal for the Brazils (Campaigns of the British Army in Portugal, London, 1812) - Henry L'Evêque, F. Bartollozzi.png|thumb|358px|Nisja e familjes mbretërore me anije në skelën e Belém-it, më 29 nëntor 1807]] ===Zhvendosja e Oborrit dhe Pavarësia e Brazilit=== Në nëntor [[1807]], duke iu larguar trupave të [[Napoleon Bonaparti]]t që pushtuan Portugalinë, ZhoaoVI, princi regjent në vend të nënës së mbretit, mbretëreshës Maria I, urdhëroi zhvendosjen e oborrit mbretëror në Brazil. Zhoao VI mbërriti në qytetin e [[Rio de Zhaneiro]]s me një shpurë prej 15 mijë personash, pas një aleance të fshehtë me Britaninë e Madhe, për të shpëtuar familjen mbretërore dhe qeverinë portugeze, duke i shoqëruar anijet në udhëtim.<ref name="Brasil Escola">{{cite web|title=A transferência da Corte Portuguesa para o Brasil|lang=pt|work=Brasil Escola|url=http://www.brasilescola.com/historiab/corte-portuguesa.htm}}</ref> Ajo u vendos në Pallatin e qytetit, residenca e guvernatorëve që nga viti [[1743]].<ref name="HistoriDisney"/> [[File:O Paço.jpg|thumb|left|345px|Pallati i nën-mbretërve, ndërtuar në shek. e XVIII si rezidencë e guvernatorëve të Kapitenerisë së Rio de Zhaneiros, më vonë seli e Zhoaos VI]] Katër ditë pas mbërritjes, tashmë në Salvador (Bahia), princi nënshkroi dokumentin e parë mbretëror me dekretin e hapjes së porteve ndaj kombeve mike, duke përfunduar Paktin Kolonial, që vendoste monopolin e tregtisë së Brazilit me Portugalin. Portet braziliane ndërkohë qenë të hapur ndaj kombeve mike — si Britania e Madhe.<ref name="Brasil Escola"/> U lejua importimi "i të gjithave dhe çdo lloj veshjeje dhe malli të transportuar në anije të huaja të fuqive që ruanin paqen dhe harmoninë me Kurorën Mbretërore" në anijet portugeze, në një përpjekje për të pakësuar varësinë e plotë të Portugalisë nga Britania e Madhe, duke hapur portet. Kjo hapje u shoqërua nga një seri përmirësimesh, të dekretuara nga dokumenti mbretëror: pas tregtisë, mbërriti "liberalizimi i industrisë", krijimi i Sipërmarrjes Kombëtare (pt: "Imprensa Nacional-Casa da Moeda") dhe të një Fabrike Baruti (pt: "Fábrica de Pólvora"),<ref>{{cite web|title=Jardim Botânico|url=http://www.marcillio.com/rio/enjarbot.html|lang=pt|work=Blog Marcillio|access-date=12 gusht 2024|archive-date=1 shkurt 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201223829/http://www.marcillio.com/rio/enjarbot.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|publisher=Ministério do Meio Ambiente Instituto de Pesquisas|title=Jardim Botânico do Rio de Janeiro|url=http://www.jbrj.gov.br/|lang=pt|access-date=12 gusht 2024|archive-date=17 dhjetor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151217071150/http://www.jbrj.gov.br/|url-status=dead}}</ref> që që nga viti [[1540]] ishte prodhuar në "Fábrica da Pólvora de Barcarena".<ref>{{cite web|url=http://viajar.clix.pt/tesouros.php?id=135&lg=pt|title=Viajar Clix Fábrica da Pólvora de Barcarena (Oeiras)|work=viajar.clix.pt|lang=pt|access-date=12 gusht 2024|archive-date=14 shtator 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070914161155/http://viajar.clix.pt/tesouros.php?id=135&lg=pt|url-status=dead}}</ref> Më 12 tetor u themelua "Banco do Brasil" për të financuar nismat dhe sipërmarrjet e reja.<ref name="HistoriDisney"/> [[File:ImperioportuguesinicioXIX.png|thumb|upright=1.5|Perandoria Portugeze në 1822]] Si shpagim ndaj Francës, Dom Zhoao urdhëroi aneksimin e [[Guajana Franceze|Guajanës Franceze]], në skajin verior dhe fashën lindore të lumit Uruguai, në skajin jugor. Territori i parë do ti rikthehej sovranitetit francez në [[1817]], por Uruguai u mbajt nën emrin Provinca Cisplatina. Në [[1815]], në sfondin e diskutimeve të Kongresit të Vienës, Brazili u ngrit në statusin e mbretërisë, brenda shetit, kur shteti portugez u bë zyrtarisht "Mbretëria e Bashkuar e Portugalisë, Brazilit dhe Algarves" (pt:''Reino Unido de Portugal, Brasil e Algarves'') dhe kryeqyteti u zhvendos nga [[Lisbona]] në [[Rio de Zhaneiro]], shembulli i vetëm i një vendi evropian të sunduar nga një nga kolonitë e tij. Kapiteneritë e vjetra u kthyen në provinca. Në këtë vit vdiq mbretëresha Maria I dhe D. Zhoao VI u kurorëzua mbret. [[File:Oscar Pereira da Silva - Sessão das Cortes De Lisboa, Acervo do Museu Paulista da USP 2.jpg|thumb|left|Asamblea Portugeze kërkon shpërndarjen e Mbretërisë së Bashkuar]] Në janar [[1821]], pas revolucionit liberal portugez të vitit 1820, në Portugali u formuan "Cortes Gerais, Extraordinárias e Constituintes da Nação Portuguesa" e ngarkuar të përpunonte një kushtetutë. Në shkurt, D. Zhoao VI urdhëroi që deputetët e Brazilit, si dhe të Azoreve, Madeirës dhe Kepit të Gjelbër të merrnin pjesë në Asamblenë Kushtetuese Portugeze (pt: "Cortes Constitucionais Portuguesas").<ref name="Bethell177-178">{{harvnb|Leslie Bethell|1985|pp=177-78}}</ref> Në [[Rio de Zhaneiro]], një dekret komunikoi rikthimin e mbretit në Portugali dhe urdhëroi që, «pa humbje kohe», të realizoheshin zgjedhjet e deputetëve për të përfaqësuar Brazilin në "Cortes Gerais" të thirrur në Lisbonë. [[File:Independence of Brazil 1888.jpg|thumb|upright=1.5|''Pavarësi a Vdekje'', e piktorit paraibas Pedro Américo (1888)]] Brazili zgjodhi 81 përfaqësues për asamblenë në Lisbonë. Në prill mbërritën në Lisbonë Filipe Alberto Patroni dhe Francisco Moniz Tavares, deputetë të Këshillit të Pará-s dhe Pernambukut, brazilianët e parë që diskutuan zyrtarisht në asamble, në diskutim të gjallë, me deputetët portugezë Borges Carneiro dhe Ferreira Borges e Moura, kundër transferimit të më shumë trupave në Pernambuk dhe praninë e papërshtatshme të garnizoneve të shumta ushtarake portugeze në provincë.<ref name="Camara">{{cite web|work=2.camara.gov.br|title=Portal da Câmara dos Deputados Reino Unido (1815-1822)|url=http://www2.camara.gov.br/internet/conheca/historia/reinounido.html|lang=pt}}</ref> Megjithëse familja mbretërore u rikthye në Portugali në [[1821]], zhvendosja çoi në rritjen e dëshirës për pavarësi mes brazilianëve. Djali i Zhoaos VI, atëherë princi-regjent Dom Pedro I, më 7 shtator 1822 shpalli pavarësinë e [[Brazili]]t dhe u kurorëzua perandor i Perandorisë së Brazilit. Ndryshe nga kolonitë spanjolle të Amerikës së Jugut, pavarësia e Brazilit u arrit pa gjakderdhje domethënëse.<ref name="Angus1837">{{harvnb|William Angus|1837|pp=254-55}}</ref><ref name="Levine2003">{{harvnb|Robert M. Levine|2003|pp=59-61}}</ref> Shkëputja e Brazilit informalisht do të shpallej që në janar 1822, me deklarimin e princit trashëgimtar Don Pedro se do të qëndronte në Brazil, në "Dia do Fico", me fjalët vijuese: ''Siç është e mira e të gjithëve dhe lumturia e përgjithshme e kombit, jam gati: i thoni popullit që do të qëndroi. Tani duhet tu këshilloi bashkim dhe qetësi''. Kjo do të shpalle zyrarisht më 7 shtator 1822, ditën e "grito do Ipiranga" të romantizuar.<ref>{{harvnb|Lidia Besouchet|1993}}</ref> ==Perandoria e Tretë (1822–1999)== [[File:Jesuit Convent, Macao.jpg|thumb|left|345px|Façada e Kolegjit të St. Paul në Makau, 1854]] Në kulmin e kolonializmit evropian në shekullin e XIX, me njohjen e pavarësisë së Brazilit në [[1825]], [[Portugalia]] i humbi territoret në Amerikën e Jugut dhe gjithë të tjerat, përveç pak bazave në Azi. Gjatë kësaj faze, kolonializmi portugez u përqëndrua në zgjerimin e brendshëm në territorin afrikan për të konkuruar me fuqitë e tjera europiane aty. Portugalia u shty në brendësi të Angolës dhe [[Mozambiku]]t dhe eksploruesit Serpa Pinto, Hermenegildo Capelo dhe Roberto Ivens ishin ndër europianët e parë që e kaluan Afrikën nga perëndimi në lindje.<ref name="Newitt1995pp335-336">{{cite book|author=Malyn D. Newitt|title=A History of Mozambique|url=https://books.google.com/?id=vLzp_zs1t6cC&pg=PA335|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-34006-1|year=1995|lang=en|pages=335-36}}</ref><ref name="Corrado18">{{harvnb|Jacopo Corrado|2008|p=18}}</ref> Gjatë "Estado Novo", në të cilin hyri në fuqi Akti Kolonial (1930–1951), Përtejdeti Portugez kishte emërtimin zyrtar "Império Colonial Português",<ref>{{cite web|title=Acto colonial 1930|url=http://www.infopedia.pt/$acto-colonial-1930|lang=pt|work=Infopedia|date=2003–2010|accessdate=26 shtator 2010}}</ref> duke qenë e përbërë nga kolonitë afrikane të [[Sao Tome dhe Principe]], [[Kepi i Gjelbër]], [[Guinea]], [[Angola]], Kabinda, [[Mozambiku]] dhe São João Baptista de Ajudá, nga kolonitë aziatike të Makaut, të [[India Portugeze|Estado Português da Índia]] dhe nga Timori. Në [[1951]], emërtimi "Império Colonial Português" u shfuqizua, si politikë për të shmangur konsiderimin si një fuqi koloniale në forumet ndërkombëtare. Me përvojën e ruajtjes së një Portugalie Ndërkontinentale, "Estado Novo" u përcaktoi si koloni provincat e përtejdetit, duke konsideruar që këto territore nuk ishin koloni, por pjesë integrale dhe e pandashme e Portugalisë, si një "Komb Shumërracor dhe Plurikontinental" (pt: "Nação Multirracial e Pluricontinental"). Rezistenca ndaj dominimit portugez u shfaqë në sfondin e çkolonizimit europian. Në [[1954]], Bashkimi Indian aneksoi territoret e Dadras dhe Nagar Havelit dhe në [[1961]] do të nisnin përplasjet e përgjithshme në Lindje dhe Afrikë: [[India]] e pavarur pushtoi [[Goa]]n, në një aksion të armatosur me pak rezistencë dhe pak më vonë Ishullin e Anxhedivës. Në 1961 do të nisnin edhe konfrontimet e Luftës Koloniale Portugeze në Afrikë, që do të zgjasnin deri në Revolucionin e Karafilave në [[1974]], duke rezultuar në pavarësinë e kolonive në [[1975]]. "Fundi" ''[[de jure]]'' i Perandorisë Portugeze do të ndodhte në [[1999]], kur Makau, territori i fundit nën dominimin e saj administrativ, do ti dorëzohej [[Kina|Republikës Popullore të Kinës]]. [[File:Luanda1883.jpg|thumb|372px|Luanda në 1883]] === Afrika (1822-1914) === Pas humbjes së Brazilit, [[Portugalia]] duhet të nxitonte si fuqitë europiane për të ruajtur pjesën e mbetur të perandorisë së saj: zotërimet në Indi, Makaun dhe Timori, ishujt e [[Kepi i Gjelbër|Kepit të Gjelbër]] dhe të [[Sao Tome dhe Principe]], brigjet e Afrikës Perëndimore (pas Angols dhe Guinesë) dhe Lindore portugezes (pas [[Mozambiku]]t), ku fuqizuan marrëveshjet e proteksionit me drejtuesit vendas, brendësia e të cilëve nuk ishte pushtuar. Në [[1842]] Portugalia i dha fund trafikut të zezakëve në Perandori dhe në [[1869]] e shfuqizoi skllavërinë nën presionin e Britanisë së Madhe. Ky vendim do të kundërpeshohej me shpejtësi nga një legjislacion punësime që këmbëngulte në nevojën e punëtorëve indigjenë në fushat e [[pambuku]]t apo në veprat publike. Gjatë të ashtuquajturës "Ndarje të Afrikës", [[Portugalia]] pretendoi zona të mëdha të kontinentit afrikan duke u bazuar në "të drejtën historike", duke u bazuar në primatin e pushtimit, duke hyrë në koalicion me fuqitë kryesore europiane. Prania në rritje britanike, franceze dhe gjermane në kontinent kërcënonte hegjemoninë portugeze, siç dëshmoi Silva Porto, tregtari i vendosur në Rrafshnaltën Bié.<ref>{{cite book|author=Maria E.M. Santos|year=1983|title=Silva Porto e os problemas da África portuguesa no século XIX|publisher=Junta de Investigações Científicas do Ultramar|url=http://books.google.com/books?id=f4d4qtYuYQYC|lang=pt|page=27}}</ref> Duke nisur nga vitet [[1870]] u bë e qartë se e drejta historike nuk mjaftonte: me eksplorimin intensiv shkencor dhe gjeografik europian shumë herë interesi tregtar. Mes viteve [[1840]] dhe [[1872]] [[David Livingstone]] eksploroi Afrikën qëndrore, ku u vendos Kompania Britanike e Afrikës së Jugut. Në [[1874]] Henry Morton Stanley eksploroi basenin e lumit Kongo dhe u financua nga mbreti Leopoldi II i Belgjikës, që në [[1876]] krijoi një shoqëri për të kolonizuar Kongon, duke shpërfillur interesat portugeze në rajon.<ref>{{cite web|lang=pt|author=Voltaire Shilling|url=http://educaterra.terra.com.br/voltaire/mundo/2002/09/06/001.htm|accessdate=22 tetor 2010|year=2002|title=Stanley e Leopoldo II|publisher=Educaterra/ História|archive-date=5 maj 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100505162258/http://educaterra.terra.com.br/voltaire/mundo/2002/09/06/001.htm|url-status=dead}}</ref> Në [[1875]], shtatëdhjetë firmëtarë themeluan Shoqërinë e Gjeografisë së Lisbonën për të mbështetur eksplorimin, si simotrat europiane.<ref>{{cite web|year=2010|accessdate=22 tetor 2010|url=http://www.socgeografialisboa.pt/historia|title=História|publisher=Sociedade de Geografia de Lisboa|lang=pt}}</ref> [[File:Mapa Cor-de-Rosa.svg|thumb|upright=1.4|left|Harta Rozë që pretendon sovranitetin e Portugalisë në territoret mes Angolës dhe Mozambikut, rr. 1886]] Ndërkohë që përgatiteshin ekspeditat e para shkencore-gjeografike, të financuara nga nënshkrues kombëtarë, nga Hermenegildo Capelo, Roberto Ivens dhe Serpa Pinto, që mes viteve [[1877]] dhe [[1885]] do të hidhnin në hartë territoret. Pretenduan eksplorimin e lumenjve Kuango, Kongo dhe [[Zambezi]], duke përfunduar hartën e Afrikës Qëndrore-Jugore (harta e famshme rozë) për të mbajtur "stacionet qytetëruese" portugeze në brendësi. Ndërkohë, ministri punëve të jashtme João de Andrade Corvo riafirmoi aleancën tradicionale Luzo-Britanike, duke propozuar hapjen e [[Mozambiku]]t dhe [[Goa]] ndaj tregtisë dhe anijeve britanike<ref name="ramos550">Ramos, 2009 fq. 550-51</ref> në shkëmbim të njohjes së Kongos. Në [[1883]] [[Portugalia]] pushtoi veriun e lumit Kongo dhe në vitin pasues firmosi një marrëveshje me anglezët duke njohur të drejtën në të dyja brigjet. Marrëveshja u denoncua menjëherë nga fuqitë e tjera, duke thirrur Konferencën e Berlinit (1884–1885)<ref>{{cite book|author=Frank M. Anderson|year=2009|lang=en|publisher=McCormick Press|url=http://books.google.com/books?id=o_5Fc3G13pIC|title=Handbook for the Diplomatic History of Europe, Asia and Africa 1870-1914|isbn=978-144468355-4|page=164}}</ref> nga [[Otto von Bismarck|Bismarku]], për të adresuar konfliket — duke përfshirë kundërshtimin e zgjerimit Luzo-Britanik ndaj Leopoldit II. Megjithatë aleanca u zhgënjye: në trysninë e Gjermanisë dhe Francës, [[Portugalia]] e humbi kontrollin e grykëderdhjes së Kongos,<ref name="ramos550"/> duke mbajtur vetëm Kabindën, të cilët do të nënshkruanin Traktatin e njohur të Simulambukut në shkurt [[1885]], me të cilin pranohej të ishte një protektorat i Kurorës Portugeze.<ref name="Institute">{{cite web|title=Cabinda. Notes on a soon-to-be-forgotten war|url=http://www.iss.co.za/pubs/papers/77/Paper77.html|publisher=Institute for Security Studies|lang=en|author=João Gomes Porto|accessdate=15 tetor 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100821083212/http://www.iss.co.za/pubs/papers/77/Paper77.html|archive-date=21 gusht 2010}}</ref> [[File:Mapa Cor-de-Rosa.jpg|thumb|upright=1.34|Versioni origjinal i Hartës Rozë]] Nën nevojën e një pushtimi efektiv të përcaktuar nga Konferenca e Berlinit<ref>{{cite book|author=Richard J. Hammond|year=1966|lang=en|publisher=Stanford University Press|url=http://books.google.com/books?id=NZeaAAAAIAAJ&lpg=PA99|title=Portugal and Africa, 1815-1910: A Study in Uneconomic Imperialism|isbn=080470296-9|page=99}}</ref> e detyroi Portugalinë të vepronte. Shteti portugez ndërkohë i diversifikoi kontaktet ndërkombëtare, duke i dhënë Franës Guinenë dhe Gjermanisë Jugun e Angolës,<ref>Ramos, 2009, fq. 551</ref> që ndërkohë e emëroi koloni, në shkëmbim të njohjes së tokave të brendshme. Lindi kështu Harta Rozë, e bërë publike në [[1886]], duke pretenduar një fashë territori të Angolës në ''bregun përballë'' d.m.th., Mozambikun. Për të mbështetur këtë pretendim u formuan kompani eksplorimi dhe ''vasalizimi'' të popujve të brendshëm, qëndresa e të cilëve u luftua nga fushatat e pushtimit dhe paqësimit nga forcat e armatosura. Në [[1887]], duke marrë vesh për planet portugeze, kryeministri britanik Lord Salisbury paralajmëroi se nuk do ti njihte territoret "e pa pushtuara me forca të mjaftueshme për të mbajtur rendin, për të mbrojtur të huajt dhe për të kontrolluar vendasit". Ndërkohë britanikët po krijonin Rodezinë e Jugut, [[Portugalia]] u përpoq të përfundonte lundrimin e lumit Zambezi dhe të pretendonte luginën e Malavit, në një fashë që izolonte kolonitë britanike.<ref name="CHBFP">{{cite book|editor1=Adolphus W. Ward|year=1923|lang=en|editor2=George P. Gooch|url=http://books.google.com/books?id=4Nk8AAAAIAAJ|title=The Cambridge History of British Foreign Policy 1783-1919|volume=3; 1866–1919|publisher=Cambridge University Press|page=212}}</ref> Në janar [[1890]] Henrique Mitchell de Paiva Cabral Couceiro u vendos me 40 ushtarë në Bié, në [[Angola]], në rrugën e Barotselandit duke u përpjekur të "vasalizonte" Soban Levanike.<ref name="valente">{{cite journal|date=2001|lang=pt|author=Vasco Pulido Valente|url=http://analisesocial.ics.ul.pt/documentos/1218729326Q0wLE8dw3No50NO5.pdf|journal=Análise Social|volume=XXXVI|title=Henrique Paiva Couceiro – um colonialista e um conservador|pages=767-802|issue=160}}</ref> Njëkohësisht, të mbërritura në Liqenin Malavi, në Mozambik, forcat e Serpa Pinto-s larguan flamujt anglezë, në një hapësirë të monitoruar nga Mbretëria e Bashkuar. [[File:Chaimite.jpg|thumb|left|345px|Mouzinho de Albuquerque kap rob Gungunhanën, fundi i shek. të XIX]] Në 11 janar [[1890]], me pretekstin e incidentit të Serpa Pinto-s, Ultimatumi Britanik kërkonte tërheqjen e forcave ushtarake portugeze në territorin mes [[Mozambiku]]t dhe Angolës ([[Zimbabveja]] dhe [[Zambia]] e tanishme). Portugalia e përfundoi, ndërkohë, zgjerimin e menjëhershëm kolonial afrikan sa Lord Salisbury e konsideroi të bazuar në "argumenta arkeologjike" pushtimin.<ref name="CHBFP"/> Ultimatumi shkaktoi dëme serioze në imazhin e qeverisë morkike portugeze. Një vit më vonë ''Çështjes së Barotselandit'', referuar vendosjes së kufijve të Angolës, u zgjidh mes Portugalisë dhe Britanisë së Madhe me arbitrazhin e Viktor Emanuelit III të Italisë. Plani për të lidhur dy kolonitë, Harta Rozë, ishte objektivi kryesor i politikës portugeze në vitet [[1880]]. Megjithatë, idea qe e pa pranueshme për britanikët, që kishin synimet e tyre për një territor të vazhduar britanik që shtrihej nga [[Kairo]]ja deri në [[Kapshtad|Qytetin e Kepit]]. Ultimatumi Britanik i vitit [[1890]] u imponua mbi mbretin Karlos I i Portugalisë dhe Harta Rozë mori fund.<ref name="Lisboa134">{{cite book|author=Maria M. Lisboa|title=Paula Rego's Map of Memory: National and Sexual Politics|year=2008|lang=en|page=134|publisher=Ashgate Publishing|url=https://books.google.com/books?id=pI1BY9zACgQC&pg=PA134|isbn=978-0-7546-0720-5}}</ref> Reagimi i mbretit ndaj ultimatumit u shfrytëzua nga republikanët.<ref name="Lisboa134"/> Më 1 shkurt [[1908]], mbreti Karlos dhe princi Luís Filipe u vranë në Lisbonë nga dy aktivistë revolucionarë republikanë portugezë, Alfredo Luís da Costa dhe Manuel Buíça. Vëllai i Luís Filipes, Manueli, u bë mbreti Manueli II i Portugalisë. Dy vjet më vonë, më 5 tetor [[1910]], au u përmbys dhe u largua në ekzil në Fuluell Park, Tuikenham në Angli, afër Londrës dhe Portugalia u bë republikë.<ref name="Wheeler48-61">{{harvnb|Douglas L. Wheeler|1998|pp=48-61}}</ref> Në vijim të ultimatumit britanik në [[1890]] administrata koloniale portugeze i përforcoi aksionet, duke investuar në fushatat e pushtimit dhe paqësimit (pt: "Campanhas de Conquista e Pacificação") dhe në përmbysjen e mbretërve të vegjël më pak bashkëpunues. Në [[1885]] do të bënte aleancë me Gungunhanën, perandorin e Perandorisë së Gazas në Afrikën Lindore, mes lumenjve [[Zambezi]] dhe Limpopo, që do të pranonte marrëveshjen në një baraspeshë të pa qëndrueshme mes forcave portugeze, britanike dhe kërcënimit të pretendentëve të fronit. Provinca e Gazas dhe porti i Lourenço Marques (Maputo e tanishme) ishin të dëshiruara nga britanikët e Kompanisë Britanike të Afrikës së Jugut dhe Cecil Rhodes për të shfrytëzuar lëndët e para të [[Transvaal (provincë)|Transvaalit]]. Pas ultimatumit u autorizuan tre konçesionarë të mëdhenj për të shfrytëzuar territoret e gjera në Mozambik: "Companhia do Niassa" (1890), "Companhia de Moçambique" (1891) dhe "Companhia da Zambézia" (1892): të tëra arritën të tëheqin Gungunhanën për interesat e tij. Në tetor [[1890]] Cecil Rhodes arriti një aleancë<ref>{{cite book|author=M. D. Newitt|date=1995|lang=en|publisher=Indiana University Press|url=http://books.google.com/books?id=vLzp_zs1t6cC&lpg=PA351|title=A History of Mozambique|isbn=0-253-34006-3|page=351}}</ref> për konçesionin e eksplorimit dhe aksesit në detin e dridhjeve me marrëveshjen e [[1885]], por në lojën mes Londrës dhe Lisbonës, Gungunhana u befasua kur kërkoi mbrojtjen britanike dhe mbeti pa përgjigje: qeveritë ishin marrë vesh për delimitimin e territoreve në qershor [[1891]] dhe Gaza mbeti në brendësi të [[Mozambiku]]t. Dhe në këtë mënyrë do të mbetej nën sundimin e Portugalisë. [[File:Lourenco-Marques-pc-c1905.jpg|thumb|345px|Pamje e Lourenço Marques (Maputo e tanishme) në 1905]] Në [[1890]], António Enes dekretoi një rishikim të Kodit të Punës Rurale të vitit [[1875]] – që vendoste detyrimin "moral" të kolonëve të fshatarëve vendas të prodhonin mallra për tregti - që fshatarët tashmë nuk kishin zgjedhje për të paguar "mussoco" në breza: "[...] Qiradhënësit e afëteve ishin të detyruar ti paguanin kolonët në punë rurale, me më pak se gjysmën e 800 realëve për frymë". Mes viteve 1890 dhe 1892, Mouzinho de Albuquerque, guvernator i distriktit të Lourenço Marques (Maputo) do ti forconte marrëdhëniet me popujt përreth. Puna e detyruar, pagesa e detyrimeve, si "Imposto de palhota" dhe dhuna kundër popullsisë do të shkaktonin revolta. Çdo herë e më shpesh, në qershor[[1894]] një forcë navale gjermane pushtoi trekëndëshin Kiongës në grykëderdhjen e lumit Ruvuma, në kufirin mes Afrikës Lindore Gjermane ([[Tanzania]] e tanishme) dhe [[Mozambiku]]t, duke marrë kontrollin e grykëderdhjes në Oqeanin Indian; në gusht dhe deri në [[1895]], një rrebelim bashkoi mijëra luftëtarë dhe rrethuan Lourenço Marques (Maputo) për më shumë se dy muaj. Qyteti u plaçkit, duke u qetësuar nga anijet e luftës. Në Lisbonë një rrebelim iu atribua Gungunhanës dhe interesave britanike, alarmi qe i madh. Qeveria reagoi energjikisht duke përforcuar praninë ushtarake në Mozambik. Më 28 dhjetor [[1895]] Gungunhana u kap nga Mouzinho de Albuquerque. I njohur nga shtypi europian, u dënua me syrgjynosje në [[Ishujt Azore]]. Në [[1911]], pas fundit të monarkisë, duke huazuar nga britanikët një mënyrë administrimi indirekte, por edhe të ndikuar nga francezët, republikanët do tu vinin zotërimeve të përtej detit, emrin koloni, të cilave iu dha një farë autonomie financiare dhe administrative. Trekëndëshi i Kiongës u ripushtua në [[1916]], gjatë [[Lufta e Parë Botërore|Luftës së Parë Botërore]], nga forcat portugeze dhe u ripërfshi zyrtarisht në Mozambik në [[1919]] nga [[Traktati i Versajës]], që i përcaktoi prapë kufijtë përgjatë lumit Ruvuma. === Nga 1914 deri në 1946 === [[File:Beira station.jpg|thumb|left|345px|Stacioni i Rrugës së Hekurit të Maputos, Mozambik, ndërtuar në vitet 1913-16 dhe përurimi i monumentit të të rënëve të Luftës së Parë Botërore në 1935]] Në [[1914]], Perandoria Gjermane planifikoi të pushtonte Angolën nga portugezët.<ref name="Vincent-Smith1974">{{harvnb|J. D. Vincent-Smith|1974|pp=620-29}}</ref> Përplasjet mes ushtarëve portugezë dhe gjermanë nisën, duke shkaktuar dërgimin e përforcimeve nga kontinenti.<ref>{{cite news|lang=en|title=Portugal enters the war|date=26 tetor 1914|url=https://archive.org/stream/independen79v80newy#page/121|accessdate=24 korrik 2012|newspaper=The Independent}}</ref> Synimi kryesor i këtyre ushtrive ishte të ripushtonin Trekëndëshin Kionga, në Mozambikun verior, territor që ishte nënshtruar nga [[Gjermania]]. Në [[1916]], pasi [[Portugalia]] bllokoi anijet gjermane në Lisbonë, [[Gjermania]] i shpalli luftë Portugalisë. Portugalia e ndoqi duke hyrë kështu në Luftën e Parë Botërore.<ref name="Wheeler128">{{harvnb|Douglas L. Wheeler|1998|p=128}}</ref> [[File:Portuguese Empire 20th century.png|thumb|upright=1.4|Kolonitë portugeze në shek. e XX, të dhënat përfaqësojnë humbjen e territorit]] Në fillim të luftës, Portugalia u përfshi kryesisht në furnizimin e aleatëve të pozicionuar në Francë. Në [[1916]], pati vetëm një sulm në territorin portugez, në Madeira. Në [[1917]], një nga aksionet e ndërmarra nga Portugalia për të ndihmuar Britaninë në industrinë e saj të drurit, e domosdoshme për përpjekjet e luftës. Bashkë me "Canadian Forestry Corps", personeli portugez krijoi infrastrukturën e trungjeve në një zonë tani të quajtur si "Vatra Portugeze".<ref>{{cite web|accessdate=6 gusht 2014|url=http://www.newforestexplorersguide.co.uk/sitefolders/faqs/portuguesefireplace/portuguesefireplacepage.html|work=Newforestexplorersguide.co.uk|lang=en|title=Portuguese Fireplace|url-status=live|archive-date=27 qershor 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627155129/http://www.newforestexplorersguide.co.uk/sitefolders/faqs/portuguesefireplace/portuguesefireplacepage.html}}</ref> Përgjatë vitit [[1917]] [[Portugalia]] dërgoi kontigjente trupash në frontin e aleatëve në Francë. Në mes të vitit, Portugalia pësoi humbjet e para në Luftën e Parë Botërore. Në Afrikën Portugeze, Portugalia dhe Britania luftuan beteja të shumta kundër gjermanëve si në Mozambik, ashtu dhe në [[Angola]]. Më vonë gjatë vitit, nëndetëset hynë në ujërat portugeze prapë dhe sulmuan Madeirën, duke fundosur anije të shumta portugeze. Përgjatë fillimit të vitit [[1918]], Portugalia vijoi të luftonte përgjatë frontit aleat kundër Gjermanisë, duke përfshirë pjesëmarrjen në Betejën famëkeqe të La Lis.<ref>{{cite web|work=worldwar1.com|lang=en|title=Battle of La Lys|url=http://www.worldwar1.com/france/portugal.htm|archive-date=3 qershor 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070603044406/http://www.worldwar1.com/france/portugal.htm|url-status=dead}}</ref> Me afrimin e vjeshtës, [[Gjermania]] arriti suksese si në Afrikën Portugeze, ashtu dhe ndaj anijve portugeze, duke fundosur shumë prej tyre. Pas afërsisht tre vjetëve luftë (nga një këndvështrim portugez), Lufta e Parë Botërore përfundoi, me firmosjen e armëpushimit nga Gjermania. Në [[Konferenca e Paqes e Parisit (1919–1920)|Konferencën e Paqes së Parisit]], Portugalia rifitoi kontrollin e të gjitha territoreve të saja të humbura, por nuk e rimorri në zotërim (me parimin e "uti possidetis") territoret e fituara gjatë luftës, me përjashtim të Kiongës, një qytet por në [[Tanzania|Tanzaninë]] e tanishme.<ref>{{harvnb|H. B. Thomas|1951|pp=47-50}}</ref> Territoret portugeze në Afrikë në vijim përfshinin shtetet moderne [[Kepi i Gjelbër]], [[Sao Tome dhe Principe]], [[Guinea-Bisau]], [[Angola]] dhe [[Mozambiku]].<ref name="Koffi2012">{{harvnb|Ettien Koffi|2012|p=98}}</ref> Akti Kolonial centralizues i miratuar në [[1930]], gjatë Diktaturës Ushtarake (1926–1933) që paraprinte regjimin e "Estado Novo", ripërcaktonte format e marrëdhënieve mes metropolit dhe kolonisë, duke e ngushtuar autonominë tashmë të kufizuar financiare dhe administrative. Që nga viti [[1926]] personat e prekur nga "Estatuto do indígena" do të përjashtoheshin nga kategoria e qytetarëve të cilët i përkisnin afrikanëve të integruar dhe kolonëve europian, deri në [[1961]]. Bashkë me territoret e administruar u kalua emërtimi Perandoria Koloniale Portugeze (pt: "Império Colonial Português"). Ky akt përcaktoi për një kohë të gjatë konceptin përtejdetar portugez, që do të shfuqizohej nga rishikimi i Kushtetutës së vitit [[1951]], që e modifikoi dhe integroi në tekstin e Kushtetutës. ==== Çkolonizimi (1946–1999) ==== [[File:Portuguese Empire 20th century.png|thumb|left|408px|Në shek. e XX, Portugalia nuk e quante më veten një perandori, por një komb plurikontinental me provinca përtejdeti]] Duke nisur nga viti [[1946]], si formë politike për të shmangur që [[Portugalia]] të cilësohej si fuqi koloniale në forumet ndërkombëtare dhe me përvojën e ruajtjes së një Portugalie ndërkontinentale, "Estado Novo" i cilësonte kolonitë si provinca përtejdeti, duke konsideruar se këto territore nuk ishin koloni, por pjesë integrale dhe të pandara të Portugalisë, si një "Komb Shumërracor dhe Plurikontinental".<ref group="shpjegime">Për të mbajtur territoret e Indisë, Makaut dhe pikave të tjera kyç të dominimit të vjetër kolonial portugez në Azi, çdo herë e më të pakta, ishte një çështje nderi. Por cilësimi ishte për Afrikën, përkatësisht [[Angola|Anglolën]] dhe [[Mozambiku]]n, për territoret e largëta, të gjera dhe të pasura që ishin të shkëputura. Garnizonet ushtarake, misionet katolike, format dhe institucionet e qeverisjes koloniale u transplantuan në Afrikë, duke siguruar praninë efektive portugeze në mënyrë që të zmbrapste konkurrentët e tjerë. Në varësi të vështirësive ekonomiko-financiare dhe klimatike, u zhvillua zgjerimi i disa aglomerateve urbane u ndërtuan të tjerë, tashmë në brendësi, dile mbështetur plantacionet dhe zonat minerare.</ref> [[File:Antonio Salazar-1.jpg|thumb|António de Oliveira Salazar kërkoi ruajtjen e një Portugalie plurikontinentale]] Pas Luftës së Dytë Botërore, lëvizjet e çkolonizimit filluan të kulmonin në perandoritë e fuqive europiane. Nisja e Luftës së Ftohtë krijoi gjithashtu paqëndrueshmëri mes popullsive përtejdeti të Portugalisë, psi Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Sovjetik nisën ta rrisin rruzullin e tyre të ndikimit. Duke pasuar dhënien e pavarësisë Indisë nga Britania në vitin [[1947]] dhe vendimin e Francës për të lejuar enklavat e saj Indiane për tu përfshirë në shtetin e ri, trysnina u vendos mbi Portugalinë për të bërë të njëjtën gjë. Kjo u rezistuan nga António de Oliveira Salazar, që e kishte marrë pushtetin në vitin [[1933]]. Ai e refuzoi një kërkesë nga kryeministri indian [[Xhavaharlal Nehru]] për ti rikthyer enklavat në vitin 1950, duke i parë ato si pjesë integrale të Portugalisë.<ref>{{harvnb|Michael Pearson|1987|p=158, 160}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Sjellja u dënua nga Tribunali Ndërkombëtar dhe nga Asamblea e Kombeve të Bashkuara që u prononcua në favor të Indisë. Vitin pasues, Kushtetuta Portugeze u amendua për ta ndyshuar statusin e provincave të përtejdetit. Në [[1954]], pas çkolonizimit francez të [[Puducherry (territori i bashkimit)|Pondiçerrit]], duke u bashkuar me Indinë, një kryengritje vendore rezultoi në përmbysjen e autoriteteve portugeze në enklavën indiane të Dadras dhe Nagar Havelit, të cilat u aneksuan nga India, që bënin pjesë në [[India Portugeze|Estado Português da Índia]] që nga viti [[1779]]. [[India]] e pengoi Portugalinë të dislokonte trupa për mbrojtjen e tyre, me protesta të ndryshme paqësore, nga qeveria portugeze e udhëhequr nga António de Oliveira Salazar që refuzoi të negocionte. Ekzistenca e kolonive të mbetura portugeze në Indi u bë gjithmonë e më e papërballueshme dhe Nehru gozonte mbështetjen e pothuajse të të gjitha partive politike indiane dhe të Bashkimit Sovjetik si dhe aleatëve të tij. [[File:Sempreatentos...aoperigo!.jpg|thumb|left|321px|Ushtarë portugezë në pyjet e Angolës gjatë Luftës Koloniale Portugeze]] Në fillim të viteve [[1960]], do të niste Lufta Koloniale Portugeze duke refuzuar pranimin e pavarësisë së territoreve afrikane. Pjesa e mbetur e [[India Portugeze|Estado Português da Índia]] u aneksua në dhjetor 1961 nga Bashkimi Indian. Në [[1961]], një lëvizje antikoloniale u shfaq në [[Angola]] me kryengritjen e dy partive të luftës së armatosur, Lëvizja Popullore për Çlirimin e Angolës (pt: "Movimento Popular de Libertação de Angola", MPLA) dhe Bashkimi i Popujve të Angolës (pt: "União dos Povos de Angola", UPA), duke nxiturr nisjen e Luftëë Koloniale Portugeze. Oficerët e Ushtrisë Portugeze në Angola kishin pikëpamjen se ajo ishte e paaftë të përballej ushtarakisht me një shpërthim të luftës guerrile dhe kështu që duhet të fillonin bisedimet me lëvizjet për pavarësi. Megjithatë, Salazari pohoi publikisht vendosmërinë e tij për ta mbajtur perandorinë të paprekur dhe nga fundi i vitit, aty u vendosën 50,000 trupa. Të njëjtin vit, fortesa e vogël portugeze e São João Baptista de Ajudá në Uidah, një mbetje e tregëtisë së skllevërve të Afrikës Perëndimore, u aneksua nga qeveria e re e Dahomejit ([[Benini]] i tanishëm) që kishte fituar pavarësinë nga [[Franca]]. Paqëndrueshmëria u përhap nga [[Angola]] në Guine, që në vitin 1963 u rrebelua. Në Mozambik, operacionet guerrile filluan në [[1964]].<ref name="Anderson153"/> [[File:Goa 1955 invasion.ogv|thumb|Video mbi pushtimin e Goas në 1955]] Në dhjetor [[1961]], pak pas kryengritjes kundër portugezëve në [[Angola]], Qeveria Indiane pushtoi territoret e Goas, Damanit dhe Diut. Nga 18 deri në 19 dhjetor 1961 një forcë prej {{formatnum:40000}} ushtarësh të Indisë pushtoi Goan, në një aksion të armatosur — nga [[toka]], ajri dhe deti, që zgjati rreth 36 orë — duke e përfunduar dominimin portugeze prej 451 vjetësh në [[Goa]] duke hasur pak rezistencë dhe i integroi në territorin e saj. Në vitin pasues do të merrte Ishullin e Anxhedivës. Në atë kohë, Këshilli i Sigurisë së OKB-së konsideroi një rezolutë që dënonte pushtimin, që ishte i ndaluar nga Bashkimi i Republikave Socialiste Sovjetike. Shumica e kombeve e njohën aksionin e Indisë, ndërkohë, Salazari refuzonte ta njihte sovranitetin indian mbi territoret, duke mbajtur përfaqësues në Asamblenë Kombëtare deri në [[1974]], periudhë në të cilën u zhvillua Revolucioni i Karafilave.<ref name="Anderson153">{{harvnb|James M. Anderson|2000|p=153}}</ref> Pas kësaj kohe, Portugalia mundi të rivendoste marrëdhëniet diplomatike me Indinë, duke nisur nga njohja e sovranitetit indian mbi [[India Portugeze|Estado da Índia të vjetër]]. Ndërkohë, banorët e saj që pretendonin iu dha mundësia të mbanin qytetarinë portugeze. [[File:AssaltonaMatadaSanga.jpg|thumb|left|345px|Parashutistë në operacionin e hedhjes nga helikopteri, në Luftën Përtejdeti]] Sipas një historiani, sunduesit portugezë nuk kishin vullnetin për të plotësuar kërkesat e subjekteve të tyre koloniale (ndryshe nga fuqitë e tjera europiane) pjesërisht se elitat portugeze besonin se "Portugalisë i mungonin mjetet për të zhvilluar një "strategji daljeje" të suksesshme (e ngjashme me qasjen "neokoloniale" të ndjekur nga britanikët, francezët, apo belgët)" dhe pjesërisht për shkak të mungesës së "një debati të lirë dhe të hapur në shtetin diktatorial të Salazarit mbi kostot e mbajtjes së një perandorie kundër konsensusit antikolonial që kishte mbizotëruar në Kombet e Bashkuara që nga fillimi i viteve 1960".<ref>{{cite book|date=24 maj 2017|url=https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-41|author=Pedro A. Oliveira|chapter=Decolonization in Portuguese Africa|lang=en|doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.41|title=Oxford Research Encyclopedia of African History|isbn=978-019027773-4|accessdate=22 mars 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513215825/https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-41|url-status=live|archive-date=13 maj 2021}}</ref> Pas vdekjes së Salazarit, në [[1972]] Portugalia pranoi ti jepte një autonomi të kufizuar Angolës dhe [[Mozambiku]]t. Forcimi i ndikimit sovjetik mes ushtarakëve të "Movimento das Forças Armadas" (MFA) dhe klasës punëtore, si dhe kostoja e mungesës së popullaritetit të Luftës Koloniale Portugeze (1961–1974), në të cilën [[Portugalia]] rezistonte ndaj lëvizjeve nacionaliste guerrile në disa nga territoret e saj afrikane, në vijim çoi në kolapsin e regjimit të "Estado Novo" në 1974. I njohur si "Revolucioni i Karafilave", një nga aktet e para të të qeverisë së drejtuar nga MFA, që pastaj erdhi në pushtet – Junta e Shpëtimit Kombëtar (pt: ''Junta de Salvação Nacional'') – ishte ti përfundonte luftërat dhe të negocionte tërheqjen portugeze nga kolonitë e saj afrikane. Më 10 shtator 1974 u njoh pavarësia e [[Guinea-Bisau]]t, më 25 qershor 1975 pavarësia e [[Mozambiku]]t, më 5 korrik 1975 [[Kepi i Gjelbër]], më 12 korrik 1975 [[Sao Tome dhe Principe]] dhe më 11 nëntor 1975 [[Angola]].<ref group="shpjegime">Gjatë regjimit të António de Oliveira Salazar, territoret e përtejdetit ishin cilësuar si provinca përtejdeti (në teori, do të ishin pjesë e vazhdueshme e territorit portugez) pas Luftës së Dytë Botërore, më saktësisht në vitin [[1951]], me synimin për të mbajtur zotërimet e vjetra e të zbusnin trysninë politike që e dënonte [[kolonializmi]]n.</ref> Autoritetet e reja të Portugalisë njohën gjithashtu edhe pushtimin e [[Goa]]s dhe territoreve të tjera nga [[India]]. Pretendimi i [[Benini]]t mbi São João Baptista de Ajudá u pranua nga Portugalia në vitin 1974.<ref>{{cite web|title=The Geographical Oddity of Fortaleza de Sao Joao Baptista de Ajuda|url=https://www.geographictravels.com/2012/07/the-geographical-oddity-of-fortaleza-de.html|lang=en|publisher=Geographic Travels|date=8 korrik 2012|accessdate=27 shkurt 2021|url-status=live|archive-date=29 maj 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529060932/https://geographictravels.com/2012/07/the-geographical-oddity-of-fortaleza-de.html}}</ref> Këto ngjarje nxitën një eksod në masë të qytetarëve portugezë nga territoret afrikane të Portugalisë (më së shumti nga [[Angola]] dhe [[Mozambiku]]), duke krijuar mbi një milion refugjatë portugezë (''retornados'').<ref>Dismantling the Portuguese Empire, Time Magazine, 7 korrik 1975</ref> Luftërat civile në Angola dhe Mozambik shpërthyen në mënyrë të menjëhershme, me ardhjen e qeverive komuniste të formuara nga ish rrebelët, të mbështetura nga [[Bashkimi Sovjetik]], [[Kuba]] vendet e tjera komuniste, duke luftuar kundër grupeve kryengritëse të mbështetura nga kombe si [[Zaireja]], [[Afrika e Jugut]] dhe Shtetet e Bashkuara.<ref name="ArnoldWiener11-12">{{harvnb|James R. Arnold|Roberta Wiener|2012|pp=11-12}}</ref> Timori Lindor shpalli gjithashtu pavarësinë në [[1975]] duke shkaktuar eksodin e shumë refugjatëve portugezë për në Portugali, të njohur gjithashtu si ''retornados''. Gjithësesi, Timori Lindor pothuajse menjëherë u pushtua nga [[Indonezia]], që e mbajti atë deri në vitin [[1999]]. Një referendum i sponsorizuar nga Kombet e Bashkuara rezultoi në një shumicë timorezo-lindorësh që zgjodhën pavarësinë, që më në fund u arrit në vitin [[2002]].<ref>{{cite news|lang=en|title=East Timor: Birth of A Nation|accessdate=12 korrik 2012|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/1996673.stm|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20230426192838/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/1996673.stm|url-status=live|archive-date=26 prill 2023}}</ref> Timori Portugez, Timori Lindor i tanishëm, e shpalli njëanshmërisht pavarësinë e tij në [[1975]], por u pushtua në po atë vit nga [[Indonezia]], duke u kthyer në provincën e Timor Timur në 15 korrik 1976. Për pasojë, mbeti nën administrimin indonezian deri në referendumin e vitit [[1999]], të ndjekur nga administrimi i përkohshëm i OKB-së deri në [[2002]], kur Portugalia njohu pavarësinë e tij. Makau qe i vetmi që nuk e shpalli pavarësinë e tij në [[1975]], por ky zotërim kolonial, kishte një situatë koloniale të veçantë në Perandorinë Portugeze.<ref group="shpjegime">Rasti i saj duhet të analizohet në një mënyrë të veçantë. Portugalia, në vijim të ngjarjeve të shkaktuara nga Incidenti 12-3 i shkaktuar nga kinezët pro-komunistë të Makaut, do të hiqte dorë, në 1967, nga sundimi i vazhdueshëm mbi Makaun dhe do të njihte fuqinë dhe kontrollin ''de fakto'' të kinezëve mbi Makaun, duke shënuar fillimin e fundit të periudhës koloniale të këtij qyteti. Megjithëse në ajo propozoi po atë vit rikthimin e Makaut Kinës, kjo e fundit refuzoi. Pas Revolucionit të Karafilave, Portugalia propozoi prapë rikthimin e Makaut Kinës, por ajo refuzoi prapë. U bënë thirrje për zhvillimin e negociatave që të mundësonin një kalim të qetë të sovranitetit.</ref> Në [[1976]], kjo koloni mori zyrtarisht statusin special të "''territorit kinez nën administrimin portugez''", i mbajtur deri në kalimin e sovranitetit të tij te Kina, që ndodhi në 20 dhjetor [[1999]]. Në [[1987]], pas negociatash intensive, [[Portugalia]] nënshkroi Deklaratën e Përbashkët Sino-Portugeze me Kinën për të vendosur procesin dhe kushtet e kalimit të sovranitetit të Makaut, zotërimi i saj i vetëm i mbetur përtejdeti.<ref name="Fernandes">{{cite book|author=Moisés S. Fernandes|editor1=Rufino Ramos|date=1997|lang=en|editor2=José R. Dinis|url=http://repositorio.ul.pt/bitstream/10451/3540/1/ulsd_pm_isbn9729679169_MFernandes.pdf|editor3=D. Y. Yuan|editor4=Rex Wilson|title=Portuguese Behavior Towards the Political Transition and the Regional Integration of Macau in the Pearl River Region|chapter=Macau and Its Neighbours in Transition|page=48|publisher=Universidade de Macau, Fundação Macau}}</ref> [[File:PLA Enter Macau.jpg|thumb|321px|Ushtria Popullore e Çlirimit të Kinës hyn në Makau për herë të parë pas kalimit të sovranitetit]] Dorëzimi i Makaut në 20 dhjetor [[1999]], shënoi fundin zyrtar të Perandorisë Portugeze dhe fundin e Kolonializmit në Azi.<ref>{{cite web|publisher=BBC News|lang=en|date=18 dhjetor 1999|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/566301.stm|title=Macau and the end of empire|archive-date=16 tetor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010255/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/566301.stm}}</ref> Ndërsa procesi ishte i ngjashëm, kalimi i Makaut te [[Kina]] hasi më pak rezistencë se marrëveshja mes Britanisë dhe Kinës dy vite më parë në lidhje me [[Hong Kongu]]n, pasi Portugalia e kishte pranuar atë që në [[1979]].<ref>{{cite web|title=Joint declaration of the Government of the People's Republic of China and The Government of the Republic of Portugal on the question of Macao|publisher=Government Printing Bureau (Macao SAR)|url=http://bo.io.gov.mo/bo/i/88/23/dc/en/|accessdate=26 prill 2010|year=1987|lang=en|url-status=live|archive-date=20 korrik 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720014340/http://bo.io.gov.mo/bo/i/88/23/dc/en/}}</ref> Nga ana tjetër, Kina premtoi të ruante specifikat e Makaut, duke përfshirë sistemin e tij ekonomik me karakter kapitalist dhe ti jepte një shkallë të lartë autonomie, duke ndjekur parimin "një vend, dy sisteme". Pas rikthimit te Kina, Makau u bë një rajon administrativ special, i administruar nga banorët e tij, por më konkretisht i drejtuar nga një shef ekzekutiv, i zgjedhur nga votime jo të drejtpërdrejta, dhe një Asamble Legjislative, ku më pak se gjysma e anëtarëve të saj zgjidhen me votë të drejtpërdrejtë, duke krijiuar një marzh të madh manovrimi dhe kontrolli për forcat pro-qeveritare.<ref name="Fernandes"/> Sispas marrëveshjes së kalimit, Makau do ta ruante mënyrën e tij kapitaliste të jetesës për të paktën 50 vjet pas dorëzimit, deri në vitin 2049. ==Trashëgimia== [[File:Belem - Padrao dos Descobrimentos.jpg|thumb|left|314px|Monumenti i Zbulimeve në Lisbonë]] Tashmë "Bashkësia e Vendeve të Gjuhës Portugeze" ("Comunidade dos Países de Língua Portuguesa", CPLP) shërben si pasues kulturor dhe ndërqeveritar i Perandorisë Portugeze.<ref name="CPLP_NewsID46">{{cite web|title=CPLP Histórico – Como surgiu?|accessdate=16 dhjetor 2015|publisher=CPLP|lang=pt|url=http://www.cplp.org/id-2752.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627025943/https://www.cplp.org/id-2752.aspx|url-status=live|archive-date=27 qershor 2022}}</ref> Megjithëse Makau iu rikthye Kinën, [[gjuha portugeze|portugalishtja]] mbetet gjuhë e përbashkët zyrtare me kinezen kantoneze në Makau.<ref>{{cite web|title=Cataloging Policy and Support Office: Macau|url=https://www.loc.gov/catdir/cpso/macau.html|lang=en|website=Library of Congress|accessdate=12 korrik 2012|url-status=live|archive-date=28 qershor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628084516/https://www.loc.gov/catdir/cpso/macau.html}}</ref> Tashmë, [[Ishujt Azore]] dhe [[Ishujt Madeira]] (këta të fundit administrojnë Ishujt e pabanuar Savage) janë territoret e vetme përtejdeti që mbeten politikisht të lidhur me Portugalinë. Megjithëse Portugalia filloi porcesin e çkolonizimit të Timorit Lindor në [[1975]], gjatë viteve 1999–2002 ndonjëherë konsiderohej kolonia e fundit e mbetur e Portugalisë, pas pushtimi indonezian i Timorit Lindor nuk u pranua nga [[Portugalia]].<ref>{{cite book|author=Miguel V. de Almeida|url=https://books.google.al/books?id=FBygd4ETwEcC|year=2004|title=An Earth-colored Sea: Race, Culture and the Politics of Identity in the Post-Colonial Portuguese-Speaking World|isbn=978-1-78238-854-8|lang=en|publisher=Berghahn Books|page=92}}</ref> Tetë nga ish kolonitë e Portugalisë kanë portugalishten si gjuhë zyrtare. Bashkë me Portugalinë, ata tani janë anëtarë të Bashkësisë së Vendeve të Gjuhës Portugeze, që kur kombinohen arrijnë 10,742,000&nbsp;km<sup>2</sup>, ose 7.2% të masës territorit të Tokës (148 939 063&nbsp;km<sup>2</sup>).<ref name="CPLP-22">{{cite web|title=CPLP|lang=pt|accessdate=12 gusht 2010|url=http://www.cplp.org/id-22.aspx|work=cplp.org|archive-date=27 nëntor 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091127143711/http://www.cplp.org/id-22.aspx|url-status=live}}</ref> Në [[2023]], ka 32 vëzhgues të lidhur me CPLP-në, duke pasqyruar ndikimin global të perandorisë së mëparshme të Portugalisë. Guinea Ekuatoriale, që adoptoi portugalishten si gjuhën e saj të tretë zyrtare, tashmë është një vend vëzhgues i asociuar me CPLP, bashkë me [[Mauritiusi]]n dhe [[Senegali]]n. Përveç kësaj, dymbëdhjetë vende ose rajone kandidate kanë aplikuar tashmë te CPLP dhe presin aprovimin e anëtarësisë. [[File:Portugal Império total.png|thumb|upright=1.78|Harta diakronike e Perandorisë Portugeze (1415–1999): me të kuqe</br>Zona që ishin, në të njëjtën kohë, territore të Perandorisë Portugeze;</br>ngjyrë ulliri</br>Eksplorimet;</br>portokalli</br>Zona të ndikimit dhe tregtisë</br>rozë</br>Pretendimi i sovranitetit</br>me të gjelbër</br>Qendra grumbullimi tregtar (Feitorias)</br>Blu</br>Eksplorimet kryesore detare, itineraret dhe zonat e ndikimit]] Sot, portugalishtja është një nga gjuhët kryesore të botës, e renditur e gjashta me afërsisht 240 milionë folës përreth globit.<ref name="língua portuguesa">{{cite web|title=língua portuguesa|url=http://diario.iol.pt/sociedade/lingua-portuguesa-portugues-ensino-governo-alunos/972503-4071.html|work=diario.iol.pt|lang=pt|accessdate=12 gusht 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101012031633/http://diario.iol.pt/sociedade/lingua-portuguesa-portugues-ensino-governo-alunos/972503-4071.html|url-status=dead|archive-date=12 tetor 2010}}</ref> Është gjuha e tretë më e folur në Amerikë, kryesisht në Brazil, megjithëse ka gjithashtu mjaft bashkësi luzofone në kombe si [[Kanadaja]], Shtetet e Bashkuara dhe [[Venezuela]]. Për më tepër, ka shumë gjuhë kreole me bazë portugalishten, duke përfshirë atë që përdoret nga populli kristang në Malaka.<ref>{{harvnb|Viveka Velupillai|2015|p=519}}</ref><ref name="lingpt">{{cite web|lang=pt|title=Somos 240 milhões de falantes|date=16 korrik 2008|url=http://www.tvi24.iol.pt/sociedade/lingua-portuguesa-portugues-ensino-governo-alunos/972503-4071.html|work=tvi24.iol.pt|accessdate=11 janar 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303223935/http://www.tvi24.iol.pt/sociedade/lingua-portuguesa-portugues-ensino-governo-alunos/972503-4071.html|archive-date=3 mars 2016|url-status=dead}}</ref> Gjithashtu, ajo është "[[Lingua Franca]]" në shumë zotërime të vjetra koloniale në Afrikë dhe një gjuhë zyrtare në 8 vende, duke qenë edhe gjuhë e përbashkët zyrtare me gjuhën jue të kinezishtes në rajonin administrativ të Makaut. Duke përfshirë ndikimin e saj në Japoni, me fjalë të ndryshme japoneze me origjinë portugeze në leksikun japonez. Prania në Malaka, në [[Malajzia|Malajzi]], i dha origjinë bashkësisë kristang. Në [[Sri Lanka]], Cejloni i vjetër, të ashtuquajturit burgherat portugezë që, si shumë popuj të tjerë, mbajnë të gjallë një nga gjuhët kreole me bazë portugalishten.<ref name="CPLP-22"/> Prania portugeze ka lënë gjithashtu një trashëgimi të madhe njerëzore, gastronomike, kulturore dhe arkitektonike në kontinente të ndryshme, një trashëgimi e jashtëzakonshme, duke ditur se tërësia e popullsisë portugeze në [[1527]] ishte vetëm 1,2 milionë banorë.<ref group="shpjegime">Numerikisht Rregjistri i Përgjithshëm i Mbretërisë, i referuar në 2009 nga Instituto Nacional de Estatística; numërimi i parë i popullsisë u bë në vitin [[1527]], në mbretërimin e Zhoaos III me bazë kryesisht familjet. Në këtë periudhë duhet të ketë patur një numër prej {{formatnum:1200000}} portugezësh.</ref> Për shembull, meqenëse tregtarët portugezë ishin të parët që besohet se futën portokallet në Europë, në mjaft gjuhë indo-evropiane fruta është emërtuar sipas tyre. Disa shembuj janë shqipja [[wikt:portokall#Albanian|portokalle]] apo [[wikt:portokall#Albanian|portokall]] bullgarishtja [[wikt:портокал#Bulgarian|портокал]] (''portokal''), greqishtja [[wikt:πορτοκάλι#Greek|πορτοκάλι]] (''portokali''), maqedonishtja [[wikt:портокал#Macedonian|портокал]] (''portokal''), persishtja [[wikt:پرتقال#Persian|پرتقال]] (''porteghal'') dh rumanishtja [[wikt:portocală#Romanian|portocală]].<ref name="plantname">{{cite web|title=Multilingual Multiscript Plant Name Database: Sorting Citrus Names|publisher=University of Melbourne|lang=en|accessdate=11 dhjetor 2012|url-status=live|url=http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Citrus_2.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515001035/http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Citrus_2.html|archive-date=15 maj 2013}}</ref><ref name="OstergrenBosse2011">{{harvnb|Robert C. Ostergren|Mathias Le Bossé|2011|p=129}}</ref> Në lidhje me emrat mund të gjenden edhe në gjuhë të tjera: si arabisht [[wikt:البرتقال#Arabic|البرتقال]] (''burtukal''), gjeorgjisht [[wikt:ფორთოხალი#Georgian|ფორთოხალი]] (''p'ort'oxali''), turqisht [[wikt:portakal#Turkish|portakal]] dhe amharisht ''birtukan''.<ref name="plantname"/> Gjithashtu, në dialektet jugore italiane (p.sh. napolitanisht), një portokalle quhet ''[[:wikt:portogallo|portogallo]]'' apo ''[[:wikt:it:purtuallo|purtuallo]]'', d.m.th. "portugezja", në ndryshim nga italishtja standarde ''arancia''. Në funksion të rëndësisë së saj ndërkombëtare, [[Portugalia]] dhe [[Brazili]] udhëheqin një lëvizje për ta përfshirë portugalishten si një nga gjuhët zyrtare të [[Organizata e Kombeve të Bashkuara|OKB-së]].<ref>{{cite web|title=ONU: Petição para tornar português língua oficial|url=http://diario.iol.pt/noticia.html?id=611263&div_id=4071|lang=pt|date=17 nëntor 2005|publisher=Diario.iol.pt|accessdate=21 prill 2010|archive-date=9 janar 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090109230440/http://diario.iol.pt/noticia.html?id=611263&div_id=4071|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" style="margin: 0 auto; text-align: center;" |- ! Rajoni ! Shtetet ! Vendet me territore që ishin pjesë e Perandorisë Portugeze |- | Afrika | 26 shtete | rowspan="4" | |- | Amerika e Veriut | 3 shtete |- | Amerika Qendrore dhe Jugore | 4 shtete |- | Azia dhe [[Oqeania]] | 22 shtete |} <gallery mode="packed" heights=234> File:Mapa da CPLP.png|Hartë e Bashkësisë së Vendeve të Gjuhës Portugeze; shtetet anëtare (blu), vendet vëzhguese (e gjelbër) dhe vendet dhe territoret zyrtarisht të interesuar (ngjyrë ari) File:Portugal Império total.png|zotërimet e tanishme (e kuqe); Eksplorimet (ngjyrë ulliri); Zonat e ndikimit dhe tregtisë (portokalli); Pretendimet e sovranitetit (Rozë); Ngulime tregtare (e gjelbër); Eksplorimet kryesore detare, itineraret dhe zonat e ndikimit (bojëqielli) File:Sé de Santa Catarina.jpg|Katedralja Se në Goa, Indi, një shembull i arkitekturës portugeze dhe një nga kishat më të mëdha të Azisë. File:Macau street sign.JPG|Portugalishtja mbetet një nga gjuhët zyrtare në Makau, bashkë me kinezen. File:Pillar of Vasco da Gama.jpg|Shtylla e Vasco da Gamës në Malindi, Kenja. </gallery> ==Shiko gjithashtu == * [[Eksplorimet Detare Portugeze]] * [[Zhvillimi Naval Iberik 1400-1600]] * [[Epoka e zbulimeve]] * [[Zbulimi portugez i rrugës detare të Indisë]] * [[Arkitektura Koloniale Portugeze]] * [[India Portugeze]] * [[Armadat Portugeze të Indisë]] * [[Tregtia e Erëzave]] * [[Perandoria Koloniale Hollandeze]] * [[Perandoria Britanike]] * [[Sundimi i Kompanisë Britanike në Indi]] * [[Raxhi Britanik]] * [[Perandoria Koloniale Franceze]] ==Shpjegime== {{reflist|group="shpjegime"}} == Referime == {{reflist}} == Bibliografia == {{refbegin|2}} * {{cite book|author=David Abernethy|title=The Dynamics of Global Dominance, European Overseas Empires 1415–1980|publisher=Yale University Press|date=2000|isbn=0-300-09314-4|url=https://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC|lang=en|accessdate=18 qershor 2015}} * {{cite book|author=Tikiri Abeyasinghe|title=Jaffna Under the Portuguese|publisher=Lake House Investments|url=https://books.google.al/books?id=hsYLAAAAIAAJ|id=isbn-10 955552000-3, isbn-13 978-955552000-3|date=1986|lang=en}} * {{cite book|author=Mordechai Abir|date=1980|publisher=Routledge|title=Ethiopia and the Red Sea: The Rise and Decline of the Solomonic Dynasty and Muslim European Rivalry in the Region|url=https://books.google.com/books?id=7fArBgAAQBAJ|lang=en|isbn=978-071463164-6}} * {{cite book|author=João Capistrano de Abreu|title=Chapters of Brazil's Colonial History 1500–1800|url=https://books.google.com/books?id=73CsasKb1CgC|year=1998|translator=Arthur Irakel|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-802631-0|lang=en|accessdate=10 korrik 2012}} * {{cite book|author=João Capistrano de Abreu|title=Capítulos da História Colonial, 1500-1800|url=https://books.google.al/books?id=bzAKEQAAQBAJ|publisher=BoD - Books on Demand|year=2024|lang=pt|isbn=979104310846-4}} * {{cite book|author=Farooqui Salma Ahmed|title=A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century|date=2011|lang=en|publisher=Pearson Education India|url=https://books.google.com/books?id=sxhAtCflwOMC|isbn=978-81-317-3202-1}} * {{cite book|author=Luís de Albuquerque|title=Dicionário de História dos Descobrimentos Portugueses|url=https://books.google.al/books?id=xz_jAAAAMAAJ|editor=Francisco Contente Domingues|year=1994|publisher=Caminho|location=Lisbonë|volume=I|lang=pt|id=isbn-10 972210924-3, isbn-13 978-972210924-6|ref=none}} * {{cite book|author=Luís de Albuquerque|year=1994|lang=pt|editor=Francisco Contente Domingues|url=https://books.google.al/books?id=m0DjAAAAMAAJ|title=Dicionário de História dos Descobrimentos Portugueses|volume=II|publisher=Caminho|id=isbn-10 972210925-1, isbn-13 978-972210925-3|location=Lisbonë|ref=none}} * {{cite book|author=Miguel Vale de Almeida|title=An Earth-colored Sea: Race, Culture and the Politics of Identity in the Post-Colonial Portuguese-Speaking World|publisher=Berghahn Books|url=https://books.google.al/books?id=FBygd4ETwEcC|year=2004|isbn=978-1-78238-854-8|lang=en}} * {{cite book|author=Francisco Alvares|editor1=Charles Fraser Beckingham|editor2=G. W. B. Huntingford|url=https://books.google.al/books?id=GDOIcgAACAAJ|title=Prester John of the Indies: A True Relation of the Lands of the Prester John, Being the Narrative of the Portuguese Embassy to Ethiopia in 1520, Written by Father Francisco Alvares (në 2 volume)|id=isbn-10 140942492-8, isbn-13 978-140942492-5|year=2010|lang=en|publisher=Taylor & Francis Group|ref=none}} * {{cite book|author=Frank Maloy Anderson|year=2009|lang=en|publisher=McCormick Press|url=http://books.google.com/books?id=o_5Fc3G13pIC|title=Handbook for the Diplomatic History of Europe, Asia and Africa 1870-1914|id=isbn-10 144468355-1, isbn-13 978-144468355-4}} * {{cite book|author=James Maxwell Anderson|year=2000|lang=en|title=The History of Portugal|url=https://books.google.com/books?id=UoryGn9o4x0C|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=0-313-31106-4}} * {{cite book|editor=William Angus|year=1837|location=Glasgow|publisher=Francis Orr & Sons|url=https://books.google.al/books?id=30oEAAAAQAAJ|title=History of England: From the Roman Invasion to the Accession of Queen Victoria I|lang=en|accessdate=10 korrik 2012}} * {{cite book|editor1=Anthony Appiah|editor2=Henry Louis Gates|lang=en|title=Encyclopedia of Africa|url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC|publisher=Oxford University Press|date=2010|volume=2|isbn=978-019533770-9}} * {{cite book|author1=Rubim Santos Leão de Aquino|year=1998|author2=Marco Antônio Bueno Bello|url=https://books.google.al/books?id=beArAAAAYAAJ|author3=Gilson Magalhães Domingues|title=Um sonho de liberdade: A conjuração de Minas|lang=pt|location=São Paulo|publisher=Editora Moderna|isbn=85-16-02100-9}} * {{cite book|editor1=James R. Arnold|editor2=Roberta Wiener|title=Cold War: The Essential Reference Guide|url=https://books.google.com/books?id=XRd6Y-oiFPAC|accessdate=12 korrik 2012|date=2012|publisher=ABC-CLIO|lang=en|isbn=978-1-61069-003-4}} * {{cite book|author=Daniel F. Austin|year=2004|title=Florida Ethnobotany|publisher=CRC Press|url=http://books.google.com/books?id=eS7lX_rC3GEC|id=isbn-10 0-203-49188-2, 978-0-203-49188-1|lang=en}} * {{cite book|author=Peter Bakewell|title=A History of Latin America to 1825|publisher=Wiley-Blackwell|url=https://books.google.com/?id=XBV1q4TGBJ4C|date=2009|isbn=978-140518368-0|lang=en}} * {{cite book|author1=Joao Barros|title=Da Asia de João de Barros e de Diogo de Couto: Dos feitos, que os Portuguezes fizeram na conquista, e descubrimento das terras, e mares do Oriente|url=https://books.google.com/books?id=a6E2AAAAMAAJ|volume=16; Decada Setima, Parte Primera|lang=pt|author2=Diogo de Couto|year=1782|publisher=Na Regia officina typografica|location=Lisbonë}} * {{cite book|author1=Girma Beshah|year=1964|title=The Question of the Union of the Churches in Luso-Ethiopian Relations, 1500-1632|lang=en|author2=Merid Wolde Aregay|url=https://books.google.al/books?id=L34JAQAAIAAJ|publisher=Junta de Investigac̦ões do Ultramar and Centro de Estudos Históricos Ultramarinos}} * {{cite book|author=Lidia Besouchet|title=Pedro II e o século XIX|publisher=Editora Nova Fronteira|url=https://books.google.al/books?id=ioUYAAAAYAAJ|year=1993|id=isbn-10 8520904947, isbn-13 978-852090494-7|lang=pt}} * {{cite book|author=Leslie Bethell|date=1985|lang=en|title=The Independence of Latin America|url=https://books.google.com/books?id=hj81XeoW4zMC|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-34927-7}} * {{cite book|editor1=Francisco Bethencourt|editor2=Diogo Ramada Curto|title=Portuguese Oceanic Expansion, 1400–1800|date=2007|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-84644-8|url=https://books.google.al/books?id=hxaCsSfdPXMC|lang=en}} * {{cite book|author=Jeremy Black|title=War in the World: A Comparative History, 1450–1600|url=https://books.google.com/books?id=daQcBQAAQBAJ|date=2011|publisher=Palgrave Macmillan|lang=en|isbn=978-023034426-6|access-date=12 gusht 2024|archive-date=27 shtator 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927060148/https://books.google.com/books?id=daQcBQAAQBAJ|url-status=dead}} * {{cite book|author=Kristin C. Bloomer|year=2018|lang=en|publisher=Oxford University Press|url=https://books.google.al/books?id=-qU5DwAAQBAJ|title=Possessed by the Virgin: Hinduism, Roman Catholicism, and Marian Possession in South India|id=isbn-10 019061509-5, isbn-13 978-019061509-3}} * {{cite book|editor=Huw V. Bowen|year=2002|editor2=Margarette Lincoln|editor3=Nigel Rigby|url=https://books.google.com/books?id=UmN4ZOgCbsIC|title=The Worlds of the East India Company|lang=en|publisher=Boydell & Brewer|isbn=978-1-84383-073-3|accessdate=10 korrik 2012}} * {{cite book|author=Charles Ralph Boxer|title=Four Centuries of Portuguese Expansion, 1415-1825: A Succinct Survey|lang=en|series=3 of Ernest Oppenheimer Institute of Portuguese Studies|publisher=University of California Press & Witwatersrand University Press|orig-year=1961|year=1969|id=isbn-10 052001419-7, isbn-13 978-052001419-0}} * {{cite book|author=Charles Ralph Boxer|year=1957|lang=en|title=The Dutch in Brazil, 1624–1654|url=https://books.google.al/books?id=2ZMYAAAAYAAJ|publisher=Clarendon Press|location=Oxford}} * {{cite book|author=Charles Ralph Boxer|lang=en|title=The Portuguese Seaborne Empire 1415–1825|url=https://books.google.com/?id=BChmAAAAMAAJ|date=1969|isbn=0-09-131071-7|publisher=Hutchinson|ref=none}} * {{cite book|author=James Boyajian|title=Portuguese Trade in Asia Under the Habsburgs, 1580–1640|url=https://books.google.com/books?id=C0lrDYYzMyAC|publisher=Johns Hopkins University Press|date=2008|lang=en|isbn=0-8018-8754-2}} * {{cite book|author=Ambrósio Fernandes Brandão|title=Diálogos das grandezas do Brasil|orig-year=1618|url=https://books.google.al/books?id=mpIXAAAAIAAJ|publisher=Oficina industrial graphica|year=1930|lang=pt}} * {{cite book|author=Liam Matthew Brockey|title=Portuguese Colonial Cities in the Early Modern World|url=https://books.google.com/?id=gIlT0Uhaq_oC|lang=en|publisher=Ashgate Publishing|isbn=978-0-7546-6313-3|date=2008}} * {{cite book|author=Jules Brown|year=2002|lang=en|editor=Dinah Gardner|title=Hong Kong & Macau|url=https://books.google.al/books?id=hkkeUNdw8gMC|id=isbn-10 1-85828-872-X, isbn-13 978-1-85828-872-7|publisher=Rough Guides}} * {{cite book|editor1=Ralph Buller Hughes-Buller|year=1907|lang=en|title=Baluchistan District Gazetteer Series|url=https://books.google.al/books?id=Oug2AQAAMAAJ|editor2=Jamiat Rai|publisher=Education Society's Press|volume=6}} * {{cite book|editor=Paula Kay Byers|others=Suzanne Michele Bourgoin|chapter=Nzinga Nkuwu|url=https://books.google.al/books?id=l08YAAAAIAAJ|title=Encyclopedia of World Biography: Mich-Orl|volume=11|year=1998|publisher=Gale Research Inc.|lang=en|id=isbn-10 0-7876-2221-4, isbn-13 978-0-7876-2221-3|accessdate=24 janar 2008}} * {{cite book|author=Jorge Caldeira|year=1999|title=A nação mercantilista: ensaio sobre o Brasil|url=https://books.google.al/books?id=ga3frlFrOOIC|publisher=Editora 34|id=isbn-10 85-7326-138-2, isbn-13 978-85-7326-138-7|lang=pt}} * {{cite book|author=João de Castro|year=1745|lang=en|title=The Voyage of Don Stefano de Gama from Goa to Suez, in 1540, with the intention of Burning the Turkish Galleys at that port|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00generallinks/kerr/vol06chap03sect01to05.html|volume=6|chapter=3|archive-date=14 tetor 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061014142159/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00generallinks/kerr/vol06chap03sect01to05.html}} * {{cite book|editor1=John Chesworth|title=Christian-Muslim Relations. a Bibliographical History|url=https://books.google.com/books?id=nohjCgAAQBAJ|editor2=David Thomas|volume=7. Central and Eastern Europe, Asia, Africa and South America (1500–1600)|publisher=Brill Academic Publishers|isbn=978-900429720-3|year=2015|lang=en}} * {{cite book|author=Timothy Joel Coates|title=Convicts and Orphans: Forced and State-Sponsored Colonization in the Portuguese Empire, 1550–1755|publisher=Stanford University Press|url=https://books.google.com/books?id=PJ7ORZ5Gx5oC|year=2002|isbn=978-080473359-5|lang=en}} * {{cite book|author=Leonardo Cohen|title=The Missionary Strategies of the Jesuits in Ethiopia (1555–1632)|url=https://books.google.com/books?id=4Zs3CcC2eLoC|isbn=978-3-447-05892-6|publisher=Harrassowitz Verlag|year=2009|lang=en}} * {{cite book|author=Juan Ricardo Cole|title=Sacred Space and Holy War: The Politics, Culture and History of Shi'Ite Islam|url=https://books.google.al/books?id=ntarP5hrza0C|publisher=I.B. Tauris|year=2002|lang=en|id=isbn-10 186964-736-7, 978-186064-736-9}} * {{cite book|author=Jacopo Corrado|year=2008|title=The Creole Elite and the Rise of Angolan Protonationalism: 1870–1920|lang=en|url=https://books.google.com/books?id=BKKf4PYI-IIC|publisher=Cambria Press|isbn=978-160497529-1}} * {{cite book|author=Gaspar Correia|publisher=Academia Real de Ciências|title=Lendas da Índia|url=https://books.google.com/books?id=YmVKAAAAYAAJ|date=1858|orig-date=vitet 1550|location=Lisbonë|lang=pt|volume=1|accessdate=16 dhjetor 2011|ref=none}} * {{cite journal|author1=Leonor Freire Costa|author2=Nuno Palma|date=2015|author3=Jaime Reis|doi=10.1093/ereh/heu019|title=The great escape? The contribution of the empire to Portugal's economic growth, 1500–1800|volume=19|lang=en|issue=1|journal=European Review of Economic History|doi-access=free|pages=1-22|hdl-access=free|hdl=10400.5/26870}} * {{cite book|editor=Jon Cowans|year=2003|lang=en|publisher=University of Pennsylvania Press|url=https://books.google.com/books?id=Ksf_tz5x5FwC|title=Early Modern Spain: A Documentary History|accessdate=10 korrik 2012|isbn=0-8122-1845-0}} * {{cite book|author=John A. Crow|title=The Epic of Latin America|publisher=University of California Press|url=https://archive.org/details/epicoflatinameri00crow/|isbn=978-0-520-07723-2|edition=i 4-rt|year=1992|lang=en|location=Berkeley & Los Angeles|accessdate=10 korrik 2012|url-access=registration}} * {{cite book|author=Roger Crowley|title=Conquerors: How Portugal Forged the First Global Empire|url=https://books.google.al/books?id=P1oDBwAAQBAJ|year=2015|publisher=Random House Publishing Group|id=isbn-10 081299401-9, isbn-13 978-081299401-8|lang=en}} * {{cite book|author=Diogo Ramada Curto|title=Imperial Culture and Colonial Projects: The Portuguese-Speaking World from the Fifteenth to the Eighteenth Centuries|publisher=Berghahn Books|url=https://books.google.al/books?id=0BDMDwAAQBAJ|year=2020|lang=en|id=isbn-10 178920707-X, isbn-13 978-178920707-1}} * {{cite book|author=Ronald Daus|title=Die Erfindung des Kolonialismus|publisher=Peter Hammer Verlag|url=https://books.google.al/books?id=NIcwAAAAYAAJ|year=1983|id=isbn-10 3-87294-202-6, isbn-13 978-3-87294-202-9|lang=de}} * {{cite book|author=David Brion Davis|title=Inhuman Bondage: The Rise And Fall of Slavery in the New World|date=2006|isbn=978-019514073-6|lang=en|publisher=Oxford University Press|url=https://books.google.al/books?id=cPn3N0CvKyAC}} * {{cite book|author=Kenneth Gordon Davies|title=The North Atlantic World in the Seventeenth Century|url=https://books.google.com/books?id=EN24iO1XJ3oC|lang=en|publisher=University of Minnesota Press|date=1974|isbn=0-8166-0713-3}} * {{cite book|author1=Bailey W. Diffie|author2=George D. Winius|title=Foundations of the Portuguese Empire, 1415–1580|year=1977|lang=en|publisher=University of Minnesota Press|url=https://books.google.com/books?id=hBTqPX4G9Y4C|isbn=978-0-8166-0782-2}} * {{harvnb|Anthony R. Disney|2009}} * {{cite book|author=Anthony R. Disney|title=History of Portugal and the Portuguese Empire: From Beginnings to 1807|volume=2|year=2009|lang=en|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.al/books?id=0tzMtAEACAAJ|id=isbn-10 0-521-74612-4, 978-0-521-74612-0}} * {{cite book|author=Ernest Stanley Dodge|title=Islands and Empires: Western Impact on the Pacific and East Asia|publisher=University of Minnesota Press|year=1976|isbn=978-081660788-4|url=https://books.google.com/?id=RE5vls1XeEgC|lang=en}} * {{cite book|author=Francis A. Dutra|editor=Barbara A. Tenenbaum|others=Georgette Magassy Dorn|url=https://books.google.al/books?id=YSAOAQAAMAAJ|chapter=Salvador Correia de Sá e Benavides|year=1996|lang=en|title=Encyclopedia of Latin American History and Culture|volume=5|location=New York|publisher=Charles A. Scribner's Sons|id=isbn-10 0-684-80480-8, isbn-13 978-0-684-80480-4|ref=none}} * {{cite book|author=Francis A. Dutra|editor=Barbara A. Tenenbaum|others=Georgette Magassy Dorn|url=https://books.google.al/books?id=R4fh_Gmas8YC|chapter=Overseas Council (Portugal)|title=Encyclopedia of Latin American History and Culture|volume=4|location=New York|publisher=Charles Scribner's Sons|year=1996|id=isbn-10 0-684-19253-5, isbn-13 978-0-684-19253-6|lang=en|ref=none}} * {{cite book|editor=Richard L. Edmonds|title=China and Europe Since 1978: A European Perspective|url=https://books.google.com/books?id=mXoFscQ2QwsC|publisher=Cambridge University Press|lang=en|date=shtator 2002|isbn=978-0-521-52403-2}} * {{cite book|author=Geoffrey Rudolph Elton|year=1990|title=The New Cambridge Modern History|url=https://books.google.al/books?id=59Pae06JSiUC|volume=2, The Reformation, 1520-1559|publisher=Cambridge University Press|lang=en|id=isbn-10 0-521-34536-7, isbn-13 978-0521-34536-1}} * {{cite book|author=Moisés Silva Fernandes|editor1=Rufino Ramos|editor2=José Rocha Dinis|url=http://repositorio.ul.pt/bitstream/10451/3540/1/ulsd_pm_isbn9729679169_MFernandes.pdf|editor3=D. Y. Yuan|editor4=Rex Wilson|date=1997|lang=en|title=Portuguese Behavior Towards the Political Transition and the Regional Integration of Macau in the Pearl River Region|chapter=Macau and Its Neighbours in Transition|publisher=Universidade de Macau, Fundação Macau}} * {{cite book|author=Willem Floor|year=2009|lang=en|chapter=Dutch Relations with the Persian Gulf|url=https://books.google.al/books?id=ncfIAAAAQBAJ|editor=Lawrence G. Potter|id=isbn-10 0-230-61845-6, isbn-13 978-0-230-61845-9|publisher=Palgrave Macmillan|title=The Persian Gulf in History|page=240}} * {{cite book|author1=Jean Marcel Carvalho França|year=2014|lang=pt|author2=Sheila Moura Hue|url=https://books.google.al/books?id=YW5vrgEACAAJ|title=Piratas no Brasil: As incríveis histórias dos ladrões dos mares que pilharam nosso litoral|publisher=Globo Livros|accessdate=1 korrik 2016|id=isbn-10 852505827-0, isbn-13 978-852505827-0}} * {{cite book|author=Tom Gallagher|year=1982|publisher=St. Martin's Press|lang=en|isbn=978-071900876-4|url=https://books.google.com/books?id=-xu8AAAAIAAJ|title=Portugal: A Twentieth Century Interpretation}} * {{cite book|author1=Louis Henry Gann|author2=Peter Duignan|publisher=University of America Press|url=https://books.google.com/books?id=IWFOBb9rOgEC|title=Africa and the World: An Introduction to the History of Sub-Saharan Africa from Antiquity to 1840|isbn=978-0-7618-1520-4|year=1972|lang=en}} * {{cite book|author=Carrie Gleason|year=2007|lang=en|publisher=Crabtree Publishing Company|url=https://books.google.com/books?id=o-54TjlhrfIC|title=The Biography of Tea|isbn=978-0-7787-2493-3}} * {{cite book|author=François Gipouloux|title=The Asian Mediterranean: Port Cities and Trading Networks in China, Japan and Southeast Asia, 13th–21st Century|lang=en|isbn=978-085793426-0|url=https://books.google.com/books?id=jIAKkMlFFQAC|publisher=Edward Elger|year=2011}} * {{cite book|author=Vitorino Magalhães Godinho|title=Os Descobrimentos e a Economia Mundial; në 4 volume|url=https://search.worldcat.org/oclc/9687516|lang=pt|publisher=Editorial Presença|orig-date=1963–1971|date=1981–1983|location=Lisbonë|edition=i 2-të i përmirësuar dhe zgjeruar}} * {{cite book|author=Grant K. Goodman|publisher=Routledge|title=Japan and the Dutch 1600-1835|url=https://books.google.com/books?id=SzPs4rb2TN0C|year=2000|isbn=978-070071220-5|lang=en}} * {{cite book|author=Stefan Goodwin|title=Africa's Legacies Of Urbanization: Unfolding Saga of a Continent|url=https://books.google.com/books?id=Wqidll-BE-wC|isbn=978-0-7391-5176-1|publisher=Lexington Books|year=2008|lang=en}} * {{cite book|author=Pamila Gupta|title=Portuguese Decolonization in the Indian Ocean World: History and Ethnography|url=https://books.google.al/books?id=ekttDwAAQBAJ|id=isbn-10 135004364-8, isbn-13 978-135004364-0|year=2018|lang=en|publisher=Bloomsbury Publishing}} * {{cite journal|author=Carlos Haag|url=https://revistapesquisa.fapesp.br/um-imenso-portugal/|publisher=FAPESP|date=2012|journal=Revista Pesquisa|title=Um imenso Portugal: Império lusitano soube usar liberdade das elites locais e religião missionária para manter-se por cinco séculos|issue=201|lang=pt|ref=none}} * {{cite book|author=Richard James Hammond|date=1966|publisher=Stanford University Press|url=http://books.google.com/books?id=NZeaAAAAIAAJ|title=Portugal and Africa, 1815-1910: A Study in Uneconomic Imperialism|lang=en|isbn=080470296-9}} * {{cite book|author=Willard Anderson Hanna|title=Indonesian Banda: Colonialism and its Aftermath in the Nutmeg Islands|year=1991|publisher=Yayasan Warisan dan Budaya Banda Naira|url=https://books.google.al/books?id=cHdytgAACAAJ|location=Bandanaira|lang=en}} * {{cite book|author=Jonathan Gil Harris|year=2015|lang=en|title=The First Firangis: Remarkable Stories of Heroes, Healers, Charlatans, Courtesans & Other Foreigners who Became Indian|url=https://books.google.al/books?id=sOlrrgEACAAJ|publisher=Aleph Book Company|id=isbn-10 93-82277-63-3, isbn-13 978-93-82277-63-7}} * {{cite book|author1=Hubert Clinton Herring|author2=Helen Baldwin Herring|title=A History of Latin America: From the Beginnings to the Present|year=1968|publisher=Knopf|isbn=0-224-60284-5|url=https://books.google.com/books?id=b1B6AAAAMAAJ|lang=en}} * {{cite book|author=John Jeremy Hespeler-Boultbee|year=2006|lang=en|title=A Story in Stones: Portugal's Influence on Culture and Architecture in the Highlands of Ethiopia 1493-1634|url=http://books.google.com/books?id=7Nz5OqKWeTwC|publisher=CCB Publishing|isbn=0-9781162-1-6}} * {{cite book|editor1=Linda M. Heywood|editor2=John K. Thornton|title=Central Africans, Atlantic Creoles, and the Foundation of the Americas, 1585–1660|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC|isbn=978-052177065-1|year=2007|accessdate=16 maj 2016|lang=en}} * {{cite book|author=Shihan de Silva Jayasuriya|title=The Portuguese in the East: A Cultural History of a Maritime Trading Empire|publisher=I.B. Taurus|year=2008|lang=en|isbn=978-184511585-2|url=https://books.google.com/books?id=bkoBAwAAQBAJ}} * {{cite book|author=Carlos Augusto Montalto Jesus|title=Historic Macao|publisher=Kelly & Walsh, ltd.|url=https://books.google.com/?id=tMsNAAAAIAAJ|year=1902|lang=en|isbn=978-114322535-2}} * {{cite book|editor1=Richard M. Juang|editor2=Noelle Anne Morrissette|title=Africa and the Americas: Culture, Politics, and History: A Multidisciplinary Encyclopedia|publisher=ABC-CLIO|url=https://books.google.com/books?id=wFrAOqfhuGYC|year=2008|isbn=978-1-85109-441-7|volume=2|lang=en}} * {{cite book|author=Henry Kamen|title=Philip of Spain|year=1999|publisher=Yale University Press|url=https://books.google.com/books?id=wyWourPR5S8C|lang=en|isbn=978-030007800-8}} * {{cite journal|author=Sabir Badal Khan|title=Portuguese Encounters With Coastal Makran Baloch During the Sixteenth Century. Some references from a Balochi heroic epic|date=korrik 2000|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|volume=10|issue=2|publisher=Cambridge University Press|lang=en|DOI=10.1017/S1356186300012438|pages=153-69|ref=none}} * {{cite book|author=James Kirkman|title=Fort Jesus: A Portuguese Fortress on the East African Coast|url=https://books.google.al/books?id=T_XCzgEACAAJ|lang=en|publisher=Clarendon Press|year=1974|location=Oxford|id=isbn-10 0199200351, isbn-13 978-019920035-1}} * {{cite book|author=Ettien Koffi|year=2012|lang=en|publisher=Walter de Gruyter, Inc.|url=https://books.google.com/books?id=2C1TGbN5R84C|title=Paradigm Shift in Language Planning and Policy: Game-Theoretic Solutions|location=Boston/Berlin|accessdate=12 korrik 2012|isbn=978-1-934078-10-5}} * {{cite book|author1=Jan Kozák|author2=Vladimir Cermák|title=The Illustrated History of Natural Disasters|year=2007|publisher=Springer|url=https://books.google.com/books?id=JUcX4-WFxOYC|isbn=978-904813324-6|lang=en}} * {{cite book|author=Paul H. Kratoska|title=South East Asia, Colonial History: Imperialism before 1800|url=https://books.google.com/books?id=Z9U-FUPS3DkC|isbn=978-041521540-4|publisher=Taylor & Francis|year=2004|lang=en}} * {{cite book|author=Donald Frederick Lach|title=Asia in the Making of Europe, Volume I: The Century of Discovery|year=1994|lang=en|publisher=University of Chicago Press|url=https://books.google.com/books?id=xD52ge5a8vYC|isbn=978-0-226-46708-5}} * {{cite book|author=Jane Ladle|title=Brazil|publisher=American Map|year=2000|isbn=978-088729130-2|url=https://books.google.com/books?id=BxzxIDoa5CIC|lang=en}} * {{cite book|author=Robert M. Levine|publisher=Palgrave Macmillan|title=The History of Brazil|url=https://books.google.com/books?id=Pi56Cw3yGfcC|year=2003|accessdate=10 korrik 2012|isbn=978-1-4039-6255-3|lang=en}} * {{cite book|author=Gary P. Leupp|year=2003|lang=en|title=Interracial Intimacy in Japan: Western Men and Japanese Women, 1543-1900|publisher=A&C Black, Continuum Internat. Pub. Group|url=https://books.google.al/books?id=-I6owJcCOdwC|id=isbn-10 0-8264-6074-7, isbn-13 978-0-8264-6074-5}} * {{cite book|author=Jan Huygen Van Linschoten|year=1596|title=Itinerario, voyage ofte schipvaert, van Ian Huygen van Linschoten naer Oost ofte Portugaels Indien, inhoudende een corte beschryvinghe der selver landen ende zee-custen...|lang=nl|publisher=Cornelis Claesz.|url=https://archive.org/details/itinerariovoyage00lins/|location=Amsterdam}} * {{cite book|author=Jan Huygen van Linschoten|editor1=Arthur Coke Burnell|title=The Voyage of John Huyghen van Linschoten to the East Indies...|date=1885|lang=en|editor2=Pieter Anton Tiele|url=https://books.google.al/books?id=GUxSjS0jpjwC|volume=1|publisher=Hakluyt Society|location=Londër}} * {{cite book|author=Jan Huygen van Linschoten|editor1=Arthur Coke Burnell|title=The Voyage of John Huyghen van Linschoten to the East Indies...|date=1885|lang=en|editor2=Pieter Anton Tiele|url=https://books.google.al/books?id=nQG48NvRqcEC|volume=2|publisher=Hakluyt Society|location=Londër|ref=none}} * {{cite book|author=Maria Manuel Lisboa|title=Paula Rego's Map of Memory: National and Sexual Politics|url=https://books.google.com/books?id=pI1BY9zACgQC|isbn=978-0-7546-0720-5|publisher=Ashgate Publishing|year=2008|lang=en}} * {{cite book|author=James Lockhart|title=Early Latin America: A History of Colonial Spanish America and Brazil|publisher=Cambridge University Press|year=1983|isbn=0-521-29929-2|url=https://books.google.com/books?id=jzoBzwABlZEC|lang=en}} * {{cite book|author=Allister Macmillan|title=Mauritius Illustrated|publisher=Educa Books, Facsimile edition|url=https://books.google.com/books?id=_EusZwEdxpAC|isbn=0-313-31106-4|year=2000|lang=en}} * {{cite book|author=Norrie MacQueen|year=1997|publisher=Longman|lang=en|title=The Decolonization of Portuguese Africa: Metropolitan Revolution and the Dissolution of Empire|url=https://books.google.al/books?id=tc1xAAAAMAAJ|id=isbn-10 058225994-0, isbn-13 978-058225994-2}} * {{cite book|author=James Mahoney|title=Colonialism and Postcolonial Development Spanish America in Comparative Perspective|year=2010|lang=en|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=p1_m-Y-5FJEC|isbn=978-0-521-11634-3}} *{{cite book|author=Pius Malekandathil|title=Maritime India: Trade, Religion and Polity in the Indian Ocean|url=https://books.google.com/books?id=rN69iFj1PJoC|isbn=978-938060701-6|publisher=Primus Books|year=2010|lang=en}} * {{cite book|author=Peter C. Mancall|year=2007|title=The Atlantic World and Virginia, 1550–1624|url=https://books.google.com/books?id=IqPqCQAAQBAJ|publisher=University of North Carolina Press|isbn=978-080783883-9|lang=en}} * {{cite book|author=Claude Markovits|year=2000|title=The Global World of Indian Merchants, 1750–1947: Traders of Sind from Bukhara to Panama|lang=en|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=M2vu7Odjz6kC|isbn=978-113943127-9|accessdate=18 korrik 2017|ref=none}} * {{cite book|author=David Marley|title=Historic Cities of the Americas: An Illustrated Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=q1a4j2HNmjUC|isbn=978-1-57607-574-6|publisher=ABC-CLIO|year=2005|volume=1|lang=en}} * {{cite book|author=David Marley|title=Wars of the Americas: A Chronology of Armed Conflict in the Western Hemisphere (2 Volume)|year=2008|publisher=University of Oklahoma Press|url=https://books.google.com/books?id=DkgGVTOr2EsC|lang=en|isbn=978-159884100-8|ref=none}} * {{cite book|author=Anatónio Henrique de Oliveira Marques|title=History of Portugal: From Lusitania to Empire|volume=1|year=1972|lang=en|publisher=Columbia University Press|url=https://books.google.al/books?id=OlKTVOp3VYwC|isbn=978-023103159-2}} * {{cite book|author=Kuzhippalli Skaria Mathew|title=History of the Portuguese Navigation in India, 1497–1600|url=https://books.google.com/books?id=Kl3IR3RJTIEC|publisher=Mittal Publications|year=1988|lang=en|isbn=978-817099046-8}} * {{cite book|author=Lyle McAlister|title=Spain and Portugal in the New World, 1492–1700|url=https://books.google.com/books?id=iy8jXXFuWdEC|publisher=University of Minnesota Press|year=1984|isbn=0-8166-1216-1|lang=en}} * {{cite book|author=Kenneth Gordon McIntyre|title=The Secret Discovery of Australia: Portuguese Ventures 200 Years Before Captain Cook|year=1977|lang=en|publisher=Souvenir Press|url=https://books.google.al/books?id=3HUcAAAAMAAJ|id=isbn-10 028562303-6, isbn-13 978-028562303-3}} * {{cite book|author=Jaswant Lal Mehta|title=Advanced Study in the History of Medieval India|url=https://books.google.com/books?id=iUk5k5AN54sC|year=1980|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd|isbn=978-81-207-0617-0|lang=en}} * {{cite book|author=Alida C. Metcalf|title=Go-Betweens and the Colonization of Brazil: 1500–1600|url=https://books.google.com/books?id=lWuNIISvBqIC|publisher=University of Texas Press|year=2006|isbn=978-0-292-71276-8|lang=en}} * {{cite book|author=Alida C. Metcalf|title=Family and Frontier in Colonial Brazil: Santana de Parnaíba, 1580–1822|isbn=978-0-292-70652-1|year=2005|publisher=University of Texas Press|url=https://books.google.com/books?id=INhcIzDccb8C|lang=en|ref=none}} * {{cite book|author=Giles Milton|publisher=Sceptre|year=1999|lang=en|title=Nathaniel's Nutmeg: How One Man's Courage Changed the Course of History|isbn=978-0-340-69676-7|url=https://books.google.al/books?id=yPa0oAEACAAJ|location=Londër}} * {{cite book|author=Leyla Perrone Moisés|title=Vinte Luas: Viagem de Paulmier de Gonneville ao Brasil, 1503-1505|publisher=Companhia das Letras|year=1992|lang=pt|location=São Paulo|url=https://books.google.al/books?id=q_ErAAAAYAAJ|id=isbn-10 857164241-9, isbn-13 978-857164241-6}} * {{cite book|author=Alexander Kyd Nairne|year=1988|orig-year=1894|lang=en|title=History of the Konkan|url=https://books.google.al/books?id=nzPCcILP-XwC|publisher=Asian Educational Services|location=Nju Delhi|id=isbn-10 81-206-0275-7, isbn-13 978-81-206-0275-5}} * {{cite book|author=Malyn D.D. Newitt|title=A History of Mozambique|publisher=Indiana University Press|url=https://books.google.com/?id=vLzp_zs1t6cC|year=1995|isbn=978-0-253-34006-1|lang=en}} * {{cite book|author=Malyn D.D. Newitt|title=A History of Portuguese Overseas Expansion, 1400–1668|url=https://books.google.com/books?id=vpteLQcx6J4C|year=2005|isbn=0-415-23979-6|publisher=Routledge|lang=en}}{{Lidhje e vdekur}} * {{cite book|author=Patrick O'Flanagan|year=2008|title=Port Cities of Atlantic Iberia, c. 1500–1900|url=https://books.google.com/books?id=fzJc8ii7OMsC|lang=en|publisher=Ashgate Publishing|isbn=978-0-7546-6109-2}} * {{cite book|author=Pedro Aires Oliveira|lang=en|chapter=Decolonization in Portuguese Africa|url=https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-41|doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.41|title=Oxford Research Encyclopedia of African History|date=24 maj 2017|isbn=978-019027773-4|accessdate=22 mars 2022|url-status=live|archive-date=13 maj 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513215825/https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-41}} * {{cite book|author=James Stuart Olson|year=1991|title=Historical Dictionary of European Imperialism|url=https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC|isbn=978-031326257-9|publisher=Greenwood|lang=en}} * {{cite book|author=Keat Gin Ooi|title=Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor|volume=1|year=2004|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-771-9|url=https://books.google.com/books?id=QKgraWbb7yoC|lang=en}} * {{cite book|author=Keat Gin Ooi|year=2009|lang=en|title=Historical Dictionary of Malaysia|url=https://books.google.com/books?id=3Uq_c2LARgAC|isbn=978-0-8108-5955-5|publisher=Rowman & Littlefield Publishers}} * {{cite book|author1=Robert C. Ostergren|author2=Mathias Le Bossé|publisher=Guilford Press|edition=i 2-të|url=https://books.google.com/books?id=y-1fwix23zMC|title=The Europeans: A Geography of People, Culture, and Environment|year=2011|lang=en|isbn=978-1-60918-140-6}} * {{cite book|author=Arnold Pacey|title=Technology in World Civilization: A Thousand-year History|year=1991|lang=en|publisher=MIT Press|id=isbn10 0-262-66072-5, isbn-13 978-0-262-66072-3|url=https://archive.org/details/technologyinworl0000pace|url-access=registration}} * {{cite book|editor1=Melvin Eugene Page|editor2=Penny M. Sonnenburg|title=Colonialism: An International, Social, Cultural, and Political Encyclopedia|volume=2|lang=en|publisher=ABC-CLIO|url=https://books.google.com/books?id=qFTHBoRvQbsC|year=2003|isbn=1-57607-335-1|accessdate=3 tetor 2020}} * {{cite book|author=Kavalam Madhava Panikkar|year=1953|lang=en|publisher=George Allen and Unwin|url=https://books.google.al/books?id=0PsMAAAAIAAJ|location=Londër|title=Asia and Western dominance, A Survey of the Vasco Da Gama Epoch of Asian History, 1498–1945}} * {{cite book|author=Gabriel Paquette|title=Imperial Portugal in the Age of Atlantic Revolutions: The Luso-Brazilian World, c. 1770–1850|year=2013|lang=en|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.al/books?id=Fwbw6QEnaO4C|id=isbn-10 1-107-02897-3, isbn-13 978-1-107-02897-5}} *{{cite book|author=Michael Pearson|title=Merchants and Rulers in Gujarat: The Response to the Portuguese in the Sixteenth Century|year=1976|lang=en|publisher=University of California Press|url=https://books.google.com/books?id=yVPn43u846AC|isbn=978-0-520-02809-8|ref=none}} *{{cite book|author=Michael Pearson|title=The Portuguese in India|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=qI1ZRwAACAAJ|isbn=0-521-25713-1|year=1987|lang=en}}{{Lidhje e vdekur}} *{{cite book|author=Maria do Rosário Pimente|title=Viagem ao fundo das consciências: a escravatura na época moderna|publisher=Edições Colibri|year=1995|lang=pt|isbn=972-8047-75-4|url=https://books.google.com/books?id=DrlIAAAAYAAJ}} * {{cite book|author=Jacques Pirenne|year=1962|publisher=Dutton|lang=en|title=The Tides of History|url=https://books.google.al/books?id=8EbTAAAAMAAJ|volume=2|chapter=Portuguese Thalassocracy}} * {{cite book|author1=Tomé Pires|editor=Armando Cortesão|orig-year=1990|author2=Francisco Rodrigues|url=https://books.google.al/books?id=h82D-Y0E3TwC|title=The Suma Oriental of Tome Pires: An Account of the East, from the Red Sea to Japan, written in Malacca and India in 1512-1515; & The Book of Francisco Rodrigues, Pilot-Major of the Armada that Discovered Banda and Moluccas|publisher=Asian Educational Services|year=2005|volume=1|isbn=81-206-0535-7|lang=en|ref=none}} *{{cite book|author=Clive Ponting|title=World History: A New Perspective|publisher=Chatto & Windus|url=https://books.google.al/books?id=EapmAAAAMAAJ|year=2000|isbn=0-7011-6834-X|lang=en}} * {{cite book|author=Edgar Prestage|year=2007|title=The Portuguese Pioneers|publisher=Read Books|url=https://books.google.al/books?id=mtCb7jOIWBwC|lang=en|isbn=1-4067-4593-6}} * {{cite book|author=Anant Kabka Priolkar|title=The Goa Inquisition: Being a Quatercentenary Commemoration Study of the Inquisition in India|year=1961|publisher=Bombay University Press|url=https://books.google.al/books?id=toz9yHz5XikC|lang=en}} * {{cite journal|author=Rogerio Miguel Puga|lang=en|journal=Bulletin of Portuguese/Japanese Studies|url=https://redalyc.org/articulo.oa?id=36100506|title=The Presence of the "Portugals" in Macau and Japan in Richard Hakluyt's ''Navigations''|volume=5|date=dhjetor 2002|issn=0874-8438|pages=81-116|publisher=Redalyc|accessdate=26 mars 2022|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330201013/http://www.redalyc.org/articulo.oa?id=36100506|archive-date=30 mars 2023}} * {{cite book|author1=Max Quanchi|year=2005|author2=John Robson|publisher=Scarecrow Press|url=https://books.google.com/books?id=FUwDzM94jGUC|title=Historical Dictionary of the Discovery and Exploration of the Pacific Islands|lang=en|isbn=978-0-8108-6528-0}} * {{cite book|author=Carmen M. Radulet|title=As viagens de Diogo Cão: um problema ainda em aberto|url=http://books.google.com/books?id=HzVu8IUqQt8C|publisher=Universidade de Coimbra, Biblioteca Geral 1|date=1988|lang=pt}} * {{cite book|editor1=S. M. Ramasamy|year=2006|editor2=C. J. Kumanan|editor3=R. Sivakumar|url=https://books.google.com/books?id=5gEBfvCBclUC|editor4=Bhoop Singh|lang=en|title=Geomatics in Tsunami|accessdate=10 korrik 2012|publisher=New India Publishing|isbn=978-81-89422-31-8}} *{{cite book|author=Merle Calvin Ricklefs|title=A History of Indonesia Since c. 1300|edition=i 2-të|url=https://books.google.al/books?id=Ws5tQgAACAAJ|year=1993|publisher=Stanford University Press|location=Londër|lang=en|id=isbn-10 080472195-5, isbn-13 978-080472195-0}} *{{cite book|author=Junius P. Rodriguez|title=Slavery in the United States: A Social, Political, and Historical Encyclopedia|volume=2|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-85109-549-0|url=https://books.google.com/books?id=4X44KbDBl9gC|lang=en}} * {{cite book|author=Clifford J. Rogers|title=The Military Revolution Debate: Readings on the Military Transformation of Early Modern Europe|publisher=Routledge, Taylor & Francis Group|url=https://books.google.al/books?id=26Q_BAAAQBAJ|date=31 maj 1995|id=isbn-10 0-813320542, isbn-13 978-0-81332054-0|lang=en|ref=none}} * {{cite book|author=Francis Millet Rogers|year=1962|title=The Quest for Eastern Christians: Travels and Rumor in the Age of Discovery|lang=en|publisher=University of Minnesota Press|url=http://books.google.com/books?id=lBh--X3QjnsC|isbn=0-8166-0275-1}} * {{cite book|author=Maria de Lurdes Rosa|title=Longas Guerras, longos sonhos africanos. Da tomada de Ceuta ao fim do Império|year=2010|lang=pt|publisher=Fio da Palavra Editores|url=https://www.academia.edu/31117562/Longas_Guerras_longos_sonhos_africanos._Da_tomada_de_Ceuta_ao_fim_do_Imp%C3%A9rio|location=Porto|isbn=978-989-8171-25-2}} *{{cite book|author=Anthony John Russell Russell-Wood|year=1998|lang=en|title=The Portuguese Empire 1415–1808|publisher=Johns Hopkins University Press|isbn=0-8018-5955-7|url=https://books.google.com/books?id=JTVH7PZU1hUC}} *{{cite book|author=Anthony John Russell Russell-Wood|publisher=University of California Press|url=https://books.google.com/books?id=2bDaBpOgi_UC|lang=en|title=Fidalgos and Philanthropists: The Santa Casa da Misericórdia of Bahia, 1550–1755|year=1968}} * {{cite book|author=David J. Russo|title=American History from a Global Perspective: An Interpretation|url=https://books.google.al/books?id=1azOEAAAQBAJ|year=2000|publisher=Bloomsbury Publishing|id=isbn-10 031300296-7, isbn-13 978-031300296-0|lang=en}} * {{cite book|author=Maria Emília Madeira Santos|publisher=Junta de Investigações Científicas do Ultramar|url=http://books.google.com/books?id=f4d4qtYuYQYC|date=1983|title=Silva Porto e os problemas da África portuguesa no século XIX; Série Separatas / Centro de Estudos de Cartografia Antiga|location=Koimbra|lang=pt}} * {{cite book|author=Geoffrey Vaughan Scammell|title=The World Encompassed: The First European Maritime Empires c. 800-1650|year=1981|lang=en|publisher=University of California Press|url=https://books.google.al/books?id=EayR3sm4mvUC|id=isbn-10 0-520-04422-3, isbn-13 978-0-520-04422-7}} *{{cite book|author=Geoffrey Vaughn Scammell|title=The First Imperial Age, European Overseas Expansion c. 1400–1715|publisher=Routledge|year=1997|lang=en|isbn=0-415-09085-7|url=https://books.google.com/books?id=G5DGygQdNp0C}} * {{cite web|author=Julita Scarano|year=2009|title=Migração sob contrato: a opinião de eça de queiroz|url=http://www.anpocs.org/portal/index.php?option=com_docman&task=doc_view&gid=4795&Itemid=357|publisher=Unesp-Ceru|lang=pt|accessdate=29 nëntor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204093900/http://www.anpocs.org/portal/index.php?option=com_docman&task=doc_view&gid=4795&Itemid=357|url-status=dead|archive-date=4 shkurt 2013}} *{{cite book|author=Stuart B. Schwartz|title=Sovereignty and Society in Colonial Brazil: The High Court of Bahia and Its Judges, 1609–1751|year=1973|publisher=University of California Press|url=https://books.google.com/books?id=siCvrGfxgyEC|isbn=978-052002195-2|lang=en}} *{{cite book|author=Bhagamandala Seetharama Shastry|title=Goa-Kanara Portuguese Relations, 1498–1763|url=https://books.google.com/books?id=raLL0A3Pb_0C&pg=PA41|isbn=978-817022848-6|publisher=Concept Publishers|year=2000|lang=en}} * {{cite book|author=Sarina Singh|year=2003|title=India|publisher=Lonely Planet|isbn=1-74059-421-5|url=http://books.google.com/books?id=eqM-VSjw0gAC|lang=en}} *{{cite book|editor=Teotonio Rosario de Souza|title=Goa Through the Ages: An Economic History|series=Issue 6 of Goa University publication series|volume=2|publisher=Concept Publishing Co.|url=https://books.google.com/books?id=dwYDPnEjTb4C|year=1990|isbn=81-7022-259-1|lang=en}} * {{cite book|editor1=Karl Anton Sprengard|year=1994|lang=en|editor2=Roderich Ptak|url=https://books.google.com/books?id=QNQfuDXD0HkC|title=Maritime Asia: Profit Maximisation, Ethics and Trade Structure c. 1300-1800|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|ISBN=978-344703521-7|accessdate=3 tetor 2020}} * {{cite book|author=Timothy J. Stapleton|year=2013|lang=en|title=A Military History of Africa|url=https://books.google.com/books?id=XvtDAgAAQBAJ&pg=PA165|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-39569-7}} * {{cite book|author=Leften Stavros Stavrianos|year=1966|title=The World Since 1500: A Global History|url=https://books.google.al/books?id=Cu8WAQAAIAAJ|publisher=Prentice-Hall|lang=en|pages=92–93}} * {{cite book|editor1=Andrew Stone|editor2=Piera Chen|editor3=Chung Wah Chow|edition=i 14-të|url=https://books.google.al/books?id=iBEcsjbPPFMC|year=2010|title=Hong Kong & Macau|publisher=Lonely Planet|lang=en|id=isbn-10 1-74179-225-8, isbn-13 978-1-74179-225-6}} *{{cite book|author=Sanjay Subrahmanyam|title=The Portuguese Empire in Asia, 1500–1700: A Political and Economic History|edition=i 2-të|publisher=Wiley-Blackwell|year=2012|isbn=978-1-118-27401-9|url=https://books.google.com/books?id=K7RlmNEzqf4C|lang=en}} * {{cite book|author=Yosaburō Takekoshi|title=The Economic Aspects of the History of the Civilization of Japan|url=https://books.google.al/books?id=2ujfVq9v4zoC|publisher=Taylor & Francis|lang=en|year=2004|volume=1|ISBN=0-415-32379-7}} * {{cite book|author=Hugh Thomas|title=The Slave Trade: The Story of the Atlantic Slave Trade: 1440–1870|url=https://books.google.com/books?id=lmPFnzXU7o0C|accessdate=10 qershor 2012|year=1997|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-684-83565-5|lang=en}} * {{cite journal|author=H. B. Thomas|title=The Kionga Triangle|journal=Tanganyika Notes and Records|url=https://books.google.al/books?id=nO5xwkSKmLMC|year=1951|publisher=Tanganyika Society|issue=31|lang=en|pages=47-50}} * {{cite book|author=John K. Thornton|year=2000|title=Warfare in Atlantic Africa, 1500–1800|url=https://books.google.com/books?id=7_qNAgAAQBAJ&pg=PA101|isbn=978-1-135-36584-4|publisher=Routledge|lang=en}} * {{cite book|author=Dave Treece|title=Exiles, Allies, Rebels: Brazil's Indianist Movement, Indigenist Politics, and the Imperial Nation-State|year=2000|publisher=Praeger|isbn=978-1-85109-549-0|url=https://books.google.com/books?id=s50JnG7BzLAC&pg=PA31|lang=en}} * {{cite book|author1=Denis Crispin Twitchett|year=1998|lang=en|author2=John King Fairbank|url=https://books.google.al/books?id=tVhvh6ibLJcC|title=The Cambridge History of China|volume=8; Part 2|publisher=Cambridge University Press|id=isbn-10 0-521-24333-5, isbn-13 978-0-521-24333-9}} * {{cite book|author=Spencer Tucker|year=1999|title=Vietnam|publisher=Kentucky University Press|url=http://books.google.com/books?id=WZry2NaH2_sC|ISBN=0-8131-0966-3|lang=en|ref=none}} * {{cite book|author1=Mesut Uyar|author2=Edward J. Erickson|publisher=Bloomsbury Academic|url=https://books.google.com/books?id=JgfNBKHG7S8C|title=A Military History of the Ottomans: From Osman to Atatürk|year=2009|lang=en|isbn=027598876-7}} * {{cite journal|author=Vasco Pulido Valente|date=2001|volume=36|issue=160|journal=Análise Social|url=http://analisesocial.ics.ul.pt/documentos/1218729326Q0wLE8dw3No50NO5.pdf|pages=767-802|title=Henrique Paiva Couceiro – um colonialista e um conservador|lang=pt|ref=none}} * {{cite book|author=Viveka Velupillai|title=Pidgins, Creoles and Mixed Languages: An Introduction|url=https://books.google.al/books?id=Dw-YBwAAQBAJ|publisher=John Benjamins Publishing Co.|year=2015|id=isbn-10 902726884-3, isbn-13 978-902726884-6|lang=en}} * {{cite journal|author=J. D. Vincent-Smith|title=The Anglo-German Negotiations over the Portuguese Colonies in Africa, 1911–14|url=https://archive.org/details/sim_historical-journal_1974-09_17_3/page/620|lang=en|jstor=2638392|journal=The Historical Journal|volume=17|issue=3|date=shtator 1974|publisher=Cambridge University Press|issn=0018-246X|doi=10.1017/s0018246x0000532x|pages=620-29}} * {{cite book|author=Gerald W.R. Ward|title=The Grove Encyclopedia of Materials and Techniques in Art|year=2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-531391-8|url=https://books.google.com/books?id=mkJfbdTS--UC|lang=en}} * {{cite book|editor1=Adolphus William Ward|year=1923|lang=en|editor2=George Peabody Gooch|url=http://books.google.com/books?id=4Nk8AAAAIAAJ|title=The Cambridge History of British Foreign Policy 1783-1919|volume=3; 1866–1919|publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book|author=Barbara A. West|year=2009|title=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania|url=https://books.google.al/books?id=pCiNqFj3MQsC|id=isbn-10 0-8160-7109-8, isbn-13 978-0-8160-7109-8|publisher=Facts On File|lang=en}} * {{cite book|author=Douglas L. Wheeler|title=Republican Portugal: A Political History, 1910–1926|url=https://books.google.com/books?id=PkH9wfKMqHwC|accessdate=12 korrik 2012|publisher=University of Wisconsin Press|year=1998|lang=en|isbn=0-299-07450-1}} * {{cite book|author=Paula White|year=2005|editor1=John Stewart Bowman|editor2=Maurice Isserman|title=Exploration in the World of the Middle Ages, 500–1500|publisher=Facts on File, Inc.|url=https://books.google.com/?id=k6IcwmDG3cAC&pg=PA138|lang=en|isbn=3-87294-202-6|ref=none}} * {{cite book|author=Richard Stephen Whiteway|title=The Rise of Portuguese Power in India, 1497–1550|url=https://books.google.com/?id=jM4NAAAAIAAJ|publisher=Archibald Constable & Co.|year=1899|lang=en}} * {{cite book|author=James Wynbrandt|year=2009|lang=en|title=A Brief History of Pakistan|url=https://books.google.al/books?id=xQGwgJnCPZgC|id=isbn-10 0-8160-6184-X, isbn-13 978-0-8160-6184-6|publisher=Infobase Publishing}} * {{cite book|author=José Yamashiro|year=1989|title=Choque Luso No Japão Dos Séculos XVI e XVII|url=https://books.google.com/books?id=l2qSNQnlQGcC|publisher=Ibrasa|isbn=1-74059-421-5|lang=pt}} * {{cite book|author=Malyn D. Newitt|title=A History of Portuguese Overseas Expansion, 1400–1668|publisher=Routledge|year=2005|isbn=0-415-23979-6|url=https://books.google.com/books?id=vpteLQcx6J4C|lang=en}} * {{cite book|author=James M. Anderson|url=https://books.google.com/books?id=UoryGn9o4x0C|year=2000|title=The History of Portugal|publisher=Greenwood Publishing Group|lang=en|isbn=0-313-31106-4}} * {{cite book|editor1=Francisco Bethencourt|editor2=Diogo R. Curto|url=https://books.google.al/books?id=hxaCsSfdPXMC|title=Portuguese Oceanic Expansion, 1400–1800|date=2007|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-84644-8|lang=en}} * {{cite book|author1=Denis C. Twitchett|year=1998|lang=en|author2=John K. Fairbank|url=https://books.google.al/books?id=tVhvh6ibLJcC|title=The Cambridge History of China|volume=8; Part 2|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-24333-5}} * {{cite book|author=Anatónio H. de Oliveira Marques|title=History of Portugal: From Lusitania to Empire|url=https://books.google.al/books?id=OlKTVOp3VYwC|publisher=Columbia University Press|isbn=978-023103159-2|volume=1|year=1972|lang=en}} {{refend}} ==Lidhje të jashtme== {{commons category|Portuguese Empire|Perandoria Portugeze}} {{refbegin}} * {{cite web|work=timelines.info|lang=en|title=Portuguese Empire Timeline|url=http://www.timelines.info/history/empires_and_civilizations/portuguese_empire/}} * {{cite web|lang=pt|title=Navegações Portuguesas|url=http://cvc.instituto-camoes.pt/navegaport/index1.html|publisher=Intituto Camoes|access-date=12 gusht 2024|archive-date=19 maj 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220519223612/http://www.cvc.instituto-camoes.pt/navegaport/index1.html|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.colonialvoyage.com/|title=Dutch Portuguese Colonial History: history of the Portuguese and the Dutch in Ceylon, India, Malacca, Bengal, Formosa, Africa, Brazil. Language Heritage, lists of remains, maps|work=.colonialvoyage.com|lang=en}} * {{cite web|url=http://www.wdl.org/en/item/4397/|title=The Present State of the West-Indies: Containing an Accurate Description of What Parts Are Possessed by the Several Powers in Europe|author=Thomas Kitchin|work=wdl.org|lang=en|access-date=12 gusht 2024|archive-date=24 nëntor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171124004659/https://www.wdl.org/en/item/4397/|url-status=dead}} * {{cite web|lang=en|title=Repression of Buddhism in Sri Lanka by the Portuguese (1505–1658)|url=http://vgweb.org/unethicalconversion/port_rep.htm|publisher=Australian Centre for Sri Lankan Unity|author=Senaka Weeraratna|year=2005|access-date=12 gusht 2024|archive-date=25 shkurt 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225130354/http://vgweb.org/unethicalconversion/port_rep.htm|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://purl.pt/711/1/index.html|lang=pt|publisher=Biblioteca Nacional de Portugal|title=Exposição Os portugueses e o Oriente}} * {{cite web|url=http://www.fcsh.unl.pt/cham/eve//|lang=pt|publisher=Faculdade de Ciências Sociais e Humanas da Universidade Nova de Lisboa e Universidade dos Açores|title=CHAM-Enciclopédia Virtual da Expansão Portuguesa desenvolvida pelo Centro de História de Além-Mar}} * {{cite web|url=https://dre.pt/application/dir/pdf1s/1937/05/10300/04170439.pdf|title=Carta Orgânica do Império Colonial Português, com as alterações constantes das leis n.ºs 1:948 e 1:900 e dos decretos n.ºs 26:180 e 27:067|work=Diário do Governo, 5 de maio de 1937|lang=pt}} * {{cite web|url=https://ensina.rtp.pt/tema/expansao-descobrimenos/|title=Expansão e Descrobimentos|publisher=RTP/ AEP|date=2000|lang=pt}}{{Lidhje e vdekur}} {{refend}} [[Kategoria:Kolonializmi historik evropian]] [[Kategoria:Perandoria Portugeze]] [[Kategoria:Kolonializmi Portugez në Azi]] [[Kategoria:Portugali]] 5ew4y6rkr9wzmyzefxqhfok2m73f652 0 242341 3059218 2953924 2026-10-24T07:57:50Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3059218 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |conventional_long_name = Perandoria Gupta |common_name = Gupta Empire (Dynasty) |continent = Asia |region = South Asia |era = India e lashtë |year_start = 240 ES |year_end = 605 ES |p1 = Dinastia Mahameghavahana |p2 = Diansita Kanva |p3 = Perandoria Kushan |p4 = Dinastia Bharshiva |p5 = Satrapët perëndimorë |s1 = Guptat e vonshëm |s2 = Maukhari |s3 = Maitraka |s4 = Pushyabhuti |s5 = Diansita Mathara |s6 = Diansita Varman |s7 = Kalachuris |image_map = South Asia historical AD375 EN.svg |image_map_caption = Shtrirja e përafërt e territoreve të Gupta's (vjollcë) në vitin 375 të es. |image_map2 = South Asia historical AD450 EN.svg |image_map2_caption = Shtrirja e përafërt e territoreve të Gupta's (vjollcë) në vitin 450 të es. |capital = [[Pataliputra]] |common_languages = [[Sanskrit|Sanskrishtja]] (letrare dhe akademike); [[Gjuha prakrit|Prakrit]] (vernacular) |religion = {{ubl|[[Jainizmi]]|[[Budizmi]]|[[Hinduizmi]]}} |government_type = Monarki |leader1 = [[Maharaja Śri Gupta|Sri-Gupta]] |year_leader1 = 240s–280s |leader2 = [[Chandragupta I]] |year_leader2 = 319–335 |leader3 = [[Samudragupta]] |year_leader3 = 335-380 |leader4 = [[Chandragupta II]] |year_leader4 = 380–415 |leader5 = [[Vishnu Gupta (Perandoria Gupta)|Vishnu Gupta]] |year_leader5 = 540–550 |title_leader = [[Maharaja]] |stat_area1 = 3500000 |today = {{flamuri|India}}[[India|Indisë]]<br>{{flamuri|Pakistani}}[[Pakistani|Pakistanit]]<br>{{flamuri|Bangladeshi}}[[Bangladeshi|Bangladeshit]] }} '''Perandoria e Gupta''' ishte një perandori antike indiane, e cila ekzistonte në kulmin e saj nga përafërsisht 240 deri në vitin 605 të erës sonë dhe mbulonte shumë nga nënkontinenti indian.<ref>{{Cite web|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/Gupta_Dynasty.html|title=Kopje e arkivuar|access-date=31 korrik 2022|archive-date=29 tetor 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091029013809/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/Gupta_Dynasty.html|url-status=dead}}. Arkivuar nga [http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/gupta_dynasty.html the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091029013809/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/Gupta_Dynasty.html |date=29 tetor 2009 }} më 1 nëntor 2009.</ref> Kjo periudhë quhet Epoka e Artë e Indisë.<ref>N. Jayapalan, ''History of India'', Vol. I, (Atlantic Publishers, 2001), 130.</ref>{{#tag:ref|An idea contested by [[D. N. Jha]].<ref>{{cite book|last=Jha|first=D.N.|title=Ancient India in Historical Outline|url=https://archive.org/details/ancientindiainhi0000dnjh|publisher=Manohar Publishers and Distributors|location=Delhi|year=2002|pages=149–173|isbn=81-7304-285-3}}</ref>|group=note}} Dinastia sunduese e perandorisë u themelua nga Sri Gupta; sundimtarët më të shquar të dinastisë ishin Chandragupta I, Samudragupta dhe Chandragupta II. Poeti Kalidasa i Sanskritit të shekullit të 5-të i beson Guptave që kanë pushtuar rreth njëzet e një mbretëri, brenda dhe jashtë Indisë, duke përfshirë mbretëritë e Parasikas, Hunas, Kambojas, fiset që ndodhen në luginën e Oxus, perëndim dhe lindje, Kinnaras , Kiratas dhe të tjerë.<ref name="Raghu Vamsa v 4.60–75">Raghu Vamsa v 4.60–75</ref> Pikat kryesore të kësaj periudhe janë zhvillimet e mëdha kulturore që ndodhën gjatë mbretërimit të Chandragupta II. Të gjitha burimet letrare, të tilla si Mahabharata dhe Ramayana, u kanonizuan gjatë kësaj periudhe.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/249590/Gupta-dynasty Gupta dynasty (Indian dynasty)]. Britannica Online Encyclopedia. Retrieved on 2011-11-21.</ref> Periudha e Gupta nxori studiues të tillë si Kalidasa, Aryabhata, Varahamihira, Vishnu Sharma dhe Vatsyayana që bënë përparime të mëdha në shumë fusha akademike.<ref>Mahajan, p. 540; Keay, 132, 145-154</ref><ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic-art/285248/1960/The-Gupta-empire-at-the-end-of-the-4th-century Gupta dynasty: empire in 4th century]. Britannica Online Encyclopedia. Retrieved on 2011-11-21.</ref> Shkenca dhe administrata politike arritën lartësi të reja gjatë epokës së Guptas. Periudha solli arritjet në arkitekturë, skulpturë dhe pikturë që "vendosnin standardet e formës dhe shijes [që] përcaktuan tërë rrjedhën e artit, jo vetëm në Indi, por përtej kufijve të saj".<ref name="Harle, 87">Harle, 87</ref> Lidhjet e forta tregtare gjithashtu e bënë rajonin një qendër të rëndësishme kulturore dhe themeloi rajonin si një bazë që do të ndikonte në mbretëritë dhe rajonet e afërta në [[Birmania|Burma]], [[Sri Lanka]], dhe [[Azia Juglindore|Azinë Juglindore]].<ref>[https://www.pbs.org/thestoryofindia/gallery/photos/8.html Trade | The Story of India – Photo Gallery]. PBS. Retrieved on 2011-11-21.</ref>{{Burim jo i besueshëm?|date=March 2016}} Edhe Puranët, poemat e hershme të gjata në një larmi subjektesh, mendohet se janë angazhuar për tekste të shkruara rreth kësaj periudhe.<ref name="Harle, 87" /> Perandoria përfundimisht u zhduk për shkak të shumë faktorëve si humbja substanciale e territorit dhe autoritetit perandorak të shkaktuar nga feudatitë e tyre të mëparshme, si dhe pushtimi nga popujt Huna (Kidarites dhe Alchon Huns), nga [[Azia Qendrore]].<ref name="aa">Agarwal, Ashvini (1989). ''Rise and Fall of the Imperial Guptas'', Delhi:Motilal Banarsidass, {{ISBN|81-208-0592-5}}, pp.264–9</ref><ref name="Rene">Grousset, Rene (1970). ''The Empire of the Steppes''. Rutgers University Press. p. 69. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Speciale:BookSources/0-8135-1304-9|0-8135-1304-9]].</ref> Pas rënies së Perandorisë Gupta në shekullin e 6-të, India u sundua përsëri nga shumë mbretëri rajonale. Një vijë e vogël e fisit Gupta vazhdoi të sundonte Magadha pas shpërbërjes së perandorisë. Këto Guptas u rrëzuan përfundimisht nga sundimtari Vardhana Harsha, i cili themeloi perandorinë e tij në gjysmën e parë të shekullit të 7-të.{{Citim i duhur}} == Origjina == Sipas shumë dijetarëve dhe historianëve, dinastia Gupta ishte me origjinë ''Vaishya''.<ref>Nehra, R.K. [https://books.google.com/books?id=WaJ2tp_n1AMC&pg=PA208 ''Hinduism and Its Military Ethos'']. Lancer Publishers,2010. Marrë me 2012-08-25.</ref><ref name="Michael">Brannigan, Michael C. [https://books.google.com/books?id=axvPxswqNLQC&pg=PA17 ''Striking a Balance: A Primer in Traditional Asian Values'']. Rowman & Littlefield, 2010. Marrë me 2012-08-25.</ref> Historiani Ram Sharan Sharma pohon se "Vaishya Guptas" u shfaq si një reagim kundër sundimtarëve shtypës ".<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=i_sIE1sO5kwC&pg=PA69|title=Early Medieval Indian Society: A Study in Feudalisation|last=Sharma|first=R.S.|publisher=Orient Blackswan|accessdate=2012-06-06}}</ref> A.Ş. Altekar, një historian dhe arkeolog, i cili ka shkruar disa libra mbi [[Monedha|monedhën]] Guptave,<ref>[[openlibrary:a/OL9771A/Anant-Sadashiv-Altekar|List of Altekar's publications]] in the [//en.wikipedia.org/wiki/Open_Library Open Library].</ref> gjithashtu konsideroi kastën e Guptas si Vaishya në bazë të teksteve antike indiane mbi ligjin, të cilat shoqërojnë prapashtesën e emrit Gupta me një anëtar të kastës Vaishya. Sipas historianit Michael C. Brannigan, ngritja e Perandorisë Gupta ishte një nga shkeljet më të spikatura të sistemit të kastës në Indinë e lashtë.<ref name="Michael" /> Megjithatë, regjistrimet e Perandorisë Gupta dhe regjistrimet [[Kina|kineze]] të ofruara nga I-Tsing më vonë, i bënë emrat e tre sundimtarëve të parë të Dinastisë Gupta: Maharaja Sri Gupta, Maharaja Sri Ghatotkacha dhe Djali i Ghatotokachas, dhe Maharajadhiraja Sri Chandragupta, që konsiderohet si perandori i parë. Kohët e fundit, historiani Ashvini Agarwal, në bazë të aleancave martesore të Guptas me Vakataka, supozoi se ata i përkasin kastës së Brahminit.<ref name="a1">Agarwal, Ashvini (1989). ''Rise and Fall of the Imperial Guptas'', Delhi:Motilal Banarsidass, {{ISBN|81-208-0592-5}}, ff.82-4</ref> Një tjetër historian modern, S. Chattopaddhyaya, ka paraqitur një teori të ndryshme rreth prejardhjes së Guptas. Sipas tij, në Pançobh Copper Plate, disa mbretër që mbanin titullin Guptas dhe të lidhura me dinastinë Gupta perandorake, u deklaruan veten si Vaishyas. Historiani Nepalese D. R. Regmi thotë se perandorët Gupta ishin pasardhës të Abhira Guptas që kishin sunduar luginën e Katmandu në Nepalin e sotëm.<ref>Human rights in the Hindu-Buddhist tradition By Lal Deosa Rai, f.155 https://books.google.com/books?id=aHrXAAAAMAAJ&q=gupta+dynasty+abhira+origin&dq=gupta+dynasty+abhira+origin&lr=&ei=S7FxS6foNpX6lQTmi5X5DA&cd=46</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=OPEcHLvf33YC&pg=PA75&lpg=PA75&dq=d+r+regmi+gupta&source=bl&ots=gNNHJ6BmYA&sig=K0bA6Pr0Z9ycEMIrstp_uffVgcw&hl=en&ei=8LFxS-2aDY-TkAXfouX7CQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CAkQ6AEwAA#v=onepage&q=d%20r%20regmi%20gupta&f=false "Inscriptions of Ancient Nepal: Inscriptions"].''google.com''.</ref> === Atdheu origjinal i Guptas === Ka polemika mes dijetarëve rreth atdheut origjinale të Guptas. Jayaswal ka theksuar se Guptas ishin fillimisht banorë të Prayaga (Allahabad), [[Uttar Pradesh]], në veri të Indisë, si vasal i Nagas ose Bhaarshivas. Pas kësaj, ata u rritën me rëndësi. Një tjetër dijetar, Gayal mbështeti teorinë e Jayaswal, duke sugjeruar se shtëpia origjinale e Guptas ishte Antarvedi dhe përqafuar rajonet e Oudh dhe Prayag. Këta historianë kanë nxjerrë teorinë e tyre nga disa monedha të Dinastisë Gupta që gjenden në ato rajone dhe ky studim i provave [[Numizmatika|numizmatike]] çoi në teorinë se Gupta ishin banorët e zonës së rajonit të Indisë verilindore. Megjithatë, një tjetër historian i kësaj kohe në historinë indiane, D. K. Ganguly, ka ofruar një pikëpamje të ndryshme rreth origjinës origjinale të Gupta. Sipas tij, atdheu i Guptas është më në jug, rajoni Murshidabad i [[Bengali|Bengalit]], dhe jo Magadha në Bihar. Ai e bazoi teorinë e tij në deklaratën e murgut kinez budist, Yijing (I-Tsing), i cili vizitoi Indinë gjatë vitit 675 dhe 695 të es. Megjithatë, J. Flota dhe historianët e tjerë kritikojnë teorinë e Gangulit sepse Sri Gupta vendosi në fund të shekullit të 3-të, por Yijing e vendosi atë në fund të shekullit të 2-të. Prandaj teoria e historianëve, të cilët kanë dhënë pikëpamjet e tyre në bazë të llogarive të Yijing, konsiderohen më pak të vlefshme se sa teoritë e bazuara në burime të tjera të tilla si monedhë. Nga këto teori, janë në dispozicion disa opinione kundërthënëse rreth atdheut origjinal dhe Perandorisë së Guptave. Sipas John Allan dhe disa dijetarë të tjerë, Guptas fillimisht u përqendruan në rajonin e Magadha dhe prej aty ata zgjeruan ndikimin e tyre në Bengal. Sipas grupeve të tjera, atdheu origjinal i Guptas ishte Varendri ose Varendra Bhumi në Bengal, prej nga e zgjatën Perandorinë e tyre në Magadha. Çfarëdo që teoria është, sundimi i Guptas filloi Epokën e Artë në historinë e Indisë së lashtë dhe me kalimin e kohës ata u bënë autoriteti i vetëm i tërë Indisë Veriore. Historianët e Bengalit si HC Raychoudhuri Guptas kanë origjinën nga rajoni Varendri i cili tani është pjesë e Rangpur dhe Rajshahi Division i [[Bangladeshi|Bangladeshit]] të sotëm. D.C. Ganguly, nga ana tjetër, e konsideron rajonin përreth Murshidabad si shtëpinë origjinale të Guptas.<ref>[http://en.banglapedia.org/index.php?title=Gupta_Rule "Gupta Rule"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307034414/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Gupta_Rule |date=7 mars 2016 }}. ''banglapedia.org''.</ref> == Historia == === Srigupta dhe Ghatotkacha === Koha më e mundshme për sundimin e Sri Gupta është nga 240 280 e erës sonë.<ref name="a2">Agarwal, Ashvini (1989). ''Rise and Fall of the Imperial Guptas'', Delhi:Motilal Banarsidass, {{ISBN|81-208-0592-5}}, pp.84–7</ref> Murundas, të cilët ishin zotërinjtë feudalë të Kushans, i dhanë ose dhanë tokë Sri Gupta-s. Ai mund të konsiderohet personi i parë i perandorisë së Gupta-s, por jo themeluesi i perandorisë. Djali i tij dhe pasuesi Ghatotkacha sunduan me sa duket nga c. 280-319. Ai sfidoi zotërinjtë e tjerë feudalë dhe pushtoi tokat e tyre. Në kontrast me pasardhësin e tij, Chandragupta I, i cili përmendet si Maharajadhiraja, ai dhe djali i tij Ghatotkacha përmenden në mbishkrimet si ''Maharaja''.<ref>Majumdar, f. 474</ref> Në fillim të shekullit të 4-të, Gupta krijoi dhe sundonte disa mbretëri të vogla Hindu në Magadha dhe rreth Biharit të sotëm. Yijing<ref>[http://theindianhistory.org/Gupta/founder-of-the-gupta-empire-maharaja-sri-gupta.html "Founder of the Gupta Empire Maharaja Sri Gupta"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502194736/http://www.theindianhistory.org/Gupta/founder-of-the-gupta-empire-maharaja-sri-gupta.html |date=2 maj 2015 }}. ''theindianhistory.org''.</ref> gjithashtu përmendi Sri Gupta në shkrimet e tij. Ai u pasua nga djali i tij Ghatotkacha. === Chandragupta I === [[Skeda:Queen Kumaradevi and King Chandragupta I on a coin.jpg|parapamje|Mbretëresha Kumaradevi dhe Mbreti Chandragupta I, të përshkruar në një monedhë të djalit të tyre Samudragupta, 335-380.]] Ghatotkacha mbretëroi nga viti 280 deri në vitin 319 të es, dhe kishte një djalë të quajtur Chandragupta (mbretëronte 320-335 CE) Djali i tij nuk duhet të ngatërrohet me Chandragupta Maurya (322-298 pes), themelues i Perandorisë Mauryan. Në një marrëveshje të çuditshme, Chandragupta u martua me Kumaradevi, një princeshë Lichchhavi-pushteti kryesor në Magadha. Me një prikë të mbretërisë së Magadha (kryeqytet [[Pataliputra]]) dhe një aleancë me Licchavis të Nepal, Chandragupta vendosur për zgjerimin e pushtetit të tij, pushtues shumë të Magadha, Prayaga, dhe Saketa. Ai krijoi një mbretëri që shtrihej nga [[Ganga|Lumi i Ganges]] në Prayaga (Allahabadin e sotëm) me 321. Ai mori titullin imperial të Maharajadhiraja. Ai e zgjeroi perandorinë e tij nëpërmjet aleancave martesore. === Samudragupta === [[Skeda:SamudraguptaCoin.jpg|parapamje|Monedha e Samudragupta, me shtyllën Garuda. Muzeu Britanik.]] Samudragupta, Parakramanka pasoi babain e tij në 335, dhe vendosi për rreth 45 vjet, deri në vdekjen e tij në 380. Ai mori mbretëritë e Ahichchhatra dhe Padmavati herët në mbretërimin e tij. Ai pastaj sulmoi Malwas, Yaudheyas, Arjunayanas, [[Mathura|Maduras]] dhe Abhiras, të gjitha që ishin fiset në zonë. Me vdekjen e tij në 380, ai kishte përfshirë mbi njëzet mbretëri në mbretërinë e tij dhe sundimi i tij shtrihej nga [[Himalajet]] në lumin Narmada dhe nga Brahmaputra në Yamuna. Ai i dha vetes titujt ''Mbreti i Mbretërve'' dhe ''Monarku Botëror''. Historiani Vincent Smith e përshkroi atë si "Napoleonin indian".<ref>Smith, Vincent A. (1999). [https://books.google.com/books?id=8XXGhAL1WKcC&pg=PA289 ''The Early History of India: From 600 B.C. to the Muhammadan Conquest'']. Atlantic. p. 289. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Speciale:BookSources/81-7156-618-9|81-7156-618-9]].</ref> Ai bëri Ashwamedha Yajna në të cilin një kalë me një ushtri është dërguar në të gjitha territoret e afërt të miqve dhe armiqve. Këta mbretërorë territorialë mbërritën ose pranojnë aleancën e mbretit, të cilët po e kryejnë këtë Yajna, ose luftojnë nëse nuk e bëjnë këtë. Kopja prej guri e kalit, e përgatitur më pas, është në Muzeun Lucknow. Samudragupta Prashasti me gërsheta në Shtyllën Ashokan, tani në Fortën e Akbarit në Allahabad, është një dokument autentik i shfrytëzimeve të tij dhe ndikimit të tij mbi pjesën më të madhe të kontinentit. Samudragupta nuk ishte vetëm një lider i talentuar ushtarak, por edhe një mbrojtës i madh i artit dhe letërsisë. Ai pushtoi atë që tani është Kashmir dhe [[Afganistani|Afganistan]], duke zgjeruar perandorinë.<ref>The Gupta Polity, ff.199</ref> Studiuesit kritik të pranishëm në oborrin e tij ishin Harishena, Vasubandhu dhe Asanga. Ai ishte poet dhe muzikant. Ai ishte një besimtar i fortë i [[Hinduizmi|Hinduizmit]] dhe dihet se ka adhuruar Zotin Vishnu. Ai ishte i vëmendshëm ndaj feve të tjera dhe lejoi mbretin budist të [[Sri Lanka|Sri Lankas]] Sirimeghvanna për të ndërtuar një [[Vihara|manastir]] në [[Bodh Gaya]]. Ky manastir u thirr nga [[Xuan Zang]] si ''Sangharama Mahabodhi''.<ref name="m2">Mahajan, p. 487</ref>{{Burim jo i besueshëm?|date=August 2016}} Ai siguroi një kangjellë ari rreth Pemës Bodhi. === Ramagupta === [[Skeda:Colossal_Head_of_Jina_-_Gupta_Period_-_Kankali_Mound_-_ACCN_00-B-61_-_Government_Museum_-_Mathura_2013-02-23_5453.JPG|parapamje|Udhëheqësi i Tirthankara, Muzeu Mathura ]] Megjithëse, tregimi i ''Devichandragupta'' nuk mbështetet nga ndonjë dëshmi bashkëkohore epigrafike, historia e Rama Gupta dëshmohet nga mbishkrimet e tij Durjanpur në tre imazhe Jaina, ku përmendet si Maharajadhiraja. Një numër i madh i monedhave të tij të bakrit gjithashtu janë gjetur nga rajoni Eran-Vidisha dhe klasifikohen në pesë lloje të dallueshme, të cilat përfshijnë Garuda,<ref>Agarwal, Ashvini (1989). [https://books.google.com/books?id=hRjC5IaJ2zcC&pg=PA153 ''Rise and Fall of the Imperial Guptas'']. Delhi: Motilal Banarsidass. pp. 153–9. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Speciale:BookSources/81-208-0592-5|81-208-0592-5]].</ref> ''Garudadhvaja, luan dhe llojet e legjendës së kufirit''. Legjendat e Brahmit në këto monedha janë të shkruara në stilin e hershëm Gupta.<ref>Bajpai, K.D. (2004). [https://books.google.com/books?id=chGrJUMarHoC&pg=PA120 ''Indian Numismatic Studies'']. New Delhi: Abhinav Publications. pp. 120–1.[[International Standard Book Number|ISBN]] [[Speciale:BookSources/81-7017-035-4|81-7017-035-4]].</ref> Sipas mendimit të historianit të artit Dr R. Agarawala, D. Litt., Rama Gupta mund të jetë djali më i madh i Samudragupta. Ai u bë mbret për shkak të të qenit më i moshuari. Është e mundur që ai është rrëzuar për shkak se është konsideruar i papërshtatshëm për të sunduar dhe vëllai i tij më i vogël Chandragupta II mori përsipër. === Chandragupta II "Vikramaditya" === [[Skeda:Met,_india_(uttar_pradesh),_gupta_period,_krishna_battling_the_horse_demon_keshi,_5th_century.JPG|djathtas|parapamje|Krishna luftuar kali demon Keshi, e 5-ta të shekullit të]] Sipas Gupta të dhënat, në mesin e të bijve të tij, Samudragupta emërohet princ Chandragupta II, i lindur nga mbretëresha Dattadevi, si pasardhësi i tij. Chandragupta II, ''Vikramaditya'' (Dielli të Pushtetit), i sunduar prej 375 deri 415. Ai u martua me një Kadamba princeshë e Kuntala dhe të Naga fisin (''Nāgakulotpannnā''), Kuberanaga. Vajza e tij Prabhavatigupta nga kjo Naga mbretëresha është martuar për të Rudrasena II, Vakataka sundimtari i Deccan.<ref>Raychaudhuri, p. 489</ref> birin e Tij Kumaragupta unë kam qenë e martuar për një Kadamba princeshë e Karnataka rajon. Chandragupta II zgjeruar mbretërinë e tij westwards, mposhtjen e Saka Perëndimore Kshatrapas e Malwa, [[Guxharat|Gujarat]] dhe Saurashtra në një fushatë të qëndrueshme deri 409. Kundërshtari i tij kryesor Rudrasimha III u mposht nga 395, dhe ai grimcuar në Bengal chiefdoms. Kjo shtrirë kontrollin e tij prej brigjeve të bregdetit, të themeluar një të dytë kapitale në [[Ujjaini|Ujjain]] dhe ishte pika më e lartë e perandorisë. [[Skeda:Two_Gold_coins_of_Chandragupta_II.jpg|djathtas|parapamje|Monedha ari e Chandragupta II.]] Megjithë krijimin e perandorisë përmes luftës, mbretërimit mbahet mend për shumë ndikim stilin e Hindu artit, letërsisë, kulturës dhe shkencës, sidomos gjatë mbretërimit të Chandragupta II. Disa shkëlqyer veprat e Hindu artit, të tilla si panele në Dashavatara Tempull në Deogarh të shërbejë për të ilustruar madhështinë e Gupta artit. Mbi të gjitha ajo ishte sintezë e elementeve që i dha Gupta artin e saj dalluese shije. Gjatë kësaj periudhe, Guptas ishin mbështetës të lulëzuar [[Budizmi|Budiste]] dhe [[Jainizmi|Jain]] kulturave, si edhe, dhe për këtë arsye ka edhe një histori të gjatë të jo-Hindu Gupta periudhën e artit. Në veçanti, Gupta periudhë Budiste e artit do të ishte me ndikim në shumicën e Lindore dhe Azinë Juglindore. Shumë përparime janë regjistruar nga Kinezët e dijetarit dhe udhëtari Faxian (Fa-hien) në ditarin e tij dhe i publikuar më pas. Gjykata e Chandragupta ishte bërë edhe më illustrious nga fakti se ajo ishte graced nga ''Navaratna'' (Nëntë Bizhuteritë), një grup i nëntë i cili shkëlqeu në artet letrare. Në mesin e këtyre burrave ishte i pavdekshëm [[Kalidasa|Kālidāsa]] , veprat e të cilëve domethënëse në krahasim me veprat e shumë të tjera letrare gjenive, jo vetëm në vet moshës, por në vitet që vijnë. Kalidasa kryesisht është i njohur për tij delikate shfrytëzimin e ''shringara'' (romantike) element në vargun e tij. ==== Chandragupta II Fushata kundër Fiseve të Huaja ==== Të 4-t të shekullit të [[Gjuha sanskrite|Sanskritisht]] poeti [[Kalidasa]] kredi Chandragupta Vikramaditya me pushtues rreth njëzet e një mbretëritë e tjera, si brenda ashtu dhe jashtë Indisë. Pas përfundimit të tij të fushatës në Lindje dhe në Perëndim të Indisë, Vikramaditya (Chandragupta II) vazhdoi northwards, të nënshtruar e Parasikas, atëherë Hunas dhe Kambojas fiset e vendosur në perëndim dhe në lindje Oxus lugina respektivisht. Pas kësaj, mbreti vazhdoi në [[Himalajet|Himalaja]] malet për të reduktuar mal të fiseve të Kinnaras, Kiratas, si dhe Indi duhur.{{npsn|date=August 2016}} E ''Brihatkathamanjari'' e Kashmiri shkrimtar Kshemendra shtetet, Mbreti Vikramaditya (Chandragupta II) kishte "unburdened e shenjtë tokë e [[Barbarët|Barbarë]] si Sakas, Mlecchas, Kambojas, Yavanas, Tusharas, Parasikas, Hunas, dhe të tjerët, nga annihilating këto mëkatare Mlecchas plotësisht".<ref>ata shrivikramadityo helya nirjitakhilah Mlechchana Kamboja. Yavanan neechan Hunan Sabarbran Tushara. Parsikaanshcha tayakatacharan vishrankhalan hatya bhrubhangamatreyanah bhuvo bharamavarayate (Brahata Katha, 10/1/285-86, Kshmendra).</ref>{{npsn|date=August 2016}}<ref>Kathasritsagara 18.1.76–78</ref><ref>Cf:"In the story contained in Kathasarit-sagara, king Vikarmaditya is said to have destroyed all the barbarous tribes such as the Kambojas, Yavanas, Hunas, Tokharas and the, National Council of Teachers of English Committee on Recreational Reading – Sanskrit language.</ref>{{Burim jo i besueshëm?|date=August 2016}} ==== Faxian ==== Faxian (ose Fa Hsien etj.), një Kinez [[Budizmi|Budiste]], ishte një nga pelegrinët, të cilët vizituan Indi gjatë mbretërimit të Gupta perandori Chandragupta II. Ai e filloi udhëtimin e tij nga Kina në 399 dhe arriti në Indi në vitin 405. Gjatë qëndrimit të tij në Indi deri në 411, ai shkoi në një pelegrinazh të [[Mathura|Mathaura]], Kannauj, Kapilavastu, [[Kushinagari|Kushinagar]], Vaishali, [[Pataliputra]], [[Varanasi|Kashi]], dhe [[Rajgiri|Rajagriha]], dhe e bëri të kujdesshëm vëzhgime rreth e perandorisë kushtet. Faxian ishte i kënaqur me butësi e administratës. Kodit Penal ishte i butë dhe i veprave penale ishin të ndëshkohen me gjoba vetëm. Nga llogaritë e tij, të Perandorisë Gupta ishte një periudhë të begatë. Dhe derisa Roma-Kinë tregtisë aks u thye me rënien e dinastisë Han, Guptas " a me të vërtetë janë të shpëtuarit. Shkrimet e tij formojnë një nga më të rëndësishme burimet për historinë e kësaj periudhe. === Kumaragupta Unë === [[Skeda:Silver_Coin_of_Kumaragupta_I.jpg|parapamje|Monedhë argjendi e Gupta Mbreti Kumaragupta unë (Monedhë e tij territoret Perëndimore, dizajnit të dala nga Perëndimore Satraps). <br /> ''Obv'': Bustit të mbretit me crescents, me gjurmët e korruptuar greke shkrimit.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_mUg2BBJr7kC&pg=PA112|title=Coin splendour: a journey into the past|last=Prasanna Rao Bandela|date=1 janar 2003|publisher=Abhinav Publications|accessdate=21 nëntor 2011|isbn=978-81-7017-427-1|pages=112–}}</ref><ref>"Evidence of the conquest of Saurastra during the reign of [//en.wikipedia.org/wiki/Chandragupta_II Chandragupta II] is to be seen in his rare silver coins which are more directly imitated from those of the [//en.wikipedia.org/wiki/Western_Satraps Western Satraps]... they retain some traces of the old inscriptions in Greek characters, while on the reverse, they substitute the Gupta type (a peacock) for the chaitya with crescent and star." in Rapson "A catalogue of Indian coins in the British Museum. The Andhras etc...", p.cli</ref> <br /> ''Rev'': Garuda në këmbë duke u përballur me përhapur në krahë. Brahmi legjenda: ''Parama-bhagavata rajadhiraja Sri Kumaragupta Mahendraditya''.]] Chandragupta II ishte arritur sipas tij bir të dytë Kumaragupta unë, lindur e ''Mahadevi'' Dhruvasvamini. Kumaragupta I mori titullin, ''Mahendraditya''.<ref>Agarwal, Ashvini (1989). ''Rise and Fall of the Imperial Guptas'', Delhi:Motilal Banarsidass, {{ISBN|81-208-0592-5}}, pp.191–200</ref> Ai sundoi deri 455. Kah fundi i mbretërimit të tij një fis në Narmada luginës, Pushyamitras, u ngrit në pushtet, e për t'i kërcënuar e perandorisë. E Kidarites , si dhe ndoshta të ballafaquara e Perandorisë Gupta kah fundi i sundimit të Kumaragupta unë, si bir i tij Skandagupta përmend në Bhitari shtylla e mbishkrimit përpjekjet e tij në riorganizimin një vend në disarray, nëpërmjet riorganizimit dhe ushtarake fitoret mbi Pushyamitras dhe Hunas.<ref name="HCCE 119">History of Civilizations of Central Asia, Ahmad Hasan Dani, B. A. Litvinsky, [//en.wikipedia.org/wiki/Unesco Unesco] [https://books.google.com/books?id=883OZBe2sMYC&pg=PA119 p.119 sq]</ref> Ai ishte themeluesi i [[Nalanda|Nalanda Universitetin]] e cila në korrik 15, në vitin 2016 ishte deklaruar si një trashëgimisë botërore të UNESKO site. === Skandagupta === Skandagupta, djali dhe pasuesi i Kumaragupta unë është në përgjithësi konsiderohet të jetë e fundit e madhe Gupta sundimtarëve. Ai mori titujt e ''Vikramaditya'' dhe ''Kramaditya''.<ref>Raychaudhuri, p. 510</ref> Ai mundi Pushyamitra kërcënim, por më pas u përball me pushtimin Kidarites (përshkruar ndonjëherë si Hephthalites ose "të Bardhë Huns", të njohur në Indi si Sweta Huna), nga northwest. Ai repelled një ''Huna'' sulm rreth 455 CE, por në kurriz të luftërave drenazhuar e perandorisë burimet dhe për të kontribuar në e saj në rënie. E Bhitari Shtylla mbishkrimin e Skandagupta, pasardhësi i Chandragupta, kujton afër-shfarrosja e Perandorisë Gupta pas sulmeve të Kidarites.<ref name="Hyun">The Huns, Hyun Jin Kim, Routledge, 2015 [https://books.google.com/books?id=mcf4CgAAQBAJ&pg=PT50 p.50 sq]</ref> E Kidarites duket se e kanë ruajtur pjesën perëndimore të Perandorisë Gupta. Skandagupta vdiq në 467 dhe ishte arritur sipas tij agnate vëllai Purugupta.<ref>Raychaudhuri, p. 516</ref> === Rënia e perandorisë === [[Skeda:Mihirakula_portrait.jpg|majtas|parapamje|187x187px|E Alchon Huns, nën Toramana dhe të birin e tij Mihirakula (përshkruar këtu) shkelje të rëndë dobësimin e Perandorisë Gupta.]] Pas Skandagupta vdekjes së tij, perandoria ishte në mënyrë të qartë në rënie e sipër.<ref>Sachchidananda Bhattacharya, ''Gupta dynasty'', ''A dictionary of Indian history'', (George Braziller, Inc., 1967), 393.</ref> Ai u pasua nga Purugupta (467-473), Kumaragupta II (473-476), Budhagupta (476-495), Narasimhagupta (495—?), Kumaragupta III (530-540), Vishnugupta (540-550), dy më pak të njohur mbretërve domethënë, Vainyagupta dhe Bhanugupta. Në 480 është Alchon Huns, nën Toramana dhe Mihirakula thyen përmes Gupta mbrojtjet e në veriperëndim, dhe shumë të perandorisë në veriperëndim të ishte e pushtuar nga Huns, nga 500. Perandoria shpërbërë nën sulmet e Toramana dhe pasardhësi i tij Mihirakula. Kjo duket nga mbishkrimet që Guptas, edhe pse fuqia e tyre është shumë e zvogëluar, vazhdoi të rezistojnë Huns. The Hun pushtues Toramana u mposht nga Bhanugupta në 510.<ref>Ancient Indian History and Civilization by Sailendra Nath Sen p.220</ref><ref>Encyclopaedia of Indian Events & Dates by S. B. Bhattacherje p.A15</ref> Huns u mundën dhe i shtyrë nga India në 528 nga mbreti Yashodharman nga Malwadhe ndoshta Gupta perandori Narasimhagupta.<ref name="Columbia Encyclopedia">''Columbia Encyclopedia''</ref> [[Skeda:South_Asia_historical_AD550_EN.svg|parapamje|Shumë e dobësuar Vonë Guptas, rreth 550 CE.]] Të këtyre pushtimeve, edhe pse vetëm që përfshin disa dekada, kishte efekte afatgjata në Indi, dhe në një kuptim të sjellë një fund të Klasike të qytetërimit Indian.<ref name="Eraly">The First Spring: The Golden Age of India by Abraham Eraly [https://books.google.com/books?id=te1sqTzTxD8C&pg=PA48 p.48 sq]</ref> menjëherë pas pushtimeve, Perandorisë Gupta, tashmë e dobësuar nga këto të pushtimeve dhe rritja e lokale, sunduesit të tilla si Yashodharman, përfundoi si.<ref>Ancient Indian History and Civilization by Sailendra Nath Sen [https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA221 p.221]</ref> Pas pushtimeve, në veri të Indisë u la në disarray, me të shumta më të vogla Indiane të fuqive të reja pas shkërmoqet e Guptas.<ref>A Comprehensive History Of Ancient India [https://books.google.com/books?id=gE7udqBkACwC&pg=PA174 p.174]</ref> E Huna dyndjet e thënë që të ketë të dëmtuara seriozisht Indi tregtare me [[Evropa|Evropën]] dhe [[Azia Qendrore|Azinë Qendrore]]. Në veçanti, Indo-Romake marrëdhënieve tregtare, e cila e Perandorisë Gupta kishte përfituar shumë nga. E Guptas kishte qenë eksportuese të shumta luksoze produkte të tilla si [[mëndafshi]], mallra lëkure, leshi, hekur produkteve, fildish, margaritardhe piper nga të qendrave të tilla si Nasik, Paithan, [[Pataliputra]], dhe [[Varanasi|Benares]]. E Huna pushtimit ndoshta ndërprerë këtyre marrëdhënieve tregtare dhe të të ardhurave tatimore që erdhi me ta.<ref>Longman History & Civics ICSE 9 by Singh [https://books.google.com/books?id=EXPouL4BYTMC&pg=PA81 p.81]</ref> Për më tepër, Indian kultura urbane është lënë në rënie, dhe [[Budizmi|Budizëm]], shkelje të rëndë të dobësuar nga shkatërrimin e manastireve dhe vrasjen e murgjve, ka filluar të shembet. të Madh të qendrave të mësimit u shkatërruan, të tilla si qyteti i Taxila, duke sjellë kulturore regres. Gjatë sundimit të 60 viteve të fundit, Alchons janë thënë për të kanë ndryshuar hierarkinë e vendimit familjet dhe Indiane hodhi sistemit. Për shembull, Hunas janë shpesh thuhet se e kanë bërë prekursorëve të Rajputs. Ndërrimin e 6-të të shekullit të Guptas nuk është plotësisht e qartë, por bishti fund të njohura sundimtar i dinastisë së linja kryesore ishte mbret Vishnugupta, mbretërimit nga 540 deri 550. Përveç Hun pushtimit, faktorët, të cilat kontribuojnë në rënien e perandorisë përfshijnë konkurrencës nga Vakatakas dhe rritja e Yashodharman në Malwa.<ref name="singh3">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC|title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century|last=Singh|first=Upinder|publisher=Pearson Education|year=2008|isbn=978-81-317-1677-9|location=New Delhi|page=480}}</ref> I fundit i njohur: nga një Gupta perandori është nga mbretërimit të Vishnugupta (Damodarpur bakrit pjatë e mbishkrimit),<ref>Corpus Inscriptionum Indicarum Vol.3 (inscriptions Of The Early Gupta Kings) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.108395|p.362]]</ref> në të cilën ai bën një vend grant në fushën e Kotivarsha (Bangarh në [[Bengali Perëndimor|West Bengal]]) në 542/543 CE.<ref name="Davidson">Indian Esoteric Buddhism: Social History of the Tantric Movement by Ronald M. Davidson [https://books.google.com/books?id=n_VquVQvnBwC&pg=PA31 p.31]</ref> Kjo pason pushtimi i shumicën e pjesës veriore dhe qendrore të Indisë nga Aulikara sundimtar Yashodharman rreth 532 CE. == Organizatë ushtarake == [[Skeda:KumaraguptaFightingLion.jpg|majtas|parapamje|Ari monedhë të Gupta epokë, duke e përshkruar Gupta mbreti Kumaragupta mbajtjen e një hark.]] [[Skeda:Vishnu_sculpture.jpg|parapamje|Skulpturë e Vishnu (ranor të kuq), 5 shekullit CE]] Perandorake Guptas nuk mund të ketë arritur sukseset e tyre përmes forcës së armëve pa një sistem efikas të marciale të sistemit. Historikisht, më të mirë llogaritë e të mos vijë vetëm nga Indian burime veten e tyre, por nga Kineze dhe Perëndimore, vëzhguesit. Megjithatë, një bashkëkohore Indian dokument, konsiderohet si një ushtarak klasike të kohës, ''Siva-Dhanur-veda'', ofron një pasqyrë në ushtarake të sistemit të Guptas.{{Citim i duhur}} E Guptas duket se janë mbështetur kryesisht në të këmbësorisë shtiza, dhe hark ishte një nga dominuese armët e ushtrinë e tyre. Indian version i longbow ishte e përbërë prej metali, ose më shumë zakonisht bambu, dhe qëlloi një kohë të gjatë bambu kallam shigjetë me metal.{{Citim i duhur}} Ndryshe nga përbëra harqet e Perëndimore dhe Azisë Qendrore armiqtë, harqet e këtij projekti do të jenë më pak të prirur për të warping në të lagur dhe me lagështi kushtet shpesh të përhapura në rajon. Indian longbow ishte reputedly një armë e fuqishme e të aftë të madhe varg dhe depërtimit dhe i ka dhënë një efektiv kundër pushtuesit kalë të rëndë. Hekuri shafts janë përdorur kundër të blinduara elefantët dhe zjarri shigjetat nuk ishin pjesë e bowmen e arsenalit, në kundërshtim me mendimin e përhapur. Indi historikisht ka pasur një reputacion të shquar të saj, e çeliku të armëve. Një nga këto ishte e çelikut hark. Për shkak të saj të lartë tensility, çeliku hark ishte e aftë varg të gjatë dhe të depërtimit të jashtëzakonisht të trashë forca të blinduara. Këto ishin më pak të zakonshme të armëve se bambu të projektimit dhe të gjendet në duart e fëmijët jashtëligjshëm në vend se në radhët. Shtiza shpesh ishin të mbrojtura nga të këmbësorisë të pajisur me mburoja, javelins, dhe longswords. E Guptas gjithashtu kishte njohuri të siegecraft, catapults, dhe të tjera të sofistikuara të luftës makina.{{Citim i duhur}} E Guptas me sa duket treguan pak predilection për përdorimin e kuajve shtiza, përkundër faktit këto luftëtarët ishin të një komponenti kryesor në radhët e tyre Scythian, Parthian, dhe Hepthalite (Huna) armiqtë. Megjithatë, Gupta ushtritë ishin ndoshta më të mirë dhe të disiplinuar. Në gjendje të komandantëve të tilla si Samudragupta dhe Chandragupta II do të kishte të ngjarë të kuptuar nevojën për të kombinuar të armatosur dhe taktika e duhur logjistike të organizatës. Gupta suksesit ushtarak të ngjarë doli nga bashkërenduar përdorimi i elefantëve, të blinduara kalorësia, çeliku hark dhe këmbë të rëndë në krah për krah kundër dy Hindu mbretëritë dhe të huaj ushtritë pushtuese nga Northwest. E Guptas ruhet edhe një xhaketë, duke i lejuar ata për të kontrolluar rajonale të ujërave.{{Citim i duhur}} Me rënien e Perandorisë Gupta në faqen e Huna sulm ishte për shkak jo të drejtpërdrejtë të natyrshme defekte të Gupta ushtrisë, e cila pas të gjithë e kishin fillimisht mundur këta njerëz nën Skandagupta. Më shumë gjasa, të brendshëm e shpërbërjes sapped aftësinë e Guptas për t'i rezistuar pushtimit të huaj, ashtu si ishte në të njëjtën kohë që ndodhin në Evropën Perëndimore dhe Kina.{{Citim i duhur}} Gjatë mbretërimit të Chandragupta II, Gupta Perandorisë ruajtur një pjesë të madhe të ushtrisë, e përbërë nga 500,000 këmbësorisë, 50,000 kalorësia, 20,000 charioteers dhe 10,000 elefantët{{Citim i duhur}} së bashku me marinën e fuqishme me më shumë se 1200 anijet{{Citim i duhur}}. Chandragupta II kontrolluar tërë Indian subcontinent; e perandorisë Gupta ishte më e fuqishme e perandorisë në botë gjatë mbretërimit të tij, në një kohë kur e [[Perandoria Romake|Perandorisë Romake]] në Perëndim ishte në rënie e sipër.{{Citim i duhur}} == Feja == [[Skeda:Buddha_in_Sarnath_Museum_(Dhammajak_Mutra).jpg|parapamje|Meditimi [[Gautama Buddha|Buda]] nga Gupta era, 5 shekullit CE.]] E Guptas qenë tradicionalisht një Hindu dinastisë.<ref name="Singh">A History of Ancient and Early Medieval India by Upinder Singh [https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA521 p.521]</ref> Ata ishin ortodokse Hindus, por nuk ka forcë bindjet e tyre në pjesën tjetër të popullsisë, si në [[Budizmi|Budizëm]] dhe [[Jainizmi|Jainism]] ishin gjithashtu të inkurajohen.<ref name="Mookerji">The Gupta Empire by Radhakumud Mookerji [https://books.google.com/books?id=uYXDB2gIYbwC&pg=PA133 p.133 sq]</ref> Sanchi mbeti një qendër e rëndësishme e Budizëm. Kumaragupta unë (c. 414 – c. 455 CE), është thënë se kanë themeluar [[Nalanda]]. Disa më vonë, sundimtarët megjithatë duket se kanë sidomos e favorizuar [[Budizmi|Budizëm]]. Narasimhagupta Baladitya (c. 495-?), sipas bashkëkohore shkrimtar Paramartha, ishte sjellë deri nën ndikimin e Mahayanist filozof, Vasubandhu. Ai ndërtoi një sangharama në [[Nalanda]] dhe gjithashtu një {{Convert|300|feet}} të lartë [[vihara]] me një Buda statujë brenda të cilit, sipas Xuanzang, i ngjante "e madhe Vihara ndërtuar nën drurin Bodhi". Sipas ''Manjushrimulakalpa'' (c. 800 CE), mbreti Narasimhsagupta u bë një murg Budist, dhe e la botën përmes meditimit (Dhyana). Kineze murg [[Xuan Zang|Xuanzang]] gjithashtu vuri në dukje se Narasimhagupta Baladitya të birit, vajra bimore, të cilët i porositi një sangharama, si dhe, "pushtuar një zemër të fortë në fe".<ref name="sankalia">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZOVtAAAAMAAJ|title=The University of Nālandā|last=Sankalia, Hasmukhlal Dhirajlal|author-link=Hasmukh Dhirajlal Sankalia|publisher=B. G. Paul & co.|year=1934}}</ref>{{Rp|45}}<ref name="sdutt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lxRHYFd0fB4C|title=Buddhist Monks And Monasteries of India: Their History And Contribution To Indian Culture|last=Sukumar Dutt|publisher=George Allen and Unwin Ltd, London|year=1988|origyear=First published in 1962|isbn=81-208-0498-8}}</ref>{{Rp|330}} == Gupta administratës == Një studim i epigraphical të dhënat e perandorisë Gupta tregon se ka pasur një hierarki të njësive administrative nga maja e deri në fund. Perandoria u quajt nga disa emra të tillë si ''Rajya'', ''Rashtra'', ''Desha'', ''Mandala'', ''Prithvi'' dhe ''Avani''. Ajo ishte e ndarë në 26 krahinat, të cilat janë vetëquajtur si ''Bhukti'', ''Pradesha'' dhe ''Bhoga''. Provincat janë gjithashtu të ndarë në ''Vishayas'' dhe të vënë nën kontrollin e ''Vishayapati''s. Një ''Vishayapati'' administrohet ''Vishaya'' me ndihmën e ''Adhikarana'' (këshilli i përfaqësuesit), i cili përbëhet nga katër përfaqësues të: ''Nagarasreshesthi'', ''Sarthavaha'', ''Prathamakulike'' dhe ''Prathama Kayastha''. Një pjesë e ''Vishaya'' u quajt ''Vithi''.<ref>Mahajan, pp. 530–1</ref> Ka pasur edhe lidhjet tregtare të Gupta biznesit me perandorinë Romake. == Trashëgimia e Perandorisë Gupta == [[Skeda:Radha-Krishna_chess.jpg|djathtas|parapamje|Më vonë imazhin e Krishna dhe Radha luajtur chaturanga në një 8 × 8 Ashtāpada]] Dijetarët e kësaj periudhe përfshijnë Varahamihira dhe Aryabhata, i cili besohet të jetë i pari për të dalë me konceptin e [[0 (numër)|zero]], postulated teorinë se Toka lëviz rreth Diellit, dhe studioi [[Zënia e Diellit (Eklipsi)|diellore]] dhe hënore eclipses. [[Kalidasa]], i cili ishte një dramaturg i madh, i cili shkroi luan si Shakuntala, dhe shënoi pikën më të lartë të Sanskritisht letërsisë është gjithashtu thuhet se i përkiste kësaj periudhe. E Sushruta Samhita, e cila është një Sanskritisht redaction tekstin mbi të gjitha konceptet më të rëndësishme të ayurvedic mjekësisë me të reja kapitujt në kirurgji, datat e periudhës Gupta. [[Shahu]] është e thënë të ketë origjinën në këtë periudhë,<ref>{{Cite book|title=A History of Chess|url=https://archive.org/details/AHistoryOfChessHJRMurray|last=Murray|first=H. J. R.|author-link=H. J. R. Murray|publisher=Benjamin Press (originally published by Oxford University Press)|year=1913|isbn=0-936317-01-9|oclc=13472872}}</ref> ku e tij të hershme formën në të 6-të të shekullit ishte i njohur si ''caturaṅga'', e cila përkthehet si "katër divizioneve [të ushtrisë]" – të këmbësorisë, kalorësia, elephantry, dhe chariotry – përfaqësuar nga pjesët që do të zhvillohet në moderne peng, kalorës, peshkopi, dhe sorrë, respektivisht. Mjekët gjithashtu shpikur disa instrumenteve mjekësore, dhe madje edhe të kryer operacione. E Indian numerals , që ishin të parë positional bazë 10 numeral sistemet në botë me origjinë nga Gupta Indi. E lashtë Gupta tekst [[Kama Sutra]] nga dijetar Indian Vatsyayana është konsideruar gjerësisht të jetë standard të punojnë në të njeriut sjellja seksuale literaturës në Sanskritisht. Aryabhata, vërejtur një matematikan-astronomi e periudhës Gupta propozuar që toka është e rrumbullakët rrotullohet rreth boshtit të vet. Ai gjithashtu ka zbuluar se Hëna dhe planetet shkëlqejë, duke reflektuar rrezet e diellit. Në vend të mbizotëruese cosmogony në të cilën eclipses ishin shkaktuar nga pseudo-planetare nyjet Rahu dhe Ketu, ai shpjegoi eclipses në aspektin e hijet e hedhura nga dhe bie në Tokë.<ref>Thomas Khoshy, Elementary Number Theory with Applications, Academic Press, 2002, p. 567. {{ISBN|0-12-421171-2}}.</ref> == Arti dhe arkitektura == [[Skeda:Sanchi_temple_17.jpg|majtas|parapamje|250x250px|Një tetrastyle prostyle periudhës Gupta tempull në Sanchi përveç Apsidal hall me Maurya foundation, një shembull i [[Arkitektura Budiste|arkitekturës Budiste]]. 5 shekullit CE.]] E Gupta periudhë është në përgjithësi konsiderohet si një klasik kulmin e Veriut Indian artistike për të gjitha grupet kryesore fetare. Edhe pse pikturë ishte dukshëm i përhapur, e mbijetuar veprat janë pothuajse të gjithë fetare skulpturë. Periudha e panë shfaqjen e gdhendur portreti guri hyjnisë në Hindu artistike, si dhe Buda figura dhe [[Jainizmi|Jain]] ''tirthankara'' shifrat, kjo e fundit shpesh në një shkallë shumë të madhe. Dy qendrat e mëdha të skulpturë ishin [[Mathura|Mathaura]] dhe Gandhara, kjo e fundit qendra e Greco-Budist artit. Të dy eksportuar skulpturë në pjesë të tjera të veriut të Indisë. Ndryshe nga mësipërm Kushan Perandorisë nuk kishte asnjë artistike figurë të mbretërve, madje në shumë të mirë Guptan coinage,<ref>Harle, 87-89</ref> me përjashtim të disa monedhave të Perëndimor Satraps, ose të ndikuar nga ta. [[Skeda:Mahabodhitemple.jpg|djathtas|parapamje|333x333px|Struktura aktuale e Mahabodhi Tempull daton në Gupta era, 5 shekullit CE. Shënonin vendin ku Buda është e thënë të kenë arritur të ndriçimit.]] Më të famshme mbetur monumenteve në një gjerësisht Gupta stil, shpella në [[Shpellat Ajanta|Ajanta]], [[Shpellat Elephanta|Elephanta]], dhe [[Shpellat Ellora|Ellora]] (respektivisht Budist, Hindu, dhe të përzier, duke përfshirë Jain) në fakt ishin prodhuar sipas dinastive më vonë, por kryesisht pasqyrojnë monumentality dhe bilancin e Guptan stil. Ajanta përmban deri tani më të rëndësishme survivals pikturë nga kjo dhe përreth periodat, duke treguar një formë të pjekur e cila kishte ndoshta kishte një kohë të gjatë zhvillimi, kryesisht në pikturë pallate.<ref>Harle, respectively 118-122, 123-126, 129-135</ref> Hindu [[Shpellat Udayagiri|Udayagiri Shpellat]] në të vërtetë rekord lidhje me dinasti dhe ministrave,<ref>Harle, 92-97</ref> dhe Dashavatara Tempull në Deogarh është një i madh tempulli, një nga më të hershme të mbijetojë, me të rëndësishme skulpturë.<ref>Harle, 113-114</ref><gallery widths="200px" heights="200px"> File:Vishnu Hood2 Deogarh.jpg|Vishnu janë nën hijet të mbështetur në gjarpër Shesha (Ananta), Dashavatara Tempullin e 5-të të shekullit të File:Buddha from Sarnath.jpg|Buda nga Sarnath, 5–6 shekullit CE File:Elephanta tourists.jpg|E Kolosale trimurti në Elephanta Shpella File:Ellora cave16 001.jpg|Rock-prerë tempujt në Ellora File:Ajanta Padmapani.jpg|Pikturë e Padmapani Shpellë 1, në Ajanta </gallery> == Shënime == {{reflist|30em}} == Referime == == Lidhje të jashtme == {{reflist|2|group=note}} [[Kategoria:Të gjithë artikujt që nuk kanë burime të besueshme]] c3r00ptnerel63he1ltypq1hkss1nd9 0 246599 3059147 3055991 2026-10-23T22:30:58Z Altinsh 194718 /* Literatura */ 3059147 wikitext text/x-wiki {{APR|Artikulli gëzon artikuj homologë vetëm në 3 gjuhë të botës.}} [[File:Lions 02.JPG|thumb|Një [[Luani Aziatik|luan Aziatik]] dhe dy [[Tigri Bengalez|tigra Bengalez]]<ref name="Tourism" /> në [[Parku Kombëtar i Bengatas|Parkun Kombëtar të Bengatas]], [[India|Indi]]. India është i vetmi vend në botë që ka dhe tigrin dhe luanin në natyrën e saj. Historikisht, luani dhe tigri bashkëjetuan në një pjesë të madhe të [[Euroazia|Euroazisë]],<ref name="Tudge2011"/> nga India në lindje, përmes [[Irani]]t Verior dhe [[Iraku]]t, deri në brigjet e [[Deti i Zi|Detit të Zi]] në perëndim.<ref name="Geptner"/><ref name="CAP"/>]] Historikisht, meritat krahasuese të [[tigri]]t (''Panthera tigris'') kundër [[luani]]t (''Panthera leo'')<ref name="Geptner"/><ref name="CAP"/> kanë qenë temë popullore për diskutim nga gjuetarë,<ref name="Ortega2007" /><ref name="Porter1894" /> natyralistë, artistë<ref name="TOTW2010" /> e poetë dhe vazhdon të frymëzojë imagjinatën popullore në ditët e sotme.<ref name="Thespokesmanreview1959" /><ref name="lat" /><ref name="Thomas2006" /><ref name="PapersPast1900" /> Në të kaluarën, luanët dhe tigrat thuhet se [[Tigri kundër luanit#Konkurimi në shkretëtirën Euroaziatike|garuan në shkretëtirë]],<ref name="minn" /><ref name="SydneyMail1889" /> ku vargjet e tyre mbivendosen në [[euroazia|Euroazi]].<ref name="Geptner"/><ref name="Humphreys1999" /> Rrethanat më të zakonshme të raportimit të një dyluftimi të tyre janë në kafaze të mbyllur, qoftë qëllimisht nga njerëzit<ref name="Beatty1941" /> apo rastësisht.<ref name="lat"/><ref name="Auguet1994"/><ref name="minn"/><ref name="newspaperarchive.com" /> ==Krahasimi fizik dhe i sjelljes== [[File:Lion&tiger size.jpg|thumb|Krahasimi i profilit të një luani dhe tigri (duke supozuar përmasa të njëjta)<ref name="Partington1835"/>]] Në përgjithësi, në aspektin e përmasave të trupit dhe peshës, tigri modern<ref name="Mazak1981"/> dhe luani<ref name="Haas2005"/> janë dy llojet më të mëdha të gjinisë ''[[Panthera]]'' dhe [[felidae|familjes së maceve]]. Ndryshimet në mendime dhe matje ekzistojnë për ta, sidomos në mes të popullatave ose [[nënllojet|nënllojeve]] të ndryshme.<ref name="Partington1835"/><ref name="Pocock1939"/> Përveç kësaj, ekzistojnë ngjashmëri dhe dallime për karakteristika të tjera, të tilla si gjatësia e [[kafka]]ve të tyre.<ref name="Geptner"/> Si [[luani]] ashtu edhe [[tigri]] njihen si kafshë të frikshme në zonat e tyre, qoftë midis grabitqarëve ose njerëzve. Në veçanti, të dy mund të jenë te tmerrshëm për njerëzit, edhe pse normat e vrasjeve së njerëzve kanë tendencë të jenë më të larta për tigrin sesa për luanin.<ref name="Porter1894"/><ref name="BCKM1993"/> Dallimet e përgjithshme në sjellje janë të renditura më poshtë: *Luani është një kafshë shumë sociale dhe tigri është një kafshë e vetmuar. Është pranuar përgjithësisht që tigri është më i shpejtë, më i zgjuar dhe më i egër i të dyve kështu që mbajtësit e tigrave ne kafaz duhet të kujdesen për të shmangur një sulm të papritur.<ref name="Kirk Bates" /> *Luanët e fuqishem mund të bredhin me tufat e tyre. Luanët meshkuj zakonisht ose vriten ose shtyhen larg nga udhëheqja hyrëse e meshkujve. Shumica e luanëve kanë prirje të jenë meshkuj që përgatiten për maturim dhe asimilim me një tufë të re ose ekzistuese. Ndërsa luanët meshkuj janë në përgjithësi më të mëdhenj dhe më të fortë se luaneshat, është aleanca femërore e lidhur ngushtë me tufën që zakonisht gjuan dhe e siguron atë. Në të kundërt, tigrat shpesh janë të vetmuar.<ref name="Kirk Bates"/> Gjatë çiftëzimit, një tigër dhe tigreshë do të mblidheshin së bashku,<ref name="CAP"/> dhe bashkë, do të silleshin më ashper ndaj krijesave të tjera, madje edhe njerëzve, nëse janë afër, por e njëjta do të zbatohej edhe për luanët.<ref name="Pocock1939"/> Më konkretisht, megjithatë, [[luani Aziatik]] ka ngjashmëri dhe dallime me të afërmit e tij [[Luani Afrikan|Afrikan]] dhe me tigrin. Për shembull, luanët Aziatik janë socialë si të afërmit e tyre Afrikanë dhe femrat mund të praktikojnë pështjellim.<ref name="Schaller1972"/> Megjithatë, strukturat e tufës së luanëve Afrikanë dhe Aziatikë ndryshojnë;<ref name="S&S02"/> me luanët Aziatikë që zakonisht shoqërohen me femra gjatë kohës së çiftëzimit<ref name="Joslin1973" /><ref name="Meena2008" /> ngjasojnë me tigrat,<ref name="CAP"/><ref name="Pocock1939"/> dhe luanët Aziatikë dhe tigrat mund të premtojnë për të mbrojtur këlyshët e tyre, luaneshat Afrikane besohet të mos e bëjnë këtë.<ref name="HT2016" /> ==Konkurimi në shkretëtirën Euroaziatike== Aktualisht, [[India]] është vendi i vetëm në [[toka|Tokë]] i konfirmuar të ketë dhe luanë dhe tigra në shkretëtirën e saj.<ref name="CAP"/><ref name="Partington1835" /><ref name="Shankaranarayananetal1997" /> Tani për tani, ata nuk ndajnë të njëjtin territor në Indi, por ata kanë bërë në të kaluarën,<ref name="minn"/><ref name="ToT1838"/><ref name="Pocock1939" /><ref name="Karanth03" /> dhe ka një projekt të përmendur më poshtë që mund ta bënin takimin e tyre të egër, të mundshëm.<ref name="Nationalgeographic2008" /><ref name="Thetimesofindia2013" /><ref name="cambridge" /> [[File:Asiatic Lion Gir Forest.jpg|thumb|left|Luani Aziatik në [[Parku kombetar i pyjeve te Gir-it|Parkun Kombëtar të Girit]], pjesa e thatë qumëstore e Girit, Indi]] [[File:Ranthambore Tiger Reserve (3619932614).jpg|thumb|right|Tigri Bengalez T-12 në Parkun Kombëtar të Rathambores, pjesa e thatë e Girit, Indi]] Para përfundimit të shekullit të 20-të, [[Luani Aziatik|luanët Aziatikë]]<ref name="Haas2005" /><ref name="Catsg" /> dhe [[Tigri Kaspik|tigrat Kaspikë]]<ref name="Mazak1981" /><ref name="Luo04" /> kishin ndodhur edhe në vende të tjera [[Azia]]tike<ref name="Tudge2011" /> ose në [[euroazia|Euroazi]], përfshirë [[Irani]]n.<ref name="CAP"/><ref name="Humphreys1999"/><ref name="Shankaranarayananetal1997"/><ref name="Pocock1939"/> Si i tillë, ekziston një fjalë për "luanin", që mund të nënkuptojë gjithashtu 'tigrin' dhe përdoret në Iran, Azinë Jugore dhe zona të tjera, që është "[[shere Khan|Shere]]" ose "Shir" ({{lang-fa|{{Nastaliq|شیر}}}}),<ref name="Encyclopædia Iranica" /> dhe rëndësia e saj diskutohet më poshtë. Luani është gjithashtu me rëndësi kulturore për Lindjen e Largët,<ref name="TTN2002" /><ref name="Upham1829" /> duke përfshirë edhe vendin e [[tigri Indokinez|tigrave Indokinez]], por sipas autorëve të tillë si [[Reginald Innes Pocock]] (1939), Nowell dhe Jackson (1996), luani nuk ndodhi natyrshëm atje.<ref name="CAP"/> Sipas Colin Tudge duke pasur parasysh se të dy macet gjuajnë [[gjitarët|gjitarë]] të mëdhenj, ka të ngjarë që ata kanë qenë një garë në Azi. Pavarësisht nga natyra e tyre shoqërore, luanët mund të konkurronin me tigrat në baza individuale, siç do të bënin me njëri-tjetrin.<ref name="Tudge2011"/> Përveç mundësisë së konkurrencës, ka legjenda të luanëve Aziatikë dhe tigrat që bashkëveprojnë së bashku për të prodhuar pasardhës hibrid, të cilët do të jenë [[ligri]] ose [[tigoni]].<ref name="messybeast2012" /><ref name="ligerfacts.org" /><ref name="krypto" /><ref name="lair" /><ref name="shi" /> Nga të dhënat fosile, përveç gjenetikës,<ref name="CAP"/><ref name="Luo04"/><ref name="KitchenerDugmore2000" /> do të dukej se luani dhe tigri i sotëm ishin të pranishëm në Euroazi që nga [[Pleistoceni]], kur aty ishin edhe të afërmit e zhdukur.<ref name="Geptner"/><ref name="Haas2005"/><ref name="Mazak1981"/> Përveç kësaj, në ditët para Pavarësisë Indiane, Maharaja e Gwalior paraqiti luanin Afrikan në zonën e tij, i cili është një habitat për tigrin Bengalez.<ref name="Jhaletal2011" /> Mundësia e konfliktit, mes luanëve dhe tigrave, ishte ngritur në lidhje me Projektin e luanit Aziatik, i cili kishte për qëllim të paraqiste luanët e parkut të Girit në një rezervë tjetër që konsiderohet të jetë në rangun e mëparshëm të luanit Indian, që është Streha e jetës së egër e Kunos në Madhya Pradesh,<ref name="cambridge"/> para dhjetorit 2017.<ref name="HT 2017" /><ref name="TOI 12-2017" /> Kuno u raportua të përmbajë disa tigra që vinin nga Parku Rathambore, duke përfshirë një të quajtur "T-38".<ref name="minn"/><ref name="Thetimesofindia2013"/> Shqetësimet u ngritën se bashkëprania e luanëve dhe e tigrave do të shkaktonte "përplasje të shpeshta".<ref name="Thetimesofindia2006" /> Projekti i Kërkimit të Luanit i Universitetit të Minesotës përshkruan një arsye për të vonuar futjen e luanëve në Kuno sepse është frika se tigrat që jetojnë atje do të vrasin luanët në hyrje. [[File:Antoin Sevruguin 7 Men with live lion.jpg|thumb|left|Burrat në [[irani|Iran]] me një luan, rreth 1880]] [[File:Caspian tiger, north iran.jpg|thumb|right|[[Tigri Kaspik]] i vrarë në Iranin Verior, 1940]] Në një takim mes tyre besohet se një tigër Bengalez mund të mund dhe madje të vras një luan Aziatik, duke pasur parasysh [[Krahasimi fizik i tigrit dhe luanit#Pesha|përparësinë e tij në peshë]].<ref name="minn"/><ref name="Nationalgeographic2008"/>Pavarësisht nga fakti se habitatet e luanëve dhe tigrave Indianë janë mjete të ngjashme që ata të dy jetojnë në kushte që favorizojnë gjahtarët e vetmuar,<ref name="Kailash1978"/> këto luanë janë shoqërore si të afërmit e tyre Afrikanë<ref name="S&S02" /> dhe mund të formojnë tufa, ndërsa tigrat janë zakonisht të vetmuar, dhe besohet se një grup luanësh (2-3 meshkuj) ose luaneshash (2-4 femra) është shumë për një tigër ose tigreshë të vetme (shiko "[[#Krahasimi fizik dhe i sjelljes|Temperamentet]]"). Prandaj do të duhej që, në mënyrë që luanët Aziatikë të mbijetonin në një zonë me tigrat Bengalez, luanët do të duhej të transferoheshin atje si grupe dhe jo si individë.<ref name="minn"/> [[Reginald Innes Pocock]] (1939) përmendi se disa njerëz kishin mendimin se tigri luajti një rol në afërsinë e zhdukjes së luanit Indian, por ai e hodhi poshtë këtë pikëpamje si "broçkulla". Sipas tij, kishte prova që tigrat banonin në nënkontinentin, para luanëve. Tigrat eventualisht hynin në pjesën veriore të Indisë nga fundi lindor i [[Himalaja]]ve, përmes Burmës dhe filluan të përhapeshin në të gjithë zonën, përpara se luanët të kishin hyrë në Indinë Veriore nga Balochistani ose [[Persia]] dhe të përhapeshin në vende si [[Bengali]] dhe [[lumi|Lumi Nerbuda]]. Për shkak të kësaj, para se prania e [[njeriu]]t mund të kufizonte përhapjen e luanëve, tigrat arritën në një pjesë të Indisë që luanët nuk arritën. Megjithatë, prania e tigrave anembanë Indisë nuk e ndaloi përhapjen e luanëve atje, në vend të parë, kështu Pocock tha se nuk ka gjasa që tigrat Bengalez të luanin një rol, të rëndësishëm apo të varur, në afërsinë e zhdukjes së luanit Indian, më tepër, se njeriu ishte përgjegjës për të,<ref name="Pocock1939"/> siç ishte rasti me rënien e numrit të tigrave.<ref name="Geptner"/><ref name="CAP"/><ref name="Mazak1981"/><ref name="Pocock1939"/><ref name="Karanth03"/> Si e tillë, Pocock mendonte se nuk kishte gjasa që konkurrenca serioze midis tyre të ndodhte rregullisht dhe se edhe nëse luanët dhe tigrat Indianë u takuan, mundësia që ata të luftonin për mbijetesë ishte po aq e mirë sa edhe shansi që ata do të zgjedhin për të shmangur njëri tjetrin, dhe se shanset e tyre të suksesit, nëse do të përplaseshin, ishin aq të mira sa njëri-tjetri.<ref name="Pocock1939"/> ==Dyluftimet e vëzhguara== [[File:Indischer Maler um 1650 (II) 001.jpg|thumb|Piktura e një [[dervishi]] me një tigër dhe një luan]] Në cirqet e Romës së lashtë, kafshët ekzotike, duke përfshirë [[luani barbar|luanin barbar]] dhe [[tigri Bengalez|tigrin bengalez]],<ref name="CAP"/><ref name="Beinglion2005-2014" /><ref name="Petermaas2000-2011" /> ishin zakonisht të përkulur kundër njëri-tjetrit.<ref name="Auguet1994"/> Një mozaik në Shtëpinë e Faunit në Pompei tregon një luftë midis një luani dhe një tigri.<ref name="King2002" /> Ka llogari të ndryshme se cilat prej këtyre [[Animal|kafshëve]] mundën ose vranë tjetrën, gjatë gjithë kohës. Megjithëse luanët dhe tigrat mund të mbahen së bashku në harmoni në robëri,<ref name="The Telegraph" /> konfliktet fatale midis dy llojeve në robëri, të cilat përfunduan në vdekje, gjithashtu janë regjistruar.<ref name="lat"/><ref name="Popular Mechanics" /><ref name="NIE1930" /><ref name="Lion against tiger" /> Përveç regjistrimeve historike, përplasjet mes luanëve dhe tigrave u raportuan ose madje u kapën në kamera, në shekujt 19 dhe 20.<ref name="St.PetersburgTimes1952"/> Nuk ishte gjithmonë e qartë se cilat lloje rregullisht mundën tjetrën, sipas Doktor Packer (2015).<ref name="minn"/><ref name="SydneyMail1889"/> ===Në kaptivitet=== *Mbretëria Romake kishte tigra Bengalezë dhe luanë [[Afrika]]n dhe se tigri çdoherë e kishte mposhtur luanin.<ref name="JMS1850" /> *Në Korrik1808, [[Sylvanus Urban]] tha se Z. Bolton kishte një shok i cili kishe parë ndeshje mes luanit dhe tigrit në cirk të Veronës. Megjithëse tigri kishte sulmuar i pari, ai u mposht nga luani më i fortë.<ref name="Gentlemen'sMagazine1834" /> *Në 1830, një tigër sulmoi luanin në një kopësht zoologjik në [[Torino]], [[roma|Romë]]. Pavarësisht se ai sulmoi i pari, luani shkoi pas kurrizit të tij duke e mbërthyer nga qafa. Tigri ngordhi pas kësaj.<ref name="NMHAMA1930" /> *Klark (1838) tha se një oficer Britanik, që për shumë vjet në [[Sierra Leone]], kishte parë ndeshje mes luanit dhe tigrit dhe se tigri 'natyrisht' kishte fituar.<ref name="ToT1838" />{{efn|Si një komb i [[afrika perëndimore|Afrikës Perëndimore]], Sierra Leone mund të kishte pasur [[luani Verior|luanë]] dhe jo tigra.<ref name="Geptner"/><ref name="Lion against tiger"/>}} *Në 1857, një tigër i ri rreth 18 muajsh shkoi në kafazin e një luani të rritur dhe i kishte çarë stomakun. Pas disa minutash, luani kishte ngordhur.<ref name="Darwin" /> *Sipas një portieri (1894), një tigër i qujtur 'Gunga', i cili i përkiste një [[mbreti]], kishte vrarë tridhjetë luanë dhe kishte shkatërruar një tjetër pasi ishte transferuar në kopshtin zoologjik të [[londra|Londrës]].<ref name="Porter1894"/> *Sipas [[Baltimore Sun]] (1899), rreth fundit të shek 19, [[Gakuadi]] (Gaekwad) i Barodës<ref name="GoB" /><ref name="BBC2011GoB" /> organizoi një ndeshje në amfiteatër, midis një [[luani berber]] i quajtur "Atllas", nga [[malet e Atllasit]] dhe një [[tigri Bengalez]] nga zona [[India]]ne e Shimlës, të dy të uritur (me dietën e tyre të gatshme), përpara një audience me mijëra të pranishëm, në vend që të ishte midis një [[luani Aziatik|luani Indian]], sepse luani Indian besohej të ishte i dobët për tigrin Bengalez. Tigri ishte më i gjatë se 3 metra, dhe me një gjatësi shpatulle prej 120 centimetrash, me shpatulla të forta, dhëmbë dhe kthetra të gjata dhe dukej i vëmëndshëm. Luani dukej më i madh nga koka, kishte një krifë të madhe, këmbët dhe putrat dukeshin më të mëdhaja. Tigri dukej sikur personifikonte "forcën bairëse dhe inteligjencën", ndërsa luani dukej si "mbizotëruesi i forcës masive".<ref name="Lion against tiger"/> Gjatë ndeshjes, të dy macet morrën dëmtime, megjithëse dukej sikur tigri largohej nga Atllasi, ai e mundi atë duke e mbërthyer nga kurrizi. Atllasi bëri lëvizjen e fundit duke e larguar tigrin nga kurrizi përpara se të ngordhte. Gakuadi ra dakord të paguante 37,000 rupla, pranoi se tigri ishte "Mbreti i [[felidae|familjes së maceve]]". Ai tha që Atllasit duhej t'i jepej një varrosje mbretërore dhe tigri duhet të kishte një "kafaz nderi" dhe vendosi të përgatiste tigrin për një ndeshje me një [[ariu|ari]] që peshonte më shumë se {{convert|680|kg}}. Beteja do të ndodhte pasi tigri të merrte veten nga plagët.<ref name="lat"/><ref name="Lion against tiger"/> *Në 1909, një televizion kafshësh tregonte rreth një luani duke performuar truke, që sulmoi një tigër të lidhur me zinxhirë duke kërcyer përmes ajrit, duke u ulur në pjesën e prapme të tigrit. Megjithëse pengohet nga zinxhiri i rëndë i qafës i lidhur me shufrat e hekurit të arenës, tigri ishte më shumë se një ndeshje për luanin dhe e trazoi atë deri në vdekje.<ref name="Boston News" /> *Në Maj 1914, në një kopësht zoologjik të [[Nju Jorku]]t, barriera e Rajah, e një tigri Bengalez 8 vjeçar dhe e Huerte, e një [[luani Nubian]] që ishte 2<ref name="HorshamTimes1914" /><ref name="WarracknabealHerald1914" /> ose 3 vjeç dhe që kishte qenë sëmurë për ca kohë, u hap papritur. Në minutat e para, Huerte që ishte më i vëmenshëm dukej se po fitonte, por në minutat e fundit, Rajah, jo vetëm që arriti të kafshonte qafën e Huerte, por gjithashtu theu kurrizin e tij duke e mposhtur atë.<ref name="FairmontWestVirginian1914" /><ref name="PittsburghPress1914" /> *Në 1934, një luan Afrikan i rritur plotësisht arriti të vriste një tigër Bengalez të ri, sapo këto kafshë kishin hipur në trenin e cirkut përpara se menaxhuesit t'i ndanin.<ref name="newspaperarchive.com"/> *Bert Nelson (1938) tha se në [[Chicago]], ku 20 luanë dhe tigra u përzienë sëbashku për një akt në cirk, një ndeshje ndodhi në fund të shfaqes dhe zgjati 10 minuta. Asnjë incident nuk u përmend, por Nelson tha se ndeshja mbaroi kur tigrat përdorën dyert e daljes për të ikur.<ref name="TheAge1938" /> *Në një kopësht zoologjik, 1949, luani vrau tigri në një dyluftim që zgjati 3 minuta. Ndeshjes i erdhi fundi kur tigrit i ngeci koka në një vrimë korenti. Atëherë, luani ia doli mbanë duke e kapur tigrin nga gëzofi dhe duke e kafshuar në qafë.<ref name="Lion Kills Tiger"/> *Gjatë 21 Shkurtit 1951, Beatty kishte parë 50 tigra duke u vrarë nga luanët në të gjith karrierën e tij.<ref name="NMHAMA1951" /><ref name="The Tuscaloosa News" /> *Në Shator 1951, në një kopësht zoologjik të [[Madra]]s, në Indi, një tigër tetëmbëdhjetë vjeçar i quajtur "Vikram" hyri në kafazin e një luani shtatë vjeçar të quajtur 'Leo' dhe ata u ndeshën. Fatkeqësisht, Vikram, shkoi në kafazin e tij, por edhe pse mori medikamente mjeksore, ngordhi.<ref name="TheIndianExpress1951" /> *Një princ Indian organizoi një ndeshje mes luanit dhe tigrit në kështjellën e tij ku luani vrau tigrin, akordoi Kailash Sankhala (1978).<ref name="Kailash1978" /><ref name="newspaperarchive.com"/><ref name="Popular Mechanics"/><ref name="Kailash1978"/><ref name="Lion Kills Tiger" /> *Në Mars 2011, një tigër Bengalez kaloi në kafazin e një luani dhe e vrau atë me një goditje të vetme putre duke çarë arterjet e luanit dhe duke e lënë luanin në një "pishinë me gjak".<ref name="BBC2010" /> === Në natyrë të egër === *Duket nga libri ''[[Anvâr-i Suhaylî]]'' ({{lang-fa|{{Nastaliq|اَنوارِ سُهيلى}}}})<ref name="Eastwick1854" /> se luani dhe tigri konkuruan për dominimin në rajonin e lumit Tigris, që është [[Mesopotamia]].<ref name="Geptner"/><ref name="CAP"/> *Herne (1855) përmendi se në [[xhungla|xhunglën]] Indiane midis fshatit Elaw, qytetit të Baroshit dhe Gjirit të Cambay, në [[veriu|veri]] të qytetit të Sures dhe Ghatëve të saj, rreth {{convert|9.7|-|11.3|km}} nga fshati, ai dhe partia e tij, që përfshinte vendasit, dëgjuan një ulërimë të tigrit. Duke ndjekur atë, ata kapën një paraqitje të shkurtër të saj, por në atë kohë, tigri kishte sulmuar një lokal. U zhduk me viktimën, dhe pasi e ndoqën për rreth 50 metra, ata dëgjuan ulërimë e luanit, dhe përveç kësaj, tinguj që sugjeruan se ai ishte në një luftë me tigrin, të tilla si zhurmat. Partia jo vetëm që arriti të shihte luanin dhe tigrin duke u rrokullisur në betejën e tyre, pasi kaloi nëpër shkurre, por edhe [[njeriu]]n që ra viktimë e tigrit. Autori e quajti si luanin ashtu edhe tigrin si "tiranët e pyllit", duke pasur parasysh se ata do të sulmonin krijesa më të dobëta. Tigri kishte të njëjtën madhësi si luani, por më i shkathët. Sa i përket luanit, ai përdori forcën më të madhe dhe krifa e saj, e cila ishte pak më e thellë se ato të kushërinjëve më të mëdhenj të Afrikës, mund të mbronte kokën nga kthetrat e tigrit, megjithëse jo pjesë të tjera të trupit të tij. Ata ishin aq të vendosur dhe të guximshëm si njëri-tjetri, por luani duroi. Ai kapi fytin e tigrit, e ktheu në shpinë dhe e vrau duke i hapur barkun e tij. Luani u përshëndet si "Mbreti i kafshëve". Përndryshe, lufta kishte qenë e ashpër për të dy kafshët, deri në masën që autori mendonte se do të merrte hak për viktimat e tyre.<ref name="CUL1855" /> *''Sun'' (''Nju Jork'') njoftoi se në një fshat Indian të zhdukur në bregun e një mënge të lidhur me lumin Cauvery, rreth {{convert|48.3|km}} në veri-perëndim të Bangalore, një gjahtar i plagosur nga një krijesë helmuese pa një tigër të tij në anën e majtë dhe një luan në anën e djathtë. Tigri ishte një "shokues i madh, i cili kishte parë 15 vjet të jetës së tij", dhe kishte gjymtyrë muskulore. Luani mashkull ishte "i mesëm". Të dy ata e kërkuan, por ata nuk e vunë re njëri-tjetrin në fillim pasi ata ishin të ndarë nga një mur që ishte rreth {{convert|120|cm}} i gjatë dhe fokusi i tyre ishte mbi dëshmitarin. Kur ata iu afruan atij, tigri aromatizoi luanin dhe u soll si një mace e zemëruar, e cila përfshinte zhurmën që e trondiste këtë të fundit. Luani i tregoi dhëmbët në përgjigje, dhe pasi arriti në fund të murit, i ulëriti armikut të tij. Pasi koka e luanit u shfaq rreth murit, tigri i përkulur u hodh mbi të dhe u mbështjell me të. Ndërsa ata luftuan, e cila përfshinte grushta ose gërvishtje, ata thërrisnin në një mënyrë që i kthente flokët e gjahtarit gri, me fjalët e tij. Tigrat shpesh vrasin viktima duke kafshuar grykën e tyre dhe duke e mbajtur atë për aq kohë sa të jetë e domosdoshme,<ref name="Schaller1967" /> por ky nuk ishte rasti me këtë luftë. Pavarësisht përshkrimeve të ndryshme të madhësisë së tyre nga transmetuesi dhe se tigri ishte më i shkathët sesa luani, qafa e tigrit ishte e ndjeshme ndaj një kafshim nga luani dhe për arsye të tilla, ishte e vështirë për të dyja mace të mposhtnin tjetrin, në përgjithësi. Pasi u tërhoqën përkohësisht nga njëri-tjetri, gjahtari mund të shihte se të dy ishin plagosur. Megjithatë, ata ishin të vendosur të shkatërronin njëri-tjetrin. Luani dhe tigri respektivisht bërtitën dhe kërcënoheshin. Narruesi dyshonte se urrejtja e tyre për njëri-tjetrin mund të ketë qenë për shkak se të dy e kishin gjuajtur në të njëjtën kohë, prandaj, pranimet e tyre përkatëse ndërhynin me gjuetinë e njëri-tjetrit për të. Tigri hyp në shpinën e luanit, duke u rrokullisur dhe duke u përpjekur për të kapur këmbët e tij. Luani dukej i pafuqishëm kur tigri e mbajti mbi shpatullën e tij të parë, përpara se të bënte një lëvizje në të cilën arriti të kapte qafën e tigrit. Tani, tigri dukej i pafuqishëm, përpara se të bënte një lëvizje për të përdorur kthetrat e tij të ngushta për të detyruar luanin të liroje mbajtjen e saj mbi të. Megjithëse tigri ishte agresori kësaj radhe, lufta e tyre u bë më e ngjashme me atë të qenve që nuk mund të mundnin njëri-tjetrin. Ata bledhin nga hunda në bisht ndërsa u larguan nga dëshmitari, në drejtim të malit. Ata ranë në ujë, i cili ishte i thellë rreth {{convert|61|cm}}, dhe kjo ndaloi luftën. Ata u tërhoqën nga njëri-tjetri, duke ecur në pyll.{{efn|Siç është raportuar nga ''Shën Demokratët'' (1887),<ref name="StLandryDemocrat1887" /> "Itoni Demokrat" (1887),<ref name="EatonDemocrat1887" /> "Regjistri Iola" (1887),<ref name="IolaRegister1887"/> ''The Milan Exchange'' (1887),<ref name="MilanExchange1887"/>, dhe nga "Posti i [[Sidnei]]" (1889),<ref name="SydneyMail1889"/> në rendin kronologjik.}} *Rivaliteti midis luanit Aziatik dhe tigrit [[Siberia]]n{{efn|Megjithëse ky term është përdorur,<ref name="SanFranciscoCall1911" /> disa teste gjenetike tregojnë se [[tigri Amur]] ishte i lidhur ngushtë me tigrin Kaspik<ref name="CSG2017" /><ref name="Driscolletal2009" /> i cili gjithashtu banonte në ish-[[bashkimi Sovjetik|Bashkimin Sovjetik]] (ku gjendet [[Siberia]]), dhe vargu i të cilit do të ishte mbivendosur me atë të luanit në vende si Kaukazi<ref name="Geptner" />}} është përmendur në punën e Hamilton M. Wright, në ''[[thirrja e San Françiskos|Thirrjen e San Françiskos]]'' (1911). == Opinionet profesionale == === Në mbështetje të tigrit === *John Varty, pronar i Rezervës në [[Afrika Jugore|Afrikën Jugore]], tha: "Njerëzit gjithmonë më pyesin se cili është më i madh, nëse një tigër dhe një luan kanë luftë, cili do të fitojë? Luanët përpiqen, por ata thjesht nuk e marrin atë të drejtë. Nëse ka një luftë, tigri do të fitojë, çdo herë".<ref name="Country Life" /> *Organizata për shpëtimin e kafshëve, [[Florida]], u përgjigj: "Ndërsa kjo do të varet nga madhësia, mosha dhe agresiviteti i kafshëve, tigrat përgjithësisht kanë një avantazh të rëndësishëm".<ref name="Big Cat Rescue" /> *Bamirësia e ruajtjes deklaroi: "Hulumtimet e fundit tregojnë se tigri është vërtet më i fortë se luani në aspektin e forcës fizike. Luanët jetojnë në tufa, kështu që do të ishte në një grup dhe tigri, si një krijesë e vetmuar që do të ishte është përgjithësisht fizikisht më i madh se një luan. Shumica e ekspertëve do të favorizonin një [[tigri Siberian|tigër Siberian]] dhe [[bengali|Bengalez]] mbi një [[luani Afrikan|luan Afrikan]] dhe [[Azia]]tik".<ref name="Save China's Tigers" /> *John Smith Clarke, një zbutës i luanit tha në një leksion mbi luftën midis një tigri dhe një luani, duke treguar luftën aktuale në ekran, "në 100 raste nga 100 tigri gjithmonë do t'a mposhte luanin ngaqë ishte shumë më i shkathët, nuk ishte kaq i ngathët në lëvizjet e tij, ishte po aq e fortë, ishte i armatosur në mënyrë të barabartë, por luftoi në mënyrë të ndryshme. Tigri shpesh luftonte duke u rrokullisur në shpinën e luanit dhe e mbante në kthetrat e tij derisa e mundi atë".<ref name="GlasgowHerald1937" /> *BBC (2016), në një studim të radhës për forcë dhe inteligjencë, favorizoi tigrin në rastin e inteligjencës, për shkak të kohës së kaluar për një sfidë të veçantë.<ref name="BBCEarthUnplugged" /> *Dokumentacioni i gjeografisë globale përmendi se një tigër Bengalez kishte një përparësi peshe prej {{convert|50|kg}} mbi një luan Aziatik dhe mund të vriste një luan i vetëm në një luftë.<ref name="Nationalgeographic2008"/> === Në mbështetje të luanit === *Clyde Beatty, trajner i kafshëve dhe interpretues i cili zotëronte disa tigra, luanë, [[hiena]] dhe [[Animal|kafshë]] të tjera të egra, besonte se në nëntë nga dhjetë herë, "një luan i rritur do të rrihte një tigër të rritur". Ai përmendi se që kur ai filloi të përzier kafshët, 25 nga tigrat e tij (2 prej tyre ishin [[Siberia]]n, pjesa tjetër e tyre ishin [[bengali|Bengalez]]) u vranë në arenën e cirkut, por nuk kishte një viktimë të vetëm të luanit.<ref name="Popular Mechanics"/> *Natyralisti i mirënjohur dhe konservatoristi i Indisë, Kailash Sankhala shkroi në librin e tij 'Tigri' se tigri nuk do të ishte në gjendje të afrohej me nyjet vitale të luanit për shkak të mugës së tij të trashë dhe se tigri do të ishte i prekshëm nga luani. Ai përmendi se një herë një Princ Indian organizoi një luftë në të cilën luani vrau tigrin dhe mendonte se "një tigër nuk është ne gjendje për t'u ndeshur me luanin".<ref name="Kailash1978"/> ===Asnjanëse=== Carl Hagenbeck, një trajner nga Hamburgu, tha se luani dhe tigri ishin njësoj në "gjendje dhe besueshmëri të mirë". Ai përmendi shembullin e një luani të trajnuar për një muaj për të bërë truket dhe për një tigër duke marrë pesë javë për te bërë këtë.<ref name="EveningStar1905"/> ==Arti dhe literatura== ===Literatura=== [[File:Bodleian Libraries, Handbill of Merchant's Hall, 1739, announcing A lion, lionesses, tigers, etc..jpg|thumb|Një dokument i [[viti|v]]. 1739 nga Karl Benjamin]] Natyralistët dhe autorët e shekullit të 18-të krahasuan karakteret e llojeve, përgjithësisht në favor të luanit.<ref name="knight" /> Oliver Goldsmith rendit luanin e parë midis [[gjitarët|gjitarëve]] [[carnivora|mishngrënës]], i ndjekur nga tigri, i cili sipas mendimit të tij "duket se merr pjesë në të gjitha cilësitë e dëmshme të luanit, pa ndarë asnjë nga të mirat e tij. Madhështia, mëshira dhe bujaria, por tigri është i egër pa provokim dhe mizor pa nevojë.<ref name="goldsmith" /> "Charles Knight, duke shkruar në Cyclopaedinë Angleze, mendimet e natyralistëve Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon dhe Thomas Pennant në këtë konteksti, duke deklaruar se "trupi i përgjithshëm i autorëve që eulosen" guximin, madhështinë, mëshirën dhe bujarinë "e luanit, duke e krahasuar atë me egërsinë e paprovokuar, mizorinë e panevojshme dhe poltroonerin e tigrit, bëhet qesharake, ndonëse e udhëhequr nga emra të tillë si Buffon dhe Pennant".<ref name="knight"/> * [[Literatura]] [[anglia|Angleze]] krahasoi forcat e tyre të luftës.<ref name="richards" /> Poetët Edmund Spenser, Allan Ramsey dhe Robert Southey përshkruan fitoret e luanit.<ref name="richards"/> Në pikëpamjen e një kritiku letrar të shekullit të 19-të, këto gara krijuan "sovranitetin e botës së kafshëve".<ref name="richards"/> * Sipas John Hampden Porter (1894, faqe 176), Lockington tha se [[Jaguari]] mbretëroi "suprem" si "terrori i pyllit" dhe se kjo aplikohej te luani dhe tigri në '[[shkretëtira|shkretëtirë]]' dhe '[[xhungla|xhungël]]', respektivisht.<ref name="Porter1894"/> [[Hinduizmi]]n, Narada i tha Srinjadës se tigrat ishin më të ashpër dhe më të pamëshirshëm se luanët.<ref name="Sacredtexts2016" /> Kjo është në kontrast me literaturë të tjera nga India e lashtë, e cila preferon luanin në. Për shembull, literatura vedike përshkroi luanin, më shumë sesa tigrin, si "mbreti i pyllit".<ref name="Mitra2005"/> Luani dhe tigri konkurrojnë njëri-tjetrin në literaturën Iraniane.<ref name="Eastwick1854"/> Për shembull, Humphreys dhe Kahrom, në librin e tyre të vitit 2002, ''Luani dhe Gazela'': Gjitarët dhe Zogjtë e Iranit, i trajtuan ata si "dy më të mëdhenjtë dhe më të bukurit" e mishngrënësve Iranianë, megjithëse u zhdukën atje. Ashtu si me luanin,<ref name="Geptner"/> emri Persian i tigrit përdoret për njerëzit dhe vendet.<ref name="Humphreys1999"/> ====Në ekonomi==== Termi "Ekonomia e Tigrave" është përdorur në vendet [[Azia]]tike që kanë pësuar një rritje ekonomike të shpejtë dhe termi "Ekonomia e Luanëve" është përdorur për homologët e tyre [[Afrika|Afrikanë]]. Të dyja palët, të ashtuquajtura "Tigrat Aziatikë" dhe "Luanët Afrikanë" gjithashtu janë krahasuar.<ref name="Berendsen_al2013"/><ref name="Bowditch1999"/> ===Kinema=== Në Paalai, një film Tamilik, ka dialog rreth karakteristikave të tigrave dhe luanëve. Filmi arrin në përfundimin se tigri është superior. Në film, tigri është simbol dhe flamuri i popullit fisnor Tamilik dhe luani është simbol dhe flamuri i jo-Tamil Singhal (fjalë për fjalë do të thotë njerëz mizor).<ref name="Imbd"/> ==Shënimet== {{Notelist|group=lower-alpha}} == Referime == {{Reflist|30em|refs= <ref name="Auguet1994">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aVhXYli82rAC&pg=PA85|title=Cruelty and civilization: the Roman games|author=Roland Auguet|year=1994|isbn=978-0-415-10453-1|language=en}}</ref><ref name="BBC2010">{{cite news|title=Tiger Kills Lion In Turkish Zoo|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12669308|work=BBC News|accessdate=14 mars 2011|date=7 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110312010616/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12669308|archive-date=12 mars 2011|df=dmy-all|language=en}}</ref><ref name="BBC2011GoB">{{cite news|last=Lawson|first=Alastair|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-16051168|title=Indian maharajah's daring act of anti-colonial dissent|work=BBC News|date=10 dhjetor 2011|accessdate=10 dhjetor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111210174133/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-16051168|archive-date=10 dhjetor 2011|df=dmy-all|language=en}}</ref><ref name="BBCEarthUnplugged">{{cite news|title=lion vs tiger:|url=https://www.youtube.com/watch?v=tvID7SqH4wA|publisher=BBC Earth Unplugged|date=10 gusht 2016|language=en}}</ref><ref name="BCKM1993">{{cite book|author=Brakefield, Tom|title=Big Cats: Kingdom of Might|publisher=Voyageur Press|url=https://books.google.fr/books?id=szBm5kPeC-cC&pg=PA#v=onepage&q&f=false|page=44|year=1993|isbn=978-0-89658-329-0|access-date=18 tetor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018191232/https://books.google.fr/books?id=szBm5kPeC-cC&pg=PA#v=onepage&q&f=false#v=onepage&q&f=false|archive-date=18 tetor 2017|df=dmy-all|language=en}}</ref><ref name="Beatty1941">{{citation|url=https://books.google.com/books?id=yYRCAAAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=lion+tiger|title=Jungle performers|author=Clyde Beatty, Earl Wilson|year=1941|language=en}}</ref><ref name="Beinglion2005-2014">{{cite web|title=Barbary Lion Information|url=http://beinglion.com/barbary-lions.php|publisher=Beinglion.com|accessdate=29 qershor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20130903224800/http://beinglion.com/barbary-lions.php|archive-date=3 shtator 2013|df=dmy-all|language=en}}</ref><ref name="Berendsen_al2013">{{cite book|last1=Berendsen|first1=Bernard|last2=Dietz|first2=Ton|last3=Schulte Nordholt|first3=H. G. C.|last4=Van der Veen|first4=Roel|publisher=[[Brill Publishers|Brill]]|title=Asian Tigers, African Lions: Comparing the Development Performance of Southeast Asia and Africa|isbn=90-04-26000-5|url=https://books.google.com/books?id=JcneAQAAQBAJ&dq=&redir_esc=y|date=4 tetor 2013|language=en}}</ref><ref name="Big Cat Rescue">{{cite news|title=Big Cat Rescue FAQ|url=http://bigcatrescue.org/2011/if-a-lion-and-tiger-got-into-a-fight-who-would-win|work=Big Cat Rescue|accessdate=9 shkurt 2012|date=9 shkurt 2012|archive-url=https://archive.today/20130112141451/http://bigcatrescue.org/2011/if-a-lion-and-tiger-got-into-a-fight-who-would-win|archive-date=12 janar 2013|df=dmy-all|language=en}}</ref><ref name="Boston News">{{cite news|title=Tiger whips Lion|url=https://pqasb.pqarchiver.com/boston/access/711811252.html?dids=711811252:711811252&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&date=Jul+19%2C+1909&author=&pub=Boston+Daily+Globe&desc=TIGER+WHIPS+LION.&pqatl=google|work=Boston News Access|accessdate=14 mars 2011|date=7 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110423143119/http://pqasb.pqarchiver.com/boston/access/711811252.html?dids=711811252:711811252&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&date=Jul+19%2C+1909&author=&pub=Boston+Daily+Globe&desc=TIGER+WHIPS+LION.&pqatl=google|archive-date=23 prill 2011|df=dmy-all|language=en}}</ref><ref name="Bowditch1999">{{cite book|last=Bowditch|first=Nathaniel H.|title=The Last Emerging Market: From Asian Tigers to African Lions? : the Ghana File|publisher=[[Greenwood Publishing Group|Praeger]]|isbn=02-75-96588-0|url=https://books.google.com/books?id=N6eMAAAAIAAJ&q|date=1 janar 1999|language=en}}</ref><ref name="cambridge">[http://journals.cambridge.org/production/action/cjoGetFulltext?fulltextid=851224 Preparations for the reintroduction of Asiatic lion Panthera leo persica into Kuno Wildlife Sanctuary, Madhya Pradesh, India] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120604111502/http://journals.cambridge.org/production/action/cjoGetFulltext?fulltextid=851224 |date=4 June 2012 }} by A.J.T. Johnsingh, S.P. Goyal, Qamar Qureshi; Cambridge Journals Online; Oryx (2007), 41: 93-96 Cambridge University Press; Copyright 2007 Fauna & Flora International; {{doi|10.1017/S0030605307001512}}; Published online by Cambridge University Press 05Mar2007</ref><ref name="CAP">{{Cite book|author1=Nowell, Kristin|author2=Jackson, Peter|title=Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan|url=http://carnivoractionplans1.free.fr/wildcats.pdf|format=PDF|year=1996|publisher=IUCN/SSC Cat Specialist Group|location=Gland, Switzerland|isbn=2-8317-0045-0|pages=17–149|access-date=16 nëntor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20070807215533/http://carnivoractionplans1.free.fr/wildcats.pdf|archive-date=7 gusht 2007|df=dmy-all|language=en}}</ref><ref name="Catsg">{{cite web|title=Asiatic lion|url=http://www.catsg.org/index.php?id=113|publisher=Cat Specialist Group|accessdate=28 qershor 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100825014706/http://www.asiatic-lion.org/|archivedate=25 gusht 2010|language=en}}</ref><ref name="Country Life">{{cite news|title=John Varty Interview|url=http://www.countrylife.co.za/tigers-free-state/|work=Country Life|accessdate=10 tetor 2013|date=10 tetor 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131005010044/http://www.countrylife.co.za/tigers-free-state/|archivedate=5 tetor 2013|url-status=dead|language=en}}</ref><ref name="CSG2017">{{cite journal|author1=Kitchener, A. C.|author2=Breitenmoser-Würsten, C.|author3=Eizirik, E.|author4=Gentry, A.|author5=Werdelin, L.|author6=Wilting, A.|author7=Yamaguchi, N.|author8=Abramov, A. V.|author9=Christiansen, P.|author10=Driscoll, C.|author11=Duckworth, J. W.|author12=Johnson, W.|author13=Luo, S.-J.|author14=Meijaard, E.|author15=O’Donoghue, P.|author16=Sanderson, J.|author17=Seymour, K.|author18=Bruford, M.|author19=Groves, C.|author20=Hoffmann, M.|author21=Nowell, K.|author22=Timmons, Z.|author23=Tobe, S.|year=2017|title=A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group|journal=Cat News|issue=Special Issue 11|issn=1027-2992|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&isAllowed=y|access-date=13 maj 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180730142355/https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&isAllowed=y|archive-date=30 korrik 2018|df=dmy-all|language=en}}</ref><ref name="CUL1855">{{cite book|author=Herne, P.|title=Perils and Pleasures of a Hunter's Life; or the Romance of Hunting by Peregrine Herne|publisher=[[Cornell University Library]]|chapter=XXIII: [[Domus]]. Surat. The nature of the jungles beyond. A [[boa constrictor]]. A tiger. A lion. Terrible conflict. A [[Banyan]] tree.|url=https://archive.org/details/cu31924016407698|pages=194–204|year=1855|accessdate=8 korrik 2017|language=en}}</ref><ref name="Darwin">The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex. Charles Darwin</ref><ref name="Driscolletal2009">{{cite journal|author1=Driscoll, C. A.|author2=Yamaguchi, N.|author3=Kahila Bar-Gal, G.|author4=Roca, A. L.|author5=Luo, S.-J.|author6=Macdonald, D.|author7=O’Brien, S. J.|year=2009|title=Mitochondrial phylogeography illuminates the origin of the extinct Caspian tiger and its relationship to the Amur tiger|journal=PLOS ONE|volume=4|pages=1–8|url=http://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0004125|doi=10.1371/journal.pone.0004125|pmid=19142238|pmc=2624500|bibcode=2009PLoSO...4.4125D|access-date=18 janar 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160412194442/http://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371%2Fjournal.pone.0004125|archive-date=12 prill 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref><ref name="Eastwick1854">{{cite book|year=1854|title=The Anvari Suhaili; or the Lights of Canopus Being the Persian version of the Fables of Pilpay; or the Book Kalílah and Damnah rendered into Persian by Husain Vá'iz U'L-Káshifí|last=Eastwick|first=Edward B (transl.)|author-link=Edward Backhouse Eastwick|publisher=Stephen Austin, Bookseller to the East-India College|place=Hertford|url=https://books.google.com/?id=W0oOAAAAQAAJ|accessdate=2 maj 2017|language=en}}</ref><ref name="EatonDemocrat1887">{{cite news|title=An Awful Fight: A Combat Between a Tiger and a Lion|publisher=The Eaton Democrat|url=http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn88077272/1887-04-14/ed-1/seq-4/#date1=1789&index=3&rows=20&words=After+Bangalore+encampment&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=after+encamping+bangalore&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1|date=14 prill 1887|access-date=8 prill 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409021259/http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn88077272/1887-04-14/ed-1/seq-4/#date1=1789&index=3&rows=20&words=After+Bangalore+encampment&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=after+encamping+bangalore&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1#date1=1789&index=3&rows=20&words=After+Bangalore+encampment&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=after+encamping+bangalore&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1|archive-date=9 prill 2017|df=dmy-all|language=en}}</ref><ref name="Encyclopædia Iranica">{{cite encyclopaedia|title=Flags (of Persia)|url=http://www.iranicaonline.org/articles/flags-i|last=Shahbazi|first=Shapur A.|encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]]|volume=10|year=2001|accessdate=10 mars 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304205410/http://www.iranicaonline.org/articles/flags-i|archivedate=4 mars 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref><ref name="EveningStar1905">{{cite news|author=Hornaday, W. T.|work=[[The Washington Star|Evening Star]]|title=Mental capacity of Animals|url=http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn83045462/1905-12-31/ed-1/seq-37/|date=31 dhjetor 1905|accessdate=10 korrik 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127084225/https://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn83045462/1905-12-31/ed-1/seq-37/|archive-date=27 janar 2018|df=dmy-all|language=en}}</ref><ref name="FairmontWestVirginian1914">{{cite news|publisher=The Fairmont West Virginian|title=Tiger and lion in death fight at New York Zoo|url=http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn86092557/1914-05-08/ed-1/seq-1/#date1=1789&index=10&rows=20&words=Fight+Lion+Tiger&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=lion+tiger+fight&y=19&x=5&dateFilterType=yearRange&page=1|date=8 maj 1914|access-date=10 korrik 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201062146/https://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn86092557/1914-05-08/ed-1/seq-1/#date1=1789&index=10&rows=20&words=Fight+Lion+Tiger&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=lion+tiger+fight&y=19&x=5&dateFilterType=yearRange&page=1#date1=1789&index=10&rows=20&words=Fight+Lion+Tiger&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=lion+tiger+fight&y=19&x=5&dateFilterType=yearRange&page=1|archive-date=1 dhjetor 2017|df=dmy-all|language=en}}</ref><ref name="Gentlemen'sMagazine1834">{{cite book|author=Urban, S.|title=The Gentleman's Magazine, Volumes 156 – 157|publisher=F. Jeffries|url=https://books.google.com/books?id=y2OYNXvykVcC&pg=PA#v=onepage&q&f=false|year=1834|accessdate=24 nëntor 2016|language=en}}</ref><ref name="Geptner">{{Cite book|last=Heptner|first=V. G.|last2=Sludskii|first2=A. A.|orig-year=1972|year=1992|title=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola|trans-title=Mammals of the Soviet Union, Volume II, Part 2|publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation|location=Washington DC|url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/82/mode/2up|pages=83–202|isbn=90-04-08876-8|language=en}}</ref><ref name="GlasgowHerald1937">{{cite news|title=Lion versus the tiger|url=https://news.google.com/newspapers?nid=2507&dat=19370326&id=5hI1AAAAIBAJ&sjid=xaULAAAAIBAJ&pg=4847,4344921|work=The Glasgow Herald|date=26 mars 1937|language=en}}</ref><ref name="GoB">{{cite web|title=His Highness Sayajirao Gaekwad III|publisher=Gaekwadsofbardoa.com|url=http://www.gaekwadsofbaroda.com/node/2|accessdate=8 prill 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322111749/http://www.gaekwadsofbaroda.com/node/2|archive-date=22 mars 2017|df=dmy-all|language=en}}</ref><ref name="goldsmith">{{cite book|author1=Oliver Goldsmith|author2=Georges Léopold C.F.D. Cuvier (baron de.)|title=A history of the earth and animated nature, with an intr. view of the animal kingdom tr. from the Fr. of Baron Cuvier, notes and a life of the author by W. Irving|url=https://books.google.com/books?id=xLcTAAAAQAAJ&pg=PA367|accessdate=30 qershor 2011|year=1847|page=367|language=en}}</ref><ref name="Haas2005">{{cite journal|author1=Haas, S.K.|author2=Hayssen, V.|author3=Krausman, P.R.|title=''Panthera leo''|year=2005|journal=Mammalian Species|volume=762|pages=1–11|url=http://www.science.smith.edu/msi/pdf/762_Panthera_leo.pdf|doi=10.1644/1545-1410(2005)762[0001:PL]2.0.CO;2|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728131140/http://www.science.smith.edu/msi/pdf/762_Panthera_leo.pdf|archive-date=28 korrik 2017|language=en}}</ref> <!--<ref name="Hoage8-18">Hoage, Robert J., Roskell, Anne and Mansour, Jane, "Menageries and Zoos to 1900", in ''New World, New Animals: From Menagerie to Zoological Park in the Nineteenth Century'', Hoage, Robert J. and Deiss, William A. (ed.), Johns Hopkins University Press, Baltimore, 1996, pp.8-18. {{ISBN|0-8018-5110-6}}</ref> --> <ref name="HorshamTimes1914">{{cite news|title=Lion Fights Tiger|work=The Horsham Times|url=http://trove.nla.gov.au/newspaper/article/72902592?searchTerm=lion%20fights%20tiger&searchLimits=|date=12 maj 1914|access-date=19 tetor 2017|language=en}}</ref> <!-- HERE --> <ref name="HT2016">{{cite news|author=Sharma, N.|title=Promiscuity of mother lioness saes cubs in Gir: Study|work=[[Hindustan Times]]|url=https://www.hindustantimes.com/dehradun/promiscuity-of-mother-lioness-saves-cubs-in-gir-study/story-hDsC9dQelQ750MXCvTohJN.html|date=6 tetor 2016|accessdate=21 shtator 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921065524/http://www.hindustantimes.com/dehradun/promiscuity-of-mother-lioness-saves-cubs-in-gir-study/story-hDsC9dQelQ750MXCvTohJN.html|archive-date=21 shtator 2017|df=dmy-all}}</ref><ref name="HT 2017">{{cite news|work=[[Hindustan Times]]|title=Stalemate on translocation of Gir lions Kuno Palpur in Madhya Pradesh to be used as tiger habitat now|url=https://www.hindustantimes.com/bhopal/stalemate-on-translocation-of-gir-lionskuno-palpur-in-madhya-pradesh-to-be-used-as-tiger-habitat-now/story-hX8ELtxSSL4I8GeLTh6xYI.html|date=7 dhjetor 2017|access-date=27 janar 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127202550/https://www.hindustantimes.com/bhopal/stalemate-on-translocation-of-gir-lionskuno-palpur-in-madhya-pradesh-to-be-used-as-tiger-habitat-now/story-hX8ELtxSSL4I8GeLTh6xYI.html|archive-date=27 janar 2018|df=dmy-all}}</ref><ref name="Humphreys1999">{{cite book|author1=P. Humphreys|author2=E. Kahrom|year=1999|chapter-url=https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&lpg=PP1&pg=PP1#v=onepage&q&f=false|title=Lion and Gazelle: The Mammals and Birds of Iran|publisher=Images Publishing|location=Avon|isbn=978-0951397763|chapter=Lion|pages=77−80}}</ref><ref name="Imbd">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt2166047/|title=Paalai|publisher=IMDb|year=2011|accessdate=27 korrik 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211135806/http://www.imdb.com/title/tt2166047/|archive-date=11 shkurt 2017|df=dmy-all}}</ref><ref name="IolaRegister1887">{{cite news|title=An Awful Fight: A Combat Between a Tiger and a Lion|publisher=The Iola Register|url=http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn83040340/1887-04-22/ed-1/seq-2/#date1=1789&index=2&rows=20&words=After+Bangalore+encampment&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=after+encamping+bangalore&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1|date=22 prill 1887|access-date=8 prill 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409021220/http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn83040340/1887-04-22/ed-1/seq-2/#date1=1789&index=2&rows=20&words=After+Bangalore+encampment&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=after+encamping+bangalore&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1#date1=1789&index=2&rows=20&words=After+Bangalore+encampment&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=after+encamping+bangalore&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1|archive-date=9 prill 2017|df=dmy-all}}</ref><ref name="Jhaletal2011">{{cite book|editor1=Jhala, Y. V.|editor2=Qureshi, Q.|editor3=Sinha, P. R.|year=2011|title=Status of tigers, co-predators and prey in India, 2010. TR 2011/003 pp-302|location=New Delhi, Dehradun|publisher=National Tiger Conservation Authority, Govt. of India, and Wildlife Institute of India|url=http://www.projecttiger.nic.in/whtsnew/Tiger_Status_oct_2010.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120120232451/http://www.projecttiger.nic.in/whtsnew/Tiger_Status_oct_2010.pdf|archive-date=20 janar 2012|accessdate=16 gusht 2018|url-status=dead}}</ref><ref name="JMS1850">{{cite journal|first1=Samuel|last1=Haughton|year=1871|title=Lectures on the principle of least action in Nature, illustrated by animal mechanics|journal=The Medical Times and Gazette: A Journal of Medical Science|pages=625-627|url=https://books.google.com/books?id=MbdXAAAAMAAJ&pg=PA626}}</ref><ref name="Joslin1973">{{cite book|author=Joslin, P.|year=1973|title=The Asiatic lion: a study of ecology and behaviour|location=University of Edinburgh, UK|publisher=Department of Forestry and Natural Resources}}</ref><ref name="Kailash1978">{{cite book|last1=Kailash|first1=Sankhala|title=Tiger: The Story Of The Indian Tiger|date=1978|publisher=Collins|isbn=0-0021-6124-9|page=119|url=https://farm8.staticflickr.com/7575/15185079894_62e42569b8_o.jpg|access-date=17 nëntor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129060923/https://farm8.staticflickr.com/7575/15185079894_62e42569b8_o.jpg|archive-date=29 nëntor 2014|df=dmy-all}}</ref><ref name="Karanth03">{{cite journal|author=Karanth, K. U.|year=2003|url=http://www.nfwf.org/AM/Template.cfm?Section=Home&TEMPLATE=/CM/ContentDisplay.cfm&CONTENTID=8073|title=Tiger ecology and conservation in the Indian subcontinent|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=100|issue=2–3|pages=169–189|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120310174120/http://www.nfwf.org/AM/Template.cfm?Section=Home&TEMPLATE=%2FCM%2FContentDisplay.cfm&CONTENTID=8073|archivedate=10 mars 2012|access-date=16 gusht 2018|url-status=dead}}</ref><ref name="King2002">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=3xfjyTqqR7IC&pg=PA440|title=The natural history of Pompeii|author=Anthony King|isbn=978-0-521-80054-9|publisher=Cambridge University Press|year=2002}}</ref> <!--<ref name="Kipling">[http://www.kipling.org.uk/rg_junglebook_names.htm "Kipling's list of names in the stories"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120921081424/http://www.kipling.org.uk/rg_junglebook_names.htm |date=21 September 2012 }}, excerpted from volume XII of ''The Complete Works'', Sussex edition, 1936.</ref> --> <ref name="Kirk Bates">{{cite journal|title=When a Lion fights a Tiger|journal=[[The Milwaukee Journal]]|author=Kirk Bates|date=28 shkurt 1951|url=https://news.google.com/newspapers?id=OgYqAAAAIBAJ&sjid=DSQEAAAAIBAJ&pg=5287,5132761|access-date=16 gusht 2018|archive-date=13 prill 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413230853/https://news.google.com/newspapers?id=OgYqAAAAIBAJ&sjid=DSQEAAAAIBAJ&pg=5287,5132761|url-status=dead}}</ref><ref name="KitchenerDugmore2000">{{cite journal|author=Kitchener, A. C.|author2=Dugmore, A. J.|year=2000|title=Biogeographical change in the tiger, ''Panthera tigris''|journal=Animal Conservation|volume=3|pages=113–124|doi=10.1111/j.1469-1795.2000.tb00236.x|issue=2}}</ref><ref name="knight">{{cite book|author=Charles Knight|title=The English cyclopaedia: a new dictionary of Universal Knowledge|url=https://books.google.com/books?id=S9REAAAAYAAJ&pg=PT219|accessdate=30 qershor 2011|year=1854|publisher=Bradbury and Evans|page=219}}</ref><ref name="krypto">{{cite web|url=http://bestiarium.kryptozoologie.net/artikel/liger-die-grosten-raubkatzen-der-welt/|title=Description of ligers at ''Bestiarium.kryptozoologie.net''|publisher=Bestiarium.kryptozoologie.net|accessdate=24 korrik 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20080828212527/http://bestiarium.kryptozoologie.net/artikel/liger-die-grosten-raubkatzen-der-welt/|archive-date=28 gusht 2008|df=dmy-all}}</ref><ref name="lair">{{cite web|url=http://www.lairweb.org.nz/tiger/ligers.html|title=Description of ligers at ''Lairweb.org.nz''|publisher=Lairweb.org.nz|accessdate=24 korrik 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180820071425/http://www.lairweb.org.nz/tiger/ligers.html|archive-date=20 gusht 2018|df=dmy-all}}</ref><ref name="lat">{{cite book|url=https://pqasb.pqarchiver.com/baltsun/access/1647483302.html?FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Jan+26,+1899&author=&pub=The+Sun+(1837-1985)&desc=LION+AGAINST+TIGER&pqatl=google|date=26 janar 1899|journal=[[The Baltimore Sun]]|page=3|title=Lion against tiger|access-date=7 korrik 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104084000/http://pqasb.pqarchiver.com/baltsun/access/1647483302.html?FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Jan+26,+1899&author=&pub=The+Sun+(1837-1985)&desc=LION+AGAINST+TIGER&pqatl=google|archive-date=4 nëntor 2012|df=dmy-all}}</ref><ref name="ligerfacts.org">{{cite web|author=ligerfacts.org|title=''The Liger - Meet the World's Largest Cat''|url=http://ligerfacts.org/|accessdate=17 korrik 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160715034500/http://ligerfacts.org/|archive-date=15 korrik 2016|df=dmy-all}}</ref><ref name="Lion against tiger">{{cite news|title=Lion against tiger|journal=Gettysburg Compiler|date=7 shkurt 1899|url=https://news.google.com/newspapers?id=A-MyAAAAIBAJ&sjid=1QAGAAAAIBAJ&pg=3641,6045584&dq=tiger+lion+fight+1899&hl=en|accessdate=28 shkurt 2016}}</ref><ref name="Lion Kills Tiger">{{cite news|title=Lion Kills Tiger|url=http://nla.gov.au/nla.news-article52688717?searchTerm|accessdate=16 nëntor 2014|agency=Examiner|date=30 korrik 1949}}</ref><ref name="Luo04">{{cite journal|author=Luo, S.-J.|author2=Kim,J.-H.|author3=Johnson, W. E.|author4=van der Walt, J.|author5=Martenson, J.|author6=Yuhki, N.|author7=Miquelle, D. G.|author8=Uphyrkina, O.|author9=Goodrich, J. M.|author10=Quigley, H. B.|author11=Tilson, R.|author12=Brady, G.|author13=Martelli, P.|author14=Subramaniam, V.|author15=McDougal, C.|author16=Hean, S.|author17=Huang, S.-Q.|author18=Pan, W.|author19=Karanth, U. K.|author20=Sunquist, M.|author21=Smith, J. L. D.|author22=O'Brien, S. J.|year=2004|title=Phylogeography and genetic ancestry of tigers (Panthera tigris)|journal=PLoS Biology|volume=2|issue=12|pages=e442|pmid=15583716|pmc=534810|doi=10.1371/journal.pbio.0020442|url=http://www.plosbiology.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pbio.0020442|accessdate=21 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20141223024543/http://www.plosbiology.org/article/info:doi/10.1371/journal.pbio.0020442|archive-date=23 dhjetor 2014|df=dmy-all}}</ref><ref name="Mazak1981">{{cite journal|author=Mazák, V.|year=1981|url=http://www.science.smith.edu/msi/pdf/i0076-3519-152-01-0001.pdf|title=''Panthera tigris''|journal=Mammalian Species|volume=152|issue=152|pages=1–8|doi=10.2307/3504004|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120309125526/http://www.science.smith.edu/msi/pdf/i0076-3519-152-01-0001.pdf|archivedate=9 mars 2012|jstor=3504004|access-date=16 gusht 2018|url-status=dead}}</ref><ref name="Meena2008">{{cite book|author=Meena V.|year=2008|title=Reproductive strategy and behaviour of male Asiatic Lions|location=Dehra Dun|publisher=Wildlife Institute of India}}</ref><ref name="messybeast2012">{{cite web|url=http://www.messybeast.com/genetics/hyb-liger.htm|title=Liger|publisher=messybeast.com|accessdate=21 qershor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20070107160142/http://www.messybeast.com/genetics/hyb-liger.htm|archive-date=7 janar 2007|df=dmy-all}}</ref><ref name="MilanExchange1887">{{cite news|title=An Awful Fight: A Combat Between a Tiger and a Lion|publisher=The Milan Exchange|url=http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn86053488/1887-04-23/ed-1/seq-3/#date1=1789&index=0&rows=20&words=After+Bangalore+encampment&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=after+encamping+bangalore&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1|date=23 prill 1887|access-date=8 prill 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170408171443/http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn86053488/1887-04-23/ed-1/seq-3/#date1=1789&index=0&rows=20&words=After+Bangalore+encampment&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=after+encamping+bangalore&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1#date1=1789&index=0&rows=20&words=After+Bangalore+encampment&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=after+encamping+bangalore&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1|archive-date=8 prill 2017|df=dmy-all}}</ref><ref name="minn">{{cite web|title=Frequently asked questions|last=Packer|first=Craig|author-link=Craig Packer|publisher=[[University of Minnesota]] Lion Research Project|url=http://cbs.umn.edu/research/labs/lionresearch/faq|accessdate=28 qershor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140529014933/http://www.cbs.umn.edu/research/labs/lionresearch/faq|archive-date=29 maj 2014|df=dmy-all}}</ref><ref name="Mitra2005">{{cite book|last1=Mitra|first1=S.|title=Gir Forest and the saga of the Asiatic lion|year=2005|publisher=Indus|location=New Delhi|url=https://books.google.com/?id=J0rME6RjC1sC&lpg=PA5&pg=PP1|isbn=8-1738-7183-3}}</ref> <!--<ref name="MyanmarImage">{{cite web|publisher=myanmar-image.com|title=Image 5 of 20|url=http://www.myanmar-image.com/mandalay/misc/image4.html|accessdate=17 shtator 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411034220/http://www.myanmar-image.com/mandalay/misc/image4.html|archive-date=11 prill 2017}}</ref> --> <ref name="Nationalgeographic2008">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=XvcE_5uNShM|title=Lion vs Tiger|via=YouTube|date=8 korrik 2008|accessdate=4 shkurt 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203031627/http://www.youtube.com/watch?v=XvcE_5uNShM|archive-date=3 shkurt 2014|df=dmy-all}}</ref><ref name="newspaperarchive.com">{{cite news|title=Lion and Tiger Fight to Death, Lion is Victor|url=https://newspaperarchive.com/us/indiana/logansport/logansport-press/1934/11-15/|accessdate=16 nëntor 2014|agency=Logansport Press|date=16 nëntor 1934|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202719/http://newspaperarchive.com/us/indiana/logansport/logansport-press/1934/11-15/|archive-date=4 mars 2016|url-status=dead}}</ref> <!--<ref name="Nicketal. 2010">{{cite book|last=Ray|first=Nick|author2=Daniel Robinson|author3=Greg Bloom|title=Cambodia|url=https://archive.org/details/lonelyplanetcamb00nick|publisher=Lonely Planet|year=2010|page=[https://archive.org/details/lonelyplanetcamb00nick/page/99 99]|isbn=978-1-74179-457-1}}</ref> --> <ref name="NIE1930">{{cite book|title=The New International Encyclopaedia, Volume 22|publisher=[[Dodd, Mead and Company]]|author=Herbert Treadwell Wade|url=https://books.google.com/books?id=7borAQAAMAAJ&q=captive+and+tamed+tigers+east+indian+rulers+against+lion&dq=captive+and+tamed+tigers+east+indian+rulers+against+lion&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjd_7LF7KTPAhUm9IMKHXsLC4oQ6AEIHDAA|year=1930|accessdate=29 maj 2017}}</ref><ref name="NMHAMA1930">{{cite news|title=Lion and tiger fight|work=[[Newcastle Morning Herald]] and Miners' Advocate|url=http://trove.nla.gov.au/newspaper/article/135423123?searchTerm=lion+tiger+turin&searchLimits|date=31 tetor 1930|accessdate=24 nëntor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161125044602/http://trove.nla.gov.au/newspaper/article/135423123?searchTerm=lion+tiger+turin&searchLimits|archive-date=25 nëntor 2016|df=dmy-all}}</ref><ref name="NMHAMA1951">{{cite news|title=Jungle Cats' Clash Not In Act|publisher=[[Newcastle Morning Herald]] and Miners' Advocate|url=http://trove.nla.gov.au/newspaper/article/139517086|date=22 shkurt 1951|accessdate=25 nëntor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917015528/http://trove.nla.gov.au/newspaper/article/139517086|archive-date=17 shtator 2016|df=dmy-all}}</ref><ref name="Ortega2007">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Nh1rlJ8sg58C&pg=PA61|title=Meditations on Hunting|author=José Ortega y Gasset|isbn=978-1-932098-53-2|year=2007}}</ref><ref name="PapersPast1900">{{cite news|publisher=Past Papers|title=Animal Fighters|author=London Express|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/TS19001227.2.7|date=27 dhjetor 1900|accessdate=9 janar 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006040311/https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/TS19001227.2.7|archive-date=6 tetor 2016|df=dmy-all}}</ref><ref name="Partington1835">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=DThEAAAAYAAJ&pg=RA1-PA718|title=The British cyclopæedia of natural history|author=Charles Frederick Partington|chapter=''Felis'', the cat tribe|publisher=Orr & Smith|year=1835}}</ref><ref name="Petermaas2000-2011">{{cite web|title=Barbary Lion - ''Panthera leo leo''|url=http://www.petermaas.nl/extinct/speciesinfo/barbarylion.htm|publisher=The Sixth Extinction Website|accessdate=29 qershor 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303165441/http://www.petermaas.nl/extinct/speciesinfo/barbarylion.htm|archivedate=3 mars 2016}}</ref><ref name="PittsburghPress1914">{{cite news|publisher=[[The Pittsburgh Press]]|title=Lion and tiger in death battle|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1144&dat=19140508&id=kA8bAAAAIBAJ&sjid=7kkEAAAAIBAJ&pg=928,1893532|date=8 maj 1914|access-date=10 korrik 2017}}</ref><ref name="Pocock1939">Pocock, R. I. (1939). [https://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n261/mode/2up ''The Fauna of British India, including Ceylon and Burma. Mammalia. – Volume 1''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160828103818/http://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n261/mode/2up#page/n261/mode/2up |date=28 August 2016 }}. Taylor and Francis Ltd., London. Pp. 197–222.</ref><ref name="Popular Mechanics">{{cite journal|last1=Beatty|first1=Clyde|title=Which is the King of Beasts|date=tet 1939|page=563|url=https://books.google.com/books?id=vNsDAAAAMBAJ&pg=PA562|accessdate=16 nëntor 2014}}</ref><ref name="Porter1894">{{cite book|title=Wild beasts; a study of the characters and habits of the elephant, lion, leopard, panther, jaguar, tiger, puma, wolf, and grizzly bear|author=John Hampden Porter|pages=76–256|url=https://archive.org/stream/wildbeastsstud00port#page/239|year=1894|accessdate=19 janar 2014}}</ref><ref name="richards">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=iRXnAAAAMAAJ&pg=PA114|title=Good literature: a literary eclectic weekly, Volume 5|author=Charles Francis Richardson|publisher=[[AbeBooks]]|year=1883|page=114|access-date=26 shtator 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231025854/http://books.google.com/books?id=iRXnAAAAMAAJ&pg=PA114&dq=lion+tiger+literary&hl=en&ei=E-vBTI2-EsSenAeMm6HqCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false#v=onepage&q&f=false|archive-date=31 dhjetor 2013|df=dmy-all}}</ref><ref name="S&S02">{{cite book|last1=Sunquist|first1=M.|last2=Sunquist|first2=F.|title=Wild Cats of the World|year=2002|publisher=University Of Chicago Press|location=Chicago|pages=7–350|edition=1st|url=https://books.google.com/books?id=IF8nDwAAQBAJ&lpg=PP1&pg=PA246&redir_esc=y#v=onepage&q=lions%20tigers&f=false|isbn=978-0-22-677999-7}}</ref><ref name="Sacredtexts2016">{{cite web|url=http://www.sacred-texts.com/hin/m07/m07065.htm|title=Tiger in Hindu epic Mahabharatha|work=The Mahabharata in Sanskrit|publisher=Sacred Texts|accessdate=15 qershor 2016|author=Prof. Muneo Tokunaga John D. Smith K M Ganguli|pages=SECTION LXVIII|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827030747/http://www.sacred-texts.com/hin/m07/m07065.htm|archive-date=27 gusht 2016|df=dmy-all}}</ref><ref name="SanFranciscoCall1911">{{cite news|title=When the Mastodon Walked Up Market Street|publisher=The San Francisco Call|url=http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn85066387/1911-07-30/ed-1/seq-39/#date1=1789&index=0&rows=20&words=Asiatic+lion+Siberian+tiger&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=Asiatic+lion+Siberian+tiger&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1|date=30 korrik 1911|accessdate=28 maj 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170113082416/http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn85066387/1911-07-30/ed-1/seq-39/#date1=1789&index=0&rows=20&words=Asiatic+lion+Siberian+tiger&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=Asiatic+lion+Siberian+tiger&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1#date1=1789&index=0&rows=20&words=Asiatic+lion+Siberian+tiger&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=Asiatic+lion+Siberian+tiger&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1|archive-date=13 janar 2017|df=dmy-all}}</ref><ref name="Save China's Tigers">{{cite news|title=Save China's Tigers Questions|url=http://english.savechinastigers.org/node/410|work=Save China's Tigers|accessdate=9 nëntor 2011|date=9 nëntor 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110904015434/http://english.savechinastigers.org/node/410|archivedate=4 shtator 2011|url-status=dead}}</ref><ref name="Schaller1967">{{cite book|last=Schaller|first=George B.|author-link=George Schaller|title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India|publisher=Natraj Publishers, Dehradun|year=1967|isbn=978-8-1850-1974-1|language=en}}</ref><ref name="Schaller1972">{{Cite book|last=Schaller|first=George B.|author-link=George Schaller|year=1972|title=The Serengeti lion: A study of predator-prey relations|url=https://archive.org/details/serengetilionstu0000scha|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=0-226-73639-3}}</ref><ref name="Shankaranarayananetal1997">{{cite journal|author=Shankaranarayanan, P.|author2=Banerjee, M.|author3=Kacker, R. K.|author4=Aggarwal, R. K.|author5=Singh, L.|name-list-style=amp|year=1997|url=http://www.freewebs.com/hmgrgcb/publication/Elec%20shankar%20et%20al%201997.pdf|title=Genetic variation in Asiatic lions and Indian tigers|journal=Electrophoresis|volume=18|issue=9|pages=1693–1700|doi=10.1002/elps.1150180938|pmid=9378147|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130723034412/http://www.freewebs.com/hmgrgcb/publication/Elec%20shankar%20et%20al%201997.pdf|archivedate=23 korrik 2013}}</ref><ref name="shi">{{cite book|last=Shi|first=Wei|year=2005|title=Growth and Behaviour: Epigenetic and Genetic Factors Involved in Hybrid Dysgenesis|work=Digital Comprehensive Summaries of Uppsala Dissertations from the Faculty of Science and Technology|volume=11|page=9|isbn=91-554-6147-6|url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:uu:diva-4784|publisher=Acta Universitatis Upsaliensis|location=Uppsala}}</ref><ref name="StLandryDemocrat1887">{{cite news|title=An Awful Fight: A Combat Between a Tiger and a Lion|publisher=St. Landry Democrat|url=http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn88064537/1887-04-30/ed-1/seq-3/#date1=1789&index=1&rows=20&words=After+Bangalore+encampment&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=after+encamping+bangalore&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1|date=30 prill 1887|access-date=8 prill 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170408171414/http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn88064537/1887-04-30/ed-1/seq-3/#date1=1789&index=1&rows=20&words=After+Bangalore+encampment&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=after+encamping+bangalore&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1#date1=1789&index=1&rows=20&words=After+Bangalore+encampment&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=after+encamping+bangalore&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1|archive-date=8 prill 2017|df=dmy-all}}</ref><ref name="St.PetersburgTimes1952">{{cite news|title=Tigers And Bears Are Found In Himalayas|journal=[[St. Petersburg Times]]|author=Uncle Ray|url=https://news.google.com/newspapers?nid=888&dat=19520508&id=fwNZAAAAIBAJ&sjid=Jk8DAAAAIBAJ&pg=3615,3750010&hl=en|date=8 maj 1952|accessdate=29 maj 2017}}</ref><ref name="SydneyMail1889">{{cite news|title=A Terrible Struggle|work=The Sydney Mail|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1302&dat=18891221&id=8pJRAAAAIBAJ&sjid=VJMDAAAAIBAJ&pg=7172,7165143&hl=en|date=21 dhjetor 1889|accessdate=29 dhjetor 2016}}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|title=Tiger, lion and bear form unusual friendship|url=https://www.telegraph.co.uk/earth/wildlife/6750373/Tiger-lion-and-bear-form-unusual-friendship.html|date=7 dhjetor 2009|access-date=4 prill 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022141859/http://www.telegraph.co.uk/earth/wildlife/6750373/Tiger-lion-and-bear-form-unusual-friendship.html|archive-date=22 tetor 2014|df=dmy-all}}</ref><ref name="The Tuscaloosa News">{{cite news|work=The Tuscaloosa News|date=20 shkurt 1951|title=Beatty fights off lion after tiger is killed|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1817&dat=19510220&id=heA-AAAAIBAJ&sjid=G00MAAAAIBAJ&pg=6300,3617947|accessdate=19 janar 2014}}</ref><ref name="TheAge1938">{{cite news|author=Rover, R.|work=[[The Age]]|title=Our Junior Section: Ralph Rover’s Letter|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19380115&id=G51VAAAAIBAJ&sjid=K5cDAAAAIBAJ&pg=3599,1721146|date=15 janar 1938|accessdate=10 korrik 2017}}</ref><ref name="TheIndianExpress1951">{{cite news|title=ZOO TIGER SUCCUMBS: FOUGHT WITH LION|url=https://news.google.com/newspapers?id=_QNFAAAAIBAJ&sjid=Z7cMAAAAIBAJ&pg=3206,4386439&dq=zoo+tiger+succumbs+fight+with+lion&hl=en|accessdate=29 qershor 2016}}</ref><ref name="Thespokesmanreview1959">{{cite book|title=Lion vs. tiger: who'd win?|journal=[[The Spokesman-Review]]|date=22 gusht 1959|author=William Bridges|url=https://news.google.com/newspapers?id=xZwzAAAAIBAJ&sjid=y-cDAAAAIBAJ&pg=3264,2462178|accessdate=28 shkurt 2016}}</ref><ref name="Thetimesofindia2006">{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2006-06-19/india/27795052_1_asiatic-lions-gir-lions-kuno-palpur-sanctuary|work=[[The Times of India]]|title=MP not fit for Asiatic lions, Gujarat tells PM|date=19 qershor 2006|accessdate=28 qershor 2011|quote=At a two-hour meeting of National Board of Wildlife presided by Prime Minister Manmohan Singh here, Govind Patel said the "presence of tigers in the Kuno Palpur sanctuary would trigger frequent clashes between the two carnivores over territories – tiger and lions—which can never co-exist in the same place."|archive-url=https://archive.today/20120708204131/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2006-06-19/india/27795052_1_asiatic-lions-gir-lions-kuno-palpur-sanctuary|archive-date=8 korrik 2012|df=dmy-all}}</ref><ref name="Thetimesofindia2013">{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-19/flora-fauna/38673789_1_district-forest-officer-ranthambore-camera-traps-datia|work=[[The Times of India]]|title=Tigers moving from Rajasthan to Madhya Pradesh, officials concerned|date=19 prill 2013|accessdate=7 shkurt 2016|archive-date=24 prill 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130424185842/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-19/flora-fauna/38673789_1_district-forest-officer-ranthambore-camera-traps-datia|url-status=dead}}</ref><ref name="Thomas2006">{{cite book|first=Isabel|last=Thomas|year=2006|title=Lion vs. Tiger|url=https://archive.org/details/lionvstiger0000thom_h4e3|publisher=Raintree|isbn=978-1-4109-2398-1}}</ref><ref name="TOI 12-2017">{{cite news|author=Sharma, R.|work=The Times of India|title=Tired of Gujarat reluctance on Gir lions, MP to release tigers in Kuno|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/tired-of-gujarat-reluctance-on-gir-lions-mp-to-release-tigers-in-kuno/articleshow/61937836.cms|date=5 dhjetor 2017|access-date=27 janar 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180128093407/https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/tired-of-gujarat-reluctance-on-gir-lions-mp-to-release-tigers-in-kuno/articleshow/61937836.cms|archive-date=28 janar 2018|df=dmy-all}}</ref><ref name="ToT1838">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Mb8BAAAAQAAJ&printsec=frontcover&dq=Tales+of+travellers;+or,+A+view+of+the+world&hl=en&sa=X&ei=AkfcUu63LYeXigenwIHgDQ&ved=0CC8Q6AEwAA#v=onepage&q=Tales%20of%20travellers%3B%20or%2C%20A%20view%20of%20the%20world&f=false|archiveurl=https://books.google.com/books?id=Mb8BAAAAQAAJ&redir_esc=y|title=Tales of travellers; or, A view of the world|author=Tales of travellers|archivedate=1838|page=453}}</ref><ref name="TOTW2010">{{citation|url=https://books.google.com/books?id=XFIbjBEQolMC&pg=PA54|title=Tigers of the world|author=Ronald Tilson, Philip J. Nyhus|chapter=Tiger morphology|year=2010|publisher=Academic Press|isbn=978-0-8155-1570-8}}</ref><ref name="Tourism">{{cite web|title=Bannerghatta National Park|publisher=Bengaloorutourism.com|url=http://www.bengaloorutourism.com/bannerghatta-national-park.php|accessdate=24 maj 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811181016/http://www.bengaloorutourism.com/bannerghatta-national-park.php|archive-date=11 gusht 2014|lang=en|df=dmy-all}}</ref><ref name="TTN2002">{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2002/20021006/spectrum/art.htm|title=Where does the Lion come from in ancient Chinese culture? Celebrating with the Lion Dance|author=Goswamy, B. N.|year=2002|work=The Tribune Newspaper, Chandigarh, India|accessdate=14 dhjetor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110314190937/http://www.tribuneindia.com/2002/20021006/spectrum/art.htm|archive-date=14 mars 2011|df=dmy-all}}</ref><ref name="Tudge2011">{{cite book|last=Tudge|first=C.|title=Engineer In The Garden|year=2011|publisher=Random House|isbn=978-1-4464-6698-8|lang=en|page=42}}</ref><ref name="Upham1829">{{citation|last=Upham|first=E.|year=1829|url=https://books.google.com/books/about/The_History_and_Doctrine_of_Budhism.html?id=BoJEAAAAcAAJ&redir_esc=y|title=The History and Doctrine of Budhism: Popularly Illustrated: with Notices of the Kappooism, Or Demon Worship, and of the Bali, Or Planetary Incantations, of Ceylon|lang=en|location=Londër|publisher=R. Ackermann}}</ref><ref name="WarracknabealHerald1914">{{cite news|title=Lion Fights Tiger: Latter Scores A Win|work=[[Warracknabeal Herald]]|url=http://trove.nla.gov.au/newspaper/article/130120683?searchTerm=lion%20fights%20tiger&searchLimits=|date=12 maj 1914|lang=en|access-date=19 tetor 2017}}</ref> }} == Lexim i mëtejshëm == * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=v92FTWrCTvwC|title=Lion vs. Tiger|author=Isabel Thomas|isbn=978-1-4109-2398-1|year=2006|publisher=Raintree|language=en}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=h_DxSAAACAAJ|author1=Jerry Pallotta|author2=Rob Bolster|publisher=Scholastic|year=2009|isbn=978-0-545-17571-5|title=Lion vs. tiger|language=en}} ==Lidhje të jashtme== *[http://www.smithsonianmag.com/smart-news/tiger-vs-lionwho-would-win-83275452/?no-ist Tiger vs. Lion — Who Would Win?], [[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]] (anglisht) * [http://www.thehindu.com/sci-tech/energy-and-environment/are-there-tigers-in-gujarat/article22413777.ece Are there tigers in the lion's state of Gujarat?] (anglisht) * [https://m.youtube.com/watch?v=rcQvRr8HKwg Tiger vs Lion, tiger dominated the fight], 1987-2003 (anglisht) {{Artikull i përkryer|dita = 03|muaj = 01|viti = 2019}} [[Kategoria:Krahasime shkencore]] [[Kategoria:Tigra]] [[Kategoria:Luanë]] 1hdvfesvtz8bpmrx72tg37mekt9l6ze 3059148 3059147 2026-10-23T22:34:13Z Altinsh 194718 3059148 wikitext text/x-wiki {{APR|Artikulli gëzon artikuj homologë vetëm në 3 gjuhë të botës.}} [[File:Lions 02.JPG|thumb|Një [[Luani Aziatik|luan Aziatik]] dhe dy [[Tigri Bengalez|tigra Bengalez]]<ref name="Tourism" /> në [[Parku Kombëtar i Bengatas|Parkun Kombëtar të Bengatas]], [[India|Indi]]. India është i vetmi vend në botë që ka dhe tigrin dhe luanin në natyrën e saj. Historikisht, luani dhe tigri bashkëjetuan në një pjesë të madhe të [[Euroazia|Euroazisë]],<ref name="Tudge2011"/> nga India në lindje, përmes [[Irani]]t Verior dhe [[Iraku]]t, deri në brigjet e [[Deti i Zi|Detit të Zi]] në perëndim.<ref name="Geptner"/><ref name="CAP"/>]] Historikisht, meritat krahasuese të [[tigri]]t (''Panthera tigris'') kundër [[luani]]t (''Panthera leo'')<ref name="Geptner"/><ref name="CAP"/> kanë qenë temë popullore për diskutim nga gjuetarë,<ref name="Ortega2007" /><ref name="Porter1894" /> natyralistë, artistë<ref name="TOTW2010" /> e poetë dhe vazhdon të frymëzojë imagjinatën popullore në ditët e sotme.<ref name="Thespokesmanreview1959" /><ref name="lat" /><ref name="Thomas2006" /><ref name="PapersPast1900" /> Në të kaluarën, luanët dhe tigrat thuhet se [[Tigri kundër luanit#Konkurimi në shkretëtirën Euroaziatike|garuan në shkretëtirë]],<ref name="minn" /><ref name="SydneyMail1889" /> ku vargjet e tyre mbivendosen në [[euroazia|Euroazi]].<ref name="Geptner"/><ref name="Humphreys1999" /> Rrethanat më të zakonshme të raportimit të një dyluftimi të tyre janë në kafaze të mbyllur, qoftë qëllimisht nga njerëzit<ref name="Beatty1941" /> apo rastësisht.<ref name="lat"/><ref name="Auguet1994"/><ref name="minn"/><ref name="newspaperarchive.com" /> ==Krahasimi fizik dhe i sjelljes== [[File:Lion&tiger size.jpg|thumb|Krahasimi i profilit të një luani dhe tigri (duke supozuar përmasa të njëjta)<ref name="Partington1835"/>]] Në përgjithësi, në aspektin e përmasave të trupit dhe peshës, tigri modern<ref name="Mazak1981"/> dhe luani<ref name="Haas2005"/> janë dy llojet më të mëdha të gjinisë ''[[Panthera]]'' dhe [[felidae|familjes së maceve]]. Ndryshimet në mendime dhe matje ekzistojnë për ta, sidomos në mes të popullatave ose [[nënllojet|nënllojeve]] të ndryshme.<ref name="Partington1835"/><ref name="Pocock1939"/> Përveç kësaj, ekzistojnë ngjashmëri dhe dallime për karakteristika të tjera, të tilla si gjatësia e [[kafka]]ve të tyre.<ref name="Geptner"/> Si [[luani]] ashtu edhe [[tigri]] njihen si kafshë të frikshme në zonat e tyre, qoftë midis grabitqarëve ose njerëzve. Në veçanti, të dy mund të jenë te tmerrshëm për njerëzit, edhe pse normat e vrasjeve së njerëzve kanë tendencë të jenë më të larta për tigrin sesa për luanin.<ref name="Porter1894"/><ref name="BCKM1993"/> Dallimet e përgjithshme në sjellje janë të renditura më poshtë: *Luani është një kafshë shumë sociale dhe tigri është një kafshë e vetmuar. Është pranuar përgjithësisht që tigri është më i shpejtë, më i zgjuar dhe më i egër i të dyve kështu që mbajtësit e tigrave ne kafaz duhet të kujdesen për të shmangur një sulm të papritur.<ref name="Kirk Bates" /> *Luanët e fuqishem mund të bredhin me tufat e tyre. Luanët meshkuj zakonisht ose vriten ose shtyhen larg nga udhëheqja hyrëse e meshkujve. Shumica e luanëve kanë prirje të jenë meshkuj që përgatiten për maturim dhe asimilim me një tufë të re ose ekzistuese. Ndërsa luanët meshkuj janë në përgjithësi më të mëdhenj dhe më të fortë se luaneshat, është aleanca femërore e lidhur ngushtë me tufën që zakonisht gjuan dhe e siguron atë. Në të kundërt, tigrat shpesh janë të vetmuar.<ref name="Kirk Bates"/> Gjatë çiftëzimit, një tigër dhe tigreshë do të mblidheshin së bashku,<ref name="CAP"/> dhe bashkë, do të silleshin më ashper ndaj krijesave të tjera, madje edhe njerëzve, nëse janë afër, por e njëjta do të zbatohej edhe për luanët.<ref name="Pocock1939"/> Më konkretisht, megjithatë, [[luani Aziatik]] ka ngjashmëri dhe dallime me të afërmit e tij [[Luani Afrikan|Afrikan]] dhe me tigrin. Për shembull, luanët Aziatik janë socialë si të afërmit e tyre Afrikanë dhe femrat mund të praktikojnë pështjellim.<ref name="Schaller1972"/> Megjithatë, strukturat e tufës së luanëve Afrikanë dhe Aziatikë ndryshojnë;<ref name="S&S02"/> me luanët Aziatikë që zakonisht shoqërohen me femra gjatë kohës së çiftëzimit<ref name="Joslin1973" /><ref name="Meena2008" /> ngjasojnë me tigrat,<ref name="CAP"/><ref name="Pocock1939"/> dhe luanët Aziatikë dhe tigrat mund të premtojnë për të mbrojtur këlyshët e tyre, luaneshat Afrikane besohet të mos e bëjnë këtë.<ref name="HT2016" /> ==Konkurimi në shkretëtirën Euroaziatike== Aktualisht, [[India]] është vendi i vetëm në [[toka|Tokë]] i konfirmuar të ketë dhe luanë dhe tigra në shkretëtirën e saj.<ref name="CAP"/><ref name="Partington1835" /><ref name="Shankaranarayananetal1997" /> Tani për tani, ata nuk ndajnë të njëjtin territor në Indi, por ata kanë bërë në të kaluarën,<ref name="minn"/><ref name="ToT1838"/><ref name="Pocock1939" /><ref name="Karanth03" /> dhe ka një projekt të përmendur më poshtë që mund ta bënin takimin e tyre të egër, të mundshëm.<ref name="Nationalgeographic2008" /><ref name="Thetimesofindia2013" /><ref name="cambridge" /> [[File:Asiatic Lion Gir Forest.jpg|thumb|left|Luani Aziatik në [[Parku kombetar i pyjeve te Gir-it|Parkun Kombëtar të Girit]], pjesa e thatë qumëstore e Girit, Indi]] [[File:Ranthambore Tiger Reserve (3619932614).jpg|thumb|right|Tigri Bengalez T-12 në Parkun Kombëtar të Rathambores, pjesa e thatë e Girit, Indi]] Para përfundimit të shekullit të 20-të, [[Luani Aziatik|luanët Aziatikë]]<ref name="Haas2005" /><ref name="Catsg" /> dhe [[Tigri Kaspik|tigrat Kaspikë]]<ref name="Mazak1981" /><ref name="Luo04" /> kishin ndodhur edhe në vende të tjera [[Azia]]tike<ref name="Tudge2011" /> ose në [[euroazia|Euroazi]], përfshirë [[Irani]]n.<ref name="CAP"/><ref name="Humphreys1999"/><ref name="Shankaranarayananetal1997"/><ref name="Pocock1939"/> Si i tillë, ekziston një fjalë për "luanin", që mund të nënkuptojë gjithashtu 'tigrin' dhe përdoret në Iran, Azinë Jugore dhe zona të tjera, që është "[[shere Khan|Shere]]" ose "Shir" ({{lang-fa|{{Nastaliq|شیر}}}}),<ref name="Encyclopædia Iranica" /> dhe rëndësia e saj diskutohet më poshtë. Luani është gjithashtu me rëndësi kulturore për Lindjen e Largët,<ref name="TTN2002" /><ref name="Upham1829" /> duke përfshirë edhe vendin e [[tigri Indokinez|tigrave Indokinez]], por sipas autorëve të tillë si [[Reginald Innes Pocock]] (1939), Nowell dhe Jackson (1996), luani nuk ndodhi natyrshëm atje.<ref name="CAP"/> Sipas Colin Tudge duke pasur parasysh se të dy macet gjuajnë [[gjitarët|gjitarë]] të mëdhenj, ka të ngjarë që ata kanë qenë një garë në Azi. Pavarësisht nga natyra e tyre shoqërore, luanët mund të konkurronin me tigrat në baza individuale, siç do të bënin me njëri-tjetrin.<ref name="Tudge2011"/> Përveç mundësisë së konkurrencës, ka legjenda të luanëve Aziatikë dhe tigrat që bashkëveprojnë së bashku për të prodhuar pasardhës hibrid, të cilët do të jenë [[ligri]] ose [[tigoni]].<ref name="messybeast2012" /><ref name="ligerfacts.org" /><ref name="krypto" /><ref name="lair" /><ref name="shi" /> Nga të dhënat fosile, përveç gjenetikës,<ref name="CAP"/><ref name="Luo04"/><ref name="KitchenerDugmore2000" /> do të dukej se luani dhe tigri i sotëm ishin të pranishëm në Euroazi që nga [[Pleistoceni]], kur aty ishin edhe të afërmit e zhdukur.<ref name="Geptner"/><ref name="Haas2005"/><ref name="Mazak1981"/> Përveç kësaj, në ditët para Pavarësisë Indiane, Maharaja e Gwalior paraqiti luanin Afrikan në zonën e tij, i cili është një habitat për tigrin Bengalez.<ref name="Jhaletal2011" /> Mundësia e konfliktit, mes luanëve dhe tigrave, ishte ngritur në lidhje me Projektin e luanit Aziatik, i cili kishte për qëllim të paraqiste luanët e parkut të Girit në një rezervë tjetër që konsiderohet të jetë në rangun e mëparshëm të luanit Indian, që është Streha e jetës së egër e Kunos në Madhya Pradesh,<ref name="cambridge"/> para dhjetorit 2017.<ref name="HT 2017" /><ref name="TOI 12-2017" /> Kuno u raportua të përmbajë disa tigra që vinin nga Parku Rathambore, duke përfshirë një të quajtur "T-38".<ref name="minn"/><ref name="Thetimesofindia2013"/> Shqetësimet u ngritën se bashkëprania e luanëve dhe e tigrave do të shkaktonte "përplasje të shpeshta".<ref name="Thetimesofindia2006" /> Projekti i Kërkimit të Luanit i Universitetit të Minesotës përshkruan një arsye për të vonuar futjen e luanëve në Kuno sepse është frika se tigrat që jetojnë atje do të vrasin luanët në hyrje. [[File:Antoin Sevruguin 7 Men with live lion.jpg|thumb|left|Burrat në [[irani|Iran]] me një luan, rreth 1880]] [[File:Caspian tiger, north iran.jpg|thumb|right|[[Tigri Kaspik]] i vrarë në Iranin Verior, 1940]] Në një takim mes tyre besohet se një tigër Bengalez mund të mund dhe madje të vras një luan Aziatik, duke pasur parasysh [[Krahasimi fizik i tigrit dhe luanit#Pesha|përparësinë e tij në peshë]].<ref name="minn"/><ref name="Nationalgeographic2008"/>Pavarësisht nga fakti se habitatet e luanëve dhe tigrave Indianë janë mjete të ngjashme që ata të dy jetojnë në kushte që favorizojnë gjahtarët e vetmuar,<ref name="Kailash1978"/> këto luanë janë shoqërore si të afërmit e tyre Afrikanë<ref name="S&S02" /> dhe mund të formojnë tufa, ndërsa tigrat janë zakonisht të vetmuar, dhe besohet se një grup luanësh (2-3 meshkuj) ose luaneshash (2-4 femra) është shumë për një tigër ose tigreshë të vetme (shiko "[[#Krahasimi fizik dhe i sjelljes|Temperamentet]]"). Prandaj do të duhej që, në mënyrë që luanët Aziatikë të mbijetonin në një zonë me tigrat Bengalez, luanët do të duhej të transferoheshin atje si grupe dhe jo si individë.<ref name="minn"/> [[Reginald Innes Pocock]] (1939) përmendi se disa njerëz kishin mendimin se tigri luajti një rol në afërsinë e zhdukjes së luanit Indian, por ai e hodhi poshtë këtë pikëpamje si "broçkulla". Sipas tij, kishte prova që tigrat banonin në nënkontinentin, para luanëve. Tigrat eventualisht hynin në pjesën veriore të Indisë nga fundi lindor i [[Himalaja]]ve, përmes Burmës dhe filluan të përhapeshin në të gjithë zonën, përpara se luanët të kishin hyrë në Indinë Veriore nga Balochistani ose [[Persia]] dhe të përhapeshin në vende si [[Bengali]] dhe [[lumi|Lumi Nerbuda]]. Për shkak të kësaj, para se prania e [[njeriu]]t mund të kufizonte përhapjen e luanëve, tigrat arritën në një pjesë të Indisë që luanët nuk arritën. Megjithatë, prania e tigrave anembanë Indisë nuk e ndaloi përhapjen e luanëve atje, në vend të parë, kështu Pocock tha se nuk ka gjasa që tigrat Bengalez të luanin një rol, të rëndësishëm apo të varur, në afërsinë e zhdukjes së luanit Indian, më tepër, se njeriu ishte përgjegjës për të,<ref name="Pocock1939"/> siç ishte rasti me rënien e numrit të tigrave.<ref name="Geptner"/><ref name="CAP"/><ref name="Mazak1981"/><ref name="Pocock1939"/><ref name="Karanth03"/> Si e tillë, Pocock mendonte se nuk kishte gjasa që konkurrenca serioze midis tyre të ndodhte rregullisht dhe se edhe nëse luanët dhe tigrat Indianë u takuan, mundësia që ata të luftonin për mbijetesë ishte po aq e mirë sa edhe shansi që ata do të zgjedhin për të shmangur njëri tjetrin, dhe se shanset e tyre të suksesit, nëse do të përplaseshin, ishin aq të mira sa njëri-tjetri.<ref name="Pocock1939"/> ==Dyluftimet e vëzhguara== [[File:Indischer Maler um 1650 (II) 001.jpg|thumb|Piktura e një [[dervishi]] me një tigër dhe një luan]] Në cirqet e Romës së lashtë, kafshët ekzotike, duke përfshirë [[luani barbar|luanin barbar]] dhe [[tigri Bengalez|tigrin bengalez]],<ref name="CAP"/><ref name="Beinglion2005-2014" /><ref name="Petermaas2000-2011" /> ishin zakonisht të përkulur kundër njëri-tjetrit.<ref name="Auguet1994"/> Një mozaik në Shtëpinë e Faunit në Pompei tregon një luftë midis një luani dhe një tigri.<ref name="King2002" /> Ka llogari të ndryshme se cilat prej këtyre [[Animal|kafshëve]] mundën ose vranë tjetrën, gjatë gjithë kohës. Megjithëse luanët dhe tigrat mund të mbahen së bashku në harmoni në robëri,<ref name="The Telegraph" /> konfliktet fatale midis dy llojeve në robëri, të cilat përfunduan në vdekje, gjithashtu janë regjistruar.<ref name="lat"/><ref name="Popular Mechanics" /><ref name="NIE1930" /><ref name="Lion against tiger" /> Përveç regjistrimeve historike, përplasjet mes luanëve dhe tigrave u raportuan ose madje u kapën në kamera, në shekujt 19 dhe 20.<ref name="St.PetersburgTimes1952"/> Nuk ishte gjithmonë e qartë se cilat lloje rregullisht mundën tjetrën, sipas Doktor Packer (2015).<ref name="minn"/><ref name="SydneyMail1889"/> ===Në kaptivitet=== *Mbretëria Romake kishte tigra Bengalezë dhe luanë [[Afrika]]n dhe se tigri çdoherë e kishte mposhtur luanin.<ref name="JMS1850" /> *Në Korrik1808, [[Sylvanus Urban]] tha se Z. Bolton kishte një shok i cili kishe parë ndeshje mes luanit dhe tigrit në cirk të Veronës. Megjithëse tigri kishte sulmuar i pari, ai u mposht nga luani më i fortë.<ref name="Gentlemen'sMagazine1834" /> *Në 1830, një tigër sulmoi luanin në një kopësht zoologjik në [[Torino]], [[roma|Romë]]. Pavarësisht se ai sulmoi i pari, luani shkoi pas kurrizit të tij duke e mbërthyer nga qafa. Tigri ngordhi pas kësaj.<ref name="NMHAMA1930" /> *Klark (1838) tha se një oficer Britanik, që për shumë vjet në [[Sierra Leone]], kishte parë ndeshje mes luanit dhe tigrit dhe se tigri 'natyrisht' kishte fituar.<ref name="ToT1838" />{{efn|Si një komb i [[afrika perëndimore|Afrikës Perëndimore]], Sierra Leone mund të kishte pasur [[luani Verior|luanë]] dhe jo tigra.<ref name="Geptner"/><ref name="Lion against tiger"/>}} *Në 1857, një tigër i ri rreth 18 muajsh shkoi në kafazin e një luani të rritur dhe i kishte çarë stomakun. Pas disa minutash, luani kishte ngordhur.<ref name="Darwin" /> *Sipas një portieri (1894), një tigër i qujtur 'Gunga', i cili i përkiste një [[mbreti]], kishte vrarë tridhjetë luanë dhe kishte shkatërruar një tjetër pasi ishte transferuar në kopshtin zoologjik të [[londra|Londrës]].<ref name="Porter1894"/> *Sipas [[Baltimore Sun]] (1899), rreth fundit të shek 19, [[Gakuadi]] (Gaekwad) i Barodës<ref name="GoB" /><ref name="BBC2011GoB" /> organizoi një ndeshje në amfiteatër, midis një [[luani berber]] i quajtur "Atllas", nga [[malet e Atllasit]] dhe një [[tigri Bengalez]] nga zona [[India]]ne e Shimlës, të dy të uritur (me dietën e tyre të gatshme), përpara një audience me mijëra të pranishëm, në vend që të ishte midis një [[luani Aziatik|luani Indian]], sepse luani Indian besohej të ishte i dobët për tigrin Bengalez. Tigri ishte më i gjatë se 3 metra, dhe me një gjatësi shpatulle prej 120 centimetrash, me shpatulla të forta, dhëmbë dhe kthetra të gjata dhe dukej i vëmëndshëm. Luani dukej më i madh nga koka, kishte një krifë të madhe, këmbët dhe putrat dukeshin më të mëdhaja. Tigri dukej sikur personifikonte "forcën bairëse dhe inteligjencën", ndërsa luani dukej si "mbizotëruesi i forcës masive".<ref name="Lion against tiger"/> Gjatë ndeshjes, të dy macet morrën dëmtime, megjithëse dukej sikur tigri largohej nga Atllasi, ai e mundi atë duke e mbërthyer nga kurrizi. Atllasi bëri lëvizjen e fundit duke e larguar tigrin nga kurrizi përpara se të ngordhte. Gakuadi ra dakord të paguante 37,000 rupla, pranoi se tigri ishte "Mbreti i [[felidae|familjes së maceve]]". Ai tha që Atllasit duhej t'i jepej një varrosje mbretërore dhe tigri duhet të kishte një "kafaz nderi" dhe vendosi të përgatiste tigrin për një ndeshje me një [[ariu|ari]] që peshonte më shumë se {{convert|680|kg}}. Beteja do të ndodhte pasi tigri të merrte veten nga plagët.<ref name="lat"/><ref name="Lion against tiger"/> *Në 1909, një televizion kafshësh tregonte rreth një luani duke performuar truke, që sulmoi një tigër të lidhur me zinxhirë duke kërcyer përmes ajrit, duke u ulur në pjesën e prapme të tigrit. Megjithëse pengohet nga zinxhiri i rëndë i qafës i lidhur me shufrat e hekurit të arenës, tigri ishte më shumë se një ndeshje për luanin dhe e trazoi atë deri në vdekje.<ref name="Boston News" /> *Në Maj 1914, në një kopësht zoologjik të [[Nju Jorku]]t, barriera e Rajah, e një tigri Bengalez 8 vjeçar dhe e Huerte, e një [[luani Nubian]] që ishte 2<ref name="HorshamTimes1914" /><ref name="WarracknabealHerald1914" /> ose 3 vjeç dhe që kishte qenë sëmurë për ca kohë, u hap papritur. Në minutat e para, Huerte që ishte më i vëmenshëm dukej se po fitonte, por në minutat e fundit, Rajah, jo vetëm që arriti të kafshonte qafën e Huerte, por gjithashtu theu kurrizin e tij duke e mposhtur atë.<ref name="FairmontWestVirginian1914" /><ref name="PittsburghPress1914" /> *Në 1934, një luan Afrikan i rritur plotësisht arriti të vriste një tigër Bengalez të ri, sapo këto kafshë kishin hipur në trenin e cirkut përpara se menaxhuesit t'i ndanin.<ref name="newspaperarchive.com"/> *Bert Nelson (1938) tha se në [[Chicago]], ku 20 luanë dhe tigra u përzienë sëbashku për një akt në cirk, një ndeshje ndodhi në fund të shfaqes dhe zgjati 10 minuta. Asnjë incident nuk u përmend, por Nelson tha se ndeshja mbaroi kur tigrat përdorën dyert e daljes për të ikur.<ref name="TheAge1938" /> *Në një kopësht zoologjik, 1949, luani vrau tigri në një dyluftim që zgjati 3 minuta. Ndeshjes i erdhi fundi kur tigrit i ngeci koka në një vrimë korenti. Atëherë, luani ia doli mbanë duke e kapur tigrin nga gëzofi dhe duke e kafshuar në qafë.<ref name="Lion Kills Tiger"/> *Gjatë 21 Shkurtit 1951, Beatty kishte parë 50 tigra duke u vrarë nga luanët në të gjith karrierën e tij.<ref name="NMHAMA1951" /><ref name="The Tuscaloosa News" /> *Në Shator 1951, në një kopësht zoologjik të [[Madra]]s, në Indi, një tigër tetëmbëdhjetë vjeçar i quajtur "Vikram" hyri në kafazin e një luani shtatë vjeçar të quajtur 'Leo' dhe ata u ndeshën. Fatkeqësisht, Vikram, shkoi në kafazin e tij, por edhe pse mori medikamente mjeksore, ngordhi.<ref name="TheIndianExpress1951" /> *Një princ Indian organizoi një ndeshje mes luanit dhe tigrit në kështjellën e tij ku luani vrau tigrin, akordoi Kailash Sankhala (1978).<ref name="Kailash1978" /><ref name="newspaperarchive.com"/><ref name="Popular Mechanics"/><ref name="Kailash1978"/><ref name="Lion Kills Tiger" /> *Në Mars 2011, një tigër Bengalez kaloi në kafazin e një luani dhe e vrau atë me një goditje të vetme putre duke çarë arterjet e luanit dhe duke e lënë luanin në një "pishinë me gjak".<ref name="BBC2010" /> === Në natyrë të egër === *Duket nga libri ''[[Anvâr-i Suhaylî]]'' ({{lang-fa|{{Nastaliq|اَنوارِ سُهيلى}}}})<ref name="Eastwick1854" /> se luani dhe tigri konkuruan për dominimin në rajonin e lumit Tigris, që është [[Mesopotamia]].<ref name="Geptner"/><ref name="CAP"/> *Herne (1855) përmendi se në [[xhungla|xhunglën]] Indiane midis fshatit Elaw, qytetit të Baroshit dhe Gjirit të Cambay, në [[veriu|veri]] të qytetit të Sures dhe Ghatëve të saj, rreth {{convert|9.7|-|11.3|km}} nga fshati, ai dhe partia e tij, që përfshinte vendasit, dëgjuan një ulërimë të tigrit. Duke ndjekur atë, ata kapën një paraqitje të shkurtër të saj, por në atë kohë, tigri kishte sulmuar një lokal. U zhduk me viktimën, dhe pasi e ndoqën për rreth 50 metra, ata dëgjuan ulërimë e luanit, dhe përveç kësaj, tinguj që sugjeruan se ai ishte në një luftë me tigrin, të tilla si zhurmat. Partia jo vetëm që arriti të shihte luanin dhe tigrin duke u rrokullisur në betejën e tyre, pasi kaloi nëpër shkurre, por edhe [[njeriu]]n që ra viktimë e tigrit. Autori e quajti si luanin ashtu edhe tigrin si "tiranët e pyllit", duke pasur parasysh se ata do të sulmonin krijesa më të dobëta. Tigri kishte të njëjtën madhësi si luani, por më i shkathët. Sa i përket luanit, ai përdori forcën më të madhe dhe krifa e saj, e cila ishte pak më e thellë se ato të kushërinjëve më të mëdhenj të Afrikës, mund të mbronte kokën nga kthetrat e tigrit, megjithëse jo pjesë të tjera të trupit të tij. Ata ishin aq të vendosur dhe të guximshëm si njëri-tjetri, por luani duroi. Ai kapi fytin e tigrit, e ktheu në shpinë dhe e vrau duke i hapur barkun e tij. Luani u përshëndet si "Mbreti i kafshëve". Përndryshe, lufta kishte qenë e ashpër për të dy kafshët, deri në masën që autori mendonte se do të merrte hak për viktimat e tyre.<ref name="CUL1855" /> *''Sun'' (''Nju Jork'') njoftoi se në një fshat Indian të zhdukur në bregun e një mënge të lidhur me lumin Cauvery, rreth {{convert|48.3|km}} në veri-perëndim të Bangalore, një gjahtar i plagosur nga një krijesë helmuese pa një tigër të tij në anën e majtë dhe një luan në anën e djathtë. Tigri ishte një "shokues i madh, i cili kishte parë 15 vjet të jetës së tij", dhe kishte gjymtyrë muskulore. Luani mashkull ishte "i mesëm". Të dy ata e kërkuan, por ata nuk e vunë re njëri-tjetrin në fillim pasi ata ishin të ndarë nga një mur që ishte rreth {{convert|120|cm}} i gjatë dhe fokusi i tyre ishte mbi dëshmitarin. Kur ata iu afruan atij, tigri aromatizoi luanin dhe u soll si një mace e zemëruar, e cila përfshinte zhurmën që e trondiste këtë të fundit. Luani i tregoi dhëmbët në përgjigje, dhe pasi arriti në fund të murit, i ulëriti armikut të tij. Pasi koka e luanit u shfaq rreth murit, tigri i përkulur u hodh mbi të dhe u mbështjell me të. Ndërsa ata luftuan, e cila përfshinte grushta ose gërvishtje, ata thërrisnin në një mënyrë që i kthente flokët e gjahtarit gri, me fjalët e tij. Tigrat shpesh vrasin viktima duke kafshuar grykën e tyre dhe duke e mbajtur atë për aq kohë sa të jetë e domosdoshme,<ref name="Schaller1967" /> por ky nuk ishte rasti me këtë luftë. Pavarësisht përshkrimeve të ndryshme të madhësisë së tyre nga transmetuesi dhe se tigri ishte më i shkathët sesa luani, qafa e tigrit ishte e ndjeshme ndaj një kafshim nga luani dhe për arsye të tilla, ishte e vështirë për të dyja mace të mposhtnin tjetrin, në përgjithësi. Pasi u tërhoqën përkohësisht nga njëri-tjetri, gjahtari mund të shihte se të dy ishin plagosur. Megjithatë, ata ishin të vendosur të shkatërronin njëri-tjetrin. Luani dhe tigri respektivisht bërtitën dhe kërcënoheshin. Narruesi dyshonte se urrejtja e tyre për njëri-tjetrin mund të ketë qenë për shkak se të dy e kishin gjuajtur në të njëjtën kohë, prandaj, pranimet e tyre përkatëse ndërhynin me gjuetinë e njëri-tjetrit për të. Tigri hyp në shpinën e luanit, duke u rrokullisur dhe duke u përpjekur për të kapur këmbët e tij. Luani dukej i pafuqishëm kur tigri e mbajti mbi shpatullën e tij të parë, përpara se të bënte një lëvizje në të cilën arriti të kapte qafën e tigrit. Tani, tigri dukej i pafuqishëm, përpara se të bënte një lëvizje për të përdorur kthetrat e tij të ngushta për të detyruar luanin të liroje mbajtjen e saj mbi të. Megjithëse tigri ishte agresori kësaj radhe, lufta e tyre u bë më e ngjashme me atë të qenve që nuk mund të mundnin njëri-tjetrin. Ata bledhin nga hunda në bisht ndërsa u larguan nga dëshmitari, në drejtim të malit. Ata ranë në ujë, i cili ishte i thellë rreth {{convert|61|cm}}, dhe kjo ndaloi luftën. Ata u tërhoqën nga njëri-tjetri, duke ecur në pyll.{{efn|Siç është raportuar nga ''Shën Demokratët'' (1887),<ref name="StLandryDemocrat1887" /> "Itoni Demokrat" (1887),<ref name="EatonDemocrat1887" /> "Regjistri Iola" (1887),<ref name="IolaRegister1887"/> ''The Milan Exchange'' (1887),<ref name="MilanExchange1887"/>, dhe nga "Posti i [[Sidnei]]" (1889),<ref name="SydneyMail1889"/> në rendin kronologjik.}} *Rivaliteti midis luanit Aziatik dhe tigrit [[Siberia]]n{{efn|Megjithëse ky term është përdorur,<ref name="SanFranciscoCall1911" /> disa teste gjenetike tregojnë se [[tigri Amur]] ishte i lidhur ngushtë me tigrin Kaspik<ref name="CSG2017" /><ref name="Driscolletal2009" /> i cili gjithashtu banonte në ish-[[bashkimi Sovjetik|Bashkimin Sovjetik]] (ku gjendet [[Siberia]]), dhe vargu i të cilit do të ishte mbivendosur me atë të luanit në vende si Kaukazi<ref name="Geptner" />}} është përmendur në punën e Hamilton M. Wright, në ''[[thirrja e San Françiskos|Thirrjen e San Françiskos]]'' (1911). == Opinionet profesionale == === Në mbështetje të tigrit === *John Varty, pronar i Rezervës në [[Afrika Jugore|Afrikën Jugore]], tha: "Njerëzit gjithmonë më pyesin se cili është më i madh, nëse një tigër dhe një luan kanë luftë, cili do të fitojë? Luanët përpiqen, por ata thjesht nuk e marrin atë të drejtë. Nëse ka një luftë, tigri do të fitojë, çdo herë".<ref name="Country Life" /> *Organizata për shpëtimin e kafshëve, [[Florida]], u përgjigj: "Ndërsa kjo do të varet nga madhësia, mosha dhe agresiviteti i kafshëve, tigrat përgjithësisht kanë një avantazh të rëndësishëm".<ref name="Big Cat Rescue" /> *Bamirësia e ruajtjes deklaroi: "Hulumtimet e fundit tregojnë se tigri është vërtet më i fortë se luani në aspektin e forcës fizike. Luanët jetojnë në tufa, kështu që do të ishte në një grup dhe tigri, si një krijesë e vetmuar që do të ishte është përgjithësisht fizikisht më i madh se një luan. Shumica e ekspertëve do të favorizonin një [[tigri Siberian|tigër Siberian]] dhe [[bengali|Bengalez]] mbi një [[luani Afrikan|luan Afrikan]] dhe [[Azia]]tik".<ref name="Save China's Tigers" /> *John Smith Clarke, një zbutës i luanit tha në një leksion mbi luftën midis një tigri dhe një luani, duke treguar luftën aktuale në ekran, "në 100 raste nga 100 tigri gjithmonë do t'a mposhte luanin ngaqë ishte shumë më i shkathët, nuk ishte kaq i ngathët në lëvizjet e tij, ishte po aq e fortë, ishte i armatosur në mënyrë të barabartë, por luftoi në mënyrë të ndryshme. Tigri shpesh luftonte duke u rrokullisur në shpinën e luanit dhe e mbante në kthetrat e tij derisa e mundi atë".<ref name="GlasgowHerald1937" /> *BBC (2016), në një studim të radhës për forcë dhe inteligjencë, favorizoi tigrin në rastin e inteligjencës, për shkak të kohës së kaluar për një sfidë të veçantë.<ref name="BBCEarthUnplugged" /> *Dokumentacioni i gjeografisë globale përmendi se një tigër Bengalez kishte një përparësi peshe prej {{convert|50|kg}} mbi një luan Aziatik dhe mund të vriste një luan i vetëm në një luftë.<ref name="Nationalgeographic2008"/> === Në mbështetje të luanit === *Clyde Beatty, trajner i kafshëve dhe interpretues i cili zotëronte disa tigra, luanë, [[hiena]] dhe [[Animal|kafshë]] të tjera të egra, besonte se në nëntë nga dhjetë herë, "një luan i rritur do të rrihte një tigër të rritur". Ai përmendi se që kur ai filloi të përzier kafshët, 25 nga tigrat e tij (2 prej tyre ishin [[Siberia]]n, pjesa tjetër e tyre ishin [[bengali|Bengalez]]) u vranë në arenën e cirkut, por nuk kishte një viktimë të vetëm të luanit.<ref name="Popular Mechanics"/> *Natyralisti i mirënjohur dhe konservatoristi i Indisë, Kailash Sankhala shkroi në librin e tij 'Tigri' se tigri nuk do të ishte në gjendje të afrohej me nyjet vitale të luanit për shkak të mugës së tij të trashë dhe se tigri do të ishte i prekshëm nga luani. Ai përmendi se një herë një Princ Indian organizoi një luftë në të cilën luani vrau tigrin dhe mendonte se "një tigër nuk është ne gjendje për t'u ndeshur me luanin".<ref name="Kailash1978"/> ===Asnjanëse=== Carl Hagenbeck, një trajner nga Hamburgu, tha se luani dhe tigri ishin njësoj në "gjendje dhe besueshmëri të mirë". Ai përmendi shembullin e një luani të trajnuar për një muaj për të bërë truket dhe për një tigër duke marrë pesë javë për te bërë këtë.<ref name="EveningStar1905"/> ==Arti dhe literatura== ===Literatura=== [[File:Bodleian Libraries, Handbill of Merchant's Hall, 1739, announcing A lion, lionesses, tigers, etc..jpg|thumb|Një dokument i [[viti|v]]. 1739 nga Karl Benjamin]] Natyralistët dhe autorët e shekullit të 18-të krahasuan karakteret e llojeve, përgjithësisht në favor të luanit.<ref name="knight" /> Oliver Goldsmith rendit luanin e parë midis [[gjitarët|gjitarëve]] [[carnivora|mishngrënës]], i ndjekur nga tigri, i cili sipas mendimit të tij "duket se merr pjesë në të gjitha cilësitë e dëmshme të luanit, pa ndarë asnjë nga të mirat e tij. Madhështia, mëshira dhe bujaria, por tigri është i egër pa provokim dhe mizor pa nevojë.<ref name="goldsmith" /> "Charles Knight, duke shkruar në Cyclopaedinë Angleze, mendimet e natyralistëve Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon dhe Thomas Pennant në këtë konteksti, duke deklaruar se "trupi i përgjithshëm i autorëve që eulosen" guximin, madhështinë, mëshirën dhe bujarinë "e luanit, duke e krahasuar atë me egërsinë e paprovokuar, mizorinë e panevojshme dhe poltroonerin e tigrit, bëhet qesharake, ndonëse e udhëhequr nga emra të tillë si Buffon dhe Pennant".<ref name="knight"/> * [[Literatura]] [[anglia|Angleze]] krahasoi forcat e tyre të luftës.<ref name="richards" /> Poetët Edmund Spenser, Allan Ramsey dhe Robert Southey përshkruan fitoret e luanit.<ref name="richards"/> Në pikëpamjen e një kritiku letrar të shekullit të 19-të, këto gara krijuan "sovranitetin e botës së kafshëve".<ref name="richards"/> * Sipas John Hampden Porter (1894, faqe 176), Lockington tha se [[Jaguari]] mbretëroi "suprem" si "terrori i pyllit" dhe se kjo aplikohej te luani dhe tigri në '[[shkretëtira|shkretëtirë]]' dhe '[[xhungla|xhungël]]', respektivisht.<ref name="Porter1894"/> <ref name="Sacredtexts2016" /><ref name="Mitra2005"/> Luani dhe tigri konkurrojnë njëri-tjetrin në literaturën Iraniane.<ref name="Eastwick1854"/> Për shembull, Humphreys dhe Kahrom, në librin e tyre të vitit 2002, ''Luani dhe Gazela'': Gjitarët dhe Zogjtë e Iranit, i trajtuan ata si "dy më të mëdhenjtë dhe më të bukurit" e mishngrënësve Iranianë, megjithëse u zhdukën atje. Ashtu si me luanin,<ref name="Geptner"/> emri Persian i tigrit përdoret për njerëzit dhe vendet.<ref name="Humphreys1999"/> ====Në ekonomi==== Termi "Ekonomia e Tigrave" është përdorur në vendet [[Azia]]tike që kanë pësuar një rritje ekonomike të shpejtë dhe termi "Ekonomia e Luanëve" është përdorur për homologët e tyre [[Afrika|Afrikanë]]. Të dyja palët, të ashtuquajtura "Tigrat Aziatikë" dhe "Luanët Afrikanë" gjithashtu janë krahasuar.<ref name="Berendsen_al2013"/><ref name="Bowditch1999"/> ===Kinema=== Në Paalai, një film Tamilik, ka dialog rreth karakteristikave të tigrave dhe luanëve. Filmi arrin në përfundimin se tigri është superior. Në film, tigri është simbol dhe flamuri i popullit fisnor Tamilik dhe luani është simbol dhe flamuri i jo-Tamil Singhal (fjalë për fjalë do të thotë njerëz mizor).<ref name="Imbd"/> ==Shënimet== {{Notelist|group=lower-alpha}} == Referime == {{Reflist|30em|refs= <ref name="Auguet1994">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aVhXYli82rAC&pg=PA85|title=Cruelty and civilization: the Roman games|author=Roland Auguet|year=1994|isbn=978-0-415-10453-1|language=en}}</ref><ref name="BBC2010">{{cite news|title=Tiger Kills Lion In Turkish Zoo|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12669308|work=BBC News|accessdate=14 mars 2011|date=7 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110312010616/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12669308|archive-date=12 mars 2011|df=dmy-all|language=en}}</ref><ref name="BBC2011GoB">{{cite news|last=Lawson|first=Alastair|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-16051168|title=Indian maharajah's daring act of anti-colonial dissent|work=BBC News|date=10 dhjetor 2011|accessdate=10 dhjetor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111210174133/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-16051168|archive-date=10 dhjetor 2011|df=dmy-all|language=en}}</ref><ref name="BBCEarthUnplugged">{{cite news|title=lion vs tiger:|url=https://www.youtube.com/watch?v=tvID7SqH4wA|publisher=BBC Earth Unplugged|date=10 gusht 2016|language=en}}</ref><ref name="BCKM1993">{{cite book|author=Brakefield, Tom|title=Big Cats: Kingdom of Might|publisher=Voyageur Press|url=https://books.google.fr/books?id=szBm5kPeC-cC&pg=PA#v=onepage&q&f=false|page=44|year=1993|isbn=978-0-89658-329-0|access-date=18 tetor 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018191232/https://books.google.fr/books?id=szBm5kPeC-cC&pg=PA#v=onepage&q&f=false#v=onepage&q&f=false|archive-date=18 tetor 2017|df=dmy-all|language=en}}</ref><ref name="Beatty1941">{{citation|url=https://books.google.com/books?id=yYRCAAAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=lion+tiger|title=Jungle performers|author=Clyde Beatty, Earl Wilson|year=1941|language=en}}</ref><ref name="Beinglion2005-2014">{{cite web|title=Barbary Lion Information|url=http://beinglion.com/barbary-lions.php|publisher=Beinglion.com|accessdate=29 qershor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20130903224800/http://beinglion.com/barbary-lions.php|archive-date=3 shtator 2013|df=dmy-all|language=en}}</ref><ref name="Berendsen_al2013">{{cite book|last1=Berendsen|first1=Bernard|last2=Dietz|first2=Ton|last3=Schulte Nordholt|first3=H. G. C.|last4=Van der Veen|first4=Roel|publisher=[[Brill Publishers|Brill]]|title=Asian Tigers, African Lions: Comparing the Development Performance of Southeast Asia and Africa|isbn=90-04-26000-5|url=https://books.google.com/books?id=JcneAQAAQBAJ&dq=&redir_esc=y|date=4 tetor 2013|language=en}}</ref><ref name="Big Cat Rescue">{{cite news|title=Big Cat Rescue FAQ|url=http://bigcatrescue.org/2011/if-a-lion-and-tiger-got-into-a-fight-who-would-win|work=Big Cat Rescue|accessdate=9 shkurt 2012|date=9 shkurt 2012|archive-url=https://archive.today/20130112141451/http://bigcatrescue.org/2011/if-a-lion-and-tiger-got-into-a-fight-who-would-win|archive-date=12 janar 2013|df=dmy-all|language=en}}</ref><ref name="Boston News">{{cite news|title=Tiger whips Lion|url=https://pqasb.pqarchiver.com/boston/access/711811252.html?dids=711811252:711811252&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&date=Jul+19%2C+1909&author=&pub=Boston+Daily+Globe&desc=TIGER+WHIPS+LION.&pqatl=google|work=Boston News Access|accessdate=14 mars 2011|date=7 mars 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110423143119/http://pqasb.pqarchiver.com/boston/access/711811252.html?dids=711811252:711811252&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&date=Jul+19%2C+1909&author=&pub=Boston+Daily+Globe&desc=TIGER+WHIPS+LION.&pqatl=google|archive-date=23 prill 2011|df=dmy-all|language=en}}</ref><ref name="Bowditch1999">{{cite book|last=Bowditch|first=Nathaniel H.|title=The Last Emerging Market: From Asian Tigers to African Lions? : the Ghana File|publisher=[[Greenwood Publishing Group|Praeger]]|isbn=02-75-96588-0|url=https://books.google.com/books?id=N6eMAAAAIAAJ&q|date=1 janar 1999|language=en}}</ref><ref name="cambridge">[http://journals.cambridge.org/production/action/cjoGetFulltext?fulltextid=851224 Preparations for the reintroduction of Asiatic lion Panthera leo persica into Kuno Wildlife Sanctuary, Madhya Pradesh, India] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120604111502/http://journals.cambridge.org/production/action/cjoGetFulltext?fulltextid=851224 |date=4 June 2012 }} by A.J.T. Johnsingh, S.P. Goyal, Qamar Qureshi; Cambridge Journals Online; Oryx (2007), 41: 93-96 Cambridge University Press; Copyright 2007 Fauna & Flora International; {{doi|10.1017/S0030605307001512}}; Published online by Cambridge University Press 05Mar2007</ref><ref name="CAP">{{Cite book|author1=Nowell, Kristin|author2=Jackson, Peter|title=Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan|url=http://carnivoractionplans1.free.fr/wildcats.pdf|format=PDF|year=1996|publisher=IUCN/SSC Cat Specialist Group|location=Gland, Switzerland|isbn=2-8317-0045-0|pages=17–149|access-date=16 nëntor 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20070807215533/http://carnivoractionplans1.free.fr/wildcats.pdf|archive-date=7 gusht 2007|df=dmy-all|language=en}}</ref><ref name="Catsg">{{cite web|title=Asiatic lion|url=http://www.catsg.org/index.php?id=113|publisher=Cat Specialist Group|accessdate=28 qershor 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100825014706/http://www.asiatic-lion.org/|archivedate=25 gusht 2010|language=en}}</ref><ref name="Country Life">{{cite news|title=John Varty Interview|url=http://www.countrylife.co.za/tigers-free-state/|work=Country Life|accessdate=10 tetor 2013|date=10 tetor 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131005010044/http://www.countrylife.co.za/tigers-free-state/|archivedate=5 tetor 2013|url-status=dead|language=en}}</ref><ref name="CSG2017">{{cite journal|author1=Kitchener, A. C.|author2=Breitenmoser-Würsten, C.|author3=Eizirik, E.|author4=Gentry, A.|author5=Werdelin, L.|author6=Wilting, A.|author7=Yamaguchi, N.|author8=Abramov, A. V.|author9=Christiansen, P.|author10=Driscoll, C.|author11=Duckworth, J. W.|author12=Johnson, W.|author13=Luo, S.-J.|author14=Meijaard, E.|author15=O’Donoghue, P.|author16=Sanderson, J.|author17=Seymour, K.|author18=Bruford, M.|author19=Groves, C.|author20=Hoffmann, M.|author21=Nowell, K.|author22=Timmons, Z.|author23=Tobe, S.|year=2017|title=A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group|journal=Cat News|issue=Special Issue 11|issn=1027-2992|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&isAllowed=y|access-date=13 maj 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180730142355/https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&isAllowed=y|archive-date=30 korrik 2018|df=dmy-all|language=en}}</ref><ref name="CUL1855">{{cite book|author=Herne, P.|title=Perils and Pleasures of a Hunter's Life; or the Romance of Hunting by Peregrine Herne|publisher=[[Cornell University Library]]|chapter=XXIII: [[Domus]]. Surat. The nature of the jungles beyond. A [[boa constrictor]]. A tiger. A lion. Terrible conflict. A [[Banyan]] tree.|url=https://archive.org/details/cu31924016407698|pages=194–204|year=1855|accessdate=8 korrik 2017|language=en}}</ref><ref name="Darwin">The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex. Charles Darwin</ref><ref name="Driscolletal2009">{{cite journal|author1=Driscoll, C. A.|author2=Yamaguchi, N.|author3=Kahila Bar-Gal, G.|author4=Roca, A. L.|author5=Luo, S.-J.|author6=Macdonald, D.|author7=O’Brien, S. J.|year=2009|title=Mitochondrial phylogeography illuminates the origin of the extinct Caspian tiger and its relationship to the Amur tiger|journal=PLOS ONE|volume=4|pages=1–8|url=http://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0004125|doi=10.1371/journal.pone.0004125|pmid=19142238|pmc=2624500|bibcode=2009PLoSO...4.4125D|access-date=18 janar 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160412194442/http://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371%2Fjournal.pone.0004125|archive-date=12 prill 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref><ref name="Eastwick1854">{{cite book|year=1854|title=The Anvari Suhaili; or the Lights of Canopus Being the Persian version of the Fables of Pilpay; or the Book Kalílah and Damnah rendered into Persian by Husain Vá'iz U'L-Káshifí|last=Eastwick|first=Edward B (transl.)|author-link=Edward Backhouse Eastwick|publisher=Stephen Austin, Bookseller to the East-India College|place=Hertford|url=https://books.google.com/?id=W0oOAAAAQAAJ|accessdate=2 maj 2017|language=en}}</ref><ref name="EatonDemocrat1887">{{cite news|title=An Awful Fight: A Combat Between a Tiger and a Lion|publisher=The Eaton Democrat|url=http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn88077272/1887-04-14/ed-1/seq-4/#date1=1789&index=3&rows=20&words=After+Bangalore+encampment&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=after+encamping+bangalore&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1|date=14 prill 1887|access-date=8 prill 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409021259/http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn88077272/1887-04-14/ed-1/seq-4/#date1=1789&index=3&rows=20&words=After+Bangalore+encampment&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=after+encamping+bangalore&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1#date1=1789&index=3&rows=20&words=After+Bangalore+encampment&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=after+encamping+bangalore&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1|archive-date=9 prill 2017|df=dmy-all|language=en}}</ref><ref name="Encyclopædia Iranica">{{cite encyclopaedia|title=Flags (of Persia)|url=http://www.iranicaonline.org/articles/flags-i|last=Shahbazi|first=Shapur A.|encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]]|volume=10|year=2001|accessdate=10 mars 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304205410/http://www.iranicaonline.org/articles/flags-i|archivedate=4 mars 2016|df=dmy-all|language=en}}</ref><ref name="EveningStar1905">{{cite news|author=Hornaday, W. T.|work=[[The Washington Star|Evening Star]]|title=Mental capacity of Animals|url=http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn83045462/1905-12-31/ed-1/seq-37/|date=31 dhjetor 1905|accessdate=10 korrik 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127084225/https://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn83045462/1905-12-31/ed-1/seq-37/|archive-date=27 janar 2018|df=dmy-all|language=en}}</ref><ref name="FairmontWestVirginian1914">{{cite news|publisher=The Fairmont West Virginian|title=Tiger and lion in death fight at New York Zoo|url=http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn86092557/1914-05-08/ed-1/seq-1/#date1=1789&index=10&rows=20&words=Fight+Lion+Tiger&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=lion+tiger+fight&y=19&x=5&dateFilterType=yearRange&page=1|date=8 maj 1914|access-date=10 korrik 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201062146/https://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn86092557/1914-05-08/ed-1/seq-1/#date1=1789&index=10&rows=20&words=Fight+Lion+Tiger&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=lion+tiger+fight&y=19&x=5&dateFilterType=yearRange&page=1#date1=1789&index=10&rows=20&words=Fight+Lion+Tiger&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=lion+tiger+fight&y=19&x=5&dateFilterType=yearRange&page=1|archive-date=1 dhjetor 2017|df=dmy-all|language=en}}</ref><ref name="Gentlemen'sMagazine1834">{{cite book|author=Urban, S.|title=The Gentleman's Magazine, Volumes 156 – 157|publisher=F. Jeffries|url=https://books.google.com/books?id=y2OYNXvykVcC&pg=PA#v=onepage&q&f=false|year=1834|accessdate=24 nëntor 2016|language=en}}</ref><ref name="Geptner">{{Cite book|last=Heptner|first=V. G.|last2=Sludskii|first2=A. A.|orig-year=1972|year=1992|title=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola|trans-title=Mammals of the Soviet Union, Volume II, Part 2|publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation|location=Washington DC|url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/82/mode/2up|pages=83–202|isbn=90-04-08876-8|language=en}}</ref><ref name="GlasgowHerald1937">{{cite news|title=Lion versus the tiger|url=https://news.google.com/newspapers?nid=2507&dat=19370326&id=5hI1AAAAIBAJ&sjid=xaULAAAAIBAJ&pg=4847,4344921|work=The Glasgow Herald|date=26 mars 1937|language=en}}</ref><ref name="GoB">{{cite web|title=His Highness Sayajirao Gaekwad III|publisher=Gaekwadsofbardoa.com|url=http://www.gaekwadsofbaroda.com/node/2|accessdate=8 prill 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322111749/http://www.gaekwadsofbaroda.com/node/2|archive-date=22 mars 2017|df=dmy-all|language=en}}</ref><ref name="goldsmith">{{cite book|author1=Oliver Goldsmith|author2=Georges Léopold C.F.D. Cuvier (baron de.)|title=A history of the earth and animated nature, with an intr. view of the animal kingdom tr. from the Fr. of Baron Cuvier, notes and a life of the author by W. Irving|url=https://books.google.com/books?id=xLcTAAAAQAAJ&pg=PA367|accessdate=30 qershor 2011|year=1847|page=367|language=en}}</ref><ref name="Haas2005">{{cite journal|author1=Haas, S.K.|author2=Hayssen, V.|author3=Krausman, P.R.|title=''Panthera leo''|year=2005|journal=Mammalian Species|volume=762|pages=1–11|url=http://www.science.smith.edu/msi/pdf/762_Panthera_leo.pdf|doi=10.1644/1545-1410(2005)762[0001:PL]2.0.CO;2|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728131140/http://www.science.smith.edu/msi/pdf/762_Panthera_leo.pdf|archive-date=28 korrik 2017|language=en}}</ref> <!--<ref name="Hoage8-18">Hoage, Robert J., Roskell, Anne and Mansour, Jane, "Menageries and Zoos to 1900", in ''New World, New Animals: From Menagerie to Zoological Park in the Nineteenth Century'', Hoage, Robert J. and Deiss, William A. (ed.), Johns Hopkins University Press, Baltimore, 1996, pp.8-18. {{ISBN|0-8018-5110-6}}</ref> --> <ref name="HorshamTimes1914">{{cite news|title=Lion Fights Tiger|work=The Horsham Times|url=http://trove.nla.gov.au/newspaper/article/72902592?searchTerm=lion%20fights%20tiger&searchLimits=|date=12 maj 1914|access-date=19 tetor 2017|language=en}}</ref> <!-- HERE --> <ref name="HT2016">{{cite news|author=Sharma, N.|title=Promiscuity of mother lioness saes cubs in Gir: Study|work=[[Hindustan Times]]|url=https://www.hindustantimes.com/dehradun/promiscuity-of-mother-lioness-saves-cubs-in-gir-study/story-hDsC9dQelQ750MXCvTohJN.html|date=6 tetor 2016|accessdate=21 shtator 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921065524/http://www.hindustantimes.com/dehradun/promiscuity-of-mother-lioness-saves-cubs-in-gir-study/story-hDsC9dQelQ750MXCvTohJN.html|archive-date=21 shtator 2017|df=dmy-all}}</ref><ref name="HT 2017">{{cite news|work=[[Hindustan Times]]|title=Stalemate on translocation of Gir lions Kuno Palpur in Madhya Pradesh to be used as tiger habitat now|url=https://www.hindustantimes.com/bhopal/stalemate-on-translocation-of-gir-lionskuno-palpur-in-madhya-pradesh-to-be-used-as-tiger-habitat-now/story-hX8ELtxSSL4I8GeLTh6xYI.html|date=7 dhjetor 2017|access-date=27 janar 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127202550/https://www.hindustantimes.com/bhopal/stalemate-on-translocation-of-gir-lionskuno-palpur-in-madhya-pradesh-to-be-used-as-tiger-habitat-now/story-hX8ELtxSSL4I8GeLTh6xYI.html|archive-date=27 janar 2018|df=dmy-all}}</ref><ref name="Humphreys1999">{{cite book|author1=P. Humphreys|author2=E. Kahrom|year=1999|chapter-url=https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&lpg=PP1&pg=PP1#v=onepage&q&f=false|title=Lion and Gazelle: The Mammals and Birds of Iran|publisher=Images Publishing|location=Avon|isbn=978-0951397763|chapter=Lion|pages=77−80}}</ref><ref name="Imbd">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt2166047/|title=Paalai|publisher=IMDb|year=2011|accessdate=27 korrik 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211135806/http://www.imdb.com/title/tt2166047/|archive-date=11 shkurt 2017|df=dmy-all}}</ref><ref name="IolaRegister1887">{{cite news|title=An Awful Fight: A Combat Between a Tiger and a Lion|publisher=The Iola Register|url=http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn83040340/1887-04-22/ed-1/seq-2/#date1=1789&index=2&rows=20&words=After+Bangalore+encampment&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=after+encamping+bangalore&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1|date=22 prill 1887|access-date=8 prill 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409021220/http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn83040340/1887-04-22/ed-1/seq-2/#date1=1789&index=2&rows=20&words=After+Bangalore+encampment&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=after+encamping+bangalore&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1#date1=1789&index=2&rows=20&words=After+Bangalore+encampment&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=after+encamping+bangalore&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1|archive-date=9 prill 2017|df=dmy-all}}</ref><ref name="Jhaletal2011">{{cite book|editor1=Jhala, Y. V.|editor2=Qureshi, Q.|editor3=Sinha, P. R.|year=2011|title=Status of tigers, co-predators and prey in India, 2010. TR 2011/003 pp-302|location=New Delhi, Dehradun|publisher=National Tiger Conservation Authority, Govt. of India, and Wildlife Institute of India|url=http://www.projecttiger.nic.in/whtsnew/Tiger_Status_oct_2010.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120120232451/http://www.projecttiger.nic.in/whtsnew/Tiger_Status_oct_2010.pdf|archive-date=20 janar 2012|accessdate=16 gusht 2018|url-status=dead}}</ref><ref name="JMS1850">{{cite journal|first1=Samuel|last1=Haughton|year=1871|title=Lectures on the principle of least action in Nature, illustrated by animal mechanics|journal=The Medical Times and Gazette: A Journal of Medical Science|pages=625-627|url=https://books.google.com/books?id=MbdXAAAAMAAJ&pg=PA626}}</ref><ref name="Joslin1973">{{cite book|author=Joslin, P.|year=1973|title=The Asiatic lion: a study of ecology and behaviour|location=University of Edinburgh, UK|publisher=Department of Forestry and Natural Resources}}</ref><ref name="Kailash1978">{{cite book|last1=Kailash|first1=Sankhala|title=Tiger: The Story Of The Indian Tiger|date=1978|publisher=Collins|isbn=0-0021-6124-9|page=119|url=https://farm8.staticflickr.com/7575/15185079894_62e42569b8_o.jpg|access-date=17 nëntor 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129060923/https://farm8.staticflickr.com/7575/15185079894_62e42569b8_o.jpg|archive-date=29 nëntor 2014|df=dmy-all}}</ref><ref name="Karanth03">{{cite journal|author=Karanth, K. U.|year=2003|url=http://www.nfwf.org/AM/Template.cfm?Section=Home&TEMPLATE=/CM/ContentDisplay.cfm&CONTENTID=8073|title=Tiger ecology and conservation in the Indian subcontinent|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=100|issue=2–3|pages=169–189|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120310174120/http://www.nfwf.org/AM/Template.cfm?Section=Home&TEMPLATE=%2FCM%2FContentDisplay.cfm&CONTENTID=8073|archivedate=10 mars 2012|access-date=16 gusht 2018|url-status=dead}}</ref><ref name="King2002">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=3xfjyTqqR7IC&pg=PA440|title=The natural history of Pompeii|author=Anthony King|isbn=978-0-521-80054-9|publisher=Cambridge University Press|year=2002}}</ref> <!--<ref name="Kipling">[http://www.kipling.org.uk/rg_junglebook_names.htm "Kipling's list of names in the stories"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120921081424/http://www.kipling.org.uk/rg_junglebook_names.htm |date=21 September 2012 }}, excerpted from volume XII of ''The Complete Works'', Sussex edition, 1936.</ref> --> <ref name="Kirk Bates">{{cite journal|title=When a Lion fights a Tiger|journal=[[The Milwaukee Journal]]|author=Kirk Bates|date=28 shkurt 1951|url=https://news.google.com/newspapers?id=OgYqAAAAIBAJ&sjid=DSQEAAAAIBAJ&pg=5287,5132761|access-date=16 gusht 2018|archive-date=13 prill 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413230853/https://news.google.com/newspapers?id=OgYqAAAAIBAJ&sjid=DSQEAAAAIBAJ&pg=5287,5132761|url-status=dead}}</ref><ref name="KitchenerDugmore2000">{{cite journal|author=Kitchener, A. C.|author2=Dugmore, A. J.|year=2000|title=Biogeographical change in the tiger, ''Panthera tigris''|journal=Animal Conservation|volume=3|pages=113–124|doi=10.1111/j.1469-1795.2000.tb00236.x|issue=2}}</ref><ref name="knight">{{cite book|author=Charles Knight|title=The English cyclopaedia: a new dictionary of Universal Knowledge|url=https://books.google.com/books?id=S9REAAAAYAAJ&pg=PT219|accessdate=30 qershor 2011|year=1854|publisher=Bradbury and Evans|page=219}}</ref><ref name="krypto">{{cite web|url=http://bestiarium.kryptozoologie.net/artikel/liger-die-grosten-raubkatzen-der-welt/|title=Description of ligers at ''Bestiarium.kryptozoologie.net''|publisher=Bestiarium.kryptozoologie.net|accessdate=24 korrik 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20080828212527/http://bestiarium.kryptozoologie.net/artikel/liger-die-grosten-raubkatzen-der-welt/|archive-date=28 gusht 2008|df=dmy-all}}</ref><ref name="lair">{{cite web|url=http://www.lairweb.org.nz/tiger/ligers.html|title=Description of ligers at ''Lairweb.org.nz''|publisher=Lairweb.org.nz|accessdate=24 korrik 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180820071425/http://www.lairweb.org.nz/tiger/ligers.html|archive-date=20 gusht 2018|df=dmy-all}}</ref><ref name="lat">{{cite book|url=https://pqasb.pqarchiver.com/baltsun/access/1647483302.html?FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Jan+26,+1899&author=&pub=The+Sun+(1837-1985)&desc=LION+AGAINST+TIGER&pqatl=google|date=26 janar 1899|journal=[[The Baltimore Sun]]|page=3|title=Lion against tiger|access-date=7 korrik 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104084000/http://pqasb.pqarchiver.com/baltsun/access/1647483302.html?FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Jan+26,+1899&author=&pub=The+Sun+(1837-1985)&desc=LION+AGAINST+TIGER&pqatl=google|archive-date=4 nëntor 2012|df=dmy-all}}</ref><ref name="ligerfacts.org">{{cite web|author=ligerfacts.org|title=''The Liger - Meet the World's Largest Cat''|url=http://ligerfacts.org/|accessdate=17 korrik 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160715034500/http://ligerfacts.org/|archive-date=15 korrik 2016|df=dmy-all}}</ref><ref name="Lion against tiger">{{cite news|title=Lion against tiger|journal=Gettysburg Compiler|date=7 shkurt 1899|url=https://news.google.com/newspapers?id=A-MyAAAAIBAJ&sjid=1QAGAAAAIBAJ&pg=3641,6045584&dq=tiger+lion+fight+1899&hl=en|accessdate=28 shkurt 2016}}</ref><ref name="Lion Kills Tiger">{{cite news|title=Lion Kills Tiger|url=http://nla.gov.au/nla.news-article52688717?searchTerm|accessdate=16 nëntor 2014|agency=Examiner|date=30 korrik 1949}}</ref><ref name="Luo04">{{cite journal|author=Luo, S.-J.|author2=Kim,J.-H.|author3=Johnson, W. E.|author4=van der Walt, J.|author5=Martenson, J.|author6=Yuhki, N.|author7=Miquelle, D. G.|author8=Uphyrkina, O.|author9=Goodrich, J. M.|author10=Quigley, H. B.|author11=Tilson, R.|author12=Brady, G.|author13=Martelli, P.|author14=Subramaniam, V.|author15=McDougal, C.|author16=Hean, S.|author17=Huang, S.-Q.|author18=Pan, W.|author19=Karanth, U. K.|author20=Sunquist, M.|author21=Smith, J. L. D.|author22=O'Brien, S. J.|year=2004|title=Phylogeography and genetic ancestry of tigers (Panthera tigris)|journal=PLoS Biology|volume=2|issue=12|pages=e442|pmid=15583716|pmc=534810|doi=10.1371/journal.pbio.0020442|url=http://www.plosbiology.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pbio.0020442|accessdate=21 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20141223024543/http://www.plosbiology.org/article/info:doi/10.1371/journal.pbio.0020442|archive-date=23 dhjetor 2014|df=dmy-all}}</ref><ref name="Mazak1981">{{cite journal|author=Mazák, V.|year=1981|url=http://www.science.smith.edu/msi/pdf/i0076-3519-152-01-0001.pdf|title=''Panthera tigris''|journal=Mammalian Species|volume=152|issue=152|pages=1–8|doi=10.2307/3504004|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120309125526/http://www.science.smith.edu/msi/pdf/i0076-3519-152-01-0001.pdf|archivedate=9 mars 2012|jstor=3504004|access-date=16 gusht 2018|url-status=dead}}</ref><ref name="Meena2008">{{cite book|author=Meena V.|year=2008|title=Reproductive strategy and behaviour of male Asiatic Lions|location=Dehra Dun|publisher=Wildlife Institute of India}}</ref><ref name="messybeast2012">{{cite web|url=http://www.messybeast.com/genetics/hyb-liger.htm|title=Liger|publisher=messybeast.com|accessdate=21 qershor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20070107160142/http://www.messybeast.com/genetics/hyb-liger.htm|archive-date=7 janar 2007|df=dmy-all}}</ref><ref name="MilanExchange1887">{{cite news|title=An Awful Fight: A Combat Between a Tiger and a Lion|publisher=The Milan Exchange|url=http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn86053488/1887-04-23/ed-1/seq-3/#date1=1789&index=0&rows=20&words=After+Bangalore+encampment&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=after+encamping+bangalore&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1|date=23 prill 1887|access-date=8 prill 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170408171443/http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn86053488/1887-04-23/ed-1/seq-3/#date1=1789&index=0&rows=20&words=After+Bangalore+encampment&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=after+encamping+bangalore&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1#date1=1789&index=0&rows=20&words=After+Bangalore+encampment&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=after+encamping+bangalore&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1|archive-date=8 prill 2017|df=dmy-all}}</ref><ref name="minn">{{cite web|title=Frequently asked questions|last=Packer|first=Craig|author-link=Craig Packer|publisher=[[University of Minnesota]] Lion Research Project|url=http://cbs.umn.edu/research/labs/lionresearch/faq|accessdate=28 qershor 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140529014933/http://www.cbs.umn.edu/research/labs/lionresearch/faq|archive-date=29 maj 2014|df=dmy-all}}</ref><ref name="Mitra2005">{{cite book|last1=Mitra|first1=S.|title=Gir Forest and the saga of the Asiatic lion|year=2005|publisher=Indus|location=New Delhi|url=https://books.google.com/?id=J0rME6RjC1sC&lpg=PA5&pg=PP1|isbn=8-1738-7183-3}}</ref> <!--<ref name="MyanmarImage">{{cite web|publisher=myanmar-image.com|title=Image 5 of 20|url=http://www.myanmar-image.com/mandalay/misc/image4.html|accessdate=17 shtator 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411034220/http://www.myanmar-image.com/mandalay/misc/image4.html|archive-date=11 prill 2017}}</ref> --> <ref name="Nationalgeographic2008">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=XvcE_5uNShM|title=Lion vs Tiger|via=YouTube|date=8 korrik 2008|accessdate=4 shkurt 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203031627/http://www.youtube.com/watch?v=XvcE_5uNShM|archive-date=3 shkurt 2014|df=dmy-all}}</ref><ref name="newspaperarchive.com">{{cite news|title=Lion and Tiger Fight to Death, Lion is Victor|url=https://newspaperarchive.com/us/indiana/logansport/logansport-press/1934/11-15/|accessdate=16 nëntor 2014|agency=Logansport Press|date=16 nëntor 1934|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202719/http://newspaperarchive.com/us/indiana/logansport/logansport-press/1934/11-15/|archive-date=4 mars 2016|url-status=dead}}</ref> <!--<ref name="Nicketal. 2010">{{cite book|last=Ray|first=Nick|author2=Daniel Robinson|author3=Greg Bloom|title=Cambodia|url=https://archive.org/details/lonelyplanetcamb00nick|publisher=Lonely Planet|year=2010|page=[https://archive.org/details/lonelyplanetcamb00nick/page/99 99]|isbn=978-1-74179-457-1}}</ref> --> <ref name="NIE1930">{{cite book|title=The New International Encyclopaedia, Volume 22|publisher=[[Dodd, Mead and Company]]|author=Herbert Treadwell Wade|url=https://books.google.com/books?id=7borAQAAMAAJ&q=captive+and+tamed+tigers+east+indian+rulers+against+lion&dq=captive+and+tamed+tigers+east+indian+rulers+against+lion&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjd_7LF7KTPAhUm9IMKHXsLC4oQ6AEIHDAA|year=1930|accessdate=29 maj 2017}}</ref><ref name="NMHAMA1930">{{cite news|title=Lion and tiger fight|work=[[Newcastle Morning Herald]] and Miners' Advocate|url=http://trove.nla.gov.au/newspaper/article/135423123?searchTerm=lion+tiger+turin&searchLimits|date=31 tetor 1930|accessdate=24 nëntor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161125044602/http://trove.nla.gov.au/newspaper/article/135423123?searchTerm=lion+tiger+turin&searchLimits|archive-date=25 nëntor 2016|df=dmy-all}}</ref><ref name="NMHAMA1951">{{cite news|title=Jungle Cats' Clash Not In Act|publisher=[[Newcastle Morning Herald]] and Miners' Advocate|url=http://trove.nla.gov.au/newspaper/article/139517086|date=22 shkurt 1951|accessdate=25 nëntor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917015528/http://trove.nla.gov.au/newspaper/article/139517086|archive-date=17 shtator 2016|df=dmy-all}}</ref><ref name="Ortega2007">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Nh1rlJ8sg58C&pg=PA61|title=Meditations on Hunting|author=José Ortega y Gasset|isbn=978-1-932098-53-2|year=2007}}</ref><ref name="PapersPast1900">{{cite news|publisher=Past Papers|title=Animal Fighters|author=London Express|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/TS19001227.2.7|date=27 dhjetor 1900|accessdate=9 janar 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006040311/https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/TS19001227.2.7|archive-date=6 tetor 2016|df=dmy-all}}</ref><ref name="Partington1835">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=DThEAAAAYAAJ&pg=RA1-PA718|title=The British cyclopæedia of natural history|author=Charles Frederick Partington|chapter=''Felis'', the cat tribe|publisher=Orr & Smith|year=1835}}</ref><ref name="Petermaas2000-2011">{{cite web|title=Barbary Lion - ''Panthera leo leo''|url=http://www.petermaas.nl/extinct/speciesinfo/barbarylion.htm|publisher=The Sixth Extinction Website|accessdate=29 qershor 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303165441/http://www.petermaas.nl/extinct/speciesinfo/barbarylion.htm|archivedate=3 mars 2016}}</ref><ref name="PittsburghPress1914">{{cite news|publisher=[[The Pittsburgh Press]]|title=Lion and tiger in death battle|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1144&dat=19140508&id=kA8bAAAAIBAJ&sjid=7kkEAAAAIBAJ&pg=928,1893532|date=8 maj 1914|access-date=10 korrik 2017}}</ref><ref name="Pocock1939">Pocock, R. I. (1939). [https://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n261/mode/2up ''The Fauna of British India, including Ceylon and Burma. Mammalia. – Volume 1''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160828103818/http://archive.org/stream/PocockMammalia1/pocock1#page/n261/mode/2up#page/n261/mode/2up |date=28 August 2016 }}. Taylor and Francis Ltd., London. Pp. 197–222.</ref><ref name="Popular Mechanics">{{cite journal|last1=Beatty|first1=Clyde|title=Which is the King of Beasts|date=tet 1939|page=563|url=https://books.google.com/books?id=vNsDAAAAMBAJ&pg=PA562|accessdate=16 nëntor 2014}}</ref><ref name="Porter1894">{{cite book|title=Wild beasts; a study of the characters and habits of the elephant, lion, leopard, panther, jaguar, tiger, puma, wolf, and grizzly bear|author=John Hampden Porter|pages=76–256|url=https://archive.org/stream/wildbeastsstud00port#page/239|year=1894|accessdate=19 janar 2014}}</ref><ref name="richards">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=iRXnAAAAMAAJ&pg=PA114|title=Good literature: a literary eclectic weekly, Volume 5|author=Charles Francis Richardson|publisher=[[AbeBooks]]|year=1883|page=114|access-date=26 shtator 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231025854/http://books.google.com/books?id=iRXnAAAAMAAJ&pg=PA114&dq=lion+tiger+literary&hl=en&ei=E-vBTI2-EsSenAeMm6HqCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false#v=onepage&q&f=false|archive-date=31 dhjetor 2013|df=dmy-all}}</ref><ref name="S&S02">{{cite book|last1=Sunquist|first1=M.|last2=Sunquist|first2=F.|title=Wild Cats of the World|year=2002|publisher=University Of Chicago Press|location=Chicago|pages=7–350|edition=1st|url=https://books.google.com/books?id=IF8nDwAAQBAJ&lpg=PP1&pg=PA246&redir_esc=y#v=onepage&q=lions%20tigers&f=false|isbn=978-0-22-677999-7}}</ref><ref name="Sacredtexts2016">{{cite web|url=http://www.sacred-texts.com/hin/m07/m07065.htm|title=Tiger in Hindu epic Mahabharatha|work=The Mahabharata in Sanskrit|publisher=Sacred Texts|accessdate=15 qershor 2016|author=Prof. Muneo Tokunaga John D. Smith K M Ganguli|pages=SECTION LXVIII|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827030747/http://www.sacred-texts.com/hin/m07/m07065.htm|archive-date=27 gusht 2016|df=dmy-all}}</ref><ref name="SanFranciscoCall1911">{{cite news|title=When the Mastodon Walked Up Market Street|publisher=The San Francisco Call|url=http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn85066387/1911-07-30/ed-1/seq-39/#date1=1789&index=0&rows=20&words=Asiatic+lion+Siberian+tiger&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=Asiatic+lion+Siberian+tiger&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1|date=30 korrik 1911|accessdate=28 maj 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170113082416/http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn85066387/1911-07-30/ed-1/seq-39/#date1=1789&index=0&rows=20&words=Asiatic+lion+Siberian+tiger&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=Asiatic+lion+Siberian+tiger&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1#date1=1789&index=0&rows=20&words=Asiatic+lion+Siberian+tiger&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=Asiatic+lion+Siberian+tiger&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1|archive-date=13 janar 2017|df=dmy-all}}</ref><ref name="Save China's Tigers">{{cite news|title=Save China's Tigers Questions|url=http://english.savechinastigers.org/node/410|work=Save China's Tigers|accessdate=9 nëntor 2011|date=9 nëntor 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110904015434/http://english.savechinastigers.org/node/410|archivedate=4 shtator 2011|url-status=dead}}</ref><ref name="Schaller1967">{{cite book|last=Schaller|first=George B.|author-link=George Schaller|title=The Deer and the Tiger: A Study of Wildlife in India|publisher=Natraj Publishers, Dehradun|year=1967|isbn=978-8-1850-1974-1|language=en}}</ref><ref name="Schaller1972">{{Cite book|last=Schaller|first=George B.|author-link=George Schaller|year=1972|title=The Serengeti lion: A study of predator-prey relations|url=https://archive.org/details/serengetilionstu0000scha|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=0-226-73639-3}}</ref><ref name="Shankaranarayananetal1997">{{cite journal|author=Shankaranarayanan, P.|author2=Banerjee, M.|author3=Kacker, R. K.|author4=Aggarwal, R. K.|author5=Singh, L.|name-list-style=amp|year=1997|url=http://www.freewebs.com/hmgrgcb/publication/Elec%20shankar%20et%20al%201997.pdf|title=Genetic variation in Asiatic lions and Indian tigers|journal=Electrophoresis|volume=18|issue=9|pages=1693–1700|doi=10.1002/elps.1150180938|pmid=9378147|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130723034412/http://www.freewebs.com/hmgrgcb/publication/Elec%20shankar%20et%20al%201997.pdf|archivedate=23 korrik 2013}}</ref><ref name="shi">{{cite book|last=Shi|first=Wei|year=2005|title=Growth and Behaviour: Epigenetic and Genetic Factors Involved in Hybrid Dysgenesis|work=Digital Comprehensive Summaries of Uppsala Dissertations from the Faculty of Science and Technology|volume=11|page=9|isbn=91-554-6147-6|url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:uu:diva-4784|publisher=Acta Universitatis Upsaliensis|location=Uppsala}}</ref><ref name="StLandryDemocrat1887">{{cite news|title=An Awful Fight: A Combat Between a Tiger and a Lion|publisher=St. Landry Democrat|url=http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn88064537/1887-04-30/ed-1/seq-3/#date1=1789&index=1&rows=20&words=After+Bangalore+encampment&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=after+encamping+bangalore&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1|date=30 prill 1887|access-date=8 prill 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170408171414/http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn88064537/1887-04-30/ed-1/seq-3/#date1=1789&index=1&rows=20&words=After+Bangalore+encampment&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=after+encamping+bangalore&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1#date1=1789&index=1&rows=20&words=After+Bangalore+encampment&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1924&proxtext=after+encamping+bangalore&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1|archive-date=8 prill 2017|df=dmy-all}}</ref><ref name="St.PetersburgTimes1952">{{cite news|title=Tigers And Bears Are Found In Himalayas|journal=[[St. Petersburg Times]]|author=Uncle Ray|url=https://news.google.com/newspapers?nid=888&dat=19520508&id=fwNZAAAAIBAJ&sjid=Jk8DAAAAIBAJ&pg=3615,3750010&hl=en|date=8 maj 1952|accessdate=29 maj 2017}}</ref><ref name="SydneyMail1889">{{cite news|title=A Terrible Struggle|work=The Sydney Mail|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1302&dat=18891221&id=8pJRAAAAIBAJ&sjid=VJMDAAAAIBAJ&pg=7172,7165143&hl=en|date=21 dhjetor 1889|accessdate=29 dhjetor 2016}}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|title=Tiger, lion and bear form unusual friendship|url=https://www.telegraph.co.uk/earth/wildlife/6750373/Tiger-lion-and-bear-form-unusual-friendship.html|date=7 dhjetor 2009|access-date=4 prill 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022141859/http://www.telegraph.co.uk/earth/wildlife/6750373/Tiger-lion-and-bear-form-unusual-friendship.html|archive-date=22 tetor 2014|df=dmy-all}}</ref><ref name="The Tuscaloosa News">{{cite news|work=The Tuscaloosa News|date=20 shkurt 1951|title=Beatty fights off lion after tiger is killed|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1817&dat=19510220&id=heA-AAAAIBAJ&sjid=G00MAAAAIBAJ&pg=6300,3617947|accessdate=19 janar 2014}}</ref><ref name="TheAge1938">{{cite news|author=Rover, R.|work=[[The Age]]|title=Our Junior Section: Ralph Rover’s Letter|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19380115&id=G51VAAAAIBAJ&sjid=K5cDAAAAIBAJ&pg=3599,1721146|date=15 janar 1938|accessdate=10 korrik 2017}}</ref><ref name="TheIndianExpress1951">{{cite news|title=ZOO TIGER SUCCUMBS: FOUGHT WITH LION|url=https://news.google.com/newspapers?id=_QNFAAAAIBAJ&sjid=Z7cMAAAAIBAJ&pg=3206,4386439&dq=zoo+tiger+succumbs+fight+with+lion&hl=en|accessdate=29 qershor 2016}}</ref><ref name="Thespokesmanreview1959">{{cite book|title=Lion vs. tiger: who'd win?|journal=[[The Spokesman-Review]]|date=22 gusht 1959|author=William Bridges|url=https://news.google.com/newspapers?id=xZwzAAAAIBAJ&sjid=y-cDAAAAIBAJ&pg=3264,2462178|accessdate=28 shkurt 2016}}</ref><ref name="Thetimesofindia2006">{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2006-06-19/india/27795052_1_asiatic-lions-gir-lions-kuno-palpur-sanctuary|work=[[The Times of India]]|title=MP not fit for Asiatic lions, Gujarat tells PM|date=19 qershor 2006|accessdate=28 qershor 2011|quote=At a two-hour meeting of National Board of Wildlife presided by Prime Minister Manmohan Singh here, Govind Patel said the "presence of tigers in the Kuno Palpur sanctuary would trigger frequent clashes between the two carnivores over territories – tiger and lions—which can never co-exist in the same place."|archive-url=https://archive.today/20120708204131/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2006-06-19/india/27795052_1_asiatic-lions-gir-lions-kuno-palpur-sanctuary|archive-date=8 korrik 2012|df=dmy-all}}</ref><ref name="Thetimesofindia2013">{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-19/flora-fauna/38673789_1_district-forest-officer-ranthambore-camera-traps-datia|work=[[The Times of India]]|title=Tigers moving from Rajasthan to Madhya Pradesh, officials concerned|date=19 prill 2013|accessdate=7 shkurt 2016|archive-date=24 prill 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130424185842/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-04-19/flora-fauna/38673789_1_district-forest-officer-ranthambore-camera-traps-datia|url-status=dead}}</ref><ref name="Thomas2006">{{cite book|first=Isabel|last=Thomas|year=2006|title=Lion vs. Tiger|url=https://archive.org/details/lionvstiger0000thom_h4e3|publisher=Raintree|isbn=978-1-4109-2398-1}}</ref><ref name="TOI 12-2017">{{cite news|author=Sharma, R.|work=The Times of India|title=Tired of Gujarat reluctance on Gir lions, MP to release tigers in Kuno|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/tired-of-gujarat-reluctance-on-gir-lions-mp-to-release-tigers-in-kuno/articleshow/61937836.cms|date=5 dhjetor 2017|access-date=27 janar 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180128093407/https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/tired-of-gujarat-reluctance-on-gir-lions-mp-to-release-tigers-in-kuno/articleshow/61937836.cms|archive-date=28 janar 2018|df=dmy-all}}</ref><ref name="ToT1838">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Mb8BAAAAQAAJ&printsec=frontcover&dq=Tales+of+travellers;+or,+A+view+of+the+world&hl=en&sa=X&ei=AkfcUu63LYeXigenwIHgDQ&ved=0CC8Q6AEwAA#v=onepage&q=Tales%20of%20travellers%3B%20or%2C%20A%20view%20of%20the%20world&f=false|archiveurl=https://books.google.com/books?id=Mb8BAAAAQAAJ&redir_esc=y|title=Tales of travellers; or, A view of the world|author=Tales of travellers|archivedate=1838|page=453}}</ref><ref name="TOTW2010">{{citation|url=https://books.google.com/books?id=XFIbjBEQolMC&pg=PA54|title=Tigers of the world|author=Ronald Tilson, Philip J. Nyhus|chapter=Tiger morphology|year=2010|publisher=Academic Press|isbn=978-0-8155-1570-8}}</ref><ref name="Tourism">{{cite web|title=Bannerghatta National Park|publisher=Bengaloorutourism.com|url=http://www.bengaloorutourism.com/bannerghatta-national-park.php|accessdate=24 maj 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811181016/http://www.bengaloorutourism.com/bannerghatta-national-park.php|archive-date=11 gusht 2014|lang=en|df=dmy-all}}</ref><ref name="TTN2002">{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2002/20021006/spectrum/art.htm|title=Where does the Lion come from in ancient Chinese culture? Celebrating with the Lion Dance|author=Goswamy, B. N.|year=2002|work=The Tribune Newspaper, Chandigarh, India|accessdate=14 dhjetor 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110314190937/http://www.tribuneindia.com/2002/20021006/spectrum/art.htm|archive-date=14 mars 2011|df=dmy-all}}</ref><ref name="Tudge2011">{{cite book|last=Tudge|first=C.|title=Engineer In The Garden|year=2011|publisher=Random House|isbn=978-1-4464-6698-8|lang=en|page=42}}</ref><ref name="Upham1829">{{citation|last=Upham|first=E.|year=1829|url=https://books.google.com/books/about/The_History_and_Doctrine_of_Budhism.html?id=BoJEAAAAcAAJ&redir_esc=y|title=The History and Doctrine of Budhism: Popularly Illustrated: with Notices of the Kappooism, Or Demon Worship, and of the Bali, Or Planetary Incantations, of Ceylon|lang=en|location=Londër|publisher=R. Ackermann}}</ref><ref name="WarracknabealHerald1914">{{cite news|title=Lion Fights Tiger: Latter Scores A Win|work=[[Warracknabeal Herald]]|url=http://trove.nla.gov.au/newspaper/article/130120683?searchTerm=lion%20fights%20tiger&searchLimits=|date=12 maj 1914|lang=en|access-date=19 tetor 2017}}</ref> }} == Lexim i mëtejshëm == * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=v92FTWrCTvwC|title=Lion vs. Tiger|author=Isabel Thomas|isbn=978-1-4109-2398-1|year=2006|publisher=Raintree|language=en}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=h_DxSAAACAAJ|author1=Jerry Pallotta|author2=Rob Bolster|publisher=Scholastic|year=2009|isbn=978-0-545-17571-5|title=Lion vs. tiger|language=en}} ==Lidhje të jashtme== *[http://www.smithsonianmag.com/smart-news/tiger-vs-lionwho-would-win-83275452/?no-ist Tiger vs. Lion — Who Would Win?], [[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]] (anglisht) * [http://www.thehindu.com/sci-tech/energy-and-environment/are-there-tigers-in-gujarat/article22413777.ece Are there tigers in the lion's state of Gujarat?] (anglisht) * [https://m.youtube.com/watch?v=rcQvRr8HKwg Tiger vs Lion, tiger dominated the fight], 1987-2003 (anglisht) {{Artikull i përkryer|dita = 03|muaj = 01|viti = 2019}} [[Kategoria:Krahasime shkencore]] [[Kategoria:Tigra]] [[Kategoria:Luanë]] 9al22bkjxavmfvoiguathi68sclhdpm 10 251972 3059232 2420835 2026-10-24T10:10:13Z Altinsh 194718 /* */ 3059232 wikitext text/x-wiki <includeonly><nowiki/>{{#invoke:Automated taxobox/sandbox|automaticTaxobox}}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using automatic taxobox with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Automatic taxobox]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y | audio | audio_alt | audio_caption | authority | binomial | binomial_authority | binomial_text | classification_status | color_as | display_parents | diversity | diversity_link | diversity_ref | extinct | fossil_range | genus_text | grandparent_authority | greatgrandparent_authority | greatgreatgrandparent_authority | image2 | image2_alt | image2_caption | image2_upright | image | image_alt | image_caption | image_upright | italic_title | name | oldest_fossil | parent_authority | range_map2 | range_map2_alt | range_map2_caption | range_map2_upright | range_map | range_map_alt | range_map_caption | range_map_upright | species_text | status2 | status2_ref | status2_system | status | status_ref | status_system | subdivision | subdivision_ranks | subdivision_ref | synonyms | synonyms_ref | taxon | trend | type_genus | type_genus_authority | type_species | type_species_authority | type_strain | type_strain_ref | youngest_fossil}} bd2m1dpvqqeline1sw3r8ya34q01erz 0 258143 3059198 3017222 2026-10-24T04:24:56Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3059198 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Omer_Vrionis.jpg|parapamje|Portret i pashait nga [[Eugène Delacroix]] ]] '''Omer pashë Vrioni'''<ref name=":0">{{Cite journal|last=Papageorgiou|first=Stefanos|date=2014|title=The attitude of the Beys of the Albanian Southern Provinces (Toskaria) towards Ali Pasha Tepedelenli and the Sublime Porte (mid-18th-mid-19th centuries)|url=https://journals.openedition.org/ceb/3520|journal=Cahiers balkaniques|language=en}}</ref> ishte udhëheqës shqiptar në fillimshekullin e 19 [[Perandoria Osmane|osman]], i cili i shërbeu [[Mehmet Ali Pasha|Mehmet Aliut]] të [[Egjipti|Egjiptit]], [[Ali Pashë Tepelena|Ali Pashait]] të [[Janina|Janinës]] dhe në fund luftoi kundër Kryengritjes Greke për Pavarësi dhe në luftën Ruso-Turke (1828-1829). == Biografia == U lind në Vrijon të [[Berati|Beratit]], sot fshati njihet si [[Ullinjasi|Ullinjas]], më i vogli nga bijtë e Xhelal Fejzos - sipas [[Eqrem bej Vlora|Eqrem bej Vlorës]] - asokohe kryetar i esnafit të terzinjve të qytetit. Iku herët në Egjipt nga frika e një hakmarrjeje prej Ibrahim pashë Vlorës, ngatërresë që familja e tij e kishte trashëguar që nga vjehrri i pashait, [[Ahmet Kurt Pasha|Ahmet pashë Ngurza]].<ref>{{Cite web|url=http://www.beratinews.com/roli-familjes-vrioni-ne-themelimin-e-fierit/|title=Roli i familjes Vrioni në themelimin e Fierit|accessdate=8 janar 2021|website=beratinews.com|last=Gjika|first=Ilirjan|language=sq|author-link=Ilirjan Gjika|archive-date=9 janar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109200614/http://www.beratinews.com/roli-familjes-vrioni-ne-themelimin-e-fierit/|url-status=dead}}</ref> Sipas konsullit frëng [[François Pouqueville|Pukëvil]],<ref>{{Cite web|url=https://flasshqip.ca/kulture/histori/1237-nje-tablo-historike-dhe-historia-e-vlorajve-kunde-vrionasve|title=Një tablo historike dhe historia e Vlorajve kundër Vrionasve|accessdate=8 janar 2021|website=flasshqip.ca|last=Koçi|first=Dorian|language=sq|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110161157/https://flasshqip.ca/kulture/histori/1237-nje-tablo-historike-dhe-historia-e-vlorajve-kunde-vrionasve|archive-date=10 janar 2021|url-status=dead}}</ref> Ismail Pasha ia kish marrë pronat dhe e kishte syrgjynosur. Gjatë periudhës së mërgimit në Egjipt, Vrioni ishte shquar në betejën e Abu-Mënefit kundër anglezëve, dhe më vonë i martuar me një princeshë të ve mamluke, kishte lënë Egjiptin dhe shërbimet ndaj [[Mehmet Ali Pasha|Mehmet Ali Pashës]] dhe,<ref name=":0" /> i kthyer me shumë pasuri nga shërbimet në Misir në varësi të Ali Pashait.<ref name=":0" /><ref>Finlay, p. 89.</ref> Omeri qe në krye të fushatës për të futur në [[Pashallëku i Janinës|Pashallëkun e Janinës]] edhe [[Sanxhaku i Vlorës|sanxhakun e Beratit]], që kish në krye Ibrahim Pashën, i cili u shpie në Janinë për t'u burgosur. Me mënjanimin e [[Vlorajt|Vlorajve]], Vrionasit bëheshin dera më e rëndësishme në [[Sanxhaku|sanxhak]].<ref name=":0" /> Me shpalljen e [[Ali Pashë Tepelena|Ali Pashait]] ''fermanli,'' u revoltua kundër [[Porta e Lartë|Portës së Lartë]], Omeri ishte thesartari i tij. Ai fillimisht urdhëroi ushtrinë ngarkuar të mbrojë hyrjen lindore të [[Janina|Janinës]], por më pas hyri në një marrëveshje me Ismail Pashën, komandanti i përgjithshëm i atëhershëm i forcave të [[Sulltani]]t, tërhoqi ushtrinë e tij në këmbim të pashallëkut të Beratit.<ref>Finlay, pp. 95-96.</ref> Pas vdekjes së Ali Pashës, Omeri ishte mes komandantëve të cilët u dërguan nga [[Hurshid Ahmed Pasha]], komandanti i përgjithshëm, për të shtypur Kryengritjen Greke e cila kishte shpërthyer në mars 1821. Më 24 prill 1821, ai i mposhti grekët në [[Beteja e Alamanës|Betejën e Alamanës]], ndërsa komandantin e tyre Athanasios Diakos, e ekzekutuan. Avancimi i Vrionit u ndalua përkohësisht nga Odysseas Androutsos, i cili me një grusht të vogël njerëzish, i shkaktoi dëme të mëdha atij në [[Beteja e Gravias|Betejën e Gravias]] më 8 maj, 1821. === Rrethimi i Mesollonjës === Vonë në vitin 1822, ai dhe [[Mehmet Reshit Pasha]] i bashkuan forcat për të rrethuar qytetin [[Mesollonja]]. Qyteti ishte plotësisht i rrethuar më 25 tetor, dhe mund të kishte rënë, nëse Osmanë tentonin një sulm të menjëhershëm. Ashtu si ishte, Vrioni preferonte të marrë qytetin e strategjik të rëndësishëm të paprekur, dhe u drejtua negociatave, kundër opsionit të Mehmet Reshit dhe Jusuf Pashës. Grekët e rrethuar përfituan nga negociatat, duke i zvarritur ato deri më 8 nëntor, kur ato morën përforcime nga deti, në atë pikë kur ato refuzuan të negocionin më tej. Rrethimi filloi me zell, dhe dy pashallarët planifikuan sulmin e tyre kryesor për natën e [[Krishtlindja|Krishtlindjeve]], 24 dhjetor, duke llogaritur se grekët do të kapen në befasi. Plani u zbulua nga mbrojtësit, dhe sulmi dështoi. Gjashtë ditë më vonë, u hoq rrethimi. === Karriera e mëvonshme === Si rezultat i këtij dështimi, antagonizmi ndërmjet Omer Vrionit dhe Mehmed Reshidit u përshkallëzuan, si rezultat ai u tërhoq nga Porta në vitin 1824, atëherë kur ai u emërua komandant në [[Maqedonia (rajon)|Maqedoni]]. Gjatë Luftës të mëvonshme Ruso-Turke të vitit 1828, ai udhëhoqi një ushtri të fortë prej 20,000 trupash në një përpjekje të pasuksesshme për të çliruar Rrethimin e Varnës. == Referime == {{Reflist|2}} === Bibliografia === * Brewer, David. ''The Greek War of Independence''. The Overlook Press, 2001. [[:en:Special:BookSources/1585673951|ISBN 1-58567-395-1]] * {{Cite book|last=Finlay|first=George|author-link=George Finlay|title=History of the Greek Revolution|url=http://books.google.com/books?id=KEUOAAAAYAAJ|year=1861|publisher=William Blackwood and Sons|location=London|language=en}} [[Kategoria:Njerëz nga Berati]] [[Kategoria:Myslimanë shqiptarë]] [[Kategoria:Pashallarë shqiptarë]] [[Kategoria:Shqiptarë në shekullin e XIX]] [[Kategoria:Familja Vrioni]] [[Kategoria:Ali pashë Tepelena]] ifg1t8b9q2cdmbf06hwhe5a3u73jq22 0 264064 3059161 3053529 2026-10-24T00:05:09Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3059161 wikitext text/x-wiki [[File:Railway Museum - Fushe Kosova.JPG|thumb|Një lokomotivë e vjetër e ekspozuar pranë Muzeut të Hekurudhave të Kosovës në Fushë Kosovë]] '''Muzeu i Hekurudhave të Kosovës''' ({{Lang-en|Kosovo Railways Museum}}) në [[Fushë Kosovë]] është një muze unik jo vetëm në mesin e muzeumeve nacionale në Kosovë por edhe në gjithë hapsirën shqipfolëse.<ref name="MHK">{{cite web|url=https://www.aktuale.mk/ky-eshte-muzeu-i-hekurudhave-te-kosoves/|date=22 shtator 2018|title=Ky është Muzeu i Hekurudhave të Kosovës|language=sq|access-date=8 shkurt 2020|archive-date=8 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108110133/https://www.aktuale.mk/ky-eshte-muzeu-i-hekurudhave-te-kosoves/|url-status=dead}}</ref><ref name="flowers-2001">{{cite web|url=http://www.girdlers.demon.co.uk/Traction1DRS.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20010219050958/http://www.girdlers.demon.co.uk/Traction1DRS.htm|archivedate=19 shkurt 2001|date=4 janar 2001|title=Class 20s to Kosovo!|first=Andy|last=Flowers}}</ref> == Historiku == Historiku i gjatë i Hekurudhave Kosovare zë fill në vitin e largët 1874 kur ndërtohet linja e parë hekurudhore [[Hekurudha Fushë Kosovë - Shkup|Hani i Elezit - Fushë Kosovë - Mitrovicë]] si pjesë e linjës hekurudhore [[Hekurudha Selanik-Shkup-Mitrovicë|Selanik - Shkup - Mitrovicë]]. Padyshim që një veprimtari me një histori mbi 140 vjeçare e meritonte një muze të veçantë. Iniciativa për krijimin (themelimin) e këtij institucion lindi spontanisht në shtator të vitit 2006 dhe përfundoi me 24 Gusht 2007 kur edhe u bë inaugurimi solemn i tij në prani të punonjësve të Hekurudhave të Kosovës dhe shumë mysafirëve të ftuar të Qeverisë së Kosovës, UNMIK-ut dhe KFOR-it.<ref>http://infrakos.com/wp-content/uploads/2012/06/REVISTAHEKURUDHAII3.pdf {{Lidhje e vdekur}}</ref> Muzeu i Hekurudhave të Kosovës me koleksionet e veta ekzistuese, të ilustruara me fotografi dhe përshkrime të shkurtëra, i ka dyert e hapura për hulumtuesit me shije të mprehtë, të cilët në këtë muze do të gjejnë burimin e kënaqësisë estetike. Shikuar nga aspekti historik, muzeu në një kuptim është depo e përshtatshme për grumbullimin, rregullimin dhe ruajtjen e këtij koleksioni për pasardhësit tanë dhe gjeneratat e mëvonshme. Muzeu është një lloj strehimi për koleksionet e vjetra që njerëzit dhe ngjarjet, me dhunë i kanë ndarë nga mesi i tyre natyror dhe i kanë lënë në mëshirën e kohës e të fatit. Për këtë, shërbimet profesionale të muzeut janë të angazhuara që të sigurojnë ruajtjen, ripertritjen dhe vendosjen sa më të mirë të këtyre veglave teknike dhe t’i mbrojnë ato nga ndikimet e kohës. Përveq koleksionit të mjeteve dhe veglave tjera në Muzeun e Hekurudhave të kosovës janë sistemuar edhe libra, dorëshkrime, vegla, vula dhe fotografi të vjetra dhe bashkëkohore të transportit hekurudhor kosovar dhe ndërkombëtar. Mes eksponateve të tjera ndodhet edhe [[Lokomotiva me avull e vitit 1922 (Fushë-Kosovë)|Lokomotiva me avull prodhim i vitit 1922]].<ref name="MHK"/><ref name="flowers-2001"/> == Galeria == <gallery class=center> File:29iulsah.jpg| File:12iulsah013.jpg| File:Train Station in Peja,Kosova.jpg| File:Lokomotiva me avull - Fushë Kosovë 2.jpg| File:Stacioni Hekurudhorë - Fushë Kosovë.jpg| Skeda:HK 661 001 at Fushë Kosovë.jpg| Skeda:HK 661 002 at Fushë Kosovë.jpg| Skeda:HK 661 004 with a freight train at Kaçanik.jpg| Skeda:HK NOHAB Di 3 005 near Gurëz.jpg| Skeda:HK NOHAB Di 3 006 at Fushë Kosovë.jpg| Skeda:HK NOHAB Di 3 007 between Prishtinë and Fushë Kosovë.jpg| Skeda:HK NOHAB Di 3 008 at Drenas.jpg| Skeda:HK MAK G 1700 at Ferizaj.jpg| Skeda:KŽ 061 501-9 1.jpg| Skeda:HK Y1 at Bablak.jpg| Skeda:HK ALn 668 at Fushë Kosovë.jpg| </gallery> == Shih edhe == * [[Muzeu]] * [[Muzeu i Kosovës]] * [[Treni Akropolis]] * [[Hekurudhat e Kosovës]] == Lidhje të jashtme == * [https://web.archive.org/web/20190527151334/http://infrakos.com/muzeu/ Muzeu i Hekurudhave të Kosovës (faqe zyrtare)] * {{Commonscat|Kosovo Railways Museum}} == Referime == [[Kategoria:Muze në Kosovë]] [[Kategoria:Fushë Kosovë]] [[Kategoria:Hekurudha]] [[Kategoria:Muzeu i Hekurudhave të Kosovës]] 078056s0nhjfgmzu6q2zo3ku24oj4p3 1 268116 3059151 3023432 2026-10-23T22:52:42Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059151 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Motori elektrik/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Motori elektrik]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059150 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20090726130838/http://kmoddl.library.cornell.edu/e-books.php për lidhjen http://kmoddl.library.cornell.edu/e-books.php. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2026 00:52 (CEST) 6zbnrxkmrijwgfbcmmfswglj2yejz5z 1 268154 3059172 2617249 2026-10-24T00:51:05Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059172 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Naguib Mahfouz/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Naguib Mahfouz]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059171 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/19990209133502/http://www.library.cornell.edu/colldev/mideast/mahfz.htm për lidhjen http://www.library.cornell.edu/colldev/mideast/mahfz.htm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2026 02:51 (CEST) ongqdkygr9pqb4sf4v4y5s9qwkr9kcv 1 268325 3059213 2188875 2026-10-24T07:11:29Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059213 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Pasaporta e Kosovës/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Pasaporta e Kosovës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059212 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190325172139/http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2013/05/27/feature-03 për lidhjen http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2013/05/27/feature-03. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2026 09:11 (CEST) 36949cs82ell2v1g0laqfpq5g6agv5d 1 268544 3059193 3055200 2026-10-24T04:19:30Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Rita Ora/Arkivi 1]] 3059193 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Rita Ora/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} 4sqyb04v24c5gm19pgqerj9n0oup9oa 1 268682 3059195 3057002 2026-10-24T04:19:50Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Shkolla e Biznesit e BE-së/Arkivi 1]] 3059195 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Shkolla e Biznesit e BE-së/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 4 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkolla e Biznesit e BE-së]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3057001 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240925025853/https://www.euruni.edu/Htdocs/Files/v/9737.pdf/EU-Business-School-SIP-Report-2021.pdf për lidhjen https://www.euruni.edu/Htdocs/Files/v/9737.pdf/EU-Business-School-SIP-Report-2021.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20220814230330/http://ceo-mag.com/wp-content/uploads/2017/04/2017-GLOBAL-MBA-RANKINGS1.pdf për lidhjen http://ceo-mag.com/wp-content/uploads/2017/04/2017-GLOBAL-MBA-RANKINGS1.pdf. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://www.businessbecause.com/news/entrepreneurs/4430/how-i-took-the-leap-into-entrepreneurship-with-an-mba-at-eu-business-school. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20220820122714/http://gledco.org/index.php për lidhjen http://gledco.org/index.php. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20231225214318/https://www.internationalacac.org/assets/Membership/2018_March31_UniversityCollege_HighSchool_Members.pdf për lidhjen https://www.internationalacac.org/assets/Membership/2018_March31_UniversityCollege_HighSchool_Members.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 13 tetor 2026 16:51 (CEST) p5o2cyyo7q38jjgu8bweyf4mqssd1w7 1 271177 3059144 2277098 2026-10-23T20:44:43Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059144 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Mihal Trivoli/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Mihal Trivoli]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059143 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20070928165402/http://www.traboini.com/al/public_40.html për lidhjen http://www.traboini.com/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 23 tetor 2026 22:44 (CEST) 2qj1xfokwslggr3v2nv3v02l97nyfbm 0 276736 3059207 3045917 2026-10-24T06:10:34Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3059207 wikitext text/x-wiki {{Infobox pandemi | name = Pandemia e COVID-19 | image = | map1 = [[Skeda:COVID-19 Outbreak World Map.svg|300px]] | legend1 = {{Center|Harta e pandemisë, deri më 12 mars 2020}} {{legend|#510000|10,000+ raste të konfirmuara}} {{legend|#900000|1,000–9,999 raste të konfirmuara}} {{legend|#c80200|100–999 raste të konfirmuara}} {{legend|#ee7070|10–99 raste të konfirmuara}} {{legend|#ffC0C0|1–9 raste të konfirmuara}} | map2 = | legend2 = | disease = [[Sëmundja koronavirus 2019]] (COVID-19) | virus_strain = Sindromë e rëndë akute e frymëmarrje<br>Koronavirus 2 (SARS-CoV-2) | location = Në të gjithë botën ([[Koronavirusi 2019–20 sipas shtetit dhe territorit|Lista e vendeve]]) | first_case = 1 dhjetor 2019 | arrival_date = | origin = [[Vuhani|Vuhan]], [[Hubei]], [[Kinë]]<br />{{coord|30|35|14|N|114|17|17|E|type:adm2nd_region:CN-42}} | confirmed_cases = 687,225,609 | recovery_cases = 659,731,745 | deaths = 7,047,396+ | territories = 189+ | suspected_cases = | total_ili = | website = }} [[Skeda:COVID-19-outbreak-timeline.gif|parapamje|Harta e animuar e rasteve të konfirmuara të koronavirusit që përhapet nga 12 janari 2020.]] '''Koronavirusi''' i përcaktuar si '''SARS-COV-2''', ose ndryshe i njohur si '''COVID-19''',<ref name="Fox2020">{{Cite journal|last=Fox|first=Dan|date=24 janar 2020|title=What you need to know about the Wuhan coronavirus|journal=Nature|language=en|doi=10.1038/d41586-020-00209-y|issn=0028-0836}}</ref> u identifikua së pari në [[Vuhani|Wuhan]], kryeqytetin e provincës Hubei të Kinës, pasi te njerëzit filluan të paraqiteshin [[Pneumonia|pneumoni]] pa një arsye të qartë dhe për të cilat [[Vaksina|vaksinat]] ose trajtimet ekzistuese nuk ishin efektive.<ref name="NYT-20200129">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/01/29/opinion/coronavirus-outbreak.html|title=Is the World Ready for the Coronavirus? - Distrust in science and institutions could be a major problem if the outbreak worsens.|last=The Editorial Board|date=29 janar 2020|work=[[The New York Times]]|access-date=30 janar 2020|language=en}}</ref> Virusi ka treguar prova të transmetimit nga njeriu te njeriu, dhe shkalla e transmetimit të tij (shkalla e infeksionit)<ref>{{Cito web|url=https://www.cnbc.com/2020/01/24/chinas-hubei-province-confirms-15-more-deaths-due-to-coronavirus.html|title=China virus death toll rises to 41, more than 1,300 infected worldwide|date=24 janar 2020|website=CNBC|accessdate=26 janar 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200126003719/https://www.cnbc.com/2020/01/24/chinas-hubei-province-confirms-15-more-deaths-due-to-coronavirus.html|archivedate=26 janar 2020|language=en}}</ref> zuri të përshkallëzohej në mesin e janarit të vitit 2020,<ref>{{Cito web|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/coronavirus-china-latest-updates/2020/01/26/4603266c-3fa8-11ea-afe2-090eb37b60b1_story.html|title=Fifth coronavirus case confirmed in U.S., 1,000 more cases expected in China|first=Gerry|last=Shih|website=Washington Post|accessdate=27 janar 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200127132045/https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/coronavirus-china-latest-updates/2020/01/26/4603266c-3fa8-11ea-afe2-090eb37b60b1_story.html|archivedate=27 janar 2020|language=en}}</ref> me disa vende në Evropë, Amerikën e Veriut dhe Azinë e Paqësorit. Periudha e inkubacionit (koha nga ekspozimi në zhvillimin e simptomave) të virusit është midis dy dhe dhjetë ditë dhe mbetet të përcaktohet nëse është ngjitës gjatë kësaj kohe.<ref>{{Cito web|title=Novel Coronavirus(2019-nCoV)|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200127-sitrep-7-2019--ncov.pdf|website=www.who.int|publisher=[[World Health Organization]]|language=en}}</ref> Simptomat përfshijnë [[Ethet|ethe]], kollitje dhe [[Dispnea|vështirësi në frymëmarrje]], dhe mund të jetë fatale. Që nga 30 janari 2020, afërsisht 8 287 raste janë konfirmuar, përfshirë këtu çdo pjesë të krahinës Wuhan të Kinës.<ref>{{Cito web|url=https://health.columbia.edu/news/health-advisory-regarding-2019-novel-coronavirus-2019-ncov|title=Health Advisory Regarding 2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV) {{!}} Columbia Health|website=health.columbia.edu|accessdate=26 janar 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200126140657/https://health.columbia.edu/news/health-advisory-regarding-2019-novel-coronavirus-2019-ncov|archivedate=26 janar 2020|language=en}}</ref><ref name="Field22Jan20202">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/nine-dead-as-chinese-coronavirus-spreads-despite-efforts-to-contain-it/2020/01/22/1eaade72-3c6d-11ea-afe2-090eb37b60b1_story.html|title=Nine dead as Chinese coronavirus spreads, despite efforts to contain it|last=Field|first=Field|date=22 janar 2020|work=The Washington Post|access-date=22 janar 2020|language=en}}</ref><ref name="Imai21Jan20202">{{Cito web|url=https://www.imperial.ac.uk/media/imperial-college/medicine/sph/ide/gida-fellowships/2019-nCoV-outbreak-report-22-01-2020.pdf|title=Estimating the potential total number of novel Coronavirus cases in Wuhan City, China (Report 2|last=Imai|first=Natsuko|date=17 janar 2020|website=Imperial College London|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200124060030/https://www.imperial.ac.uk/media/imperial-college/medicine/sph/ide/gida-fellowships/2019-nCoV-outbreak-report-22-01-2020.pdf|archivedate=24 janar 2020|accessdate=18 janar 2020|language=en}}</ref><ref>{{Cito web|url=https://www.cnn.com/2020/01/28/asia/wuhan-coronavirus-update-jan-29-intl-hnk/index.html|title=Wuhan coronavirus cases inside China have already overtaken SARS|first=James|last=Griffiths|website=CNN|accessdate=29 janar 2020|language=en}}</ref> Vdekja e parë e konfirmuar nga infeksioni koronavirus ndodhi më 9 janar dhe që atëherë 378 112 vdekje janë konfirmuar.<ref>{{Cito web|url=https://gisanddata.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/bda7594740fd40299423467b48e9ecf6|title=Operations Dashboard for ArcGIS|date=2020-01-28|website=gisanddata.maps.arcgis.com|publisher=The Center for Systems Science and Engineering (CSSE) is a research collective housed within the Department of Civil and Systems Engineering (CaSE) at Johns Hopkins University (JHU)|archiveurl=https://archive.today/20200129000238/https://gisanddata.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html%23/bda7594740fd40299423467b48e9ecf6#/bda7594740fd40299423467b48e9ecf6|archivedate=29 janar 2020|accessdate=2020-01-28|language=en|url-status=live}}</ref><ref name="QinNYT11Jan20202">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/01/10/world/asia/china-virus-wuhan-death.html|title=China Reports First Death From New Virus|last=Qin|first=Amy|date=10 janar 2020|work=The New York Times|access-date=11 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111020017/https://www.nytimes.com/2020/01/10/world/asia/china-virus-wuhan-death.html|archive-date=11 janar 2020|last2=Hernández|first2=Javier C.|language=en|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cito web|url=https://bnonews.com/index.php/2020/01/the-latest-coronavirus-cases/|title=Tracking coronavirus: Map, data and timeline|date=27 janar 2020|website=BNO News|accessdate=28 janar 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200128010639/https://bnonews.com/index.php/2020/01/the-latest-coronavirus-cases/|archivedate=28 janar 2020|language=en}}</ref><ref>{{Cito web|url=https://www.cnn.com/2020/01/28/asia/wuhan-coronavirus-update-intl-hnk/index.html|title=Death toll from Wuhan coronavirus tops 100 as infection rate accelerates|last=James Griffiths|website=CNN|accessdate=28 janar 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200128121544/https://www.cnn.com/2020/01/28/asia/wuhan-coronavirus-update-intl-hnk/index.html|archivedate=28 janar 2020|language=en}}</ref> Studimet epidemiologjike vlerësojnë se një numër më i madh njerëzish mund të jenë infektuar, por që konsiderohen të pazbuluar.<ref name="Imai21Jan2020">{{Cito web|url=https://www.imperial.ac.uk/media/imperial-college/medicine/sph/ide/gida-fellowships/2019-nCoV-outbreak-report-22-01-2020.pdf|title=Estimating the potential total number of novel Coronavirus cases in Wuhan City, China (Report 2|last=Imai|first=Natsuko|website=Imperial College London|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200124060030/https://www.imperial.ac.uk/media/imperial-college/medicine/sph/ide/gida-fellowships/2019-nCoV-outbreak-report-22-01-2020.pdf|archivedate=24 janar 2020|date=21 janar 2020|accessdate=27 janar 2020|language=en|ref=none}}</ref><ref name="hkumed">{{Cito web|title=HKUMed WHO Collaborating Centre for Infectious Disease Epidemiology and Control releases real-time nowcast on the likely extent of the Wuhan coronavirus outbreak, domestic and international spread with the forecast for chunyun|url=https://sph.hku.hk/en/news/press-releases/2020/nowcasting-and-forecasting-the-wuhan-2019-ncov-outbreak|website=HKUMed School of Public Health|accessdate=23 janar 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200125050442/https://sph.hku.hk/en/news/press-releases/2020/nowcasting-and-forecasting-the-wuhan-2019-ncov-outbreak|archivedate=25 janar 2020|language=en}}</ref> Transmetimi i parë lokal i virusit jashtë Kinës ndodhi në [[Vietnami|Vietnam]] nga babai te djali i tij,<ref>{{Cito web|url=https://www.scmp.com/week-asia/economics/article/3048017/china-coronavirus-vietnam-flags-likely-human-transmission-case|title=China coronavirus: 'family cluster' in Vietnam fuels concerns over human transmission|date=29 janar 2020|website=South China Morning Post|accessdate=29 janar 2020|language=en}}</ref> ndërsa transmetimi i parë lokal që nuk përfshinte familje ndodhi në [[Bavaria|Bavari]], [[Gjermania|Gjermani]] në 22 janar kur një bavarez kontraktoi sëmundjen nga një vizitor kinez biznesi në një takim në Gjermani.<ref>{{Cito web|url=https://www.dw.com/en/germany-confirms-human-transmission-of-coronavirus/a-52169007|title=Germany confirms human transmission of coronavirus|date=28 janar 2020|website=Deutsche Welle|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200128220039/https://www.dw.com/en/germany-confirms-human-transmission-of-coronavirus/a-52169007|archivedate=28 janar 2020|accessdate=29 janar 2020|language=en}}</ref> Në përgjigje të kësaj situate, qytete me një popullsi të kombinuar mbi 57 milionë njerëz, duke përfshirë [[Vuhani|Wuhan]] dhe 15 qytete përreth provincës Hubei janë vendosur nën bllokadë të plotë ose të pjesshme, duke përfshirë ndërprerjen e të gjitha lidhjeve të transportit publik urban dhe të jashtëm me tren, ajror dhe autobusë të distancave të gjata.<ref>{{Cito web|url=https://www.cnn.com/2020/01/26/asia/wuhan-coronavirus-update-intl-hnk/index.html|title=Wuhan coronavirus: Thousands of cases confirmed as China goes into emergency mode|last=CNN|first=James Griffiths and Amy Woodyatt|website=CNN|accessdate=2020-01-29|language=en}}</ref><ref>{{Cito web|url=https://qz.com/1789856/wuhan-quarantined-as-china-fights-coronavirus-outbreak/|title=China has locked down Wuhan, the epicenter of the coronavirus outbreak|last=Hui|first=Jane Li, Mary|website=Quartz|accessdate=23 janar 2020|language=en}}</ref><ref>{{Cito web|url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2020/01/china-quarantine-coronavirus/605455/|title=A Historic Quarantine – China's attempt to curb a viral outbreak is a radical experiment in authoritarian medicine.|last=Hamblin|first=James|date=24 janar 2020|website=The Atlantic|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200128063639/https://www.theatlantic.com/health/archive/2020/01/china-quarantine-coronavirus/605455/|archivedate=28 janar 2020|language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cito web|url=https://www.dw.com/zh/%E6%AD%A6%E6%B1%89%E8%82%BA%E7%82%8E%E7%97%85%E6%AF%92%E6%8C%81%E7%BB%AD%E6%89%A9%E6%95%A3-%E6%B9%96%E5%8C%97%E4%B8%8B%E4%BB%A4%E5%B0%8115%E4%B8%AA%E5%9F%8E%E5%B8%82/a-52132769|date=24 janar 2020|publisher=Deutsche Welle|location=Germany|language=Zh|accessdate=25 janar 2020|title=Archived copy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200124234427/https://www.dw.com/zh/%E6%AD%A6%E6%B1%89%E8%82%BA%E7%82%8E%E7%97%85%E6%AF%92%E6%8C%81%E7%BB%AD%E6%89%A9%E6%95%A3-%E6%B9%96%E5%8C%97%E4%B8%8B%E4%BB%A4%E5%B0%8115%E4%B8%AA%E5%9F%8E%E5%B8%82/a-52132769|archivedate=24 janar 2020}}</ref> Shumë ngjarje të Vitit të Ri dhe organizime turistike janë mbyllur nga frika e transmetimit, përfshirë Qytetin e Ndaluar në [[Pekini|Pekin]], panairet tradicionale dhe tubime të tjera festive.<ref>{{Cito web|url=https://p.dw.com/p/3WhBc|title=China cancels Lunar New Year events over deadly virus fears|date=23 janar 2020|publisher=Deutsche Welle|accessdate=24 janar 2020|language=en}}</ref> [[Hong Kong]] gjithashtu ngriti nivelin e tij të përgjegjësisë ndaj sëmundjes infektive në nivelin më të lartë duke shpallur emergjencë, mbylli shkollat e saj deri në mes të shkurtit dhe anuloi festimet e Vitit të Ri.<ref>{{Cito web|url=https://www.discoverhongkong.com/eng/see-do/events-festivals/highlight-events/chinese-new-year-celebrations.jsp|title=Hong Kong Chinese New Year {{!}} Hong Kong Tourism Board|website=www.discoverhongkong.com|accessdate=26 janar 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191129175806/http://www.discoverhongkong.com/eng/see-do/events-festivals/highlight-events/chinese-new-year-celebrations.jsp|archivedate=29 nëntor 2019|language=en}}</ref><ref name="SCMP25012020">{{Cite news|url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/health-environment/article/3047645/china-coronavirus-hong-kong-students-get-two-more|title=China coronavirus: Hong Kong leader hits back at delay criticism as she suspends school classes, cancels marathon and declares city at highest level of emergency|last=Lum|first=Alvin|date=25 janar 2020|work=South China Morning Post|access-date=26 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125085413/https://www.scmp.com/news/hong-kong/health-environment/article/3047645/china-coronavirus-hong-kong-students-get-two-more|archive-date=25 janar 2020|publisher=South China Morning Post|last2=Sum|first2=Lok-kei|language=en}}</ref> Një numër vendesh kanë ofruar këshillat e tyre të udhëtimit duke paralajmëruar udhëtimet në provincën [[Vuhani|Wuhan]] dhe Hubei.<ref>{{Cito web|url=https://www.usatoday.com/story/travel/news/2020/01/24/coronavirus-outbreak-leads-state-department-issue-level-4-advisory/4562349002/|title=Coronavirus: US says 'do not travel' to Wuhan, China, as airlines issue waivers, add safeguards|last=Gilbertson|first=Jayme Deerwester and Dawn|website=USA TODAY-US|accessdate=26 janar 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200127063342/https://www.usatoday.com/story/travel/news/2020/01/24/coronavirus-outbreak-leads-state-department-issue-level-4-advisory/4562349002/|archivedate=27 janar 2020|language=en}}</ref> Udhëtarëve të cilët kanë vizituar pjesën kontinentale të Kinës u është kërkuar të monitorojnë shëndetin e tyre për të paktën dy javë dhe të kontaktojnë ofruesin e tyre të kujdesit shëndetësor për të raportuar ndonjë simptomë të virusit.<ref>{{Cito web|url=https://www.bworldonline.com/travelers-from-china-asked-to-check-for-flu-like-symptoms/|title=Travelers from China asked to check for flu-like symptoms {{!}} BusinessWorld|last=bw_mark-US|accessdate=26 janar 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200126171811/https://www.bworldonline.com/travelers-from-china-asked-to-check-for-flu-like-symptoms/|archivedate=26 janar 2020|language=en}}</ref> Kushdo që dyshon në ndodnjë vatër virusi, këshillohet të veshë një maskë mbrojtëse dhe të kërkojë këshilla mjekësore duke thirrur një mjek në vend se të vizitojë direkt një klinikë personalisht.<ref>{{Cito web|url=https://www.moh.gov.sg/2019-ncov-wuhan|title=MOH {{!}} Updates on Novel Coronavirus|website=www.moh.gov.sg|accessdate=26 janar 2020|language=en|archive-date=12 korrik 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712180651/https://www.moh.gov.sg/covid-19|url-status=dead}}</ref> Disa hotele kanë siguruar kthime dhe anulime pa tarifa për rezervime në Kinë ose nga njerëz nga Kina.<ref>{{Cito web|url=https://www.channelnewsasia.com/news/business/hotel-operators-waive-fees-china-hotel-cancellations-wuhan-virus-12313282|title=Hotel operators waive fees for Chinese hotel cancellations as Wuhan virus fears grow|website=CNA|accessdate=26 janar 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200124131909/https://www.channelnewsasia.com/news/business/hotel-operators-waive-fees-china-hotel-cancellations-wuhan-virus-12313282|archivedate=24 janar 2020|language=en}}</ref> Aeroportet dhe stacionet e trenave kanë realizuar kontrolle të temperaturës, deklarata shëndetësore dhe sinjalizim informacioni në përpjekje për të identifikuar bartësit e virusit.<ref>{{Cito web|url=https://knpr.org/npr/2020-01/coronavirus-update-masks-and-temperature-checks-hong-kong|title=Coronavirus Update: Masks And Temperature Checks In Hong Kong|website=Nevada Public Radio|accessdate=26 janar 2020|language=en|archive-date=2 qershor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200602131447/https://knpr.org/npr/2020-01/coronavirus-update-masks-and-temperature-checks-hong-kong|url-status=dead}}</ref> Shkencëtarët kinezë ishin në gjendje të izolojnë shpejt një paraqitje të koronavirusit të ri, me sekuencën gjenetike që u vihet në dispozicion laboratorëve në të gjithë botën për të zhvilluar në mënyrë të pavarur teste [[PCR]] që mund të konfirmojnë infeksionin në një person.<ref name="Hui14Jan2020">{{Cite journal|last=Hui|first=David S.|last2=Azhar|first2=Esam EI|last3=Madani|first3=Tariq A.|last4=Ntoumi|first4=Francine|last5=Kock|first5=Richard|last6=Dar|first6=Osman|last7=Ippolito|first7=Giuseppe|last8=Mchugh|first8=Timothy D.|last9=Memish|first9=Ziad A.|date=14 janar 2020|title=The continuing epidemic threat of novel coronaviruses to global health – the latest novel coronavirus outbreak in Wuhan, China|url=https://www.ijidonline.com/article/S1201-9712(20)30011-4/pdf|journal=International Journal of Infectious Diseases|language=en|volume=91|pages=264–266|doi=10.1016/j.ijid.2020.01.009|issn=1201-9712|pmid=31953166|pmc=7128332}}</ref><ref name="promedmail">{{Cito web|url=https://promedmail.org/promed-post/?id=6866757|title=Undiagnosed pneumonia – China (HU) (01): wildlife sales, market closed, RFI Archive Number: 20200102.6866757|website=Pro-MED-mail|publisher=International Society for Infectious Diseases|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200122124653/https://promedmail.org/promed-post/?id=6866757|archivedate=22 janar 2020|accessdate=13 janar 2020|language=en}}</ref><ref name="Cohen17Jan20202">{{Cite journal|last=Cohen|first=Jon|last2=Normile|first2=Dennis|date=17 janar 2020|title=New SARS-like virus in China triggers alarm|url=https://archive.org/details/science_2020-01-17_367_6475/page/234|journal=Science|language=en|volume=367|issue=6475|pages=234–235|doi=10.1126/science.367.6475.234|issn=0036-8075|pmid=31949058}}</ref><ref name="Parry20Jan2020">{{Cite journal|last=Parry|first=Jane|date=20 janar 2020|title=China coronavirus: cases surge as official admits human to human transmission|url=https://www.bmj.com/content/368/bmj.m236|journal=British Medical Journal|language=en|volume=368|pages=m236|doi=10.1136/bmj.m236|issn=1756-1833|pmid=31959587|url-access=subscription}}</ref> Nga 41 personat e parë të konfirmuar me PCR në kohë reale dhe sekuencat e gjeneratës tjetër që janë infektuar, dy të tretat u zbuluan se kishin një lidhje me Tregun me shumicë të detit Huanan, i cili gjithashtu shiste kafshë të gjalla.<ref name="Huang24Jan2020">{{Cite journal|last=Huang|first=Chaolin|last2=Wang|first2=Yeming|last3=Li|first3=Xingwang|last4=Ren|first4=Lili|last5=Zhao|first5=Jianping|last6=Hu|first6=Yi|last7=Zhang|first7=Li|last8=Fan|first8=Guohui|last9=Xu|first9=Jiuyang|date=24 janar 2020|title=Clinical features of patients infected with 2019&nbsp;novel coronavirus in Wuhan, China|url=https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2820%2930183-5|journal=The Lancet|language=en|volume=0|doi=10.1016/S0140-6736(20)30183-5|issn=0140-6736|pmid=31986264|pmc=7159299}}</ref><ref name="Joseph24Jan2020">{{Cite news|url=https://www.statnews.com/2020/01/24/coronavirus-infections-no-symptoms-lancet-studies/|title=New coronavirus can cause infections with no symptoms and sicken otherwise healthy people, studies show|last=Joseph|first=Andrew|date=24 janar 2020|work=STAT|access-date=27 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124204338/https://www.statnews.com/2020/01/24/coronavirus-infections-no-symptoms-lancet-studies/|archive-date=24 janar 2020|language=en}}</ref><ref name="han24Jan2020">{{Cite journal|last=Chan|first=Jasper Fuk-Woo|last2=Yuan|first2=Shuofeng|last3=Kok|first3=Kin-Hang|last4=To|first4=Kelvin Kai-Wang|last5=Chu|first5=Hin|last6=Yang|first6=Jin|last7=Xing|first7=Fanfan|last8=Liu|first8=Jieling|last9=Yip|first9=Cyril Chik-Yan|date=24 janar 2020|title=A familial cluster of pneumonia associated with the 2019 novel coronavirus indicating person-to-person transmission: a study of a family cluster|journal=The Lancet|language=en|volume=0|doi=10.1016/S0140-6736(20)30154-9|issn=0140-6736|pmid=31986261|pmc=7159286}}</ref><ref name="Schnirring25Jan2020">{{Cito web|url=http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/01/doubts-rise-about-chinas-ability-contain-new-coronavirus|title=Doubts rise about China's ability to contain new coronavirus|last=Schnirring|first=Lisa|date=25 janar 2020|website=CIDRAP|accessdate=26 janar 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200126102242/http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/01/doubts-rise-about-chinas-ability-contain-new-coronavirus|archivedate=26 janar 2020|language=en}}</ref> Anëtari i shtatë i familjes koronavirus i aftë për të infektuar njerëzit, sekuenca e gjenomit të vitit 2019-nCoV është raportuar të jetë prej 75- deri në 80 për qind identik me SARS-CoV, dhe më shumë se 85-përqind të ngjashëm me disa koronaviruse bat.<ref name="Zhu24Jan2020">{{Cite journal|last=Zhu|first=Na|last2=Zhang|first2=Dingyu|last3=Wang|first3=Wenling|last4=Li|first4=Xinwang|last5=Yang|first5=Bo|last6=Song|first6=Jingdong|last7=Zhao|first7=Xiang|last8=Huang|first8=Baoying|last9=Shi|first9=Weifeng|date=24 janar 2020|title=A Novel Coronavirus from Patients with Pneumonia in China, 2019|journal=New England Journal of Medicine|language=en|location=United States|doi=10.1056/NEJMoa2001017|issn=0028-4793|pmid=31978945|pmc=7092803}}</ref><ref name="PerlmanJan2020">{{Cite journal|last=Perlman|first=Stanley|date=24 janar 2020|title=Another Decade, Another Coronavirus|journal=New England Journal of Medicine|language=en|volume=0|pages=null|doi=10.1056/NEJMe2001126|issn=0028-4793|pmid=31978944|pmc=7121143}}</ref> Nëse ky virus është i të njëjtës ashpërsi apo vdekshmëri si SARSi është ende e paqartë. Në Mars 2020, kompanitë që i përkasin Sistema ndanë rreth 1 miliard rubla për luftën kundër koronavirusit, pjesa më e madhe e të cilave u shpenzua për zhvillimin e testeve për të zbuluar infeksionin, si dhe për prodhimin e pajisjeve mbrojtëse dhe antiseptikëve.<ref>https://www.cnews.ru/articles/2023-04-13_evtushenkov_vladimir_biznes_na_blago</ref><ref>https://raexpert.ru/database/person/evtushenkov_vladimir_petrovich/</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.tadviser.ru/index.php/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0:%D0%95%D0%B2%D1%82%D1%83%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |title=Kopje e arkivuar |access-date=25 korrik 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608194857/https://www.tadviser.ru/index.php/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0:%D0%95%D0%B2%D1%82%D1%83%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |archive-date=8 qershor 2023 |url-status=dead}}</ref> ==Parandalimi== [[File:A_doctor_wearing_special_protective_suit_for_the_Wuhan_coronavirus_outbreak_treat_patient_in_Hubei_TCM_Hospital,_Wuhan.jpg|alt=|thumb|Një mjek me [[Pajisjen personale mbrojtëse]] duke parë një pacient në një spital në Wuhan.]] Për të zvogëluar mundësitë për t'u infektuar, organizatat shëndetësore kanë rekomanduar shmangjen e kontaktin të afërt me persona të sëmurë, larjen shpesh të duarve me sapun dhe ujë mos prekjen e syve, hundës ose gojës me duar të palara si dhe praktikimi i higjenës së mirë të frymëmarrjes.<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/prevention-treatment.html|title=COVID-19 Prevention & Treatment|trans-title=COVID-19 Parandalimi & Trajtimi|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|language=en|location=Shtetet e Bashkuara|date=11 shkurt 2020|accessdate=25 shkurt 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public|title=Advice for public|trans-title=Këshilla për publikun|publisher=World Health Organisation|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200126025750/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public|archivedate=26 janar 2020|accessdate=10 shkurt 2020}}</ref> Ato që mund të jenë të infektuar këshillohen të qëndrojnë në shtëpi dhe të marrin kujdes mjekësor, të telefonojnë përpara se të vizitojnë një ofrues të kujdesit shëndetësor, të veshin një maskë fytyre (sidomos në publik), të mbulojnë kollën dhe teshtitjet me një shami, të lajnë rregullisht duart me sapun dhe ujë, si dhe të shmangin ndarjen e sendeve personale shtëpiake.<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/steps-when-sick.html|title=What to do if you are sick with 2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV)|trans-title=Çfarë të bësh nëse je i sëmurë me Novel Coronavirus 2019 (2019-nCoV)|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|language=en|location=Shtetet e Bashkuara|url-status=live|date=11 shkurt 2020|accessdate=13 shkurt 2020}}</ref> Një numër qeverish këshillojnë kundër të gjitha udhëtimeve jo të rëndësishme në vende dhe zona të prekura nga virusi.<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/travelers/index.html|title=COVID-19 Information for Travel|trans-title=COVID-19 Informacioni për udhëtim|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|language=en|location=Shtetet e Bashkuara|url-status=live|date=11 shkurt 2020|accessdate=25 shkurt 2020}}</ref> [[Qeveria e Hong Kongut]] paralajmëroi këdo që udhëtonte jashtë qytetit të mos prekte kafshët; të mos hante mish nga kafshët e vrara për gjuati; dhe të shmangnin vizitat në tregjet e lagështa, tregjet e gjalla të shpendëve dhe fermat.<ref name=":7">{{cite web|url=https://www.chp.gov.hk/en/features/102465.html|title=Severe Respiratory Disease associated with a Novel Infectious Agent|trans-title=Sëmundje e rëndë e frymëmarrjes e shoqëruar me një Agjent Infektiv Novel|publisher=Centre for Health Protection, Department of Health|language=en|location=Hong Kong|accessdate=1 shkurt 2020}}</ref> Nuk ka ende asnjë provë, që kafshët shtëpiake si qeni ose macja, mund të infektohen.<ref name="WHO2020Myth">{{cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public/myth-busters|title=Coronavirus disease (COVID-19) advice for the public: Myth busters|trans-title=Sëmundja e Koronavirusit (COVID-19) këshilla për publikut|publisher=[[Organizata Botërore e Shëndetësisë]] (OBSh)|language=en|accessdate=8 shkurt 2020}}</ref> ===Larja e duarve=== Larja e duarve rekomandohet për të parandaluar përhapjen e koronavirusit. CDC rekomandon që individët:<ref name="CDC Prevention">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/prevention-treatment.html|title=Prevention & Treatment|trans-title=Parandalimi & Trajtimi|publisher=U.S. [[Qëndra për Kontrollin e Sëmundjeve dhe Parandalimin]] (CDC)|language=en|url-status=live|date=15 shkurt 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20191215193934/https://www.cdc.gov/coronavirus/about/prevention.html|archive-date=15 dhjetor 2019|access-date=21 janar 2020}}</ref> *Lani duart shpesh me sapun dhe ujë për të paktën 20 sekonda, veçanërisht pasi të shkoni në tualet; para se të hahet; dhe pasi të fryni hundën, kolliteni ose tështini. *Nëse sapuni dhe uji nuk janë të disponueshëm, përdorni një sanitator dore me bazë alkooli me të paktën 60% alkool. Lani gjithmonë duart me sapun dhe ujë nëse duart janë dukshëm të pista. == Referime == {{reflist|3}} [[Kategoria:All articles containing potentially dated statements]] [[Kategoria:COVID-19]] [[Kategoria:Pandemia e COVID-19]] {{Pandemia e COVID-19}} sq3yw9jw8qikwrd2q6jcorxjxuaz0hv 1 278658 3059208 3029239 2026-10-24T06:10:36Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059208 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Pandemia e COVID-19/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Pandemia COVID-19]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059207 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230608194857/https://www.tadviser.ru/index.php/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0:%D0%95%D0%B2%D1%82%D1%83%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 për lidhjen https://www.tadviser.ru/index.php/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0:%D0%95%D0%B2%D1%82%D1%83%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2026 08:10 (CEST) jrdcb27q5vwkihdct7zptm8b886w3h7 10 279885 3059149 3058681 2026-10-23T22:35:31Z Altinsh 194718 3059149 wikitext text/x-wiki {{small|(zhdukur)}} lsvqdyti8z4zfeo14fpuqqspvau2w4r 0 282120 3059131 2956779 2026-10-23T19:18:59Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0) #IABot (v2.0.9.6 3059131 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox |image = Sorghum.jpg |image_caption = ''[[Sorghum bicolor]]'' |display_parents = 4 |taxon = Sorghum |authority = [[Conrad Moench|Moench]] 1794, conserved name not ''Sorgum'' [[Michel Adanson|Adanson]] 1763 |type_species = ''[[Sorghum bicolor]]'' |type_species_authority = ([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Conrad Moench|Moench]] |synonyms_ref =<ref name="j">{{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/synonomy.do?name_id=443224|language=en|title=World Checklist of Selected Plant Families: Royal Botanic Gardens, Kew|accessdate=4 shtator 2016}}</ref> |synonyms = * ''Blumenbachia'' <small>Koeler 1802, nuk e pranoi emrin Schrad. 1825 ([[Loasaceae]])</small> * ''Sarga'' <small>Ewart</small> * ''Vacoparis'' <small>Spangler</small> * ''Andropogon'' subg. ''Sorghum'' <small>Hackel.</small> }} '''''Melekuqe''''' është një gjini e [[Bimë të lulëzuara|bimëve të lulëzuara]] në familjen me barë, [[Poaceae|Poacea]] që përfshinë rreth 25 specie. Disa nga këto specie janë rritur si drithëra për konsum njerëzor dhe disa në kullota për kafshët. 17 nga 25 speciet janë vendase në [[Australia|Australi]],<ref>{{Cito web|last=Sally L. Dillon|language=en|title=Sorghum laxiflorum and S. macrospermum, the Australian native species most closely related to the cultivated S. bicolor based on ITS1 and ndhF sequence analysis of 28 Sorghum species|url=http://epubs.scu.edu.au/cpcg_pubs/244/|website=Southern Cross Plant Science|publisher=Southern Cross University|accessdate=28 shkurt 2016|archive-date=7 tetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007223318/https://epubs.scu.edu.au/cpcg_pubs/244/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cito web|url=http://bie.ala.org.au/species/urn:lsid:biodiversity.org.au:apni.taxon:420835|title=Sorghum - Atlas of Living Australia|first=Atlas of Living|language=en|last=Australia|accessdate=4 shtator 2016|archive-date=5 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305085726/http://bie.ala.org.au/species/urn:lsid:biodiversity.org.au:apni.taxon:420835|url-status=dead}}</ref> ndërsa speciet e tjera mbulojnë [[Afrika|Afrikën]], [[Azia|Azinë]], [[Mesoamerika|Mesoamerikën]] dhe disa ishuj në [[Oqeani Indian|oqeanin Indian]] dhe [[Oqeani Paqësor|Paqësor]].<ref>{{Cito web|url=http://www.tropicos.org/Name/40002210|title=Tropicos, ''Sorghum'' Moench|language=en|publisher=Tropicos.org|accessdate=2018-05-31}}</ref><ref name="china">{{Cito web|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=130722|title=Flora of China Vol. 22 Page 600 高粱属 gao liang shu ''Sorghum'' Moench, Methodus. 207. 1794|publisher=Efloras.org|language=en|accessdate=2018-05-31|archive-date=31 dhjetor 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231185626/http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=130722|url-status=dead}}</ref> Një specie është rritur për [[ kokërr|grurë]], ndërsa shumë specie të tjera përdoren si bimë foragjere (për kurllotje), ose kultivohen në klimat e ngrohta në të gjithë botën ose [[ Natyralizimi (biologjia)|natyralizohen]] në [[ kullotë|tokat e kullotave]]. ''Melekuqe'' është në nënfamilje [[ Panicoideae|Panicoideae]] dhe fisi [[ Andropogoneae|Andropogoneae]] (fisi i [[ Andropogon gerardi|bluestem]] i madh dhe [[Kallam Sheqeri|sheqerna]] ). Prodhimi botërorë i sorghumit është rreth 60 milion ton në vit. Vendet kryesore prodhuese janë [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|SH.B.A.]], [[Nigeria]] dhe [[India]]. Për shembull, në Senegali ekziston një larmi e melekuqeve tradicionale, por edhe llojeve të përmirësuara në vend që përshtaten me llojet e tokës dhe klimën e përdorur. Kokrrat e melekuqeve përdoren gjithashtu zakonisht në ushqimin e njeriut në vendet gjysëm të thata në Afrikë dhe Azi. Kjo kulturë konsumohet në formën e makaronave, të gatuara dhe në formën e pijeve tradicionale. Hulumtimet kanë treguar vetitë pozitive të këtij drithi për shëndetin e njeriut. Hulumtime të mëtejshme janë duke u kryer për të fituar një kuptim më të plotë. == Kultivimi dhe përdorimet == Një specie, ''Melekuqe bicolor'',<ref>{{Cite journal|last=Mutegi|first=Evans|last2=Sagnard|first2=Fabrice|last3=Muraya|first3=Moses|last4=Kanyenji|first4=Ben|last5=Rono|first5=Bernard|last6=Mwongera|first6=Caroline|last7=Marangu|first7=Charles|last8=Kamau|first8=Joseph|last9=Parzies|first9=Heiko|display-authors=3|date=2010-02-01|title=Ecogeographical distribution of wild, weedy and cultivated Sorghum bicolor (L.) Moench in Kenya: implications for conservation and crop-to-wild gene flow|url=http://oar.icrisat.org/2032/1/GRCE57_243-253__2010.pdf|language=en|journal=Genetic Resources and Crop Evolution|volume=57|issue=2|pages=243–253|doi=10.1007/s10722-009-9466-7|archive-url=https://web.archive.org/web/20200306102838/http://oar.icrisat.org/2032/1/GRCE57_243-253__2010.pdf|archive-date=6 mars 2020|access-date=20 prill 2020|url-status=dead}}</ref> vendase në Afrikë me shumë forma të kultivuara tani,<ref>{{Cito web|title=Sorghum- and millet-legume cropping systems|language=en|url=http://africasoilhealth.cabi.org/wpcms/wp-content/uploads/2015/03/392-ASHC-English-Sorghum-BW-A4-lowres.pdf|publisher=CABI and Africa Soil Health Consortium|accessdate=7 tetor 2018|date=2015|archive-date=31 janar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131224733/http://africasoilhealth.cabi.org/wpcms/wp-content/uploads/2015/03/392-ASHC-English-Sorghum-BW-A4-lowres.pdf|url-status=dead}}</ref> është një kulturë e rëndësishme në të gjithë botën, që përdoret për [[Ushqimi|ushqim]] (si kokërr dhe në [[ Sorgham i embel|shurupin e sorghumit ose "melasë sorghum"]] ), [[ foragjere|foragjere]] kafshësh, prodhimin e [[Pije alkoolike|pijeve alkoolike]], dhe karburantet biokarburantike. Shumica e varieteteve janë të thata - dhe rezistente ndaj nxehtësisë, dhe janë veçanërisht të rëndësishme në rajonet e thata, ku drithërat janë një nga [[ Ushqimi kryesor|ushqimet kryesore]] për të varfërit dhe popullsinë rurale.Këto varietete formojnë një komponent të rëndësishëm të kullotave në shumë rajone tropikale. ''M. bicolor'' është një kulturë e rëndësishme [[ Të lashtat ushqimore|ushqimore]] në [[Afrika|Afrikë]], [[Amerika Qendrore|Amerikën Qendrore]] dhe [[Azia Jugore|Azinë e Jugut]], dhe është kulture e pestë më e rëndësishme e [[Drithi|drithërave]] që rritet në botë.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2015/dec/15/sorghum-wonder-grain-american-food-quinoa|title=Move over, quinoa: sorghum is the new 'wonder grain'|last=Tove Danovich|language=en|date=15 dhjetor 2015|work=The Guardian|access-date=31 korrik 2018}}</ref> Në fazat e hershme të rritjes së bimëve, disa lloje të melekuqeve mund të përmbajnë nivele të [[ Cianidi i hidrogjenit|cianidit të hidrogjenit]], [[ Hordenine|hordeninës]] dhe nitrateve të cilat janë vdekjeprurëse për kafshët që kullosin. Kur ekspozohet ndaj thatësirës dhe nxehtësisë, bimët gjithashtu mund të përmbajnë nivele toksike të cianidit dhe nitrateve në fazat e mëvonshme të rritjes.<ref>{{Cito web|title=Sorghum|url=http://agriculture.vic.gov.au/agriculture/livestock/beef/feeding-and-nutrition/sorghum|language=en|accessdate=2018-10-15|archive-date=28 prill 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200428192416/http://agriculture.vic.gov.au/agriculture/livestock/beef/feeding-and-nutrition/sorghum|url-status=dead}}</ref> Melekuqja prodhohet në zona shumë të ngrohta. Një temperaturë mesatare minimale prej 25 ° C është e nevojshme për të siguruar prodhimin maksimal të grurit. Karakteristikat morfologjike e bëjnë këtë kulturë më tolerante ndaj thatësirës midis drithërave të kultivuar aktualisht në botë. Gjatë thatësirës, ​​gjethet kaçurrela për të zvogëluar humbjen e ujit për shkak të djersitjes. Nëse thatësira vazhdon, kjo bimë bëhet e fjetur, në vend që të shkatërrohet. Gjethet mbrohen nga kutikulat e dyllit për të zvogëluar avullimin. Melekuqet jane gruri i pestë më i madh në botë pas [[Orizi|orizit]], [[Gruri|grurit]], [[Misri|misrit]] dhe [[Elbi|elbit]].Eshtë një ushqim kryesor për drithërat për mbi 750 milion njerëz që jetojnë në rajonet gjysmë të thata tropikale të Afrikës, Azisë dhe Amerikës Latine.<ref>Working paper on mycotoxins in sorghum. Joint FAO / WHO Food Standards Codex Committee on Contaminants in Foods (CCCF). 2011.</ref> Prodhuesi më i madh janë Shtetet e Bashkuara (gati 17% e prodhimit botëror), ku rendimentet janë relativisht të larta, të ndjekura nga India, Nigeria, Kina, Meksika, Sudani dhe Argjentina.<ref>Rao PP, Birthal PS, Reddy BVS, Rai KN, Ramesh S. Diagnostics of Sorghum and Pearl Millet grains-based nutrition in India. ICRISAT. 2006;47:93-96.</ref> Në shumë vende gjysëm të thata në Afrikë dhe Azi, kokrrat zënë një vend të rëndësishëm në ushqim dhe kullotje. Kokrrat e melekuqes përdoren nga njerëz (veçanërisht fermerë), të cilët shpesh nuk kanë mjete për tu ushqyer me burime të tjera ushqimore. Kokrrat e melekuqes janë të pasura me lëndë ushqyese dhe lëndë ushqyese jo energjike. Në këto zona, ato janë të destinuara për konsum si makarona, të gatuara ose si pije tradicionale. Kokrrat e melekuqes, përveç përdorimit të lartpërmendur, konsumohen në formën e kafshimit me salcë. Në vendet industriale, melekuqja përdoret në formën e grurit ose kullotjen në ushqimin e kafshëve dhe për prodhimin e bioethanolit. Kërkesa e melekuqeve është në rritje në shumë vende në zhvillim, veçanërisht në Afrikën Perëndimore (Nigeri, Gana dhe Burkina Faso). Kjo lidhet me rritjen e popullsisë, dhe pjesërisht me politikat e këtyre vendeve, të cilat synojnë të zhvillojnë përdorimin industrial të melekuqes (në birrari) si zëvendësim të maltit të elbit.<ref name=":0">Khady Ba, Emmanuel Tine, Jacqueline Destain, Ndiaga Cisse, Philippe Thonart. Comparative study of phenolic compounds, the antioxidant power of various Senegalese sorghum varieties anda amylolytic enzymes of their malt. Biotechnol, Agron. Soc. About. 2010;14 (1):131-139.</ref> Prania e farave dhe lëvoreve të farave që kanë ngjyrë kafe është një tregues i dëmtimit. Në disa gjenotipe, melekuqja ndonjëherë është i pjesshëm, nuk është i dukshëm, madje as mungon, ndërsa në të tjerët është shumë i pigmentuar.<ref>Evers T and Millar S. Cereal grain structure and development: some implications for quality. J Cereal Sci. 2002;36(3):261-284. [[Identifikues digjital objektesh|doi]]:[https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0733521002904352 10.1006/jcrs.2002.0435]</ref> Përbërjet fenolike (acidet fenolike, flavonoidet dhe taninat) janë një metabolit sekondar i përhapur në mbretërinë e perimeve midis drithërave, dhe melekuqja është më i pasuri në këtë drejtim deri në 6%,<ref>Beta T, Rooney LW, Marovatsanga LT, Taylor JRN. Effect of chemical treatments on polyphenols and malt quality in sorghum. J Cereal Sci. 2000;31(3):295-302. [[Identifikues digjital objektesh|doi]]:[[10.1006/jcrs.2000.0310.]]</ref><ref>Dicko MH, Gruppen H, Traore AS, van Berkel WJ, Voragen AG. Evaluation of the effect of germination on phenolic compounds and antioxidant activities in sorghum varieties. J Agric Food Chem. 2005;53(7):2581-2588.</ref><ref>Awika JM, Rooney LW. Sorghum Phytochemicals and their potential impact on human health. Phytochemistry. 2004;65(9):1199-1221.</ref> edhe pse janë treguar vetëm varietetet me farat e pigmentuara që përmbajnë tanina.<ref>Dykes L, Rooney LW. Sorghum and millet phenols and antioxidants. J Cereal Sci. 2006;44(3):236-251.</ref><ref>Rooney LW. Overview: sorghum and millet food research failures and successes. In: Belton PS &Taylor JRN, eds. Conference proceedings of the AFRIPRO Workshop on the proteins of sorghum and millets: enhancing nutritional and functional properties for Africa, 2-4 April, Pretoria, South Africa. 2003.</ref> Ata luajnë një rol të rëndësishëm në mekanizmat e mbrojtjes së bimëve kundër kërpudhave dhe dëmtuesve, të tilla si insektet dhe zogjtë. Komponimet fenolike dihet gjithashtu se kanë efekte pozitive në shëndetin e njeriut.<ref name=":0" /> Acidi fitik ka një kapacitet të lartë lidhës dhe për këtë arsye mund të formojë komplekse me proteina dhe kation multivalent. Shumica e komplekseve të fitate-metaleve janë të tretshme në pH fiziologjik dhe për këtë arsye janë një burim më pak i bio-disponueshëm i mineraleve për njerëzit dhe kafshët.<ref>Sorghum and millets in human nutrition. FAO. 1995.</ref> Duke analizuar disa lloje të melekuqeve (të bardhë dhe të kuq), u zbulua se përmbajtja e fosforit të farave të tërë varion midis 170 dhe 380 mg për 100 g, dhe se kjo përfaqëson mbi 85% të fosforit të përgjithshëm në tërë kokrrizën.<ref>Hadbaoui Zineb. Study of the antioxidant activity of lipid, protein and phenolic fractions of local sorghum seeds. master. 2007.</ref> == Roli në ekonominë globale == Prodhimi botëror i sorghumit është rreth 60 milion ton në vit. Vendet kryesore prodhuese janë [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|SH.B.A.]], [[Nigeria]] dhe [[India]]. Kërkesa globale për melekuqe u rrit në mënyrë dramatike midis 2013 dhe 2015 kur [[Kina]] filloi të blinte të lashtat melekuqe amerikane për të përdorur si ushqim bagëtish si një zëvendësues për [[Drithi|misrin]] e rritur në vend. Kina bleu melekuqe amerikane me vlerë rreth 1 miliard dollarë në vit deri në prill 2018 kur Kina vendosi taksë hakmarrëse ndaj melekuqeve Amerikan si pjesë e [[Lufta tregtare Kinë–Shtetet e Bashkuara|luftës tregtare midis dy vendeve]] .<ref>{{Cite news|url=https://www.latimes.com/business/la-fi-sorghum-china-20180418-story.html|title=Sorghum, targeted by tariffs, is a U.S. crop China started buying only five years ago|date=18 pri 2018|work=LA Times|language=en|access-date=28 janar 2019}}</ref> ==Diverziteti== ;Speciet e pranuara<ref name="TPL">{{cite web|title=The Plant List: ''Sorghum''|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/search?q=sorghum|publisher=Royal Botanic Gardens Kew and Missouri Botanic Garden|language=en|accessdate=28 shkurt 2017|archive-date=1 gusht 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190801105323/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/search?q=Sorghum|url-status=dead}}</ref> {{columns-list|colwidth=30em| * ''[[Sorghum amplum]]'' – Australia veriperëndimore * ''[[Sorghum angustum]]'' – Queensland * ''[[Sorghum arundinaceum]]'' – Afrika, Nënkontinenti Indian, Madagaskari, ishujt e Oqeanit Indian perëndimor * ''[[Sorghum bicolor]]''&nbsp;– Melekuqe e kultivuar, shpesh i quajtur individualisht sorghum, i njohur edhe si durra, jowari, ose milo. Vendas i rajonit Sahel të Afrikës; natyralizuar në shumë vende * ''[[Sorghum brachypodum]]'' – Territori Verior i Australisë * ''[[Sorghum bulbosum]]'' – Territori Verior, Australia Perëndimore * ''[[Sorghum burmahicum]]'' – Tajlandë, Myanmar * ''[[Sorghum controversum]]'' – Indi * ''[[Sorghum × drummondii]]'' – Sahel dhe Afrika Perëndimore * ''[[Sorghum ecarinatum]]'' – Territori Verior, Australia Perëndimore * ''[[Sorghum exstans]]'' – Territori Verior i Australisë * ''[[Sorghum grande]]'' – Territori verior, Queensland * ''[[Johnson grass|Sorghum halepense]]''&nbsp;– Johnson grass – Afrika e Veriut, ishuj të Atlantikut Lindor, Azisë Jugore nga Libani në Vietnam; natyralizuar në Azinë Lindore, Australi, Amerikë * ''[[Sorghum interjectum]]'' – Territori Verior, Australia Perëndimore * ''[[Sorghum intrans]]'' – Territori Verior, Australia Perëndimore * ''[[Sorghum laxiflorum]]'' – Filipinet, Ishujt e Vogla Sunda, Sulawesi, Guinea e Re, Australia veriore * ''[[Sorghum leiocladum]]'' – Queensland, Uellsi i Ri Jugor, Victoria * ''[[Sorghum macrospermum]]'' – Territori Verior i Australisë * ''[[Sorghum matarankense]]'' – Territori Verior, Australia Perëndimore * ''[[Sorghum nitidum]]'' – Azia Lindore, Nënkontinenti Indian, Azia Juglindore, Guinea e Re, Mikronezia * ''[[Sorghum plumosum]]'' – Australi, Guinea e Re, Indonezi * ''[[Sorghum propinquum]]'' – Kina, Nënkontinenti Indian, Azia Juglindore, Guinea e Re, Ishulli i Krishtëlindjes, Mikronezia, Ishujt Kuk * ''[[Sorghum purpureosericeum]]'' – Sahel nga Mali në Tanzani; Jemen, Oman, Indi * ''[[Sorghum stipoideum]]'' – Territori Verior, Australia Perëndimore * ''[[Sorghum timorense]]'' – Ishujt e Vogël Sunda, Maluku, Guinea e Re, Australia veriore * ''[[Sorghum trichocladum]]'' – Meksikë, Guatemala, Honduras * ''[[Sorghum versicolor]]'' – Afrika Lindore + Jugore nga Etiopia në Namibi; Oman * ''[[Sorghum virgatum]]'' – rajone të thata nga Senegali deri në Levant. }} ;Përfshirë më parë Shumë specie dikur konsideroheshin pjesë e Melekuqeve, por që tani konsiderohen më të përshtatshme për gjinitë e tjera ku përfshihen: ''[[Andropogon]], [[Arthraxon]], [[Bothriochloa]], [[Chrysopogon]], [[Cymbopogon]], [[Danthoniopsis]], [[Dichanthium]], [[Diectomis]], [[Diheteropogon]], [[Exotheca]], [[Hyparrhenia]], [[Hyperthelia]], [[Monocymbium]], [[Parahyparrhenia]], [[Pentameris]], [[Pseudosorghum]], [[Schizachyrium]], ''dhe'' [[Sorghastrum]]''. == Dieta == Një sasi prej 100 gramësh melekuqe të papërpunuar siguron 329 [[Kaloria|kalori]], [[Karbohidratet|karbohidrate]] 72%, [[Yndyra|yndyrë]] 4% dhe [[proteina]] 11%. Melekuqja përmban një numër të lëndëve ushqyese thelbësore në përmasa të konsiderueshme (20% ose më shumë vlera ditore, DV), duke përfshirë [[Proteina|proteinat]], [[fibrat]], [[vitaminat B]] të [[Vitamina B3|niacinës]], [[Vitamina B1|tajaminën]] dhe [[Vitamina B6|vitaminën B6]], dhe disa [[Mineralet dietike|minerale dietikë]], përfshirë [[Hekuri|hekurin]] (26% DV) dhe [[Mangani|manganin]] (76% DV). Përmbajtja ushqyese e melekuqeve është përgjithësisht e ngjashme me atë të [[Tërshëra|tërshërave]] të papërpunuara. Midis ngjashmërive të tjera me tërshërën, melekuqja është pa gluten dhe është i dobishëm për një dietë pa gluten. === Mikotoksinat e melekuqeve === Në rastin e stuhive, vlerat e larta të lagështisë relative (RH) gjatë fazës së hershme të rritjes nga njëra anë, dhe midis fundit të lulëzimit dhe kulturës tjetër, ishin të lidhura shumë me incidencën e zgjimit. Marrëdhëniet midis lagështisë maksimale relative dhe shenjës së dëmtimit të mykut nuk janë lineare, por ka një rritje neto kur lagështia tejkalon pragun prej rreth 95%.<ref>Alain RATNADASS. discussion paper presented to obtain an HDR. Characterization and management of trophic interactions insect-plant for integrated production tropicales.2007. Cereals.</ref> Si shumë drithëra të tjera, kokrrat e melekuqeve kanë një përbërje shumë të ndryshueshme myko-flore në kohën e korrjes. Moulds sorghum është i njohur mirë se është problemi kryesor patologjik i kësaj bime. Elementet më të rëndësishëm të mikoflora janë: [[Fusarium]], [[Curvularia]], [[Alternaria]], [[Helminthosporiumi|Helminthosporium]] dhe [[Phoma]]. Për shembull, gjinitë më të zakonshme në Senegal janë: Curvularia dhe Fusarium, dhe pesë specie janë identifikuar për këtë mantel: [[F. Solani|F. solani]], [[F. Moniliforme|F. moniliforme]], [[F. Cquiseti|F. cquiseti]], [[F. fLocciferum]] dhe [[F. sporotrichoïdes]].<ref>D Louvel. Molds of sorghum grains work Synthesis realized CNRAde Bambey. 1981-1984</ref> === Implikimet ushqyese dhe mjekësore === Një studim në vitin 2015 tregoi se melekuqja kryesisht përmban [[niseshte]] që është më e ngadalshme për tu tretur sesa shumica e drithërave të tjerë, dhe është më pak e tretshme, dhe përmban më pak proteina dhe yndyra të pangopura. Shumica e shtameve të melekuqev janë të pasura me komponime fenolike, veçanërisht 3-deoksianhocyanidins dhe taninet. Rezultatet e marra [[in vitro]] dhe te kafshët kanë treguar që komponimet fenolike dhe komponimet e tretshme (polikosanolet), të cilat janë ngritur në melekuqe, ekuilibrojnë ose stabilizojnë mikrobiotën e zorrëve dhe parametrat që lidhen me [[Obeziteti|obezitetin]], [[Stresi oksidativ|stresin oksidativ]], [[Inflamacioni|inflamacionin]], [[Diabeti|diabetin]], [[Dislipidemina|dislipideminë]], [[Hipertensioni|hipertensionin]] dhe kancerin.<ref>Morais Cardoso L, Pine SS, HS Martino, Pine - Ana HM . Sorghum (Sorghum bicolor l.): Nutrients , Bioactive Compounds, and Potential Impact on Human Health. Crit Rev Food Sci Nutr. 2015</ref> == Hulimtim == Melekuqja është efektive në shndërrimin e [[Energjia diellore|energjisë diellore]] në [[Energjia kimike|energji kimike]], dhe gjithashtu përdor më pak ujë në krahasim me kulturat e tjera të drithërave.<ref>[http://hudsonalpha.org/hudsonalpha-and-collaborators-expand-major-research-program-to-benefit-farmers-in-the-developing-world „HudsonAlpha and collaborators expand sorghum research program - HudsonAlpha Institute for Biotechnology”] (në anglisht). HudsonAlpha Institute for Biotechnology. 25. 1. 2017. Marrë më 2. 3. 2017.</ref><ref>Dweikat, Ismail (2017). [https://agronomy.unl.edu/sweetsorghum „Sweet sorghum is a drought-tolerant feedstock with the potential to produce more ethanol/acre than corn”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200426225845/https://agronomy.unl.edu/sweetsorghum |date=26 prill 2020 }}. Department of Agronomy and Horticulture, University of Nebraska–Lincoln. Marrë më 2. 3. 2017.</ref> Karburantet biokarburanteve, të prodhuara duke përdorur melekuqe të ëmbla si një kulturë me përmbajtje të lartë sheqeri në rrjedhin, zhvillohen me biomasa që mund të shndërrohet në [[Qymyri|qymyr]], [[Gazi sintetik|gaz sintetik]] dhe [[Vaji Bio|bio-vaj]].<ref>[https://www.purdue.edu/newsroom/releases/2015/Q2/purdue-leading-research-using-advanced-technologies-to-better-grow-sorghum-as-biofuel.html „Purdue leading research using advanced technologies to better grow sorghum as biofuel”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127175053/https://www.purdue.edu/newsroom/releases/2015/Q2/purdue-leading-research-using-advanced-technologies-to-better-grow-sorghum-as-biofuel.html |date=27 nëntor 2020 }}. Purdue University, Agriculture News. јун 2015. Marrë më 2. 3. 2017.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170303043933/http://articles.extension.org/pages/26634/sweet-sorghum-for-biofuel-production „Sweet Sorghum for Biofuel Production”]. eXtension. 2017. Arkivuar nga [https://impact.extension.org/extension-articles/ origjinali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180228041151/http://articles.extension.org/pages/69145/sources-of-agricultural-greenhouse-gases |date=28 shkurt 2018 }} në datën 03. 03. 2017. Marrë më 2. 3. 2017.</ref> == Referime == {{reflist|2}} <references /> == Leximi më tej == *{{cite book|last=Watson|first=Andrew M.|title=Agricultural Innovation in the Early Islamic World: The Diffusion of Crops and Farming Techniques, 700–1100|location=Cambridge|language=en|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1983|isbn=0-521-24711-X}} ===Biblografia=== # [[USDA]], ARS, National Genetic Resources Program. GRIN. National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. https://web.archive.org/web/20150124024459/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?11304 (12 feb 2008) # [http://www.celiacos.com/2008/07/10/sorgo-beneficios-nutricionales-de-su-consumo/ Beneficios del sorgo en la dieta del celiaco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130103123801/http://www.celiacos.com/2008/07/10/sorgo-beneficios-nutricionales-de-su-consumo/ |date=3 janar 2013 }} # Catasus Guerra, L. 1997. Las gramíneas (Poaceae) de Cuba, I. Fontqueria 46: [i–ii], 1–259. # Davidse, G., M. Sousa Sánchez & A. O. Chater. (eds.) 1994. Alismataceae a Cyperaceae. Fl. Mesoamer. 6: i–xvi, 1–543. # de Wet, J. M. J. 1978. Systematics and evolution of Sorghum sect. Sorghum (Gramineae). Amer. J. Bot. 65(4): 477–484. # Espejo Serna, A., A. R. López-Ferrari & J. Valdés-Reyna. 2000. Poaceae. Monocot. Mexic. Sinopsis Floríst. 10: 7–236 [and index]. # Filgueiras, T. S. 2003. Sorghum. In Catalogue of New World Grasses (Poaceae): III. Subfamilies Panicoideae, Aristidoideae, Arundinoideae, and Danthonioideae. Contr. U.S. Natl. Herb. 46: 598–606. # Forzza, R. C. & et al. 2010. 2010 Lista de espécies Flora do Brasil. https://web.archive.org/web/20150906080403/http://floradobrasil.jbrj.gov.br/2010/. # Idárraga-Piedrahíta, A., R. D. C. Ortiz, R. Callejas Posada & M. Merello. (eds.) 2011. Fl. Antioquia: Cat. 2: 9–939. Universidad de Antioquia, Medellín. # Lazarides, M., J. B. Hacker & M. H. Andrew. 1991. Taxonomy, cytology and ecology of indigenous Australian sorghums (Sorghum Moench: Andropogoneae: Poaceae). Austral. Syst. Bot. 4: 591–635. # Longhi-Wagner, H.M., V. Bittich, M. d. G. L. Wanderley & G. J. Shepherd. 2001. Poaceae. Fl. Fanerogâm. Estado São Paulo 1: i–xxv,. # Morales, J. F. 2003. Poaceae. En: Manual de Plantas de Costa Rica. Vol. 3. B.E. Hammel, M.H. Grayum, C. Herrera & N. Zamora (eds.). Monogr. Syst. Bot. Missouri Bot. Gard. 93: 598–821. # Nasir, E. & S. I. Ali (eds). 1980-2005. Fl. Pakistan Univ. of Karachi, Karachi. # Pohl, R. W. 1994. 151. Sorghum Moench. Fl. Mesoamer. 6: 381–382. <br /> == Linqe te jashtme == * [http://www.fao.org/docrep/T0818e/T0818E00.HTM Raporti i FAO (1995) "Melekuqe dhe milet në ushqimin e njeriut"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181001231759/http://www.fao.org/docrep/T0818e/T0818E00.HTM |date=1 tetor 2018 }} * [https://web.archive.org/web/20081027220812/http://www.grains.org/page.ww?section=Barley%2C+Corn+%26+Sorghum&name=Sorghum Melekuqe në Uebfaqen e Këshillit të Grurit në Sh.B.A.] * [http://www.sseassociation.org/ Shoqata Sweet Sorghum Etanol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170201064134/http://www.sseassociation.org/ |date=1 shkurt 2017 }}, organizatë për promovimin dhe zhvillimin e ''Melekuqeve të'' ëmbla si një burim për [[Biokarburanti|karburantet biokarburantike]], veçanërisht [[Etanoli|etanolin]]. [[Kategoria:Melekuqe]] 4yiqkndqzbvq2919edomanweqlmf7hr 1 282306 3059132 2915511 2026-10-23T19:19:00Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme.) #IABot (v2.0.9.6 3059132 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Melekuqe/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Melekuqe]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059131 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200306102838/http://oar.icrisat.org/2032/1/GRCE57_243-253__2010.pdf për lidhjen http://oar.icrisat.org/2032/1/GRCE57_243-253__2010.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 23 tetor 2026 21:19 (CEST) rc5c7lmrx5ya12ikynngcyazqk9b80t 0 283038 3059226 3058999 2026-10-24T08:39:25Z Arianit 106 3059226 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | name = Common cold | image = Rhinovirus.PNG | alt = | caption = Një përfaqësim i sipërfaqes molekulare të një varianti të rinovirusit njerëzor | image_size = | field = Semundje infektive | synonym = I ftofti, nazofaringiti akut viral, nazofaringiti, riniti viral, rinofaringjiti, coryza akute, koka e ftohtë<ref>{{cite book|title=Textbook of Oral Medicine|year=2008|publisher=Jaypee Brothers Publishers|isbn=978-81-8061-562-7|page=336|url=https://books.google.com/books?id=8_jWY8wOGEsC&pg=PA336|author=John, Pramod R. John|language=en|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160529132044/https://books.google.com/books?id=8_jWY8wOGEsC&pg=PA336|archivedate=29 maj 2016}}</ref> | symptoms = Kollë, dhimbje të fytit, hundë me erë të fortë, ethe | complications = [[Otitis media]], [[Sinuziti]]<ref name="Ben2014">{{cite book|last1=Bennett|first1=John E.|last2=Dolin|first2=Raphael|last3=Blaser|first3=Martin J.|title=Principles and Practice of Infectious Diseases|date=2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4557-4801-3|page=750|url=https://books.google.com/books?id=BseNCgAAQBAJ&pg=PA750|language=en|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908184148/https://books.google.com/books?id=BseNCgAAQBAJ&pg=PA750|archivedate=8 shtator 2017}}</ref> | onset = ~2 ditë nga ekspozimi | duration = 1–3 javë | causes = [[virus|Viral]] | risks = | diagnosis = | types = | prognosis = | differential = [[Rinitit alergjik]], [[Bronkiti]], [[Kolla e mirë]], [[Sinuziti]] | prevention = Larja e duarve, shmangia e njerëzve të sëmurë | treatment = [[Trajtimi simptomatik]], [[Zinku]] | medication = [[Ilaç jo-inflamator anti-inflamator]] | frequency = 2-4 në vit (të rritur); 6-8 në vit (fëmijë të vegjël) | deaths = }} I '''ftohti i zakonshëm''', i njohur gjithashtu thjesht si i '''ftohuri''', është një [[Semundje infektive|sëmundje infektive]] [[Virusi|virale]] e [[Semundje infektive|traktit]] të sipërm respirator që prek kryesisht [[Hunda e njeriut|hundën]].<ref name="CE11">{{cite journal|last=Arroll|first=B|date=mars 2011|title=Common cold|journal=Clinical Evidence|language=en|volume=2011|issue=3|page=1510|pmc=3275147|pmid=21406124|quote=Common colds are defined as upper respiratory tract infections that affect the predominantly nasal part of the respiratory mucosa}}</ref> Mund të preken edhe [[fyt]]i, [[Sinusi|sinuset]] dhe [[laringu]].<ref name="CMAJ2014" /> Shenjat dhe simptomat mund të shfaqen më pak se dy ditë pas ekspozimit ndaj virusit.<ref name="CMAJ2014">{{cite journal|last1=Allan|first1=GM|last2=Arroll|first2=B|date=18 shkurt 2014|title=Prevention and treatment of the common cold: making sense of the evidence|journal=CMAJ : Canadian Medical Association Journal|language=en|volume=186|issue=3|pages=190–99|doi=10.1503/cmaj.121442|pmc=3928210|pmid=24468694}}</ref> Këto mund të përfshijnë [[Kollitja|kollitje]], [[Dhimbja e fytit|dhimbje të fytit]], [[rinorea|hundë rrufë]], [[Teshtima|teshtitje]], [[dhimbje koke]] dhe [[Ethet|ethe]] .<ref name="CDC2015" /><ref name="Eccles2005">{{cite journal|author=Eccles R|date=nëntor 2005|title=Understanding the symptoms of the common cold and influenza|journal=Lancet Infect Dis|language=en|volume=5|issue=11|pages=718–25|doi=10.1016/S1473-3099(05)70270-X|pmid=16253889|pmc=7185637}}</ref> Njerëzit zakonisht shërohen në shtatë deri në dhjetë ditë,<ref name="CDC2015" /> por disa simptoma mund të zgjasin deri në tre javë.<ref name="Heik2003">{{cite journal|vauthors=Heikkinen T, Järvinen A|date=janar 2003|title=The common cold|journal=Lancet|language=en|volume=361|issue=9351|pages=51–59|doi=10.1016/S0140-6736(03)12162-9|pmc=7112468|pmid=12517470}}</ref> Ndonjëherë ata me probleme të tjera [[Sëmundja|shëndetësore]] mund të zhvillojnë [[Pneumonia|pneumoni]].<ref name="CDC2015" /> Mbi 200 [[Lloj virusi|shtame viruse]] janë të implikuara në shkaktimin e ftohjes së zakonshme, me [[Rhinovirusi|rinovirusët]] më të zakonshëm.<ref name="CDC2015Full">{{cite web|title=Common Cold and Runny Nose|url=https://www.cdc.gov/getsmart/community/for-patients/common-illnesses/colds.html|website=CDC|accessdate=4 shkurt 2016|format=17 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160201101449/http://www.cdc.gov/getsmart/community/for-patients/common-illnesses/colds.html|archivedate=1 shkurt 2016|language=en}}</ref> Ata përhapen përmes ajrit gjatë kontaktit të ngushtë me personat e infektuar ose indirekt përmes kontaktit me objektet në mjedis, pasuar nga transferimi në gojë ose hundë.<ref name="CDC2015" /> Faktorët e rrezikut përfshijnë të shkojnë në institucionet e [[Çerdhe fëmijësh|kujdesit]] për [[Çerdhe fëmijësh|fëmijë]], [[pagjumësi]]a dhe [[stresi psikologjik]] .<ref name="CMAJ2014" /> Simptomat janë kryesisht për shkak të përgjigjes [[imune]] të trupit ndaj infeksionit sesa [[Indi (organ)|shkatërrimit të indeve]] nga vetë viruset.<ref name="E112">Eccles p. 112</ref> Simptomat e [[gripi]]t janë të ngjashme me ato të një ftohjeje, megjithëse zakonisht më të rënda dhe me më pak të ngjarë të përfshijnë një [[Humbje e hundës|hundë me erë të keqe]] .<ref name="CMAJ2014" /><ref>{{cite web|title=Cold Versus Flu|date=11 gusht 2016|url=https://www.cdc.gov/flu/about/qa/coldflu.htm|url-status=dead|df=dmy-all|language=en|access-date=4 maj 2020|archive-date=6 janar 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106173600/https://www.cdc.gov/flu/about/qa/coldflu.htm}}</ref> Nuk ka [[Vaksina|vaksinë]] për ftohjen e zakonshme.<ref name="CDC2015" /> Metodat parësore të parandalimit janë [[larja e duarve]] ; mos prekja e syve, hundës apo gojës me duar të palara; dhe [[Distancimi social|duke qëndruar larg nga njerëzit e sëmurë]].<ref name="CDC2015" /> Disa prova mbështesin përdorimin e [[Maska mjekësore|maskave për fytyrën]] .<ref name="E209">Eccles p. 209</ref> Gjithashtu nuk ka [[kurë]], por simptomat mund të trajtohen.<ref name="CDC2015" /> [[Zinku]] mund të zvogëlojë kohëzgjatjen dhe ashpërsinë e simptomave nëse fillohet menjëherë pas fillimit të simptomave.<ref name="NIH2016Zinc">{{cite web|title=Zinc – Fact Sheet for Health Professionals|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Zinc-HealthProfessional|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|date=10 korrik 2019|accessdate=27 dhjetor 2019|quote=Although studies examining the effect of zinc treatment on cold symptoms have had somewhat conflicting results, overall zinc appears to be beneficial under certain circumstances.... In September of 2007, Caruso and colleagues published a structured review of the effects of zinc lozenges, nasal sprays, and nasal gels on the common cold [69]. Of the 14 randomized, placebo-controlled studies included, 7 (5 using zinc lozenges, 2 using a nasal gel) showed that the zinc treatment had a beneficial effect and 7 (5 using zinc lozenges, 1 using a nasal spray, and 1 using lozenges and a nasal spray) showed no effect. More recently, a Cochrane review concluded that “zinc (lozenges or syrup) is beneficial in reducing the duration and severity of the common cold in healthy people, when taken within 24 hours of onset of symptoms” [73]. The author of another review completed in 2004 also concluded that zinc can reduce the duration and severity of cold symptoms [68]. However, more research is needed to determine the optimal dosage, zinc formulation and duration of treatment before a general recommendation for zinc in the treatment of the common cold can be made [73]. As previously noted, the safety of intranasal zinc has been called into question because of numerous reports of anosmia (loss of smell), in some cases long-lasting or permanent, from the use of zinc-containing nasal gels or sprays [17–19].|language=en}}</ref> [[Ilaç jo-inflamator anti-inflamator|Ilaçet jo-inflamatore anti-inflamatore]] (NSAID) si [[ibuprofen]] mund të ndihmojnë me dhimbjen.<ref name="Kim2015">{{cite journal|last1=Kim|first1=SY|last2=Chang|first2=YJ|last3=Cho|first3=HM|last4=Hwang|first4=YW|last5=Moon|first5=YS|date=21 shtator 2015|title=Non-steroidal anti-inflammatory drugs for the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=9|issue=9|pages=CD006362|doi=10.1002/14651858.CD006362.pub4|pmid=26387658|pmc=10040208}}</ref> Sidoqoftë, [[Antibiotiku|antibiotikët]] nuk duhet të përdoren<ref>{{cite journal|last1=Harris|first1=AM|last2=Hicks|first2=LA|last3=Qaseem|first3=A|last4=High Value Care Task Force of the American College of Physicians and for the Centers for Disease Control and|first4=Prevention|date=19 janar 2016|title=Appropriate Antibiotic Use for Acute Respiratory Tract Infection in Adults: Advice for High-Value Care From the American College of Physicians and the Centers for Disease Control and Prevention|journal=Annals of Internal Medicine|language=en|volume=164|issue=6|pages=425–34|doi=10.7326/M15-1840|pmid=26785402|doi-access=free}}</ref> dhe nuk ka prova të mira që [[Ilaç për kollën|ilaçet për kollë]] janë efektive.<ref name="CMAJ2014" /><ref name="Mal2017">{{cite journal|last1=Malesker|first1=MA|last2=Callahan-Lyon|first2=P|last3=Ireland|first3=B|last4=Irwin|first4=RS|last5=CHEST Expert Cough|first5=Panel.|date=nëntor 2017|title=Pharmacologic and Nonpharmacologic Treatment for Acute Cough Associated With the Common Cold: CHEST Expert Panel Report|journal=Chest|language=en|volume=152|issue=5|pages=1021–37|doi=10.1016/j.chest.2017.08.009|pmc=6026258|pmid=28837801|quote=A suggestion for the use of zinc lozenges in healthy adults with cough due to common cold was considered by the expert panel. However, due to weak evidence, the potential side effects of zinc, and the relatively benign and common nature of the condition being treated, the panel did not approve inclusion of this suggestion.}}</ref> I ftohti i zakonshëm është sëmundja më e shpeshtë infektive te njerëzit.<ref name="E1">Eccles p. 1</ref> I rrituri mesatar merr dy deri në tre ftohje në vit, ndërsa fëmija mesatar mund të marrë gjashtë deri në tetë.<ref name="CE11" /><ref name="AFP07">{{cite journal|vauthors=Simasek M, Blandino DA|year=2007|title=Treatment of the common cold|url=http://www.aafp.org/afp/20070215/515.html|journal=American Family Physician|language=en|volume=75|issue=4|pages=515–20|pmid=17323712|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070926230125/http://www.aafp.org/afp/20070215/515.html|archivedate=26 shtator 2007|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Infeksionet ndodhin më shpesh gjatë dimrit.<ref name="CDC2015">{{cite web|title=Common Colds: Protect Yourself and Others|url=https://www.cdc.gov/features/rhinoviruses/|website=CDC|accessdate=4 shkurt 2016|date=6 tetor 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160205062000/http://www.cdc.gov/features/rhinoviruses/|archivedate=5 shkurt 2016|language=en}}</ref> Këto infeksione kanë ekzistuar gjatë gjithë historisë njerëzore.<ref name="Eccles p. 3">{{harvnb|Eccles|Weber|2009|p=3}}</ref> == Shenjat dhe simptomat == [[Skeda:A lady suffering from the Common Cold.png|thumb|upright=1.2|Grua me simptoma të ftohjes së zakonshme]] Simptomat tipike të një ftohjeje përfshijnë [[kolla|kollën]], hundën e ndezur, [[Teshtima|teshtitjen]], [[Kongjestioni i hundës|kongjestionin e hundës]] dhe [[Dhimbja e fytit|dhimbjen e fytit]], të shoqëruar ndonjëherë me [[dhimbje në muskul|dhimbje të muskujve]], [[Lodhja (trupore)|lodhje]], [[dhimbje koke]] dhe [[Anoreksia (simptomë)|humbje të oreksit]]  <ref name="E24">Eccles p. 24</ref> Një dhimbje e fytit është e pranishme në rreth 40% të rasteve dhe një kollë në rreth 50%,<ref name="CE11" /> ndërsa dhimbja e muskujve ndodh në rreth gjysmën.<ref name="Eccles2005" /> Në të rriturit, [[ethet]] në përgjithësi nuk janë të pranishme, por janë të zakonshme tek foshnjat dhe fëmijët e vegjël.<ref name="Eccles2005" /> Kolla është zakonisht e butë në krahasim me [[gripi]]n shoqërues.<ref name="Eccles2005" /> Ndërsa një kollë dhe ethet tregojnë një gjasë më të lartë të gripit tek të rriturit, një ngjashmëri e madhe ekziston midis këtyre dy gjendjeve.<ref>Eccles p. 26</ref> Një numër i viruseve që shkaktojnë ftohjen e zakonshme gjithashtu mund të rezultojnë në infeksione asimptomatike.<ref>Eccles p. 129</ref><ref>Eccles p. 50</ref> Ngjyra e [[Mukoza|mukusit]] ose sekretimit të hundës mund të ndryshojë nga e qartë në të verdhë në të gjelbër dhe nuk tregon klasën e agjentit që shkakton infeksionin.<ref>Eccles p. 30</ref> === Progresioni === Një i ftohtë zakonisht fillon me lodhje, ndjenjën e të qenit të ftohur, teshtitjes dhe dhimbjes së kokës, e përcjellur brenda disa ditësh nga një hundë e lagur dhe kollë.<ref name="E24" /> Simptomat mund të fillojnë brenda gjashtëmbëdhjetë orëve të ekspozimit<ref>{{cite book|editor=Richard A. Helms|title=Textbook of therapeutics: drug and disease management|year=2006|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia, Pa. [u.a.]|isbn=978-0-7817-5734-8|page=1882|url=https://books.google.com/books?id=aVmRWrknaWgC&pg=PA1882|edition=8.|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160430175008/https://books.google.com/books?id=aVmRWrknaWgC&pg=PA1882|archivedate=30 prill 2016|language=en}}</ref> dhe zakonisht kulmojnë dy deri në katër ditë pas fillimit.<ref name="Eccles2005" /><ref>{{cite book|last=Turner|location=New York|df=dmy-all|archivedate=4 maj 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160504193824/https://books.google.com/books?id=AltZnmbIhbwC&pg=PA111|url-status=live|chapter-url=https://books.google.com/books?id=AltZnmbIhbwC&pg=PA111|page=111|isbn=978-0-8247-4247-8|publisher=CRC Press|first=Ronald B.|year=2003|chapter=Rhinovirus|title=Viral Infections and Treatment|display-editors=etal|editor-first=Helga|editor-last=Rübsamen-Waigmann|first2=Frederick G.|last2=Hayden|language=en}}</ref> Ato zakonisht zgjidhen në shtatë deri në dhjetë ditë, por disa mund të zgjasin deri në tre javë.<ref name="Heik2003" /> Kohëzgjatja mesatare e kollës është tetëmbëdhjetë ditë<ref name="pmid23319500">{{cite journal|last1=Ebell|first1=M.H.|last2=Lundgren|first2=J.|last3=Youngpairoj|first3=S.|date=janar–shkurt 2013|title=How long does a cough last? Comparing patients' expectations with data from a systematic review of the literature|journal=Annals of Family Medicine|language=en|volume=11|issue=1|pages=5–13|doi=10.1370/afm.1430|pmc=3596033|pmid=23319500}}</ref> dhe në disa raste njerëzit zhvillojnë një [[Kolla post-virale|kollë post-virale e]] cila mund të zgjasë pasi infeksioni të jetë zhdukur.<ref name="pmid21198555">{{cite journal|author=Dicpinigaitis PV|date=maj 2011|title=Cough: an unmet clinical need|journal=Br. J. Pharmacol.|language=en|volume=163|issue=1|pages=116–24|doi=10.1111/j.1476-5381.2010.01198.x|pmc=3085873|pmid=21198555}}</ref> Tek fëmijët, kolla zgjat më shumë se dhjetë ditë në 35-40% të rasteve dhe vazhdon për më shumë se 25 ditë në 10%.<ref>{{cite journal|vauthors=Goldsobel AB, Chipps BE|date=mars 2010|title=Cough in the pediatric population|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-pediatrics_2010-03_156_3/page/352|journal=J. Pediatr.|language=en|volume=156|issue=3|pages=352–58|doi=10.1016/j.jpeds.2009.12.004|pmid=20176183}}</ref> == Shaqet == === Viruset === [[Skeda:Coronaviruses 004 lores.jpg|thumb|upright=1.2|[[Koronavirusi|Koronaviruset]] janë një grup i viruseve të njohur për shkaktimin e ftohjes së zakonshme. Ata kanë një pamje halo ose kurorë (korona) kur shikohen nën një mikroskop elektronik.]] I ftohti i zakonshëm është një infeksion viral i traktit të sipërm [[Trakti respirator|respirator]] . Virusi i implikuar më shpesh është një [[Rinovirusi|rinovirus]] (30-80%), një lloj [[pikornavirusi|picornavirus]] me 99 [[Serotipi|serotipe të]] njohura.<ref>{{cite journal|vauthors=Palmenberg AC, Spiro D, Kuzmickas R, Wang S, Djikeng A, Rathe JA, Fraser-Liggett CM, Liggett SB|year=2009|title=Sequencing and Analyses of All Known Human Rhinovirus Genomes Reveals Structure and Evolution|journal=Science|language=en|volume=324|issue=5923|pages=55–59|bibcode=2009Sci...324...55P|doi=10.1126/science.1165557|pmc=3923423|pmid=19213880}}</ref><ref>Eccles p. 77</ref> Viruse të tjerë të implikuar zakonisht përfshijnë [[Koronavirusi|koronaviruset njerëzore]] (≈15%),<ref>{{cite book|last=Pelczar|title=Microbiology: Application Based Approach|year=2010|isbn=978-0-07-015147-5|page=656|url=https://books.google.com/books?id=xnClBCuo71IC&pg=PA656|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160516134615/https://books.google.com/books?id=xnClBCuo71IC&pg=PA656|archivedate=16 maj 2016|language=en}}</ref><ref name="CecilGoldman2012">{{citation|author1=Russell La Fayette Cecil|author2=Lee Goldman|author3=Andrew I. Schafer|title=Goldman's Cecil Medicine, Expert Consult Premium Edition|url=https://books.google.com/books?id=Qd-vvNh0ee0C&pg=PA2103|edition=24|year=2012|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4377-1604-7|pages=2103–|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160504202334/https://books.google.com/books?id=Qd-vvNh0ee0C&pg=PA2103|archivedate=4 maj 2016|language=en}}</ref> [[Orthomyxoviridae|viruse të influencës]] (10–15%),<ref name="Medscape">{{cite web|title=Rhinovirus Infection|url=http://emedicine.medscape.com/article/227820-overview#a0101|publisher=Medscape Reference|accessdate=19 mars 2013|author1=Michael Rajnik|author2=Robert W Tolan|date=13 shtator 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130308010315/http://emedicine.medscape.com/article/227820-overview#a0101|archivedate=8 mars 2013|language=en}}</ref> [[Adenoviridae|adenoviruses]] (5%),<ref name="Medscape" /> [[Virusi sinkytial i frymëmarrjes njerëzore|virusi]] sinkytial i [[Virusi sinkytial i frymëmarrjes njerëzore|frymëmarrjes njerëzore]] (orthopneumovirus), [[enterovirus]]e të tjera nga rinoviruset, [[Viruse të parainfluenzës njerëzore|viruset parainfluenza]] [[Metapneumovirus njerëzor|njerëzore]] dhe [[Metapneumovirus njerëzor|metapneumoviruset njerzore]].<ref name="NIAID2006">{{cite web|title=Common Cold|publisher=[[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]]|date=27 nëntor 2006|url=http://www3.niaid.nih.gov/healthscience/healthtopics/colds/|accessdate=11 qershor 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080906193939/http://www3.niaid.nih.gov/healthscience/healthtopics/colds/|archivedate=6 shtator 2008|language=en}}</ref> Shpesh më shumë se një virus është i pranishëm.<ref>Eccles p. 107</ref> Në total, më shumë se 200 lloje virale shoqërohen me ftohjet.<ref name="Eccles2005" /> === Transmetimi === Virusi i zakonshëm i ftohjes transmetohet në mënyrë tipike përmes pikave të ajrit (aerosoleve), kontaktit të drejtpërdrejtë me sekrecionet e infektuara të hundës ose [[Objekte të infektuara|fomitëve]] (objekte të kontaminuara).<ref name="CE11" /><ref name="Cold197">{{harvnb|Eccles|Weber|2009|p=197}}</ref> Cila nga këto rrugë ka rëndësi parësore nuk është përcaktuar.<ref name="E211">Eccles pp. 211, 215</ref> Viruset mund të mbijetojnë për periudha të zgjatura në mjedis (mbi 18 orë për rinovirusin) dhe mund të merren nga duart e njerëzve dhe më pas të barten në sytë ose hundën e tyre, ku ndodh infeksioni.<ref name="Cold197" /> Transmetimi është i zakonshëm në kujdesin ditor dhe në shkollë për shkak të afërsisë së shumë fëmijëve me imunitet të vogël dhe higjienë shpesh të dobët.<ref name="Text2007" /> Këto infeksione më pas sillen në shtëpi tek anëtarët e tjerë të familjes.<ref name="Text2007">{{citation|author1=Nikolaos G. Papadopoulos|isbn=978-0-470-74139-9|archivedate=3 qershor 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160603221154/https://books.google.com/books?id=OgbcUWpUCXsC&pg=PA496|url-status=live|edition=6th|chapter=Rhinoviruses|page=496|publisher=John Wiley & Sons|author2=Maria Xatzipsaltis|year=2009|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4il2mF7JG1sC&pg=PR3|title=Principles and Practice of Clinical Virology|display-editors=etal|editor=Arie J. Zuckerman|author3=Sebastian L. Johnston|language=en}}</ref> Nuk ka prova që ajri i ricikluar gjatë fluturimit tregtar është një metodë e transmetimit.<ref name="Cold197" /> Njerëzit të ulur në afër duket se janë në rrezik më të madh të infeksionit.<ref name="E211" /> Ftohjet e shkaktuara nga rinovirusi janë më infektues gjatë tre ditëve të para të simptomave; ata janë shumë më pak infektues më pas.<ref name="contagiousness">{{cite journal|author1=Gwaltney JM Jr|author2=Halstead SB|title=Contagiousness of the common cold|language=en}} Invited letter in {{cite journal|date=16 korrik 1997|title=Questions and answers|url=https://archive.org/details/sim_jama_1997-07-16_278_3/page/256|journal=Journal of the American Medical Association|language=en|volume=278|issue=3|pages=256–57|doi=10.1001/jama.1997.03550030096050}} {{closed access}}</ref> === Moti === Teoria tradicionale është se i ftohtë mund të "kapet" nga ekspozimi i zgjatur ndaj motit të ftohtë siç është shiu apo kushtet e dimrit, që është mënyra se si sëmundja mori emrin e saj.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2003/03/04/science/you-ll-catch-your-death-an-old-wives-tale-well.html|title='You'll Catch Your Death!' An Old Wives' Tale? Well..|author=Zuger, Abigail|date=4 mars 2003|newspaper=[[The New York Times]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170322034343/http://www.nytimes.com/2003/03/04/science/you-ll-catch-your-death-an-old-wives-tale-well.html|archivedate=22 mars 2017|language=en|url-status=live}}</ref> Disa nga viruset që shkaktojnë ftohjen e zakonshme janë sezonale, që ndodhin më shpesh gjatë motit të ftohtë ose të lagësht.<ref>Eccles p. 79</ref> Arsyeja e sezonalitetit nuk është përcaktuar përfundimisht.<ref name="nhs">{{cite web|title=Common cold – Background information|url=http://www.cks.nhs.uk/common_cold/background_information/prevalence|publisher=National Institute for Health and Clinical Excellence|url-status=dead|language=en|access-date=4 maj 2020|archive-date=15 nëntor 2012|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121115105310/http%3A//www.cks.nhs.uk/common_cold/background_information/prevalence}}</ref> Shpjegimet e mundshme mund të përfshijnë ndryshime të shkaktuara nga temperaturat e ftohta në sistemin e frymëmarrjes,<ref name="EcclesPg" /> ul reagimin imunitar,<ref name="Mourtzoukou" /> dhe lagështinë e ulët duke shkaktuar një rritje të shkallës së transmetimit viral, ndoshta për shkak të ajrit të thatë që lejon pikat e vogla virale të shpërndahen më larg dhe të qëndrojnë në ajër më gjatë.<ref>Eccles p. 157</ref> Sezonaliteti i dukshëm gjithashtu mund të jetë për shkak të faktorëve shoqërorë, siç janë njerëzit që kalojnë më shumë kohë brenda, afër personave të infektuar,<ref name="EcclesPg">Eccles p. 80</ref> dhe konkretisht fëmijëve në shkollë.<ref name="Text2007" /><ref name="nhs" /> Ekzistojnë disa polemika për rolin e [[Hipotermia|temperaturës]] së [[Hipotermia|ulët të trupit]] si faktor rreziku për ftohjen e zakonshme; shumica e provave sugjerojnë se mund të rezultojë në një ndjeshmëri më të madhe ndaj infeksionit.<ref name="Mourtzoukou">{{cite journal|vauthors=Mourtzoukou EG, Falagas ME|date=shtator 2007|title=Exposure to cold and respiratory tract infections|journal=The International Journal of Tuberculosis and Lung Disease|language=en|volume=11|issue=9|pages=938–43|pmid=17705968}}</ref> === Tjetër === [[Imuniteti i tufës]], i krijuar nga ekspozimi i mëparshëm ndaj viruseve të ftohta, luan një rol të rëndësishëm në kufizimin e përhapjes së viruseve, siç shihet me popullatat më të reja që kanë shkallë më të madhe të infeksioneve të frymëmarrjes.<ref name="E78" /> Funksioni i dobët imunitar është një faktor rreziku për sëmundje.<ref name="E78" /><ref>Eccles p. 166</ref> [[Gjumi i pamjaftueshëm]] dhe [[kequshqyerja]] janë shoqëruar me një rrezik më të madh të zhvillimit të infeksionit pas ekspozimit të rinovirusit; kjo besohet të jetë për shkak të efekteve të tyre në funksionin imunitar.<ref>{{cite journal|vauthors=Cohen S, Doyle WJ, Alper CM, Janicki-Deverts D, Turner RB|date=janar 2009|title=Sleep habits and susceptibility to the common cold|journal=Arch. Intern. Med.|language=en|volume=169|issue=1|pages=62–67|doi=10.1001/archinternmed.2008.505|pmc=2629403|pmid=19139325}}</ref><ref>Eccles pp. 160–65</ref> Ushqyerja me gji zvogëlon rrezikun e [[Mediat akute të otitit|mediave akute të otitit]] dhe infeksioneve të traktit të poshtëm të frymëmarrjes midis sëmundjeve të tjera,<ref>{{cite journal|last1=McNiel|first1=ME|last2=Labbok|first2=MH|last3=Abrahams|first3=SW|date=korrik 2010|title=What are the risks associated with formula feeding? A re-analysis and review|journal=Breastfeeding Review|language=en|volume=18|issue=2|pages=25–32|pmid=20879657}}</ref> dhe rekomandohet që ushqyerja me gji të vazhdojë kur një foshnjë ka të ftohtë.<ref>{{cite book|last=Lawrence|url=https://books.google.com/books?id=c4BnozBW3EMC&pg=PA478|archivedate=17 qershor 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160617002059/https://books.google.com/books?id=c4BnozBW3EMC&pg=PA478|url-status=live|year=2010|edition=7th|page=478|first=Ruth A.|isbn=978-1-4377-3590-1|location=Maryland Heights, Mo.|publisher=Mosby/Elsevier|title=Breastfeeding: A guide for the medical profession|first2=Robert M.|last2=Lawrence|language=en}}</ref> Në botën e zhvilluar, ushqyerja me gji mund të mos jetë mbrojtës ndaj të ftohtit të zakonshëm në vetvete.<ref name="NelsonWilliams2007">{{citation|author1=Kenrad E. Nelson|author2=Carolyn Masters Williams|title=Infectious Disease Epidemiology: Theory and Practice|url=https://books.google.com/books?id=o_j-G4zJ4cQC&pg=PA724|year=2007|publisher=Jones & Bartlett Learning|isbn=978-0-7637-2879-3|pages=724–|edition=2nd|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160520134003/https://books.google.com/books?id=o_j-G4zJ4cQC&pg=PA724|archivedate=20 maj 2016|language=en}}</ref> == Patofiziologjia == [[Skeda:Illu conducting passages.svg|thumb|upright=1.3|I ftohti i zakonshëm është një sëmundje e [[Trakti i sipërm respirator|traktit të sipërm respirator]] .]] Simptomat e ftohjes së zakonshme besohet se kanë të bëjnë kryesisht me reagimin [[Imuniteti|imunitar]] ndaj virusit.<ref name="E112" /> Mekanizmi i kësaj përgjigjeje imune është specifik për virusin. Për shembull, rinovimi zakonisht fitohet nga kontakti i drejtpërdrejtë; ajo lidhet me njerëzit përmes [[ICAM-1|receptorëve ICAM-1]] dhe [[Anëtar i familjes lidhur me Cadherin 3|receptorit CDHR3]] përmes mekanizmave të panjohur për të shkaktuar lëshimin e [[Ndërmjetësit inflamatorë|ndërmjetësve inflamator]] .<ref name="E112" /> Këta ndërmjetësues inflamatorë më pas prodhojnë simptoma.<ref name="E112" /> Në përgjithësi nuk shkakton dëme në [[epiteli]]n e hundës.<ref name="Eccles2005" /> Virusi sinkytial i frymëmarrjes ( [[Virusi sinkytial i frymëmarrjes njerëzore|RSV]] ), nga ana tjetër, kontraktohet nga kontakti i drejtpërdrejtë dhe pikat e ajrit. Pastaj përsëritet në hundë dhe fyt para se të përhapet shpesh në [[Trakti i poshtëm i frymëmarrjes|traktin]] e [[Trakti i poshtëm i frymëmarrjes|poshtëm të frymëmarrjes]].<ref name="E116">Eccles p. 116</ref> RSV shkakton dëmtim të epitelit.<ref name="E116" /> Virusi i [[parainfluenza|parainfluenzës]] njerëzore zakonisht rezulton në inflamacion të hundës, fytit dhe [[Bronket|bronkeve]] .<ref name="E122">Eccles p. 122</ref> Tek fëmijët e vegjël kur prek [[Trake vertebrore|traket]] mund të prodhojë simptoma të lakërimit për shkak të madhësisë së vogël të rrugëve të tyre ajrore.<ref name="E122" /> == Diagnoza == Dallimi midis [[Infeksione të traktit të sipërm respirator|infeksioneve]] virale të [[Infeksione të traktit të sipërm respirator|traktit të sipërm respirator]] bazohet lirshëm në vendndodhjen e simptomave, me ftohjen e zakonshme që prek kryesisht hundën (rinitin), fytin (faringjit) dhe mushkëritë (bronkitin).<ref name="CE11" /> Mund të ketë mbivendosje të konsiderueshme, dhe më shumë se një zonë mund të preket.<ref name="CE11" /> I ftohti i zakonshëm shpesh përcaktohet si [[Riniti|pezmatim i hundës]] me sasi të ndryshme të inflamacionit në fyt.<ref name="E51">Eccles pp. 51–52</ref> Vetë-diagnostikimi është i shpeshtë.<ref name="Eccles2005" /> Izolimi i agjentit viral të përfshirë është kryer rrallë,<ref name="E51" /> dhe në përgjithësi nuk është e mundur të identifikohet lloji i virusit përmes simptomave.<ref name="Eccles2005" /> == Parandalimi == Mënyrat e vetme të dobishme për të zvogëluar përhapjen e viruseve të ftohtë janë masat fizike<ref name="E209" /> siç është përdorimi i [[Larja e duarve|teknikës së saktë të larjes së duarve]] dhe maskave të fytyrës; në mjedisin e kujdesit shëndetësor përdoren gjithashtu fustanet dhe dorezat e disponueshme.<ref name="E209" /> Izolimi ose [[karantina]] nuk përdoret pasi sëmundja është aq e përhapur dhe simptomat janë jo specifike. [[Vaksinimi]] është vërtet i vështirë pasi ka shumë viruse të përfshira dhe ato [[Evolucioni viral|ndryshojnë]] me shpejtësi.<ref name="E209" /> Krijimi i një vaksine gjerësisht të efektshme është, pra, shumë e pamundur.<ref>{{cite journal|author=Lawrence DM|date=maj 2009|title=Gene studies shed light on rhinovirus diversity|journal=Lancet Infect Dis|language=en|volume=9|issue=5|page=278|doi=10.1016/S1473-3099(09)70123-9}}</ref> Larja e rregullt e duarve duket të jetë efektive në zvogëlimin e transmetimit të viruseve të ftohtë, veçanërisht në mesin e fëmijëve.<ref name="CochP11">{{cite journal|vauthors=Jefferson T, Del Mar CB, Dooley L, Ferroni E, Al-Ansary LA, Bawazeer GA, van Driel ML, Nair S, Jones MA, Thorning S, Conly JM|date=korrik 2011|editor1-last=Jefferson|editor1-first=Tom|title=Physical interventions to interrupt or reduce the spread of respiratory viruses|url=https://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:245459/UQ245459_OA.pdf|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=7|page=CD006207|doi=10.1002/14651858.CD006207.pub4|pmc=6993921|pmid=21735402|access-date=4 maj 2020|archive-date=5 maj 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505030305/https://espace.library.uq.edu.au/data/UQ_245459/UQ245459_OA.pdf?Expires=1588647872&Key-Pair-Id=APKAJKNBJ4MJBJNC6NLQ&Signature=Q2wNpKobzHig63xBvjPEbA2YssmKmH3vi9Pujhz-wdx98F4pPS39VygNcvoQ2puN7tP1y0GClI0eBr2UwQT90lMl0sk8CsBLgPJ~GEbDoZtkaxf3K1lGKl6X7dTifVFixNjRaQf0qNkAfAmDu04VGqzrGDNkkbVP6T~VpFHTSJGzk6IV8j1bNVQ0BL0hjKd0RWiOuQPUHtkT4VE22UyDv8hOmfucMjBUXPBNegQqrg1tQzzGrcAylh51hZLxLWYQ3TE9R2e6McJKdu4qYAL-7YDaOvtYw4FYvjHy85fvJD-124bYE~umNDNcnzDBKAyA-ho1MPzHDA3rIIiX1-ImfA__|url-status=dead}}</ref> Nëse shtimi i [[Ilaçi antiviral|antiviraleve]] ose [[Antibiotiku|antibakterialëve]] në larjen normale të duarve jep përfitim më të madh, nuk dihet.<ref name="CochP11" /> Veshja e maskave për fytyrën kur rreth personave të infektuar mund të jenë të dobishëm; megjithatë, nuk ka prova të mjaftueshme për të mbajtur një [[Distancimi social|distancë]] më të madhe [[Distancim social|shoqërore]] .<ref name="CochP11" /> Eshtë e paqartë nëse shtesat e [[zinku]]t ndikojnë në mundësinë e kontraktimit të ftohjes.<ref name="Cochrane2013">{{cite journal|last1=Singh|first1=M|last2=Das|first2=RR|date=18 qershor 2013|editor1-last=Singh|editor1-first=Meenu|title=Zinc for the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=6|pages=CD001364|doi=10.1002/14651858.CD001364.pub4|pmid=23775705}}</ref> Shtesat rutinore të [[Vitamina C|vitaminës C]] nuk zvogëlojnë rrezikun ose ashpërsinë e ftohjes së zakonshme, megjithëse ato mund të zvogëlojnë kohëzgjatjen e saj.<ref name="Hem2013" /> Gargëzimi me ujë u gjet i dobishëm në një provë të vogël.<ref>{{cite journal|last1=Moyad|first1=MA|date=2009|title=Conventional and alternative medical advice for cold and flu prevention: what should be recommended and what should be avoided?|url=https://archive.org/details/sim_urologic-nursing_november-december-2009_29_6/page/455|journal=Urologic Nursing|language=en|volume=29|issue=6|pages=455–58|pmid=20088240}}</ref> == Manaxhimi == [[Skeda:Pneumonia strikes like a man eating shark.jpg|upright=1.0|thumb|Poster nga viti 1937 duke inkurajuar qytetarët të "konsultohen me mjekun tuaj" për trajtimin e ftohjes së zakonshme]] Trajtimet e ftohjes së zakonshme përfshijnë kryesisht [[Trajtimi simptomatik|medikamente dhe terapi të tjera për lehtësimin simptomatik]].<ref name="AFP07" /> Marrja e shumë pushimeve, pirja e lëngjeve për të mbajtur hidratimin dhe gargarët me ujë të ngrohtë me kripë janë masa të arsyeshme konservatore.<ref name="NIAID2006" /> Sidoqoftë, një pjesë e madhe e përfitimit nga trajtimi simptomatik i atribuohet [[Placebo|efektit të placebo]].<ref>Eccles p. 261</ref> Që nga viti 2010 asnjë medikament apo mjete bimore nuk ishte demonstruar përfundimisht për të shkurtuar kohëzgjatjen e infeksionit.<ref>{{cite web|title=Common Cold: Treatments and Drugs|publisher=Mayo Clinic|url=http://www.mayoclinic.com/health/common-cold/DS00056/DSECTION=treatments-and-drugs|accessdate=9 janar 2010|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100212105512/http://www.mayoclinic.com/health/common-cold/DS00056/DSECTION%3Dtreatments-and-drugs|archivedate=12 shkurt 2010|df=dmy-all|language=en}}</ref> === Simtomatika === Trajtimet që mund të ndihmojnë me simptoma përfshijnë ilaçe të thjeshta për dhimbje dhe ilaçe për ethe të tilla si [[Ibuprofeni|ibuprofen]]<ref name="Kim2015" /> dhe [[Paracetamoli|acetaminophen (paracetamol)]].<ref>{{cite journal|author=Eccles R|year=2006|title=Efficacy and safety of over-the-counter analgesics in the treatment of common cold and flu|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-pharmacy-and-therapeutics_2006-08_31_4/page/309|journal=Journal of Clinical Pharmacy and Therapeutics|language=en|volume=31|issue=4|pages=309–19|doi=10.1111/j.1365-2710.2006.00754.x|pmid=16882099}}</ref> Sidoqoftë, nuk është e qartë nëse acetaminofeni ndihmon me simptoma.<ref>{{Cite journal|last=Li|first=Siyuan|last2=Yue|first2=Jirong|last3=Dong|first3=Bi Rong|last4=Yang|first4=Ming|last5=Lin|first5=Xiufang|last6=Wu|first6=Taixiang|date=1 korrik 2013|title=Acetaminophen (paracetamol) for the common cold in adults|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=7|pages=CD008800|doi=10.1002/14651858.CD008800.pub2|issn=1469-493X|pmid=23818046|pmc=7389565}}</ref> Nuk dihet nëse ilaçet kundër kollës së kundër janë efektive për trajtimin e një kollë [[Akute (ilaçe)|akute]] .<ref>{{cite journal|last1=Smith|first1=SM|last2=Schroeder|first2=K|last3=Fahey|first3=T|date=24 nëntor 2014|title=Over-the-counter (OTC) medications for acute cough in children and adults in community settings|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=11|issue=11|pages=CD001831|doi=10.1002/14651858.CD001831.pub5|pmc=7061814|pmid=25420096}}</ref> Ilaçet për kollë nuk rekomandohen për përdorim tek fëmijët për shkak të mungesës së provave që mbështesin efektivitetin dhe potencialin e dëmtimit.<ref name="CFP09">{{cite journal|vauthors=Shefrin AE, Goldman RD|date=nëntor 2009|title=Use of over-the-counter cough and cold medications in children|url=http://www.cfp.ca/content/55/11/1081.full.pdf|journal=Can Fam Physician|language=en|volume=55|issue=11|pages=1081–83|pmc=2776795|pmid=19910592|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923202113/http://www.cfp.ca/content/55/11/1081.full.pdf|archivedate=23 shtator 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Vassilev ZP, Kabadi S, Villa R|date=mars 2010|title=Safety and efficacy of over-the-counter cough and cold medicines for use in children|journal=Expert Opinion on Drug Safety|language=en|volume=9|issue=2|pages=233–42|doi=10.1517/14740330903496410|pmid=20001764}}</ref> Në vitin 2009, Canada kufizoi përdorimin e mbi-counter- kollë dhe ilaçeve të ftohtë në fëmijët gjashtë vjet dhe në bazë për shkak të shqetësimeve në lidhje me rreziqet dhe përfitimet paprovuara<ref name="CFP09" /> Keqpërdorimi i [[dextromethorphan]] (një ilaç kundër-kollës) ka çuar në ndalimin e tij në një numër vendesh.<ref>Eccles p. 246</ref> Kortikosteroidet intranazale nuk janë gjetur të dobishme.<ref>{{Cite journal|issue=10|pages=CD008116|last=Hayward|first=Gail|last2=Thompson|first2=Matthew J|last3=Perera|first3=Rafael|last4=Del Mar|first4=Chris B|last5=Glasziou|first5=Paul P|last6=Heneghan|first6=Carl J|date=13 tetor 2015|language=en|doi=10.1002/14651858.cd008116.pub3|pmid=26461493|url-status=live|title=Corticosteroids for the common cold|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|url=https://pure.bond.edu.au/ws/files/32879677/Corticosteroids_for_the_common_cold.pdf|pmc=8734596}}</ref> Tek të rriturit përdorimi afatshkurtër i [[Decongestantët e hundës|dekongestantëve të hundës]] mund të ketë një përfitim të vogël.<ref name="Deckx2016" /> [[antihistamine|Antihistamina]] mund të përmirësojë simptomat në ditën ose dy ditët e para; megjithatë, nuk ka përfitim afatgjatë dhe ato kanë efekte të pafavorshme siç është përgjumja.<ref>{{cite journal|last1=De Sutter|first1=AI|last2=Saraswat|first2=A|last3=van Driel|first3=ML|date=29 nëntor 2015|title=Antihistamines for the common cold|url=https://biblio.ugent.be/publication/7237869|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=11|issue=11|pages=CD009345|doi=10.1002/14651858.CD009345.pub2|pmid=26615034|pmc=9468790}}</ref> Decongestantë të tjerë si pseudoephedrina shfaqen efektive tek të rriturit.<ref>{{cite journal|author=Taverner D, Latte GJ|year=2007|editor1-last=Latte|editor1-first=G. Jenny|title=Nasal decongestants for the common cold|journal=Cochrane Database Syst Rev|language=en|issue=1|page=CD001953|doi=10.1002/14651858.CD001953.pub3|pmid=17253470}}</ref><ref name="Deckx2016">{{cite journal|last1=Deckx|first1=Laura|last2=De Sutter|first2=An Im|last3=Guo|first3=Linda|last4=Mir|first4=Nabiel A.|last5=van Driel|first5=Mieke L.|date=17 tetor 2016|title=Nasal decongestants in monotherapy for the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=10|pages=CD009612|doi=10.1002/14651858.CD009612.pub2|pmc=6461189|pmid=27748955}}</ref> Analgjezikë të kombinuar oral, antihistaminikë dhe dekongestantë janë përgjithësisht efektiv për fëmijët më të rritur dhe të rriturit.<ref>{{cite journal|last1=De Sutter|first1=An IM|last2=van Driel|first2=Mieke L|last3=Kumar|first3=Anna A|last4=Lesslar|first4=Olivia|last5=Skrt|first5=Alja|date=15 shkurt 2012|title=Oral antihistamine-decongestant-analgesic combinations for the common cold|url=https://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:272429/UQ272429_OA.pdf|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=2|pages=CD004976|doi=10.1002/14651858.CD004976.pub3|pmid=22336807|access-date=4 maj 2020|archive-date=5 maj 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505030449/https://espace.library.uq.edu.au/data/UQ_272429/UQ272429_OA.pdf?Expires=1588647976&Key-Pair-Id=APKAJKNBJ4MJBJNC6NLQ&Signature=XfSEvo5mDJZsYot~VlVm~nNAnSRJFvFwPlkv6lkYKmTV72XYHAVwRfcIlv0D8dUj7hmM9lUkomgyyca34hZE6vRwLcIxNsJPp2m2mPxdUP9-kQ7pSUOh5ofJzFCaanD~hSTZNVeYvZgSyUrH39WVB9WzCT0RyB~l2xp3yh853OoLu6gP91mJV1o~RYsctU4qy3RywQD~8gpKbLvdLjls3~0STGGzoDNPh5se4Bco0ac-Yb9v6piKBDhmxXMNjRN90D2MRfR6TINrFtu1I1ulsYPZ6qMwauBF4txqIZ69riZKe506uLgxc4aD3bRLiMUBgQ~fixbUz6ZHrCohP4ZJqg__|url-status=dead}}</ref> Llak i hundës Ipratropium mund të zvogëlojë simptomat e një hunde me erë të fortë, por ka pak ndikim në mbushje.<ref>{{Cite journal|last=AlBalawi|first=Zaina H.|last2=Othman|first2=Sahar S.|last3=Alfaleh|first3=Khalid|date=19 qershor 2013|title=Intranasal ipratropium bromide for the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=6|pages=CD008231|doi=10.1002/14651858.CD008231.pub3|issn=1469-493X|pmc=6492479|pmid=23784858}}</ref> Ipratropiumi gjithashtu mund të ndihmojë në kollën tek të rriturit.<ref>{{cite journal|last1=DeGeorge|first1=KC|last2=Ring|first2=DJ|last3=Dalrymple|first3=SN|date=1 shtator 2019|title=Treatment of the Common Cold.|journal=American Family Physician|language=en|volume=100|issue=5|pages=281–289|pmid=31478634}}</ref> Siguria dhe efektiviteti i përdorimit decongestant të hundës tek fëmijët është i paqartë.<ref name="Deckx2016" /> Për shkak të mungesës së studimeve, nuk dihet nëse rritja e marrjes së lëngjeve përmirëson simptomat apo shkurton sëmundjen e frymëmarrjes.<ref>{{cite journal|vauthors=Guppy MP, Mickan SM, Del Mar CB, Thorning S, Rack A|date=shkurt 2011|editor1-last=Guppy|editor1-first=Michelle PB|title=Advising patients to increase fluid intake for treating acute respiratory infections|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=2|page=CD004419|doi=10.1002/14651858.CD004419.pub3|pmid=21328268|pmc=7197045}}</ref> Që nga viti 2017 ajri i ndezur dhe i lagështuar, siç është përmes RhinoTherm, ka një përfitim të paqartë.<ref>{{Cite journal|last=Singh|first=Meenu|last2=Singh|first2=Manvi|last3=Jaiswal|first3=Nishant|last4=Chauhan|first4=Anil|date=gusht 2017|title=Heated, humidified air for the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=8|pages=CD001728|doi=10.1002/14651858.CD001728.pub6|issn=1469-493X|pmc=6483632|pmid=28849871}}</ref> Një studim ka zbuluar që fërkimi i avullit të gjoksit për të siguruar një lehtësim të kollës së natës, bllokimeve dhe vështirësive në gjumë.<ref name="pmid21059712">{{cite journal|vauthors=Paul IM, Beiler JS, King TS, Clapp ER, Vallati J, Berlin CM|date=dhjetor 2010|title=Vapor rub, petrolatum, and no treatment for children with nocturnal cough and cold symptoms|journal=Pediatrics|language=en|volume=126|issue=6|pages=1092–99|doi=10.1542/peds.2010-1601|pmc=3600823|pmid=21059712}}</ref> Disa këshillojnë të shmangin [[Ushtrime fizike|ushtrimet fizike]] nëse ka simptoma të tilla si ethe, dhimbje të përhapura të [[dhimbje në muskul|muskujve]] ose [[Lodhja (trupore)|lodhje]]  <ref name="mayo">{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/expert-answers/exercise/faq-20058494|title=Is it OK to exercise if I have a cold?|website=[[Mayo Clinic]]|author=Edward R. Laskowski|date=9 shkurt 2017|accessdate=4 korrik 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170719092604/http://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/expert-answers/exercise/faq-20058494|archivedate=19 korrik 2017|language=en}}</ref><ref name="acsm">{{cite web|url=http://www.acsm.org/about-acsm/media-room/acsm-in-the-news/2011/08/01/clearing-the-air-on-exercise-and-the-common-cold|title=Clearing the Air on Exercise and the Common Cold|website=[[American College of Sports Medicine]]|accessdate=4 korrik 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170722112319/http://acsm.org/about-acsm/media-room/acsm-in-the-news/2011/08/01/clearing-the-air-on-exercise-and-the-common-cold|archivedate=22 korrik 2017|language=en}}</ref> Konsiderohet si e sigurt për të kryer ushtrime të moderuara nëse simptomat kufizohen në [[Koka|kokë]], duke përfshirë hundën e errësimit, [[Kongjestioni i hundës|kongjestionin e hundës]], [[Teshtima|teshtitjen]] ose një [[Dhimbje të fytit|dhimbje të]] lehtë në [[Dhimbje të fytit|fyt]] .<ref name="mayo" /><ref name="acsm" /> Ekziston një histori e vjetër e grave që pirja e një pije të nxehtë mund të ndihmojë me simptomat e ftohjes, por provat për ta mbështetur këtë janë shumë të kufizuara.<ref name="owt">{{cite web|publisher=National Health Service|title=Hot drinks ease cold and flu|date=10 dhjetor 2008|url=https://www.nhs.uk/news/food-and-diet/hot-drinks-ease-cold-and-flu/|accessdate=17 shkurt 2019|language=en|archive-date=8 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808151408/https://www.nhs.uk/news/food-and-diet/hot-drinks-ease-cold-and-flu/|url-status=dead}}</ref> === Antibiotikët dhe antiviralët === [[Antibiotiku|Antibiotikët]] nuk kanë efekt kundër infeksioneve virale ose kundër viruseve që shkaktojnë ftohjen e zakonshme.<ref name="CochraneAR20132">{{harvnb|Kenealy|Arroll|2013|pp=CD000247}}</ref> Për shkak të efekteve të tyre anësore, antibiotikët shkaktojnë dëm të përgjithshëm, por ende janë të përshkruara shpesh.<ref name="CochraneAR2013">{{harvnb|Kenealy|Arroll|2013|pp=CD000247}}</ref> Disa nga arsyet që antibiotikët përshkruhen kaq shpesh përfshijnë pritjet e njerëzve për ta, dëshirën e mjekëve për të ndihmuar dhe vështirësinë për të përjashtuar komplikimet që mund të jenë të prekshme nga antibiotikët.<ref name="CochraneAR2013" /><ref>Eccles p. 238</ref> Nuk ka ilaçe efektive [[Ilaç antiviral|antivirale]] për ftohjen e zakonshme edhe pse disa hulumtime paraprake kanë treguar përfitime.<ref name="AFP07" /><ref name="EcclesPg_b">Eccles p. 218</ref> === Zinku === [[Zinku|Shtojcat e zinkut]] mund të shkurtojnë kohëzgjatjen e ftohjes deri në 33% dhe të zvogëlojnë ashpërsinë e simptomave nëse fillimi i plotësimit brenda 24 orët e fillimit të simptomave.<ref name="NIH2016Zinc" /><ref name="Cochrane2013" /><ref name="Zinc CC 2018 SystRev">{{cite journal|vauthors=Rondanelli M, Miccono A, Lamburghini S, Avanzato I, Riva A, Allegrini P, Faliva MA, Peroni G, Nichetti M, Perna S|date=2018|title=Self-Care for Common Colds: The Pivotal Role of Vitamin D, Vitamin C, Zinc, and Echinacea in Three Main Immune Interactive Clusters (Physical Barriers, Innate and Adaptive Immunity) Involved during an Episode of Common Colds-Practical Advice on Dosages and on the Time to Take These Nutrients/Botanicals in order to Prevent or Treat Common Colds|journal=Evidence-based Complementary and Alternative Medicine|language=en|volume=2018|pages=5813095|doi=10.1155/2018/5813095|pmc=5949172|pmid=29853961|quote=Considering zinc, the supplementation may shorten the duration of colds by approximately 33%. CC patients may be instructed to try zinc within 24 hours of onset of symptoms.}}</ref><ref name="Hemila_2017a">{{cite journal|last1=Hemila|first1=H.|last2=Fitzgerald|first2=J.|last3=Petrus|first3=E.|last4=Prasad|first4=A.|date=2017|title=Zinc Acetate Lozenges May Improve the Recovery Rate of Common Cold Patients: An Individual Patient Data Meta-Analysis|journal=Open Forum Infect Diseases|language=en|volume=4|issue=2|pages=ofx059|doi=10.1093/ofid/ofx059|pmc=5410113|pmid=28480298|quote=The 3-fold increase in the rate of recovery from the common cold is a clinically important effect. The optimal formulation of zinc lozenges and an ideal frequency of their administration should be examined. Given the evidence of efficacy, common cold patients may be instructed to try zinc acetate lozenges within 24 hours of onset of symptoms.}}</ref><ref name="Hemila_2016">{{cite journal|last1=Hemila|first1=H.|last2=Petrus|first2=E.|last3=Fitzgerald|first3=J.|last4=Prasad|first4=A.|date=2016|title=Zinc acetate lozenges for treating the common cold: an individual patient data meta-analysis|journal=British Journal of Clinical Pharmacology|language=en|volume=82|issue=5|pages=1393–98|doi=10.1111/bcp.13057|pmc=5061795|pmid=27378206}}</ref> Disa ilaçe të zinkut të aplikuara drejtpërdrejt në pjesën e brendshme të hundës kanë çuar në [[Mungesa e nuhatjes|humbjen e ndjenjës së erës]].<ref name="NIH2016Zinc" /><ref>{{cite web|url=https://www.fda.gov/Drugs/DrugSafety/DrugSafetyPodcasts/ucm167282.htm|title=Loss of Sense of Smell with Intranasal Cold Remedies Containing Zinc|year=2009|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150604024153/https://www.fda.gov/Drugs/DrugSafety/DrugSafetyPodcasts/ucm167282.htm|archivedate=4 qershor 2015|df=dmy-all|language=en}}</ref> Një përmbledhje për vitin 2017 nuk rekomandoi përdorimin e zinkut për ftohjen e zakonshme për arsye të ndryshme;<ref name="Mal2017" /> ndërsa një përmbledhje e vitit 2017 dhe 2018 rekomandoi përdorimin e zinkut, por gjithashtu mbrojti studime të mëtejshme në lidhje me këtë temë.<ref name="Zinc CC 2018 SystRev" /><ref name="Hemila_2017a" /> === Mjekësia alternative === Ndërsa ka shumë trajtime alternative të përdorura për ftohjen e zakonshme, nuk ka prova të mjaftueshme shkencore për të mbështetur përdorimin e shumicës.<ref name="AFP07" /> Që nga viti 2018 nuk ka prova të mjaftueshme për të rekomanduar për apo kundër [[mjalti]]t.<ref>{{Cite journal|last=Oduwole|first=Olabisi|last2=Udoh|first2=Ekong E.|last3=Oyo-Ita|first3=Angela|last4=Meremikwu|first4=Martin M.|date=prill 2018|title=Honey for acute cough in children|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=4|pages=CD007094|doi=10.1002/14651858.CD007094.pub5|issn=1469-493X|pmc=6513626|pmid=29633783}}</ref> Që nga viti 2015, ka prova provuese për të mbështetur ujitjen e hundës.<ref>{{cite journal|last1=King|first1=D|last2=Mitchell|first2=B|last3=Williams|first3=CP|last4=Spurling|first4=GK|date=20 prill 2015|title=Saline nasal irrigation for acute upper respiratory tract infections|url=http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:363301/UQ363301_OA.pdf|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=4|issue=4|pages=CD006821|doi=10.1002/14651858.CD006821.pub3|pmid=25892369|access-date=4 maj 2020|archive-date=5 maj 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505030257/https://espace.library.uq.edu.au/data/UQ_363301/UQ363301_OA.pdf?Expires=1588647864&Key-Pair-Id=APKAJKNBJ4MJBJNC6NLQ&Signature=JNzYRuMeJadbzbgCE~xCv8xoYpIcVafTFA-YDCLgXUQxrBDH84lVq2sENa6OkdMaBI1hD7EIAdcrNxl4Zpx1dfo05al3UFxXwQiYIxlAf1iiGf8DzCYk2pv7gvM-kgHXa46x2P~571ZZz6a5cFmlzMTm2xfmfHSwLv9zObHNiIPn~QauXGNGkKCLpQs4wA6CsAbY4utwc~wQiB-8VYuXj~WgsRK0ng3zOi5mk~wlAbMPqyzqyrrZx2SZERa6fJBXHvAhM5pzPYUXC6aSMNC82Usp7OEASHbkmQeu0WE8023xvwrQTzKDWu43cYXJ1VAsVEpBaL0ulZYYD1898nUZ6Q__|url-status=dead|pmc=9475221}}</ref> [[Vitamina C|Efektet e vitaminës C]] në ftohjen e zakonshme, ndërsa hulumtohen gjerësisht, është zhgënjyese, përveç në rrethana të kufizuara: posaçërisht, individët që ushtrojnë fuqishëm në ambiente të ftohta.<ref name="Hem2013">{{cite journal|last1=Hemilä|first1=H|last2=Chalker|first2=E|date=31 janar 2013|title=Vitamin C for preventing and treating the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=1|issue=1|pages=CD000980|doi=10.1002/14651858.CD000980.pub4|pmc=1160577|pmid=23440782}}</ref><ref name="Heimer2009">{{cite journal|vauthors=Heiner KA, Hart AM, Martin LG, Rubio-Wallace S|year=2009|title=Examining the evidence for the use of vitamin C in the prophylaxis and treatment of the common cold|journal=Journal of the American Academy of Nurse Practitioners|language=en|volume=21|issue=5|pages=295–300|doi=10.1111/j.1745-7599.2009.00409.x|pmc=7166744|pmid=19432914}}</ref> Nuk ka asnjë provë të fortë që produktet e [[Echinacea]] japin ndonjë përfitim domethënës në trajtimin ose parandalimin e ftohjes.<ref>{{cite journal|vauthors=Karsch-Völk M, Barrett B, Kiefer D, Bauer R, Ardjomand-Woelkart K, Linde K|year=2014|title=Echinacea for preventing and treating the common cold|journal=Cochrane Database Syst Rev|type=Systematic review|language=en|volume=2|issue=2|pages=CD000530|doi=10.1002/14651858.CD000530.pub3|pmc=4068831|pmid=24554461}}</ref> Nuk dihet nëse [[hudhra]] është e efektshme.<ref>{{cite journal|vauthors=Lissiman E, Bhasale AL, Cohen M|year=2014|editor1-last=Lissiman|editor1-first=Elizabeth|title=Garlic for the common cold|journal=Cochrane Database Syst Rev|language=en|volume=11|issue=11|page=CD006206|doi=10.1002/14651858.CD006206.pub4|pmc=6465033|pmid=25386977}}</ref> Një provë e vetme e [[Vitamina D|vitaminës D]] nuk gjeti përfitim.<ref>{{cite journal|last=Murdoch|first=David R.|date=3 tetor 2012|title=Effect of Vitamin D<sub>3</sub> Supplementation on Upper Respiratory Tract Infections in Healthy Adults: The VIDARIS Randomized Controlled Trial</subtitle>|url=https://archive.org/details/sim_jama_2012-10-03_308_13/page/n52|journal=JAMA: The Journal of the American Medical Association|language=en|volume=308|issue=13|pages=1333–39|doi=10.1001/jama.2012.12505|pmid=23032549|doi-access=free}}</ref> Provat për [[Mjekësia tradicionale kineze|ilaçet bimore kineze]] janë të pamjaftueshme për të mbështetur përdorimin e tyre.<ref>{{cite journal|last1=Zhang|first1=Xiaoge|last2=Wu|first2=Taixiang|last3=Zhang|first3=Jing|last4=Yan|first4=Qiu|last5=Xie|first5=Lingxia|last6=Liu|first6=Guan J|date=24 janar 2007|title=Chinese medicinal herbs for the common cold|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=1|pages=CD004782|doi=10.1002/14651858.CD004782.pub2|pmid=17253524|pmc=12547859}}</ref> == Prognoza == I ftohti i zakonshëm është përgjithësisht i butë dhe vetë-kufizues me shumicën e simptomave që zakonisht përmirësohen në një javë.<ref name="CE11" /> Tek fëmijët, gjysma e rasteve largohen në 10 ditë dhe 90% në 15 ditë.<ref>{{cite journal|last=Thompson|first=M|author2=Vodicka, TA|author3=Blair, PS|author4=Buckley, DI|author5=Heneghan, C|author6=Hay, AD|author7=TARGET Programme, Team|date=11 dhjetor 2013|title=Duration of symptoms of respiratory tract infections in children: systematic review|journal=BMJ (Clinical Research Ed.)|language=en|volume=347|page=f7027|doi=10.1136/bmj.f7027|pmc=3898587|pmid=24335668}}</ref> Komplikime të rënda, nëse ato ndodhin, zakonisht janë në moshën shumë të vjetër, shumë të re, ose tek ata që janë të imunizuar.<ref name="E1" /> Infeksione dytësore bakteriale mund të ndodhin duke rezultuar në [[Sinuziti|sinusit]], [[faringjit]] ose [[Mediat akute të otitit|infeksion në vesh]].<ref>Eccles p. 76</ref> Vlerësohet që sinusiti shfaqet në 8% dhe infeksionin e veshit në 30% të rasteve.<ref name="EcclesPg_a">Eccles p. 90</ref> == Epidemiologjia == I ftohti i zakonshëm është [[sëmundja]] më e zakonshme e njeriut<ref name="E1" /> dhe prek njerëzit në të gjithë globin.<ref name="Text2007" /> Të rriturit zakonisht kanë nga dy deri tre infeksione në vit,<ref name="CE11" /> dhe fëmijët mund të kenë gjashtë deri në dhjetë ftohje në vit (dhe deri në dymbëdhjetë ftohje në vit për fëmijët e shkollës).<ref name="AFP07" /> Normat e infeksioneve simptomatike rriten tek të moshuarit për shkak të imunitetit në rënie.<ref name="E78">Eccles p. 78</ref> Amerikanët vendas dhe [[Inuit]] ka më shumë të ngjarë të infektohen nga ftohja dhe të zhvillojnë komplikime të tilla si [[Otitis media|otiti media]] sesa të bardhët.<ref name="Medscape" /> Kjo mund të shpjegohet po aq me çështje të tilla si varfëria dhe mbipopullimi sa etnia.<ref name="Medscape" /> == Historia == [[Skeda:The Cost Of The Common Cold & Influenza.jpg|thumb|Një poster britanik nga [[Lufta e Dytë Botërore]] që përshkruan koston e ftohjes së zakonshme<ref>{{cite web|title=The Cost of the Common Cold and Influenza|website=Imperial War Museum: Posters of Conflict|publisher=vads|url=http://vads.bath.ac.uk/flarge.php?uid=33443&sos=0|url-status=dead|language=en|access-date=4 maj 2020|archive-date=27 korrik 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727091037/http://vads.bath.ac.uk/flarge.php?uid=33443&sos=0}}</ref>|348x348px]] Ndërsa shkaku i ftohjes së zakonshme është identifikuar vetëm që nga vitet ’50, sëmundja ka qenë me njerëzimin gjatë gjithë historisë.<ref name="Eccles p. 3" /> Simptomat dhe trajtimi i tij përshkruhen në [[Papirusi Ebers|papirusin Ebers]] egjiptian, teksti mjekësor më i vjetër ekzistues, shkruar para shekullit të 16 p.e.s.<ref>Eccles p. 6</ref> Emri "i ftohtë" hyri në përdorim në shekullin e 16-të, për shkak të ngjashmërisë midis simptomave të saj dhe atyre të ekspozimit ndaj motit të ftohtë. Në Mbretërinë e Bashkuar, [[Njësia e Përbashkët e Ftohtë|Njësia e Ftohtë e Përbashkët]] u krijua nga [[Këshilli i Kërkimeve Mjekësore (MB)|Këshilli i Kërkimeve Mjekësore]] në 1946 dhe ishte aty ku u zbulua rinovirusi në 1956.<ref>Eccles p. 20</ref> Në vitet 1970, CCU demonstroi se trajtimi me [[interferon]] gjatë fazës së inkubacionit të infeksionit të rinovirusit mbron disi kundër sëmundjes,<ref name="pmid2438740">{{cite journal|author=Tyrrell DA|year=1987|title=Interferons and their clinical value|url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_march-april-1987_9_2/page/n6|journal=Rev. Infect. Dis.|language=en|volume=9|issue=2|pages=243–49|doi=10.1093/clinids/9.2.243|pmid=2438740}}</ref> por asnjë trajtim praktik nuk mund të zhvillohej. Njësia u mbyll në 1989, dy vjet pasi përfundoi studimin e [[Glukonati i zinkut|lëpirjeve të glukonatit të zinkut]] në [[profilaksi]]në dhe trajtimin e ftohjeve me rinovirus, i vetmi trajtim i suksesshëm në historinë e njësisë.<ref>{{cite journal|author=Al-Nakib W|last2=Higgins|first2=P.G.|last3=Barrow|first3=I.|last4=Batstone|first4=G.|last5=Tyrrell|first5=D.A.J.|date=dhjetor 1987|title=Prophylaxis and treatment of rhinovirus colds with zinc gluconate lozenges|journal=J Antimicrob Chemother|language=en|volume=20|issue=6|pages=893–901|doi=10.1093/jac/20.6.893|pmc=7110079|pmid=3440773}}</ref> == Shoqëria dhe kultura == Ndikimi ekonomik i ftohjes së zakonshme nuk është kuptuar mirë në pjesën më të madhe të botës.<ref name="EcclesPg_a" /> Në Shtetet e Bashkuara, ftohja e zakonshme çon në 75-100 milion vizita mjekësh në vit me një vlerësim konservativ të kostos prej 7.7 miliardë dollarë në vit. Amerikanët shpenzojnë 2.9 miliardë dollarë për ilaçe pa recetë dhe 400 milion dollarë të tjerë për ilaçe pa recetë për lehtësimin e simptomave.<ref name="Frend03">{{cite journal|vauthors=Fendrick AM, Monto AS, Nightengale B, Sarnes M|year=2003|title=The economic burden of non-influenza-related viral respiratory tract infection in the United States|journal=Arch. Intern. Med.|language=en|volume=163|issue=4|pages=487–94|doi=10.1001/archinte.163.4.487|pmid=12588210|doi-access=free}}</ref> Më shumë se një e treta e njerëzve që panë një mjek morën një recetë antibiotiku, i cili ka implikime në [[Rezistenca antibiotike|rezistencën e antibiotikëve]].<ref name="Frend03" /> Rreth 22-189 milion ditë shkollore mungojnë çdo vit për shkak të një ftohjeje. Si rezultat, prindërit humbën 126 milion ditë pune për të qëndruar në shtëpi për t'u kujdesur për fëmijët e tyre. Kur i shtohen 150 milion ditëve të punës të humbura nga punonjësit që vuajnë nga një ftohje, ndikimi i përgjithshëm ekonomik i humbjes së punës të lidhura me të ftohtët tejkalon 20 miliardë dollarë në vit.<ref name="NIAID2006" /><ref name="Frend03" /> Kjo përbën 40% të kohës së humbur nga puna në Shtetet e Bashkuara.<ref>{{cite journal|author=Kirkpatrick GL|date=dhjetor 1996|title=The common cold|journal=Prim. Care|language=en|volume=23|issue=4|pages=657–75|doi=10.1016/S0095-4543(05)70355-9|pmc=7125839|pmid=8890137}}</ref> == Drejtimet e hulumtimit == [[Ilaç antiviral|Antiviralët]] janë testuar për efektivitetin në ftohjen e zakonshme; Që nga viti 2009, asnjëra nuk ishte gjetur e efektshme dhe e licencuar për përdorim.<ref name="EcclesPg_b" /> Ka prova të vazhdueshme të ilaçit [[pleconaril]] anti-viral i cili tregon premtime kundër [[pikornavirusi|picornaviruses]] si dhe gjykime të BTA-798.<ref name="E226">Eccles p. 226</ref> Forma orale e plekonarilit kishte çështje të sigurisë dhe një studim i një aerosoli.<ref name="E226" /> [[DRACO (antiviral)|Oligomerizuesi i kazapës së aktivizuar me dy nivele]] (DRACO), një terapi antivirale me spektër të gjerë, ka treguar efektivitetin paraprak në trajtimin e rinovirusit, si dhe viruseve të tjerë infektivë.<ref name="pmid21818340">{{cite journal|vauthors=Rider TH, Zook CE, Boettcher TL, Wick ST, Pancoast JS, Zusman BD|year=2011|editor1-last=Sambhara|editor1-first=Suryaprakash|title=Broad-spectrum antiviral therapeutics|journal=[[PLoS ONE]]|language=en|volume=6|issue=7|page=e22572|bibcode=2011PLoSO...622572R|doi=10.1371/journal.pone.0022572|pmc=3144912|pmid=21818340}}</ref> [[Gjenomi|Gjenomet]] e të gjitha llojeve të njohura të rhinovirusit njerëzor janë sekuencuar.<ref name="CTgov">{{cite news|url=http://www.cnn.com/2009/HEALTH/02/12/cold.genome/|title=Genetic map of cold virus a step toward cure, scientists say|author=Val Willingham|date=12 shkurt 2009|accessdate=28 prill 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426044933/http://www.cnn.com/2009/HEALTH/02/12/cold.genome/|archivedate=26 prill 2009|publisher=CNN|language=en|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> == Referime == {{Reflist|2}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{harvnb|Eccles|Weber|2009}} * {{Cite book|editor-last=Zuckerman|editor-first=Arie J.|title=Principles and practice of clinical virology|language=en|year=2007|publisher=Wiley|location=Hoboken, N.J.|isbn=978-0-470-51799-4|url=http://books.google.ca/books?id=OgbcUWpUCXsC&pg=PA496|edition=6.|pages=496}} * {{cite book|first1=Ronald|archivedate=2 maj 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160502212944/https://books.google.com/books?id=rRIdiGE42IEC&pg=PA197|url-status=live|edition=Online-Ausg.|url=https://books.google.com/books?id=rRIdiGE42IEC&pg=PA197|isbn=978-3-7643-9894-1|last1=Eccles|location=Basel|publisher=Birkhäuser|year=2009|title=Common cold|last2=Weber|first2=Olaf|language=en}} * {{cite journal|last1=Kenealy|first1=T|last2=Arroll|first2=B|date=4 qershor 2013|title=Antibiotics for the common cold and acute purulent rhinitis|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=6|issue=6|doi=10.1002/14651858.CD000247.pub3|pmc=7044720|pmid=23733381}} {{refend}} [[Kategoria:I ftohti i zakonshëm]] 7nxt8wm7g1ylocbo8x0yr2tkjasm5ht 3059229 3059226 2026-10-24T08:41:53Z Arianit 106 3059229 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | name = Common cold | image = Rhinovirus.PNG | alt = | caption = Një përfaqësim i sipërfaqes molekulare të një varianti të rinovirusit njerëzor | image_size = | field = Semundje infektive | synonym = I ftofti, nazofaringiti akut viral, nazofaringiti, riniti viral, rinofaringjiti, coryza akute, koka e ftohtë<ref>{{cite book|title=Textbook of Oral Medicine|year=2008|publisher=Jaypee Brothers Publishers|isbn=978-81-8061-562-7|page=336|url=https://books.google.com/books?id=8_jWY8wOGEsC&pg=PA336|author=John, Pramod R. John|language=en|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160529132044/https://books.google.com/books?id=8_jWY8wOGEsC&pg=PA336|archivedate=29 maj 2016}}</ref> | symptoms = Kollë, dhimbje të fytit, hundë me erë të fortë, ethe | complications = [[Otitis media]], [[Sinuziti]]<ref name="Ben2014">{{cite book|last1=Bennett|first1=John E.|last2=Dolin|first2=Raphael|last3=Blaser|first3=Martin J.|title=Principles and Practice of Infectious Diseases|date=2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4557-4801-3|page=750|url=https://books.google.com/books?id=BseNCgAAQBAJ&pg=PA750|language=en|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908184148/https://books.google.com/books?id=BseNCgAAQBAJ&pg=PA750|archivedate=8 shtator 2017}}</ref> | onset = ~2 ditë nga ekspozimi | duration = 1–3 javë | causes = [[virus|Viral]] | risks = | diagnosis = | types = | prognosis = | differential = [[Rinitit alergjik]], [[Bronkiti]], [[Kolla e mirë]], [[Sinuziti]] | prevention = Larja e duarve, shmangia e njerëzve të sëmurë | treatment = [[Trajtimi simptomatik]], [[Zinku]] | medication = [[Ilaç jo-inflamator anti-inflamator]] | frequency = 2-4 në vit (të rritur); 6-8 në vit (fëmijë të vegjël) | deaths = }} I '''ftohti i zakonshëm''', i njohur gjithashtu thjesht si i '''ftohuri''', është një [[Semundje infektive|sëmundje infektive]] [[Virusi|virale]] e [[Semundje infektive|traktit]] të sipërm respirator që prek kryesisht [[Hunda e njeriut|hundën]].<ref name="CE11">{{cite journal|last=Arroll|first=B|date=mars 2011|title=Common cold|journal=Clinical Evidence|language=en|volume=2011|issue=3|page=1510|pmc=3275147|pmid=21406124|quote=Common colds are defined as upper respiratory tract infections that affect the predominantly nasal part of the respiratory mucosa}}</ref> Mund të preken edhe [[fyt]]i, [[Sinusi|sinuset]] dhe [[laringu]].<ref name="CMAJ2014" /> Shenjat dhe simptomat mund të shfaqen më pak se dy ditë pas ekspozimit ndaj virusit.<ref name="CMAJ2014">{{cite journal|last1=Allan|first1=GM|last2=Arroll|first2=B|date=18 shkurt 2014|title=Prevention and treatment of the common cold: making sense of the evidence|journal=CMAJ : Canadian Medical Association Journal|language=en|volume=186|issue=3|pages=190–99|doi=10.1503/cmaj.121442|pmc=3928210|pmid=24468694}}</ref> Këto mund të përfshijnë [[Kollitja|kollitje]], [[Dhimbja e fytit|dhimbje të fytit]], [[rinorea|hundë rrufë]], [[Teshtima|teshtitje]], [[dhimbje koke]] dhe [[Ethet|ethe]] .<ref name="CDC2015" /><ref name="Eccles2005">{{cite journal|author=Eccles R|date=nëntor 2005|title=Understanding the symptoms of the common cold and influenza|journal=Lancet Infect Dis|language=en|volume=5|issue=11|pages=718–25|doi=10.1016/S1473-3099(05)70270-X|pmid=16253889|pmc=7185637}}</ref> Njerëzit zakonisht shërohen në shtatë deri në dhjetë ditë,<ref name="CDC2015" /> por disa simptoma mund të zgjasin deri në tre javë.<ref name="Heik2003">{{cite journal|vauthors=Heikkinen T, Järvinen A|date=janar 2003|title=The common cold|journal=Lancet|language=en|volume=361|issue=9351|pages=51–59|doi=10.1016/S0140-6736(03)12162-9|pmc=7112468|pmid=12517470}}</ref> Ndonjëherë ata me probleme të tjera [[Sëmundja|shëndetësore]] mund të zhvillojnë [[Pneumonia|pneumoni]].<ref name="CDC2015" /> Mbi 200 [[Lloj virusi|shtame viruse]] janë të implikuara në shkaktimin e ftohjes së zakonshme, me [[Rhinovirusi|rinovirusët]] më të zakonshëm.<ref name="CDC2015Full">{{cite web|title=Common Cold and Runny Nose|url=https://www.cdc.gov/getsmart/community/for-patients/common-illnesses/colds.html|website=CDC|accessdate=4 shkurt 2016|format=17 April 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160201101449/http://www.cdc.gov/getsmart/community/for-patients/common-illnesses/colds.html|archivedate=1 shkurt 2016|language=en}}</ref> Ata përhapen përmes ajrit gjatë kontaktit të ngushtë me personat e infektuar ose indirekt përmes kontaktit me objektet në mjedis, pasuar nga transferimi në gojë ose hundë.<ref name="CDC2015" /> Faktorët e rrezikut përfshijnë të shkojnë në institucionet e [[Çerdhe fëmijësh|kujdesit]] për [[Çerdhe fëmijësh|fëmijë]], [[pagjumësi]]a dhe [[stresi psikologjik]].<ref name="CMAJ2014" /> Simptomat janë kryesisht për shkak të përgjigjes [[imune]] të trupit ndaj infeksionit sesa [[Indi (organ)|shkatërrimit të indeve]] nga vetë viruset.<ref name="E112">Eccles p. 112</ref> Simptomat e [[gripi]]t janë të ngjashme me ato të një ftohjeje, megjithëse zakonisht më të rënda dhe me më pak të ngjarë të përfshijnë një [[Humbje e hundës|hundë me erë të keqe]] .<ref name="CMAJ2014" /><ref>{{cite web|title=Cold Versus Flu|date=11 gusht 2016|url=https://www.cdc.gov/flu/about/qa/coldflu.htm|url-status=dead|df=dmy-all|language=en|access-date=4 maj 2020|archive-date=6 janar 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106173600/https://www.cdc.gov/flu/about/qa/coldflu.htm}}</ref> Nuk ka [[Vaksina|vaksinë]] për ftohjen e zakonshme.<ref name="CDC2015" /> Metodat parësore të parandalimit janë [[larja e duarve]] ; mos prekja e syve, hundës apo gojës me duar të palara; dhe [[Distancimi social|duke qëndruar larg nga njerëzit e sëmurë]].<ref name="CDC2015" /> Disa prova mbështesin përdorimin e [[Maska mjekësore|maskave për fytyrën]] .<ref name="E209">Eccles p. 209</ref> Gjithashtu nuk ka [[kurë]], por simptomat mund të trajtohen.<ref name="CDC2015" /> [[Zinku]] mund të zvogëlojë kohëzgjatjen dhe ashpërsinë e simptomave nëse fillohet menjëherë pas fillimit të simptomave.<ref name="NIH2016Zinc">{{cite web|title=Zinc – Fact Sheet for Health Professionals|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Zinc-HealthProfessional|publisher=Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health|date=10 korrik 2019|accessdate=27 dhjetor 2019|quote=Although studies examining the effect of zinc treatment on cold symptoms have had somewhat conflicting results, overall zinc appears to be beneficial under certain circumstances.... In September of 2007, Caruso and colleagues published a structured review of the effects of zinc lozenges, nasal sprays, and nasal gels on the common cold [69]. Of the 14 randomized, placebo-controlled studies included, 7 (5 using zinc lozenges, 2 using a nasal gel) showed that the zinc treatment had a beneficial effect and 7 (5 using zinc lozenges, 1 using a nasal spray, and 1 using lozenges and a nasal spray) showed no effect. More recently, a Cochrane review concluded that “zinc (lozenges or syrup) is beneficial in reducing the duration and severity of the common cold in healthy people, when taken within 24 hours of onset of symptoms” [73]. The author of another review completed in 2004 also concluded that zinc can reduce the duration and severity of cold symptoms [68]. However, more research is needed to determine the optimal dosage, zinc formulation and duration of treatment before a general recommendation for zinc in the treatment of the common cold can be made [73]. As previously noted, the safety of intranasal zinc has been called into question because of numerous reports of anosmia (loss of smell), in some cases long-lasting or permanent, from the use of zinc-containing nasal gels or sprays [17–19].|language=en}}</ref> [[Ilaç jo-inflamator anti-inflamator|Ilaçet jo-inflamatore anti-inflamatore]] (NSAID) si [[ibuprofen]] mund të ndihmojnë me dhimbjen.<ref name="Kim2015">{{cite journal|last1=Kim|first1=SY|last2=Chang|first2=YJ|last3=Cho|first3=HM|last4=Hwang|first4=YW|last5=Moon|first5=YS|date=21 shtator 2015|title=Non-steroidal anti-inflammatory drugs for the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=9|issue=9|pages=CD006362|doi=10.1002/14651858.CD006362.pub4|pmid=26387658|pmc=10040208}}</ref> Sidoqoftë, [[Antibiotiku|antibiotikët]] nuk duhet të përdoren<ref>{{cite journal|last1=Harris|first1=AM|last2=Hicks|first2=LA|last3=Qaseem|first3=A|last4=High Value Care Task Force of the American College of Physicians and for the Centers for Disease Control and|first4=Prevention|date=19 janar 2016|title=Appropriate Antibiotic Use for Acute Respiratory Tract Infection in Adults: Advice for High-Value Care From the American College of Physicians and the Centers for Disease Control and Prevention|journal=Annals of Internal Medicine|language=en|volume=164|issue=6|pages=425–34|doi=10.7326/M15-1840|pmid=26785402|doi-access=free}}</ref> dhe nuk ka prova të mira që [[Ilaç për kollën|ilaçet për kollë]] janë efektive.<ref name="CMAJ2014" /><ref name="Mal2017">{{cite journal|last1=Malesker|first1=MA|last2=Callahan-Lyon|first2=P|last3=Ireland|first3=B|last4=Irwin|first4=RS|last5=CHEST Expert Cough|first5=Panel.|date=nëntor 2017|title=Pharmacologic and Nonpharmacologic Treatment for Acute Cough Associated With the Common Cold: CHEST Expert Panel Report|journal=Chest|language=en|volume=152|issue=5|pages=1021–37|doi=10.1016/j.chest.2017.08.009|pmc=6026258|pmid=28837801|quote=A suggestion for the use of zinc lozenges in healthy adults with cough due to common cold was considered by the expert panel. However, due to weak evidence, the potential side effects of zinc, and the relatively benign and common nature of the condition being treated, the panel did not approve inclusion of this suggestion.}}</ref> I ftohti i zakonshëm është sëmundja më e shpeshtë infektive te njerëzit.<ref name="E1">Eccles p. 1</ref> I rrituri mesatar merr dy deri në tre ftohje në vit, ndërsa fëmija mesatar mund të marrë gjashtë deri në tetë.<ref name="CE11" /><ref name="AFP07">{{cite journal|vauthors=Simasek M, Blandino DA|year=2007|title=Treatment of the common cold|url=http://www.aafp.org/afp/20070215/515.html|journal=American Family Physician|language=en|volume=75|issue=4|pages=515–20|pmid=17323712|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070926230125/http://www.aafp.org/afp/20070215/515.html|archivedate=26 shtator 2007|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Infeksionet ndodhin më shpesh gjatë dimrit.<ref name="CDC2015">{{cite web|title=Common Colds: Protect Yourself and Others|url=https://www.cdc.gov/features/rhinoviruses/|website=CDC|accessdate=4 shkurt 2016|date=6 tetor 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160205062000/http://www.cdc.gov/features/rhinoviruses/|archivedate=5 shkurt 2016|language=en}}</ref> Këto infeksione kanë ekzistuar gjatë gjithë historisë njerëzore.<ref name="Eccles p. 3">{{harvnb|Eccles|Weber|2009|p=3}}</ref> == Shenjat dhe simptomat == [[Skeda:A lady suffering from the Common Cold.png|thumb|upright=1.2|Grua me simptoma të ftohjes së zakonshme]] Simptomat tipike të një ftohjeje përfshijnë [[kolla|kollën]], hundën e ndezur, [[Teshtima|teshtitjen]], [[Kongjestioni i hundës|kongjestionin e hundës]] dhe [[Dhimbja e fytit|dhimbjen e fytit]], të shoqëruar ndonjëherë me [[dhimbje në muskul|dhimbje të muskujve]], [[Lodhja (trupore)|lodhje]], [[dhimbje koke]] dhe [[Anoreksia (simptomë)|humbje të oreksit]]<ref name="E24">Eccles p. 24</ref> Një dhimbje e fytit është e pranishme në rreth 40% të rasteve dhe një kollë në rreth 50%,<ref name="CE11" /> ndërsa dhimbja e muskujve ndodh në rreth gjysmën.<ref name="Eccles2005" /> Në të rriturit, [[ethet]] në përgjithësi nuk janë të pranishme, por janë të zakonshme tek foshnjat dhe fëmijët e vegjël.<ref name="Eccles2005" /> Kolla është zakonisht e butë në krahasim me [[gripi]]n shoqërues.<ref name="Eccles2005" /> Ndërsa një kollë dhe ethet tregojnë një gjasë më të lartë të gripit tek të rriturit, një ngjashmëri e madhe ekziston midis këtyre dy gjendjeve.<ref>Eccles p. 26</ref> Një numër i viruseve që shkaktojnë ftohjen e zakonshme gjithashtu mund të rezultojnë në infeksione asimptomatike.<ref>Eccles p. 129</ref><ref>Eccles p. 50</ref> Ngjyra e [[Mukoza|mukusit]] ose sekretimit të hundës mund të ndryshojë nga e qartë në të verdhë në të gjelbër dhe nuk tregon klasën e agjentit që shkakton infeksionin.<ref>Eccles p. 30</ref> === Progresioni === Një i ftohtë zakonisht fillon me lodhje, ndjenjën e të qenit të ftohur, teshtitjes dhe dhimbjes së kokës, e përcjellur brenda disa ditësh nga një hundë e lagur dhe kollë.<ref name="E24" /> Simptomat mund të fillojnë brenda gjashtëmbëdhjetë orëve të ekspozimit<ref>{{cite book|editor=Richard A. Helms|title=Textbook of therapeutics: drug and disease management|year=2006|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia, Pa. [u.a.]|isbn=978-0-7817-5734-8|page=1882|url=https://books.google.com/books?id=aVmRWrknaWgC&pg=PA1882|edition=8.|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160430175008/https://books.google.com/books?id=aVmRWrknaWgC&pg=PA1882|archivedate=30 prill 2016|language=en}}</ref> dhe zakonisht kulmojnë dy deri në katër ditë pas fillimit.<ref name="Eccles2005" /><ref>{{cite book|last=Turner|location=New York|df=dmy-all|archivedate=4 maj 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160504193824/https://books.google.com/books?id=AltZnmbIhbwC&pg=PA111|url-status=live|chapter-url=https://books.google.com/books?id=AltZnmbIhbwC&pg=PA111|page=111|isbn=978-0-8247-4247-8|publisher=CRC Press|first=Ronald B.|year=2003|chapter=Rhinovirus|title=Viral Infections and Treatment|display-editors=etal|editor-first=Helga|editor-last=Rübsamen-Waigmann|first2=Frederick G.|last2=Hayden|language=en}}</ref> Ato zakonisht zgjidhen në shtatë deri në dhjetë ditë, por disa mund të zgjasin deri në tre javë.<ref name="Heik2003" /> Kohëzgjatja mesatare e kollës është tetëmbëdhjetë ditë<ref name="pmid23319500">{{cite journal|last1=Ebell|first1=M.H.|last2=Lundgren|first2=J.|last3=Youngpairoj|first3=S.|date=janar–shkurt 2013|title=How long does a cough last? Comparing patients' expectations with data from a systematic review of the literature|journal=Annals of Family Medicine|language=en|volume=11|issue=1|pages=5–13|doi=10.1370/afm.1430|pmc=3596033|pmid=23319500}}</ref> dhe në disa raste njerëzit zhvillojnë një [[Kolla post-virale|kollë post-virale e]] cila mund të zgjasë pasi infeksioni të jetë zhdukur.<ref name="pmid21198555">{{cite journal|author=Dicpinigaitis PV|date=maj 2011|title=Cough: an unmet clinical need|journal=Br. J. Pharmacol.|language=en|volume=163|issue=1|pages=116–24|doi=10.1111/j.1476-5381.2010.01198.x|pmc=3085873|pmid=21198555}}</ref> Tek fëmijët, kolla zgjat më shumë se dhjetë ditë në 35-40% të rasteve dhe vazhdon për më shumë se 25 ditë në 10%.<ref>{{cite journal|vauthors=Goldsobel AB, Chipps BE|date=mars 2010|title=Cough in the pediatric population|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-pediatrics_2010-03_156_3/page/352|journal=J. Pediatr.|language=en|volume=156|issue=3|pages=352–58|doi=10.1016/j.jpeds.2009.12.004|pmid=20176183}}</ref> == Shaqet == === Viruset === [[Skeda:Coronaviruses 004 lores.jpg|thumb|upright=1.2|[[Koronavirusi|Koronaviruset]] janë një grup i viruseve të njohur për shkaktimin e ftohjes së zakonshme. Ata kanë një pamje halo ose kurorë (korona) kur shikohen nën një mikroskop elektronik.]] I ftohti i zakonshëm është një infeksion viral i traktit të sipërm [[Trakti respirator|respirator]] . Virusi i implikuar më shpesh është një [[Rinovirusi|rinovirus]] (30-80%), një lloj [[pikornavirusi|picornavirus]] me 99 [[Serotipi|serotipe të]] njohura.<ref>{{cite journal|vauthors=Palmenberg AC, Spiro D, Kuzmickas R, Wang S, Djikeng A, Rathe JA, Fraser-Liggett CM, Liggett SB|year=2009|title=Sequencing and Analyses of All Known Human Rhinovirus Genomes Reveals Structure and Evolution|journal=Science|language=en|volume=324|issue=5923|pages=55–59|bibcode=2009Sci...324...55P|doi=10.1126/science.1165557|pmc=3923423|pmid=19213880}}</ref><ref>Eccles p. 77</ref> Viruse të tjerë të implikuar zakonisht përfshijnë [[Koronavirusi|koronaviruset njerëzore]] (≈15%),<ref>{{cite book|last=Pelczar|title=Microbiology: Application Based Approach|year=2010|isbn=978-0-07-015147-5|page=656|url=https://books.google.com/books?id=xnClBCuo71IC&pg=PA656|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160516134615/https://books.google.com/books?id=xnClBCuo71IC&pg=PA656|archivedate=16 maj 2016|language=en}}</ref><ref name="CecilGoldman2012">{{citation|author1=Russell La Fayette Cecil|author2=Lee Goldman|author3=Andrew I. Schafer|title=Goldman's Cecil Medicine, Expert Consult Premium Edition|url=https://books.google.com/books?id=Qd-vvNh0ee0C&pg=PA2103|edition=24|year=2012|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4377-1604-7|pages=2103–|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160504202334/https://books.google.com/books?id=Qd-vvNh0ee0C&pg=PA2103|archivedate=4 maj 2016|language=en}}</ref> [[Orthomyxoviridae|viruse të influencës]] (10–15%),<ref name="Medscape">{{cite web|title=Rhinovirus Infection|url=http://emedicine.medscape.com/article/227820-overview#a0101|publisher=Medscape Reference|accessdate=19 mars 2013|author1=Michael Rajnik|author2=Robert W Tolan|date=13 shtator 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130308010315/http://emedicine.medscape.com/article/227820-overview#a0101|archivedate=8 mars 2013|language=en}}</ref> [[Adenoviridae|adenoviruses]] (5%),<ref name="Medscape" /> [[Virusi sinkytial i frymëmarrjes njerëzore|virusi]] sinkytial i [[Virusi sinkytial i frymëmarrjes njerëzore|frymëmarrjes njerëzore]] (orthopneumovirus), [[enterovirus]]e të tjera nga rinoviruset, [[Viruse të parainfluenzës njerëzore|viruset parainfluenza]] [[Metapneumovirus njerëzor|njerëzore]] dhe [[Metapneumovirus njerëzor|metapneumoviruset njerzore]].<ref name="NIAID2006">{{cite web|title=Common Cold|publisher=[[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]]|date=27 nëntor 2006|url=http://www3.niaid.nih.gov/healthscience/healthtopics/colds/|accessdate=11 qershor 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080906193939/http://www3.niaid.nih.gov/healthscience/healthtopics/colds/|archivedate=6 shtator 2008|language=en}}</ref> Shpesh më shumë se një virus është i pranishëm.<ref>Eccles p. 107</ref> Në total, më shumë se 200 lloje virale shoqërohen me ftohjet.<ref name="Eccles2005" /> === Transmetimi === Virusi i zakonshëm i ftohjes transmetohet në mënyrë tipike përmes pikave të ajrit (aerosoleve), kontaktit të drejtpërdrejtë me sekrecionet e infektuara të hundës ose [[Objekte të infektuara|fomitëve]] (objekte të kontaminuara).<ref name="CE11" /><ref name="Cold197">{{harvnb|Eccles|Weber|2009|p=197}}</ref> Cila nga këto rrugë ka rëndësi parësore nuk është përcaktuar.<ref name="E211">Eccles pp. 211, 215</ref> Viruset mund të mbijetojnë për periudha të zgjatura në mjedis (mbi 18 orë për rinovirusin) dhe mund të merren nga duart e njerëzve dhe më pas të barten në sytë ose hundën e tyre, ku ndodh infeksioni.<ref name="Cold197" /> Transmetimi është i zakonshëm në kujdesin ditor dhe në shkollë për shkak të afërsisë së shumë fëmijëve me imunitet të vogël dhe higjienë shpesh të dobët.<ref name="Text2007" /> Këto infeksione më pas sillen në shtëpi tek anëtarët e tjerë të familjes.<ref name="Text2007">{{citation|author1=Nikolaos G. Papadopoulos|isbn=978-0-470-74139-9|archivedate=3 qershor 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160603221154/https://books.google.com/books?id=OgbcUWpUCXsC&pg=PA496|url-status=live|edition=6th|chapter=Rhinoviruses|page=496|publisher=John Wiley & Sons|author2=Maria Xatzipsaltis|year=2009|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4il2mF7JG1sC&pg=PR3|title=Principles and Practice of Clinical Virology|display-editors=etal|editor=Arie J. Zuckerman|author3=Sebastian L. Johnston|language=en}}</ref> Nuk ka prova që ajri i ricikluar gjatë fluturimit tregtar është një metodë e transmetimit.<ref name="Cold197" /> Njerëzit të ulur në afër duket se janë në rrezik më të madh të infeksionit.<ref name="E211" /> Ftohjet e shkaktuara nga rinovirusi janë më infektues gjatë tre ditëve të para të simptomave; ata janë shumë më pak infektues më pas.<ref name="contagiousness">{{cite journal|author1=Gwaltney JM Jr|author2=Halstead SB|title=Contagiousness of the common cold|language=en}} Invited letter in {{cite journal|date=16 korrik 1997|title=Questions and answers|url=https://archive.org/details/sim_jama_1997-07-16_278_3/page/256|journal=Journal of the American Medical Association|language=en|volume=278|issue=3|pages=256–57|doi=10.1001/jama.1997.03550030096050}} {{closed access}}</ref> === Moti === Teoria tradicionale është se i ftohtë mund të "kapet" nga ekspozimi i zgjatur ndaj motit të ftohtë siç është shiu apo kushtet e dimrit, që është mënyra se si sëmundja mori emrin e saj.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2003/03/04/science/you-ll-catch-your-death-an-old-wives-tale-well.html|title='You'll Catch Your Death!' An Old Wives' Tale? Well..|author=Zuger, Abigail|date=4 mars 2003|newspaper=[[The New York Times]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170322034343/http://www.nytimes.com/2003/03/04/science/you-ll-catch-your-death-an-old-wives-tale-well.html|archivedate=22 mars 2017|language=en|url-status=live}}</ref> Disa nga viruset që shkaktojnë ftohjen e zakonshme janë sezonale, që ndodhin më shpesh gjatë motit të ftohtë ose të lagësht.<ref>Eccles p. 79</ref> Arsyeja e sezonalitetit nuk është përcaktuar përfundimisht.<ref name="nhs">{{cite web|title=Common cold – Background information|url=http://www.cks.nhs.uk/common_cold/background_information/prevalence|publisher=National Institute for Health and Clinical Excellence|url-status=dead|language=en|access-date=4 maj 2020|archive-date=15 nëntor 2012|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121115105310/http%3A//www.cks.nhs.uk/common_cold/background_information/prevalence}}</ref> Shpjegimet e mundshme mund të përfshijnë ndryshime të shkaktuara nga temperaturat e ftohta në sistemin e frymëmarrjes,<ref name="EcclesPg" /> ul reagimin imunitar,<ref name="Mourtzoukou" /> dhe lagështinë e ulët duke shkaktuar një rritje të shkallës së transmetimit viral, ndoshta për shkak të ajrit të thatë që lejon pikat e vogla virale të shpërndahen më larg dhe të qëndrojnë në ajër më gjatë.<ref>Eccles p. 157</ref> Sezonaliteti i dukshëm gjithashtu mund të jetë për shkak të faktorëve shoqërorë, siç janë njerëzit që kalojnë më shumë kohë brenda, afër personave të infektuar,<ref name="EcclesPg">Eccles p. 80</ref> dhe konkretisht fëmijëve në shkollë.<ref name="Text2007" /><ref name="nhs" /> Ekzistojnë disa polemika për rolin e [[Hipotermia|temperaturës]] së [[Hipotermia|ulët të trupit]] si faktor rreziku për ftohjen e zakonshme; shumica e provave sugjerojnë se mund të rezultojë në një ndjeshmëri më të madhe ndaj infeksionit.<ref name="Mourtzoukou">{{cite journal|vauthors=Mourtzoukou EG, Falagas ME|date=shtator 2007|title=Exposure to cold and respiratory tract infections|journal=The International Journal of Tuberculosis and Lung Disease|language=en|volume=11|issue=9|pages=938–43|pmid=17705968}}</ref> === Tjetër === [[Imuniteti i tufës]], i krijuar nga ekspozimi i mëparshëm ndaj viruseve të ftohta, luan një rol të rëndësishëm në kufizimin e përhapjes së viruseve, siç shihet me popullatat më të reja që kanë shkallë më të madhe të infeksioneve të frymëmarrjes.<ref name="E78" /> Funksioni i dobët imunitar është një faktor rreziku për sëmundje.<ref name="E78" /><ref>Eccles p. 166</ref> [[Gjumi i pamjaftueshëm]] dhe [[kequshqyerja]] janë shoqëruar me një rrezik më të madh të zhvillimit të infeksionit pas ekspozimit të rinovirusit; kjo besohet të jetë për shkak të efekteve të tyre në funksionin imunitar.<ref>{{cite journal|vauthors=Cohen S, Doyle WJ, Alper CM, Janicki-Deverts D, Turner RB|date=janar 2009|title=Sleep habits and susceptibility to the common cold|journal=Arch. Intern. Med.|language=en|volume=169|issue=1|pages=62–67|doi=10.1001/archinternmed.2008.505|pmc=2629403|pmid=19139325}}</ref><ref>Eccles pp. 160–65</ref> Ushqyerja me gji zvogëlon rrezikun e [[Mediat akute të otitit|mediave akute të otitit]] dhe infeksioneve të traktit të poshtëm të frymëmarrjes midis sëmundjeve të tjera,<ref>{{cite journal|last1=McNiel|first1=ME|last2=Labbok|first2=MH|last3=Abrahams|first3=SW|date=korrik 2010|title=What are the risks associated with formula feeding? A re-analysis and review|journal=Breastfeeding Review|language=en|volume=18|issue=2|pages=25–32|pmid=20879657}}</ref> dhe rekomandohet që ushqyerja me gji të vazhdojë kur një foshnjë ka të ftohtë.<ref>{{cite book|last=Lawrence|url=https://books.google.com/books?id=c4BnozBW3EMC&pg=PA478|archivedate=17 qershor 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160617002059/https://books.google.com/books?id=c4BnozBW3EMC&pg=PA478|url-status=live|year=2010|edition=7th|page=478|first=Ruth A.|isbn=978-1-4377-3590-1|location=Maryland Heights, Mo.|publisher=Mosby/Elsevier|title=Breastfeeding: A guide for the medical profession|first2=Robert M.|last2=Lawrence|language=en}}</ref> Në botën e zhvilluar, ushqyerja me gji mund të mos jetë mbrojtës ndaj të ftohtit të zakonshëm në vetvete.<ref name="NelsonWilliams2007">{{citation|author1=Kenrad E. Nelson|author2=Carolyn Masters Williams|title=Infectious Disease Epidemiology: Theory and Practice|url=https://books.google.com/books?id=o_j-G4zJ4cQC&pg=PA724|year=2007|publisher=Jones & Bartlett Learning|isbn=978-0-7637-2879-3|pages=724–|edition=2nd|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160520134003/https://books.google.com/books?id=o_j-G4zJ4cQC&pg=PA724|archivedate=20 maj 2016|language=en}}</ref> == Patofiziologjia == [[Skeda:Illu conducting passages.svg|thumb|upright=1.3|I ftohti i zakonshëm është një sëmundje e [[Trakti i sipërm respirator|traktit të sipërm respirator]] .]] Simptomat e ftohjes së zakonshme besohet se kanë të bëjnë kryesisht me reagimin [[Imuniteti|imunitar]] ndaj virusit.<ref name="E112" /> Mekanizmi i kësaj përgjigjeje imune është specifik për virusin. Për shembull, rinovimi zakonisht fitohet nga kontakti i drejtpërdrejtë; ajo lidhet me njerëzit përmes [[ICAM-1|receptorëve ICAM-1]] dhe [[Anëtar i familjes lidhur me Cadherin 3|receptorit CDHR3]] përmes mekanizmave të panjohur për të shkaktuar lëshimin e [[Ndërmjetësit inflamatorë|ndërmjetësve inflamator]] .<ref name="E112" /> Këta ndërmjetësues inflamatorë më pas prodhojnë simptoma.<ref name="E112" /> Në përgjithësi nuk shkakton dëme në [[epiteli]]n e hundës.<ref name="Eccles2005" /> Virusi sinkytial i frymëmarrjes ( [[Virusi sinkytial i frymëmarrjes njerëzore|RSV]] ), nga ana tjetër, kontraktohet nga kontakti i drejtpërdrejtë dhe pikat e ajrit. Pastaj përsëritet në hundë dhe fyt para se të përhapet shpesh në [[Trakti i poshtëm i frymëmarrjes|traktin]] e [[Trakti i poshtëm i frymëmarrjes|poshtëm të frymëmarrjes]].<ref name="E116">Eccles p. 116</ref> RSV shkakton dëmtim të epitelit.<ref name="E116" /> Virusi i [[parainfluenza|parainfluenzës]] njerëzore zakonisht rezulton në inflamacion të hundës, fytit dhe [[Bronket|bronkeve]] .<ref name="E122">Eccles p. 122</ref> Tek fëmijët e vegjël kur prek [[Trake vertebrore|traket]] mund të prodhojë simptoma të lakërimit për shkak të madhësisë së vogël të rrugëve të tyre ajrore.<ref name="E122" /> == Diagnoza == Dallimi midis [[Infeksione të traktit të sipërm respirator|infeksioneve]] virale të [[Infeksione të traktit të sipërm respirator|traktit të sipërm respirator]] bazohet lirshëm në vendndodhjen e simptomave, me ftohjen e zakonshme që prek kryesisht hundën (rinitin), fytin (faringjit) dhe mushkëritë (bronkitin).<ref name="CE11" /> Mund të ketë mbivendosje të konsiderueshme, dhe më shumë se një zonë mund të preket.<ref name="CE11" /> I ftohti i zakonshëm shpesh përcaktohet si [[Riniti|pezmatim i hundës]] me sasi të ndryshme të inflamacionit në fyt.<ref name="E51">Eccles pp. 51–52</ref> Vetë-diagnostikimi është i shpeshtë.<ref name="Eccles2005" /> Izolimi i agjentit viral të përfshirë është kryer rrallë,<ref name="E51" /> dhe në përgjithësi nuk është e mundur të identifikohet lloji i virusit përmes simptomave.<ref name="Eccles2005" /> == Parandalimi == Mënyrat e vetme të dobishme për të zvogëluar përhapjen e viruseve të ftohtë janë masat fizike<ref name="E209" /> siç është përdorimi i [[Larja e duarve|teknikës së saktë të larjes së duarve]] dhe maskave të fytyrës; në mjedisin e kujdesit shëndetësor përdoren gjithashtu fustanet dhe dorezat e disponueshme.<ref name="E209" /> Izolimi ose [[karantina]] nuk përdoret pasi sëmundja është aq e përhapur dhe simptomat janë jo specifike. [[Vaksinimi]] është vërtet i vështirë pasi ka shumë viruse të përfshira dhe ato [[Evolucioni viral|ndryshojnë]] me shpejtësi.<ref name="E209" /> Krijimi i një vaksine gjerësisht të efektshme është, pra, shumë e pamundur.<ref>{{cite journal|author=Lawrence DM|date=maj 2009|title=Gene studies shed light on rhinovirus diversity|journal=Lancet Infect Dis|language=en|volume=9|issue=5|page=278|doi=10.1016/S1473-3099(09)70123-9}}</ref> Larja e rregullt e duarve duket të jetë efektive në zvogëlimin e transmetimit të viruseve të ftohtë, veçanërisht në mesin e fëmijëve.<ref name="CochP11">{{cite journal|vauthors=Jefferson T, Del Mar CB, Dooley L, Ferroni E, Al-Ansary LA, Bawazeer GA, van Driel ML, Nair S, Jones MA, Thorning S, Conly JM|date=korrik 2011|editor1-last=Jefferson|editor1-first=Tom|title=Physical interventions to interrupt or reduce the spread of respiratory viruses|url=https://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:245459/UQ245459_OA.pdf|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=7|page=CD006207|doi=10.1002/14651858.CD006207.pub4|pmc=6993921|pmid=21735402|access-date=4 maj 2020|archive-date=5 maj 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505030305/https://espace.library.uq.edu.au/data/UQ_245459/UQ245459_OA.pdf?Expires=1588647872&Key-Pair-Id=APKAJKNBJ4MJBJNC6NLQ&Signature=Q2wNpKobzHig63xBvjPEbA2YssmKmH3vi9Pujhz-wdx98F4pPS39VygNcvoQ2puN7tP1y0GClI0eBr2UwQT90lMl0sk8CsBLgPJ~GEbDoZtkaxf3K1lGKl6X7dTifVFixNjRaQf0qNkAfAmDu04VGqzrGDNkkbVP6T~VpFHTSJGzk6IV8j1bNVQ0BL0hjKd0RWiOuQPUHtkT4VE22UyDv8hOmfucMjBUXPBNegQqrg1tQzzGrcAylh51hZLxLWYQ3TE9R2e6McJKdu4qYAL-7YDaOvtYw4FYvjHy85fvJD-124bYE~umNDNcnzDBKAyA-ho1MPzHDA3rIIiX1-ImfA__|url-status=dead}}</ref> Nëse shtimi i [[Ilaçi antiviral|antiviraleve]] ose [[Antibiotiku|antibakterialëve]] në larjen normale të duarve jep përfitim më të madh, nuk dihet.<ref name="CochP11" /> Veshja e maskave për fytyrën kur rreth personave të infektuar mund të jenë të dobishëm; megjithatë, nuk ka prova të mjaftueshme për të mbajtur një [[Distancimi social|distancë]] më të madhe [[Distancim social|shoqërore]].<ref name="CochP11" /> Eshtë e paqartë nëse shtesat e [[zinku]]t ndikojnë në mundësinë e kontraktimit të ftohjes.<ref name="Cochrane2013">{{cite journal|last1=Singh|first1=M|last2=Das|first2=RR|date=18 qershor 2013|editor1-last=Singh|editor1-first=Meenu|title=Zinc for the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=6|pages=CD001364|doi=10.1002/14651858.CD001364.pub4|pmid=23775705}}</ref> Shtesat rutinore të [[Vitamina C|vitaminës C]] nuk zvogëlojnë rrezikun ose ashpërsinë e ftohjes së zakonshme, megjithëse ato mund të zvogëlojnë kohëzgjatjen e saj.<ref name="Hem2013" /> Gargëzimi me ujë u gjet i dobishëm në një provë të vogël.<ref>{{cite journal|last1=Moyad|first1=MA|date=2009|title=Conventional and alternative medical advice for cold and flu prevention: what should be recommended and what should be avoided?|url=https://archive.org/details/sim_urologic-nursing_november-december-2009_29_6/page/455|journal=Urologic Nursing|language=en|volume=29|issue=6|pages=455–58|pmid=20088240}}</ref> == Manaxhimi == [[Skeda:Pneumonia strikes like a man eating shark.jpg|upright=1.0|thumb|Poster nga viti 1937 duke inkurajuar qytetarët të "konsultohen me mjekun tuaj" për trajtimin e ftohjes së zakonshme]] Trajtimet e ftohjes së zakonshme përfshijnë kryesisht [[Trajtimi simptomatik|medikamente dhe terapi të tjera për lehtësimin simptomatik]].<ref name="AFP07" /> Marrja e shumë pushimeve, pirja e lëngjeve për të mbajtur hidratimin dhe gargarët me ujë të ngrohtë me kripë janë masa të arsyeshme konservatore.<ref name="NIAID2006" /> Sidoqoftë, një pjesë e madhe e përfitimit nga trajtimi simptomatik i atribuohet [[Placebo|efektit të placebo]].<ref>Eccles p. 261</ref> Që nga viti 2010 asnjë medikament apo mjete bimore nuk ishte demonstruar përfundimisht për të shkurtuar kohëzgjatjen e infeksionit.<ref>{{cite web|title=Common Cold: Treatments and Drugs|publisher=Mayo Clinic|url=http://www.mayoclinic.com/health/common-cold/DS00056/DSECTION=treatments-and-drugs|accessdate=9 janar 2010|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100212105512/http://www.mayoclinic.com/health/common-cold/DS00056/DSECTION%3Dtreatments-and-drugs|archivedate=12 shkurt 2010|df=dmy-all|language=en}}</ref> === Simtomatika === Trajtimet që mund të ndihmojnë me simptoma përfshijnë ilaçe të thjeshta për dhimbje dhe ilaçe për ethe të tilla si [[Ibuprofeni|ibuprofen]]<ref name="Kim2015" /> dhe [[Paracetamoli|acetaminophen (paracetamol)]].<ref>{{cite journal|author=Eccles R|year=2006|title=Efficacy and safety of over-the-counter analgesics in the treatment of common cold and flu|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-pharmacy-and-therapeutics_2006-08_31_4/page/309|journal=Journal of Clinical Pharmacy and Therapeutics|language=en|volume=31|issue=4|pages=309–19|doi=10.1111/j.1365-2710.2006.00754.x|pmid=16882099}}</ref> Sidoqoftë, nuk është e qartë nëse acetaminofeni ndihmon me simptoma.<ref>{{Cite journal|last=Li|first=Siyuan|last2=Yue|first2=Jirong|last3=Dong|first3=Bi Rong|last4=Yang|first4=Ming|last5=Lin|first5=Xiufang|last6=Wu|first6=Taixiang|date=1 korrik 2013|title=Acetaminophen (paracetamol) for the common cold in adults|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=7|pages=CD008800|doi=10.1002/14651858.CD008800.pub2|issn=1469-493X|pmid=23818046|pmc=7389565}}</ref> Nuk dihet nëse ilaçet kundër kollës së kundër janë efektive për trajtimin e një kollë [[Akute (ilaçe)|akute]] .<ref>{{cite journal|last1=Smith|first1=SM|last2=Schroeder|first2=K|last3=Fahey|first3=T|date=24 nëntor 2014|title=Over-the-counter (OTC) medications for acute cough in children and adults in community settings|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=11|issue=11|pages=CD001831|doi=10.1002/14651858.CD001831.pub5|pmc=7061814|pmid=25420096}}</ref> Ilaçet për kollë nuk rekomandohen për përdorim tek fëmijët për shkak të mungesës së provave që mbështesin efektivitetin dhe potencialin e dëmtimit.<ref name="CFP09">{{cite journal|vauthors=Shefrin AE, Goldman RD|date=nëntor 2009|title=Use of over-the-counter cough and cold medications in children|url=http://www.cfp.ca/content/55/11/1081.full.pdf|journal=Can Fam Physician|language=en|volume=55|issue=11|pages=1081–83|pmc=2776795|pmid=19910592|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923202113/http://www.cfp.ca/content/55/11/1081.full.pdf|archivedate=23 shtator 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Vassilev ZP, Kabadi S, Villa R|date=mars 2010|title=Safety and efficacy of over-the-counter cough and cold medicines for use in children|journal=Expert Opinion on Drug Safety|language=en|volume=9|issue=2|pages=233–42|doi=10.1517/14740330903496410|pmid=20001764}}</ref> Në vitin 2009, Canada kufizoi përdorimin e mbi-counter- kollë dhe ilaçeve të ftohtë në fëmijët gjashtë vjet dhe në bazë për shkak të shqetësimeve në lidhje me rreziqet dhe përfitimet paprovuara<ref name="CFP09" /> Keqpërdorimi i [[dextromethorphan]] (një ilaç kundër-kollës) ka çuar në ndalimin e tij në një numër vendesh.<ref>Eccles p. 246</ref> Kortikosteroidet intranazale nuk janë gjetur të dobishme.<ref>{{Cite journal|issue=10|pages=CD008116|last=Hayward|first=Gail|last2=Thompson|first2=Matthew J|last3=Perera|first3=Rafael|last4=Del Mar|first4=Chris B|last5=Glasziou|first5=Paul P|last6=Heneghan|first6=Carl J|date=13 tetor 2015|language=en|doi=10.1002/14651858.cd008116.pub3|pmid=26461493|url-status=live|title=Corticosteroids for the common cold|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|url=https://pure.bond.edu.au/ws/files/32879677/Corticosteroids_for_the_common_cold.pdf|pmc=8734596}}</ref> Tek të rriturit përdorimi afatshkurtër i [[Decongestantët e hundës|dekongestantëve të hundës]] mund të ketë një përfitim të vogël.<ref name="Deckx2016" /> [[antihistamine|Antihistamina]] mund të përmirësojë simptomat në ditën ose dy ditët e para; megjithatë, nuk ka përfitim afatgjatë dhe ato kanë efekte të pafavorshme siç është përgjumja.<ref>{{cite journal|last1=De Sutter|first1=AI|last2=Saraswat|first2=A|last3=van Driel|first3=ML|date=29 nëntor 2015|title=Antihistamines for the common cold|url=https://biblio.ugent.be/publication/7237869|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=11|issue=11|pages=CD009345|doi=10.1002/14651858.CD009345.pub2|pmid=26615034|pmc=9468790}}</ref> Decongestantë të tjerë si pseudoephedrina shfaqen efektive tek të rriturit.<ref>{{cite journal|author=Taverner D, Latte GJ|year=2007|editor1-last=Latte|editor1-first=G. Jenny|title=Nasal decongestants for the common cold|journal=Cochrane Database Syst Rev|language=en|issue=1|page=CD001953|doi=10.1002/14651858.CD001953.pub3|pmid=17253470}}</ref><ref name="Deckx2016">{{cite journal|last1=Deckx|first1=Laura|last2=De Sutter|first2=An Im|last3=Guo|first3=Linda|last4=Mir|first4=Nabiel A.|last5=van Driel|first5=Mieke L.|date=17 tetor 2016|title=Nasal decongestants in monotherapy for the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=10|pages=CD009612|doi=10.1002/14651858.CD009612.pub2|pmc=6461189|pmid=27748955}}</ref> Analgjezikë të kombinuar oral, antihistaminikë dhe dekongestantë janë përgjithësisht efektiv për fëmijët më të rritur dhe të rriturit.<ref>{{cite journal|last1=De Sutter|first1=An IM|last2=van Driel|first2=Mieke L|last3=Kumar|first3=Anna A|last4=Lesslar|first4=Olivia|last5=Skrt|first5=Alja|date=15 shkurt 2012|title=Oral antihistamine-decongestant-analgesic combinations for the common cold|url=https://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:272429/UQ272429_OA.pdf|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=2|pages=CD004976|doi=10.1002/14651858.CD004976.pub3|pmid=22336807|access-date=4 maj 2020|archive-date=5 maj 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505030449/https://espace.library.uq.edu.au/data/UQ_272429/UQ272429_OA.pdf?Expires=1588647976&Key-Pair-Id=APKAJKNBJ4MJBJNC6NLQ&Signature=XfSEvo5mDJZsYot~VlVm~nNAnSRJFvFwPlkv6lkYKmTV72XYHAVwRfcIlv0D8dUj7hmM9lUkomgyyca34hZE6vRwLcIxNsJPp2m2mPxdUP9-kQ7pSUOh5ofJzFCaanD~hSTZNVeYvZgSyUrH39WVB9WzCT0RyB~l2xp3yh853OoLu6gP91mJV1o~RYsctU4qy3RywQD~8gpKbLvdLjls3~0STGGzoDNPh5se4Bco0ac-Yb9v6piKBDhmxXMNjRN90D2MRfR6TINrFtu1I1ulsYPZ6qMwauBF4txqIZ69riZKe506uLgxc4aD3bRLiMUBgQ~fixbUz6ZHrCohP4ZJqg__|url-status=dead}}</ref> Llak i hundës Ipratropium mund të zvogëlojë simptomat e një hunde me erë të fortë, por ka pak ndikim në mbushje.<ref>{{Cite journal|last=AlBalawi|first=Zaina H.|last2=Othman|first2=Sahar S.|last3=Alfaleh|first3=Khalid|date=19 qershor 2013|title=Intranasal ipratropium bromide for the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=6|pages=CD008231|doi=10.1002/14651858.CD008231.pub3|issn=1469-493X|pmc=6492479|pmid=23784858}}</ref> Ipratropiumi gjithashtu mund të ndihmojë në kollën tek të rriturit.<ref>{{cite journal|last1=DeGeorge|first1=KC|last2=Ring|first2=DJ|last3=Dalrymple|first3=SN|date=1 shtator 2019|title=Treatment of the Common Cold.|journal=American Family Physician|language=en|volume=100|issue=5|pages=281–289|pmid=31478634}}</ref> Siguria dhe efektiviteti i përdorimit decongestant të hundës tek fëmijët është i paqartë.<ref name="Deckx2016" /> Për shkak të mungesës së studimeve, nuk dihet nëse rritja e marrjes së lëngjeve përmirëson simptomat apo shkurton sëmundjen e frymëmarrjes.<ref>{{cite journal|vauthors=Guppy MP, Mickan SM, Del Mar CB, Thorning S, Rack A|date=shkurt 2011|editor1-last=Guppy|editor1-first=Michelle PB|title=Advising patients to increase fluid intake for treating acute respiratory infections|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=2|page=CD004419|doi=10.1002/14651858.CD004419.pub3|pmid=21328268|pmc=7197045}}</ref> Që nga viti 2017 ajri i ndezur dhe i lagështuar, siç është përmes RhinoTherm, ka një përfitim të paqartë.<ref>{{Cite journal|last=Singh|first=Meenu|last2=Singh|first2=Manvi|last3=Jaiswal|first3=Nishant|last4=Chauhan|first4=Anil|date=gusht 2017|title=Heated, humidified air for the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=8|pages=CD001728|doi=10.1002/14651858.CD001728.pub6|issn=1469-493X|pmc=6483632|pmid=28849871}}</ref> Një studim ka zbuluar që fërkimi i avullit të gjoksit për të siguruar një lehtësim të kollës së natës, bllokimeve dhe vështirësive në gjumë.<ref name="pmid21059712">{{cite journal|vauthors=Paul IM, Beiler JS, King TS, Clapp ER, Vallati J, Berlin CM|date=dhjetor 2010|title=Vapor rub, petrolatum, and no treatment for children with nocturnal cough and cold symptoms|journal=Pediatrics|language=en|volume=126|issue=6|pages=1092–99|doi=10.1542/peds.2010-1601|pmc=3600823|pmid=21059712}}</ref> Disa këshillojnë të shmangin [[Ushtrime fizike|ushtrimet fizike]] nëse ka simptoma të tilla si ethe, dhimbje të përhapura të [[dhimbje në muskul|muskujve]] ose [[Lodhja (trupore)|lodhje]]. <ref name="mayo">{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/expert-answers/exercise/faq-20058494|title=Is it OK to exercise if I have a cold?|website=[[Mayo Clinic]]|author=Edward R. Laskowski|date=9 shkurt 2017|accessdate=4 korrik 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170719092604/http://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/expert-answers/exercise/faq-20058494|archivedate=19 korrik 2017|language=en}}</ref><ref name="acsm">{{cite web|url=http://www.acsm.org/about-acsm/media-room/acsm-in-the-news/2011/08/01/clearing-the-air-on-exercise-and-the-common-cold|title=Clearing the Air on Exercise and the Common Cold|website=[[American College of Sports Medicine]]|accessdate=4 korrik 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170722112319/http://acsm.org/about-acsm/media-room/acsm-in-the-news/2011/08/01/clearing-the-air-on-exercise-and-the-common-cold|archivedate=22 korrik 2017|language=en}}</ref> Konsiderohet si e sigurt për të kryer ushtrime të moderuara nëse simptomat kufizohen në [[Koka|kokë]], duke përfshirë hundën e errësimit, [[Kongjestioni i hundës|kongjestionin e hundës]], [[Teshtima|teshtitjen]] ose një [[Dhimbje të fytit|dhimbje të]] lehtë në [[Dhimbje të fytit|fyt]].<ref name="mayo" /><ref name="acsm" /> Ekziston një histori e vjetër e grave që pirja e një pije të nxehtë mund të ndihmojë me simptomat e ftohjes, por provat për ta mbështetur këtë janë shumë të kufizuara.<ref name="owt">{{cite web|publisher=National Health Service|title=Hot drinks ease cold and flu|date=10 dhjetor 2008|url=https://www.nhs.uk/news/food-and-diet/hot-drinks-ease-cold-and-flu/|accessdate=17 shkurt 2019|language=en|archive-date=8 gusht 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808151408/https://www.nhs.uk/news/food-and-diet/hot-drinks-ease-cold-and-flu/|url-status=dead}}</ref> === Antibiotikët dhe antiviralët === [[Antibiotiku|Antibiotikët]] nuk kanë efekt kundër infeksioneve virale ose kundër viruseve që shkaktojnë ftohjen e zakonshme.<ref name="CochraneAR20132">{{harvnb|Kenealy|Arroll|2013|pp=CD000247}}</ref> Për shkak të efekteve të tyre anësore, antibiotikët shkaktojnë dëm të përgjithshëm, por ende janë të përshkruara shpesh.<ref name="CochraneAR2013">{{harvnb|Kenealy|Arroll|2013|pp=CD000247}}</ref> Disa nga arsyet që antibiotikët përshkruhen kaq shpesh përfshijnë pritjet e njerëzve për ta, dëshirën e mjekëve për të ndihmuar dhe vështirësinë për të përjashtuar komplikimet që mund të jenë të prekshme nga antibiotikët.<ref name="CochraneAR2013" /><ref>Eccles p. 238</ref> Nuk ka ilaçe efektive [[Ilaç antiviral|antivirale]] për ftohjen e zakonshme edhe pse disa hulumtime paraprake kanë treguar përfitime.<ref name="AFP07" /><ref name="EcclesPg_b">Eccles p. 218</ref> === Zinku === [[Zinku|Shtojcat e zinkut]] mund të shkurtojnë kohëzgjatjen e ftohjes deri në 33% dhe të zvogëlojnë ashpërsinë e simptomave nëse fillimi i plotësimit brenda 24 orët e fillimit të simptomave.<ref name="NIH2016Zinc" /><ref name="Cochrane2013" /><ref name="Zinc CC 2018 SystRev">{{cite journal|vauthors=Rondanelli M, Miccono A, Lamburghini S, Avanzato I, Riva A, Allegrini P, Faliva MA, Peroni G, Nichetti M, Perna S|date=2018|title=Self-Care for Common Colds: The Pivotal Role of Vitamin D, Vitamin C, Zinc, and Echinacea in Three Main Immune Interactive Clusters (Physical Barriers, Innate and Adaptive Immunity) Involved during an Episode of Common Colds-Practical Advice on Dosages and on the Time to Take These Nutrients/Botanicals in order to Prevent or Treat Common Colds|journal=Evidence-based Complementary and Alternative Medicine|language=en|volume=2018|pages=5813095|doi=10.1155/2018/5813095|pmc=5949172|pmid=29853961|quote=Considering zinc, the supplementation may shorten the duration of colds by approximately 33%. CC patients may be instructed to try zinc within 24 hours of onset of symptoms.}}</ref><ref name="Hemila_2017a">{{cite journal|last1=Hemila|first1=H.|last2=Fitzgerald|first2=J.|last3=Petrus|first3=E.|last4=Prasad|first4=A.|date=2017|title=Zinc Acetate Lozenges May Improve the Recovery Rate of Common Cold Patients: An Individual Patient Data Meta-Analysis|journal=Open Forum Infect Diseases|language=en|volume=4|issue=2|pages=ofx059|doi=10.1093/ofid/ofx059|pmc=5410113|pmid=28480298|quote=The 3-fold increase in the rate of recovery from the common cold is a clinically important effect. The optimal formulation of zinc lozenges and an ideal frequency of their administration should be examined. Given the evidence of efficacy, common cold patients may be instructed to try zinc acetate lozenges within 24 hours of onset of symptoms.}}</ref><ref name="Hemila_2016">{{cite journal|last1=Hemila|first1=H.|last2=Petrus|first2=E.|last3=Fitzgerald|first3=J.|last4=Prasad|first4=A.|date=2016|title=Zinc acetate lozenges for treating the common cold: an individual patient data meta-analysis|journal=British Journal of Clinical Pharmacology|language=en|volume=82|issue=5|pages=1393–98|doi=10.1111/bcp.13057|pmc=5061795|pmid=27378206}}</ref> Disa ilaçe të zinkut të aplikuara drejtpërdrejt në pjesën e brendshme të hundës kanë çuar në [[Mungesa e nuhatjes|humbjen e ndjenjës së erës]].<ref name="NIH2016Zinc" /><ref>{{cite web|url=https://www.fda.gov/Drugs/DrugSafety/DrugSafetyPodcasts/ucm167282.htm|title=Loss of Sense of Smell with Intranasal Cold Remedies Containing Zinc|year=2009|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150604024153/https://www.fda.gov/Drugs/DrugSafety/DrugSafetyPodcasts/ucm167282.htm|archivedate=4 qershor 2015|df=dmy-all|language=en}}</ref> Një përmbledhje për vitin 2017 nuk rekomandoi përdorimin e zinkut për ftohjen e zakonshme për arsye të ndryshme;<ref name="Mal2017" /> ndërsa një përmbledhje e vitit 2017 dhe 2018 rekomandoi përdorimin e zinkut, por gjithashtu mbrojti studime të mëtejshme në lidhje me këtë temë.<ref name="Zinc CC 2018 SystRev" /><ref name="Hemila_2017a" /> === Mjekësia alternative === Ndërsa ka shumë trajtime alternative të përdorura për ftohjen e zakonshme, nuk ka prova të mjaftueshme shkencore për të mbështetur përdorimin e shumicës.<ref name="AFP07" /> Që nga viti 2018 nuk ka prova të mjaftueshme për të rekomanduar për apo kundër [[mjalti]]t.<ref>{{Cite journal|last=Oduwole|first=Olabisi|last2=Udoh|first2=Ekong E.|last3=Oyo-Ita|first3=Angela|last4=Meremikwu|first4=Martin M.|date=prill 2018|title=Honey for acute cough in children|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=4|pages=CD007094|doi=10.1002/14651858.CD007094.pub5|issn=1469-493X|pmc=6513626|pmid=29633783}}</ref> Që nga viti 2015, ka prova provuese për të mbështetur ujitjen e hundës.<ref>{{cite journal|last1=King|first1=D|last2=Mitchell|first2=B|last3=Williams|first3=CP|last4=Spurling|first4=GK|date=20 prill 2015|title=Saline nasal irrigation for acute upper respiratory tract infections|url=http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:363301/UQ363301_OA.pdf|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=4|issue=4|pages=CD006821|doi=10.1002/14651858.CD006821.pub3|pmid=25892369|access-date=4 maj 2020|archive-date=5 maj 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505030257/https://espace.library.uq.edu.au/data/UQ_363301/UQ363301_OA.pdf?Expires=1588647864&Key-Pair-Id=APKAJKNBJ4MJBJNC6NLQ&Signature=JNzYRuMeJadbzbgCE~xCv8xoYpIcVafTFA-YDCLgXUQxrBDH84lVq2sENa6OkdMaBI1hD7EIAdcrNxl4Zpx1dfo05al3UFxXwQiYIxlAf1iiGf8DzCYk2pv7gvM-kgHXa46x2P~571ZZz6a5cFmlzMTm2xfmfHSwLv9zObHNiIPn~QauXGNGkKCLpQs4wA6CsAbY4utwc~wQiB-8VYuXj~WgsRK0ng3zOi5mk~wlAbMPqyzqyrrZx2SZERa6fJBXHvAhM5pzPYUXC6aSMNC82Usp7OEASHbkmQeu0WE8023xvwrQTzKDWu43cYXJ1VAsVEpBaL0ulZYYD1898nUZ6Q__|url-status=dead|pmc=9475221}}</ref> [[Vitamina C|Efektet e vitaminës C]] në ftohjen e zakonshme, ndërsa hulumtohen gjerësisht, është zhgënjyese, përveç në rrethana të kufizuara: posaçërisht, individët që ushtrojnë fuqishëm në ambiente të ftohta.<ref name="Hem2013">{{cite journal|last1=Hemilä|first1=H|last2=Chalker|first2=E|date=31 janar 2013|title=Vitamin C for preventing and treating the common cold|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=1|issue=1|pages=CD000980|doi=10.1002/14651858.CD000980.pub4|pmc=1160577|pmid=23440782}}</ref><ref name="Heimer2009">{{cite journal|vauthors=Heiner KA, Hart AM, Martin LG, Rubio-Wallace S|year=2009|title=Examining the evidence for the use of vitamin C in the prophylaxis and treatment of the common cold|journal=Journal of the American Academy of Nurse Practitioners|language=en|volume=21|issue=5|pages=295–300|doi=10.1111/j.1745-7599.2009.00409.x|pmc=7166744|pmid=19432914}}</ref> Nuk ka asnjë provë të fortë që produktet e [[Echinacea]] japin ndonjë përfitim domethënës në trajtimin ose parandalimin e ftohjes.<ref>{{cite journal|vauthors=Karsch-Völk M, Barrett B, Kiefer D, Bauer R, Ardjomand-Woelkart K, Linde K|year=2014|title=Echinacea for preventing and treating the common cold|journal=Cochrane Database Syst Rev|type=Systematic review|language=en|volume=2|issue=2|pages=CD000530|doi=10.1002/14651858.CD000530.pub3|pmc=4068831|pmid=24554461}}</ref> Nuk dihet nëse [[hudhra]] është e efektshme.<ref>{{cite journal|vauthors=Lissiman E, Bhasale AL, Cohen M|year=2014|editor1-last=Lissiman|editor1-first=Elizabeth|title=Garlic for the common cold|journal=Cochrane Database Syst Rev|language=en|volume=11|issue=11|page=CD006206|doi=10.1002/14651858.CD006206.pub4|pmc=6465033|pmid=25386977}}</ref> Një provë e vetme e [[Vitamina D|vitaminës D]] nuk gjeti përfitim.<ref>{{cite journal|last=Murdoch|first=David R.|date=3 tetor 2012|title=Effect of Vitamin D<sub>3</sub> Supplementation on Upper Respiratory Tract Infections in Healthy Adults: The VIDARIS Randomized Controlled Trial</subtitle>|url=https://archive.org/details/sim_jama_2012-10-03_308_13/page/n52|journal=JAMA: The Journal of the American Medical Association|language=en|volume=308|issue=13|pages=1333–39|doi=10.1001/jama.2012.12505|pmid=23032549|doi-access=free}}</ref> Provat për [[Mjekësia tradicionale kineze|ilaçet bimore kineze]] janë të pamjaftueshme për të mbështetur përdorimin e tyre.<ref>{{cite journal|last1=Zhang|first1=Xiaoge|last2=Wu|first2=Taixiang|last3=Zhang|first3=Jing|last4=Yan|first4=Qiu|last5=Xie|first5=Lingxia|last6=Liu|first6=Guan J|date=24 janar 2007|title=Chinese medicinal herbs for the common cold|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|issue=1|pages=CD004782|doi=10.1002/14651858.CD004782.pub2|pmid=17253524|pmc=12547859}}</ref> == Prognoza == I ftohti i zakonshëm është përgjithësisht i butë dhe vetë-kufizues me shumicën e simptomave që zakonisht përmirësohen në një javë.<ref name="CE11" /> Tek fëmijët, gjysma e rasteve largohen në 10 ditë dhe 90% në 15 ditë.<ref>{{cite journal|last=Thompson|first=M|author2=Vodicka, TA|author3=Blair, PS|author4=Buckley, DI|author5=Heneghan, C|author6=Hay, AD|author7=TARGET Programme, Team|date=11 dhjetor 2013|title=Duration of symptoms of respiratory tract infections in children: systematic review|journal=BMJ (Clinical Research Ed.)|language=en|volume=347|page=f7027|doi=10.1136/bmj.f7027|pmc=3898587|pmid=24335668}}</ref> Komplikime të rënda, nëse ato ndodhin, zakonisht janë në moshën shumë të vjetër, shumë të re, ose tek ata që janë të imunizuar.<ref name="E1" /> Infeksione dytësore bakteriale mund të ndodhin duke rezultuar në [[Sinuziti|sinusit]], [[faringjit]] ose [[Mediat akute të otitit|infeksion në vesh]].<ref>Eccles p. 76</ref> Vlerësohet që sinusiti shfaqet në 8% dhe infeksionin e veshit në 30% të rasteve.<ref name="EcclesPg_a">Eccles p. 90</ref> == Epidemiologjia == I ftohti i zakonshëm është [[sëmundja]] më e zakonshme e njeriut<ref name="E1" /> dhe prek njerëzit në të gjithë globin.<ref name="Text2007" /> Të rriturit zakonisht kanë nga dy deri tre infeksione në vit,<ref name="CE11" /> dhe fëmijët mund të kenë gjashtë deri në dhjetë ftohje në vit (dhe deri në dymbëdhjetë ftohje në vit për fëmijët e shkollës).<ref name="AFP07" /> Normat e infeksioneve simptomatike rriten tek të moshuarit për shkak të imunitetit në rënie.<ref name="E78">Eccles p. 78</ref> Amerikanët vendas dhe [[Inuit]] ka më shumë të ngjarë të infektohen nga ftohja dhe të zhvillojnë komplikime të tilla si [[Otitis media|otiti media]] sesa të bardhët.<ref name="Medscape" /> Kjo mund të shpjegohet po aq me çështje të tilla si varfëria dhe mbipopullimi sa etnia.<ref name="Medscape" /> == Historia == [[Skeda:The Cost Of The Common Cold & Influenza.jpg|thumb|Një poster britanik nga [[Lufta e Dytë Botërore]] që përshkruan koston e ftohjes së zakonshme<ref>{{cite web|title=The Cost of the Common Cold and Influenza|website=Imperial War Museum: Posters of Conflict|publisher=vads|url=http://vads.bath.ac.uk/flarge.php?uid=33443&sos=0|url-status=dead|language=en|access-date=4 maj 2020|archive-date=27 korrik 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727091037/http://vads.bath.ac.uk/flarge.php?uid=33443&sos=0}}</ref>|348x348px]] Ndërsa shkaku i ftohjes së zakonshme është identifikuar vetëm që nga vitet ’50, sëmundja ka qenë me njerëzimin gjatë gjithë historisë.<ref name="Eccles p. 3" /> Simptomat dhe trajtimi i tij përshkruhen në [[Papirusi Ebers|papirusin Ebers]] egjiptian, teksti mjekësor më i vjetër ekzistues, shkruar para shekullit të 16 p.e.s.<ref>Eccles p. 6</ref> Emri "i ftohtë" hyri në përdorim në shekullin e 16-të, për shkak të ngjashmërisë midis simptomave të saj dhe atyre të ekspozimit ndaj motit të ftohtë. Në Mbretërinë e Bashkuar, [[Njësia e Përbashkët e Ftohtë|Njësia e Ftohtë e Përbashkët]] u krijua nga [[Këshilli i Kërkimeve Mjekësore (MB)|Këshilli i Kërkimeve Mjekësore]] në 1946 dhe ishte aty ku u zbulua rinovirusi në 1956.<ref>Eccles p. 20</ref> Në vitet 1970, CCU demonstroi se trajtimi me [[interferon]] gjatë fazës së inkubacionit të infeksionit të rinovirusit mbron disi kundër sëmundjes,<ref name="pmid2438740">{{cite journal|author=Tyrrell DA|year=1987|title=Interferons and their clinical value|url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_march-april-1987_9_2/page/n6|journal=Rev. Infect. Dis.|language=en|volume=9|issue=2|pages=243–49|doi=10.1093/clinids/9.2.243|pmid=2438740}}</ref> por asnjë trajtim praktik nuk mund të zhvillohej. Njësia u mbyll në 1989, dy vjet pasi përfundoi studimin e [[Glukonati i zinkut|lëpirjeve të glukonatit të zinkut]] në [[profilaksi]]në dhe trajtimin e ftohjeve me rinovirus, i vetmi trajtim i suksesshëm në historinë e njësisë.<ref>{{cite journal|author=Al-Nakib W|last2=Higgins|first2=P.G.|last3=Barrow|first3=I.|last4=Batstone|first4=G.|last5=Tyrrell|first5=D.A.J.|date=dhjetor 1987|title=Prophylaxis and treatment of rhinovirus colds with zinc gluconate lozenges|journal=J Antimicrob Chemother|language=en|volume=20|issue=6|pages=893–901|doi=10.1093/jac/20.6.893|pmc=7110079|pmid=3440773}}</ref> == Shoqëria dhe kultura == Ndikimi ekonomik i ftohjes së zakonshme nuk është kuptuar mirë në pjesën më të madhe të botës.<ref name="EcclesPg_a" /> Në Shtetet e Bashkuara, ftohja e zakonshme çon në 75-100 milion vizita mjekësh në vit me një vlerësim konservativ të kostos prej 7.7 miliardë dollarë në vit. Amerikanët shpenzojnë 2.9 miliardë dollarë për ilaçe pa recetë dhe 400 milion dollarë të tjerë për ilaçe pa recetë për lehtësimin e simptomave.<ref name="Frend03">{{cite journal|vauthors=Fendrick AM, Monto AS, Nightengale B, Sarnes M|year=2003|title=The economic burden of non-influenza-related viral respiratory tract infection in the United States|journal=Arch. Intern. Med.|language=en|volume=163|issue=4|pages=487–94|doi=10.1001/archinte.163.4.487|pmid=12588210|doi-access=free}}</ref> Më shumë se një e treta e njerëzve që panë një mjek morën një recetë antibiotiku, i cili ka implikime në [[Rezistenca antibiotike|rezistencën e antibiotikëve]].<ref name="Frend03" /> Rreth 22-189 milion ditë shkollore mungojnë çdo vit për shkak të një ftohjeje. Si rezultat, prindërit humbën 126 milion ditë pune për të qëndruar në shtëpi për t'u kujdesur për fëmijët e tyre. Kur i shtohen 150 milion ditëve të punës të humbura nga punonjësit që vuajnë nga një ftohje, ndikimi i përgjithshëm ekonomik i humbjes së punës të lidhura me të ftohtët tejkalon 20 miliardë dollarë në vit.<ref name="NIAID2006" /><ref name="Frend03" /> Kjo përbën 40% të kohës së humbur nga puna në Shtetet e Bashkuara.<ref>{{cite journal|author=Kirkpatrick GL|date=dhjetor 1996|title=The common cold|journal=Prim. Care|language=en|volume=23|issue=4|pages=657–75|doi=10.1016/S0095-4543(05)70355-9|pmc=7125839|pmid=8890137}}</ref> == Drejtimet e hulumtimit == [[Ilaç antiviral|Antiviralët]] janë testuar për efektivitetin në ftohjen e zakonshme; Që nga viti 2009, asnjëra nuk ishte gjetur e efektshme dhe e licencuar për përdorim.<ref name="EcclesPg_b" /> Ka prova të vazhdueshme të ilaçit [[pleconaril]] anti-viral i cili tregon premtime kundër [[pikornavirusi|picornaviruses]] si dhe gjykime të BTA-798.<ref name="E226">Eccles p. 226</ref> Forma orale e plekonarilit kishte çështje të sigurisë dhe një studim i një aerosoli.<ref name="E226" /> [[DRACO (antiviral)|Oligomerizuesi i kazapës së aktivizuar me dy nivele]] (DRACO), një terapi antivirale me spektër të gjerë, ka treguar efektivitetin paraprak në trajtimin e rinovirusit, si dhe viruseve të tjerë infektivë.<ref name="pmid21818340">{{cite journal|vauthors=Rider TH, Zook CE, Boettcher TL, Wick ST, Pancoast JS, Zusman BD|year=2011|editor1-last=Sambhara|editor1-first=Suryaprakash|title=Broad-spectrum antiviral therapeutics|journal=[[PLoS ONE]]|language=en|volume=6|issue=7|page=e22572|bibcode=2011PLoSO...622572R|doi=10.1371/journal.pone.0022572|pmc=3144912|pmid=21818340}}</ref> [[Gjenomi|Gjenomet]] e të gjitha llojeve të njohura të rhinovirusit njerëzor janë sekuencuar.<ref name="CTgov">{{cite news|url=http://www.cnn.com/2009/HEALTH/02/12/cold.genome/|title=Genetic map of cold virus a step toward cure, scientists say|author=Val Willingham|date=12 shkurt 2009|accessdate=28 prill 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426044933/http://www.cnn.com/2009/HEALTH/02/12/cold.genome/|archivedate=26 prill 2009|publisher=CNN|language=en|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> == Referime == {{Reflist|2}} == Literatura == {{refbegin|2}} * {{harvnb|Eccles|Weber|2009}} * {{Cite book|editor-last=Zuckerman|editor-first=Arie J.|title=Principles and practice of clinical virology|language=en|year=2007|publisher=Wiley|location=Hoboken, N.J.|isbn=978-0-470-51799-4|url=http://books.google.ca/books?id=OgbcUWpUCXsC&pg=PA496|edition=6.|pages=496}} * {{cite book|first1=Ronald|archivedate=2 maj 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160502212944/https://books.google.com/books?id=rRIdiGE42IEC&pg=PA197|url-status=live|edition=Online-Ausg.|url=https://books.google.com/books?id=rRIdiGE42IEC&pg=PA197|isbn=978-3-7643-9894-1|last1=Eccles|location=Basel|publisher=Birkhäuser|year=2009|title=Common cold|last2=Weber|first2=Olaf|language=en}} * {{cite journal|last1=Kenealy|first1=T|last2=Arroll|first2=B|date=4 qershor 2013|title=Antibiotics for the common cold and acute purulent rhinitis|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|volume=6|issue=6|doi=10.1002/14651858.CD000247.pub3|pmc=7044720|pmid=23733381}} {{refend}} [[Kategoria:I ftohti i zakonshëm]] ch5x638zxlnt6xua0y1cji0ci4fq53y 0 283589 3059121 2957110 2026-10-23T17:50:35Z Arianit 106 Përkthyer nga anglishtja, sipas artikullit en:Beauty, versioni i datës 26 shtator 2026 (revizioni 1376768482) 3059121 wikitext text/x-wiki {{Short description|Karakteristikë që jep kënaqësi ose përmbushje}} {{Other uses}} {{Use mdy dates|date=June 2012}} [[Skeda:Rozeta Paryż notre-dame chalger.jpg|thumb|260x260px|Një [[Dritare rozetë]] në stilin [[Rayonnant]] në [[Katedralja Notre-Dame de Paris|Katedralen Notre-Dame de Paris]]. Në [[Arti gotik|arkitekturën gotike]], [[drita]] konsiderohej "burimi dhe thelbi i vërtetë i gjithçkaje të bukur".<ref name="Stegers2008_p602">Stegers, Rudolf (2008). [https://books.google.co.uk/books?id=GSujjKW04A4C ''Sacred Buildings: A Design Manual''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241212131245/https://books.google.co.uk/books?id=GSujjKW04A4C |date=December 12, 2024 }}. Berlin: De Gruyter. p. 60. ISBN 3-7643-8276-7.</ref>]] '''Bukuria''' përshkruhet zakonisht si një veti e objekteve që i bën ato të [[Kënaqësia|kënaqshme]] për t'u perceptuar. Objekte të tilla përfshijnë peizazhe, perëndime dielli, njerëz dhe vepra arti. Bukuria, arti dhe [[Shija estetike|shija]] janë subjektet kryesore të [[Estetika|estetikës]], një nga fushat e studimit brenda [[Filozofia|filozofisë]]. Si një vlerë estetike pozitive, ajo kundërvihet me [[Shëmtia|shëmtinë]] si kundërpjesa e saj negative. Një vështirësi në kuptimin e bukurisë është se ajo ka aspekte objektive dhe subjektive njëkohësisht: shihet si një veti e gjërave, por edhe si e varur nga reagimi emocional i vëzhguesve. Për shkak të anës së saj subjektive, thuhet se bukuria është "në syrin e shikuesit".<ref name="phrase">{{Cite web|url=http://www.phrases.org.uk/meanings/59100.html|title=Beauty is in the eye of the beholder|access-date=December 4, 2007|publisher=The Phrase Finder|year=2007|author=Gary Martin| archive-url= https://web.archive.org/web/20071130023507/http://www.phrases.org.uk/meanings/59100.html| archive-date= November 30, 2007 | url-status= live|language=en}}</ref> Është argumentuar se aftësia nga ana e subjektit e nevojshme për të perceptuar dhe gjykuar bukurinë, e quajtur ndonjëherë "ndjenja e shijes", mund të stërvitet dhe se verdiktet e ekspertëve përkojnë në afat të gjatë. Kjo sugjeron që standardet e vlefshmërisë së gjykimeve mbi bukurinë janë ndërsubjektive, d.m.th. të varura nga një grup gjykuesish, dhe jo plotësisht subjektive ose objektive. Konceptimet e bukurisë synojnë të kapin atë që është thelbësore për të gjitha gjërat e bukura. ''Konceptimet klasike'' e përkufizojnë bukurinë në terma të marrëdhënies midis objektit të bukur si tërësi dhe pjesëve të tij: pjesët duhet të qëndrojnë në proporcionin e duhur me njëra-tjetrën dhe kështu të përbëjnë një tërësi të harmonishme e të integruar. ''Konceptimet hedoniste'' shohin një lidhje të nevojshme midis kënaqësisë dhe bukurisë, p.sh. që një objekt të jetë i bukur do të thotë që ai të shkaktojë kënaqësi të painteresuar. Konceptime të tjera përfshijnë përkufizimin e objekteve të bukura në terma të vlerës së tyre, të një qëndrimi të dashur ndaj tyre ose të funksionit të tyre. == Vështrim i përgjithshëm == Bukuria, së bashku me artin dhe [[Shija estetike|shijen]], është subjekti kryesor i [[Estetika|estetikës]], një nga degët kryesore të filozofisë.<ref name="StanfordBeauty" /><ref name="Britannica">{{Cite web |title=Aesthetics |url=https://www.britannica.com/topic/aesthetics |website=Encyclopedia Britannica |access-date=9 February 2021 |language=en |archive-date=February 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228161617/https://www.britannica.com/topic/aesthetics |url-status=live }}</ref> Bukuria zakonisht kategorizohet si një veti estetike krahas vetive të tjera, si hiri, eleganca ose [[E lartmja (filozofi)|e lartmja]].<ref name="BeautyandUgliness" /><ref name="BeautyinAesthetics" /><ref name="Levinson">{{Cite book |last1=Levinson |first1=Jerrold |title=The Oxford Handbook of Aesthetics |date=2003 |publisher=Oxford University Press |pages=3–24 |url=https://philpapers.org/rec/LEVPAA-3 |chapter=Philosophical Aesthetics: An Overview |access-date=February 10, 2021 |archive-date=February 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210210170443/https://philpapers.org/rec/LEVPAA-3 |url-status=live |language=en}}</ref> Si një vlerë estetike pozitive, bukuria kundërvihet me [[Shëmtia|shëmtinë]] si kundërpjesa e saj negative. Bukuria shpesh renditet si një nga tre konceptet themelore të të kuptuarit njerëzor, krahas [[E vërteta|të vërtetës]] dhe [[E mira|të mirës]].<ref name="BeautyandUgliness">{{Cite web |title=Beauty and Ugliness |url=https://www.encyclopedia.com/history/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/beauty-and-ugliness |website=Encyclopedia.com |access-date=9 February 2021 |archive-date=December 24, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211224063952/https://web.archive.org/web/20211224063952/https://www.encyclopedia.com/history/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/beauty-and-ugliness |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Kriegel |first1=Uriah |title=The Value of Consciousness |journal=Analysis |date=2019 |volume=79 |issue=3 |pages=503–520 |doi=10.1093/analys/anz045 |url=https://philpapers.org/rec/KRITVO-6 |access-date=February 10, 2021 |archive-date=January 11, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111180343/https://web.archive.org/web/20220111180343/https://philpapers.org/rec/KRITVO-6 |url-status=live |issn=0003-2638|language=en}}</ref><ref name="BeautyinAesthetics">{{Cite web |title=Beauty in Aesthetics |url=https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/beauty-aesthetics |website=Encyclopedia.com |access-date=9 February 2021 |archive-date=January 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113093113/https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/beauty-aesthetics |url-status=live |language=en}}</ref> Objektivisti ose [[Realizmi filozofik|realistët]] e shohin bukurinë si një veti objektive ose të pavarur nga mendja e gjërave të bukura, gjë që mohohet nga ''[[Subjektivizmi|subjektivistët]]''.<ref name="StanfordBeauty" /><ref name="DeClercq2013" /> Burimi i këtij debati është se gjykimet mbi bukurinë duken të bazuara në arsye subjektive, përkatësisht në ndjenjat tona, ndërkohë që pretendojnë njëkohësisht saktësi universale.<ref name="Zangwill" /> Ky tension quhet ndonjëherë "antinomia e shijes".<ref name="Britannica" /> Përkrahës të të dyja palëve kanë sugjeruar se një aftësi e caktuar, e quajtur zakonisht ''ndjenja e shijes'', është e nevojshme për të dhënë gjykime të besueshme mbi bukurinë.<ref name="StanfordBeauty" /><ref name="Zangwill">{{Cite book |last1=Zangwill |first1=Nick |editor1-first=Jerrold |editor1-last=Levinson |title=Oxford Handbook to Aesthetics |date=2003 |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199279456.001.0001/oxfordhb-9780199279456-e-18 |chapter=Beauty |doi=10.1093/oxfordhb/9780199279456.003.0018 |access-date=February 16, 2021 |archive-date=January 11, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111214528/https://web.archive.org/web/20220111214528/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199279456.001.0001/oxfordhb-9780199279456-e-18 |url-status=live |language=en}}</ref> [[David Hume]], për shembull, sugjeron se kjo aftësi mund të stërvitet dhe se verdiktet e ekspertëve përkojnë në afat të gjatë.<ref name="StanfordBeauty" /><ref name="DeClercq2013" /> Bukuria diskutohet kryesisht në lidhje me ''objekte konkrete'' të aksesueshme për perceptimin shqisor. Është sugjeruar se bukuria e një gjëje [[Supervenienca|supervenon]] mbi veçoritë shqisore të kësaj gjëje.<ref name="Zangwill" /> Është propozuar gjithashtu se [[Objektet abstrakte|objekte abstrakte]] si tregimet ose provat matematikore mund të jenë të bukura.<ref name="DeClercq2019" /> Bukuria luan një rol qendror në [[Vepra arti|veprat e artit]] dhe natyrën.<ref name="Gorodeisky" /><ref name="Zangwill" /> Një dallim me ndikim midis gjërave të bukura, sipas [[Immanuel Kant]], është ai midis ''bukurisë së varur'' (''pulchritudo adhaerens'')<ref group=note>''Pulchritudo adhaerens'' përkthehet nga Zangwill si bukuri ''e varur''.</ref> dhe ''bukurisë së lirë'' (''pulchritudo vaga''). Një gjë ka bukuri të varur nëse bukuria e saj varet nga konceptimi ose funksioni i kësaj gjëje, ndryshe nga bukuria e lirë ose absolute.<ref name="Zangwill" /> Shembuj të bukurisë së varur përfshijnë një ka që është i bukur si ka, por jo i bukur si kalë<ref name="StanfordBeauty">{{Cite web |last1=Sartwell |first1=Crispin |title=Beauty |url=https://plato.stanford.edu/entries/beauty/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |date=2017 |access-date=February 10, 2021 |archive-date=February 26, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226100643/https://plato.stanford.edu/entries/beauty/ |url-status=live |language=en}}</ref> ose një fotografi që është e bukur, sepse paraqet një ndërtesë të bukur, por që i mungon bukuria në përgjithësi për shkak të cilësisë së saj të ulët.<ref name="DeClercq2013">{{Cite book |last1=De Clercq |first1=Rafael |title=The Routledge Companion to Aesthetics |publisher=Routledge |date=2013 |url=https://philpapers.org/rec/GAUTRC-4 |chapter=Beauty |access-date=February 10, 2021 |archive-date=January 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113095319/https://web.archive.org/web/20220113095319/https://philpapers.org/rec/GAUTRC-4 |url-status=live |language=en}}</ref> == Objektivizmi dhe subjektivizmi == {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Subjektiviteti dhe objektiviteti (filozofia)|en|Subjectivity and objectivity (philosophy)}}}} Gjykimet mbi bukurinë duket se zënë një pozicion ndërmjetës midis gjykimeve objektive, për shembull për masën dhe formën e një grejpfruti, dhe pëlqimeve subjektive, për shembull për atë nëse grejpfruti shijon mirë.<ref>{{cite book |last1=Honderich |first1=Ted |title=The Oxford Companion to Philosophy |date=2005 |publisher=Oxford University Press |url=https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |chapter=Aesthetic judgment |access-date=2021-02-10 |archive-date=2021-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129082636/https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Zangwill" /><ref name="DeClercq2013" /> Gjykimet mbi bukurinë ndryshojnë nga gjykimet objektive, sepse bazohen në ndjenja subjektive dhe jo në perceptim objektiv. Por ato ndryshojnë edhe nga pëlqimet subjektive, sepse pretendojnë vlefshmëri universale.<ref name="Zangwill" /> Ky tension pasqyrohet edhe në gjuhën e përditshme. Nga njëra anë, flasim për bukurinë si një tipar objektiv i botës që u atribuohet, për shembull, peizazheve, pikturave ose njerëzve.<ref>{{cite book |last1=Scruton |first1=Roger |title=Beauty: A Very Short Introduction |year=2011 |publisher=Oxford University Press |page=5 |url=https://philpapers.org/rec/SCRBAV |access-date=2021-02-10 |archive-date=2021-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310091105/https://philpapers.org/rec/SCRBAV |url-status=live |language=en}}</ref> Ana subjektive, nga ana tjetër, shprehet në thënie si «bukuria është në sytë e shikuesit».<ref name="StanfordBeauty" /> Këto dy qëndrime shpesh quhen ''{{ill|Objektiviteti (filozofi)|en|Objectivity (philosophy)|lt=objektivizëm}}'' (ose {{ill|Realizmi filozofik|en|Philosophical realism|lt=realizëm}}) dhe ''subjektivizëm''.<ref name="StanfordBeauty" /> ''Objektivizmi'' është pikëpamja tradicionale, ndërsa subjektivizmi u zhvillua më vonë në [[Filozofia perëndimore|filozofinë perëndimore]]. Objektivistët mbajnë se bukuria është një tipar i gjërave i pavarur nga mendja. Sipas këtij këndvështrimi, bukuria e një peizazhi është e pavarur nga kush e percepton atë ose nga fakti nëse perceptohet fare.<ref name="StanfordBeauty" /><ref name="DeClercq2013" /> Mospajtimet mund të shpjegohen me pamundësinë për ta perceptuar këtë tipar, që ndonjëherë quhet «mungesë shije».<ref>{{cite journal |last1=Rogerson |first1=Kenneth F. |title=The Meaning of Universal Validity in Kant's Aesthetics |journal=The Journal of Aesthetics and Art Criticism |date=1982 |volume=40 |issue=3 |page=304 |url=https://doi.org/10.2307/429687 |language=en}}</ref> Subjektivizmi, nga ana tjetër, mohon ekzistencën e bukurisë të pavarur nga mendja.<ref name="BeautyandUgliness" /><ref name="StanfordBeauty" /><ref name="DeClercq2013" /> Për zhvillimin e këtij qëndrimi ndikoi dallimi i [[John Locke]]-ut midis cilësive parësore, të cilat objekti i ka të pavarura nga vëzhguesi, dhe cilësive dytësore, të cilat përbëjnë fuqi në objekt për të prodhuar ide të caktuara te vëzhguesi.<ref name="StanfordBeauty" /><ref>{{cite web |last1=Uzgalis |first1=William |title=John Locke |url=https://plato.stanford.edu/entries/locke/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2021-02-09 |date=2020 |archive-date=2021-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424195227/https://plato.stanford.edu/entries/locke/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="BeautyandUgliness" /> Kur zbatohet për bukurinë, ekziston ende një kuptim në të cilin ajo varet nga objekti dhe fuqitë e tij.<ref name="DeClercq2013" /> Por ky shpjegim e bën të pabesueshme mundësinë e mospajtimeve të vërtetë rreth pretendimeve mbi bukurinë, pasi i njëjti objekt mund të prodhojë ide shumë të ndryshme te vëzhgues të ndryshëm. Nocioni i «shijes» mund të përdoret ende për të shpjeguar pse njerëz të ndryshëm nuk pajtohen për atë që është e bukur, por nuk ka shije objektivisht të drejtë ose të gabuar, ka vetëm shije të ndryshme.<ref name="StanfordBeauty" /> Problemi me qëndrimin objektivist dhe atë subjektivist në formën e tyre ekstreme është se secili prej tyre duhet të mohojë disa intuita rreth bukurisë. Kjo çështje diskutohet ndonjëherë nën etiketën «{{ill|Antinomia|en|Antinomy|lt=antinomia e shijes}}».<ref name="StanfordBeauty" /><ref name="Britannica" /> Kjo ka nxitur filozofë të ndryshëm të kërkojnë një teori të unifikuar që mund të marrë parasysh të gjitha këto intuita. Një rrugë premtuese për zgjidhjen e këtij problemi është kalimi nga teoritë subjektive në ''teoritë intersubjektive'', të cilat mbajnë se standardet e vlefshmërisë së gjykimeve të shijes janë intersubjektive ose varen nga një grup gjykuesish, e jo nga diçka objektive. Kjo qasje përpiqet të shpjegojë se si është i mundur mospajtimi i vërtetë rreth bukurisë, megjithëse bukuria është një veti e varur nga mendja, e varur jo nga një individ, por nga një grup.<ref name="StanfordBeauty" /><ref name="Britannica" /> Një teori e lidhur ngushtë e shikon bukurinë si një ''veti dytësore'' ose ''veti të varur nga reagimi''.<ref name="DeClercq2013" /> Sipas njërit prej këtyre shpjegimeve, një objekt është i bukur «nëse shkakton kënaqësi për shkak të vetive të tij [[Estetika|estetike]]».<ref name="BeautyandUgliness" /> Problemi që njerëz të ndryshëm reagojnë ndryshe mund të trajtohet duke i kombinuar teoritë e varësisë nga reagimi me të ashtuquajturat ''teori të vëzhguesit ideal'': rëndësi ka vetëm se si do të reagonte një vëzhgues ideal.<ref name="Zangwill" /> Nuk ka një pajtim të përgjithshëm se si duhet të përkufizohen «vëzhguesit idealë», por zakonisht supozohet se ata janë gjykues të bukurisë me përvojë, me një shije të zhvilluar plotësisht. Kjo sugjeron një mënyrë indirekte për të zgjidhur ''antinominë e shijes'': në vend që të kërkohen kushtet e nevojshme dhe të mjaftueshme të bukurisë vetë, mund të mësohet të identifikohen cilësitë e kritikëve të mirë dhe të mbështetemi te gjykimet e tyre.<ref name="StanfordBeauty" /> Kjo qasje funksionon vetëm nëse sigurohet unanimiteti midis ekspertëve. Por edhe gjykuesit me përvojë mund të mos pajtohen në gjykimet e tyre, gjë që kërcënon të minojë teoritë e vëzhguesit ideal.<ref name="StanfordBeauty" /><ref name="DeClercq2013" /> == Konceptimet == === Klasike === [[Skeda:Analysis of Beauty Plate 1 by William Hogarth.jpg|thumb|upright=2|alt=Një gravurë që paraqet statuja të ndryshme në një oborr, të rrethuara nga analiza të përpjesëtimeve të tyre|Në ''{{ill|Analiza e bukurisë|en|The Analysis of Beauty|lt=The Analysis of Beauty}}'', {{ill|William Hogarth|en}} paraqet efektin e ndryshimit të përpjesëtimeve dhe përpiqet të përkufizojë se cilat përpjesëtime janë të bukura.]] «[[Klasicizmi|Konceptimi klasik]]» e përkufizon bukurinë përmes marrëdhënies midis objektit të bukur ''si tërësi'' dhe ''pjesëve'' të tij: pjesët duhet të qëndrojnë në përpjesëtimin e duhur me njëra-tjetrën dhe kështu të përbëjnë një tërësi të integruar harmonike.<ref name="StanfordBeauty" /><ref name="BeautyandUgliness" /><ref name="DeClercq2013" /> Sipas këtij shpjegimi, i cili gjeti shprehjen më të qartë në [[Rilindja|Rilindjen]] italiane, bukuria e trupit të njeriut, për shembull, varet, ndër të tjera, nga përpjesëtimi i duhur i pjesëve të ndryshme të trupit dhe nga simetria e përgjithshme.<ref name="StanfordBeauty" /> Një problem me këtë konceptim është se është e vështirë të jepet një përshkrim i përgjithshëm dhe i detajuar i asaj që kuptohet me «harmoni midis pjesëve» dhe ngre dyshimin se përkufizimi i bukurisë përmes harmonisë rezulton në zëvendësimin e një termi të paqartë me një tjetër.<ref name="StanfordBeauty" /> Janë bërë disa përpjekje për ta larguar këtë dyshim duke kërkuar ''ligje të bukurisë'', si [[prerja e artë]]. Filozofi i shekullit XVIII, Alexander Baumgarten, për shembull, i shihte ligjet e bukurisë në analogji me ligjet e natyrës dhe besonte se ato mund të zbuloheshin përmes hulumtimit empirik.<ref name="BeautyandUgliness" /> Deri në vitin 2003, këto përpjekje nuk kishin arritur të gjenin një përkufizim të përgjithshëm të bukurisë, dhe disa autorë mbështesin pohimin e kundërt se ligje të tilla nuk mund të formulohen, si pjesë e përkufizimit të tyre të bukurisë.<ref name="Zangwill" /> === Hedonizmi === {{Kryesor|Hedonizmi}} Një element shumë i zakonshëm në shumë konceptime të bukurisë është lidhja e saj me [[Kënaqësia|kënaqësinë]].<ref name="DeClercq2019">{{cite journal |last1=De Clercq |first1=Rafael |title=Aesthetic Pleasure Explained |journal=Journal of Aesthetics and Art Criticism |date=2019 |volume=77 |issue=2 |pages=121–132 |doi=10.1111/jaac.12636 |doi-access=free |language=en }}</ref><ref name="BeautyandUgliness" /> [[Hedonizmi]] e bën këtë lidhje pjesë të përkufizimit të bukurisë, duke pohuar se ekziston një lidhje e domosdoshme midis kënaqësisë dhe bukurisë, për shembull se një objekt është i bukur nëse shkakton kënaqësi, ose se përjetimi i së bukurës shoqërohet gjithmonë me kënaqësi.<ref name="Gorodeisky">{{cite journal |last1=Gorodeisky |first1=Keren |title=On Liking Aesthetic Value |journal=Philosophy and Phenomenological Research |date=2019 |volume=102 |issue=2 |pages=261–280 |doi=10.1111/phpr.12641 |language=en }}</ref> Ky pozicion quhet ndonjëherë "hedonizëm estetik" për ta dalluar nga format e tjera të [[hedonizmi]]t.<ref>{{cite journal |last1=Berg |first1=Servaas Van der |title=Aesthetic Hedonism and Its Critics |journal=Philosophy Compass |date=2020 |volume=15 |issue=1 |article-number=e12645 |doi=10.1111/phc3.12645 |url=https://philpapers.org/rec/VANAHA |access-date=2021-02-10 |archive-date=2021-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211034801/https://philpapers.org/rec/VANAHA |url-status=live |language=en }}</ref><ref>{{cite web |last1=Matthen |first1=Mohan |last2=Weinstein |first2=Zachary |title=Aesthetic Hedonism |url=https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195396577/obo-9780195396577-0223.xml |website=Oxford Bibliographies |access-date=2021-02-10 |language=en |archive-date=2021-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118012154/https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195396577/obo-9780195396577-0223.xml |url-status=live }}</ref> Një formulim me ndikim i këtij pozicioni vjen nga [[Tomas Akuinas]] (Thomas Aquinas), i cili e trajton bukurinë si "ajo që të kënaq në vetë perceptimin e saj".<ref>{{cite book |last1=Honderich |first1=Ted |title=The Oxford Companion to Philosophy |date=2005 |publisher=Oxford University Press |url=https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |chapter=Beauty |access-date=2021-02-10 |archive-date=2021-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129082636/https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |url-status=live |language=en }}</ref> [[Immanuel Kant]] e shpjegon këtë kënaqësi përmes një ndërveprimi harmonik midis aftësisë së të kuptuarit dhe asaj të imagjinatës.<ref name="DeClercq2019" /> Një pyetje tjetër për hedonistët është se si ta shpjegojnë lidhjen midis bukurisë dhe kënaqësisë. Ky problem i ngjan {{ill|Dilema e Eutifronit|en|Euthyphro dilemma|lt=dilemës së Eutifronit}}: a është diçka e bukur sepse e shijojmë, apo e shijojmë sepse është e bukur?<ref name="BeautyandUgliness" /> Teoricienët e identitetit e zgjidhin këtë problem duke mohuar se ekziston një dallim midis bukurisë dhe kënaqësisë: ata e identifikojnë bukurinë, ose dukjen e saj, me përjetimin e kënaqësisë estetike.<ref name="DeClercq2019" /> Hedonistët zakonisht e kufizojnë dhe e specifikojnë nocionin e kënaqësisë në mënyra të ndryshme, për të shmangur kundërshembuj të dukshëm. Një dallim i rëndësishëm në këtë kontekst është ai midis ''kënaqësisë së pastër'' dhe ''kënaqësisë së përzier''.<ref name="DeClercq2019" /> Kënaqësia e pastër përjashton çdo formë dhimbjeje ose ndjenje të pakëndshme, ndërsa përjetimi i kënaqësisë së përzier mund të përfshijë elemente të pakëndshme.<ref>{{cite web |last1=Spicher |first1=Michael R. |title=Aesthetic Taste |url=https://iep.utm.edu/a-taste/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2021-02-10 |archive-date=2021-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210214142548/https://iep.utm.edu/a-taste/ |url-status=live |language=en }}</ref> Por bukuria mund të përfshijë kënaqësi të përzier, për shembull në rastin e një historie tragjikisht të bukur, prandaj konceptimet hedoniste të bukurisë zakonisht e lejojnë kënaqësinë e përzier.<ref name="DeClercq2019" /> Një problem tjetër me të cilin përballen teoritë hedoniste është se marrim kënaqësi nga shumë gjëra që nuk janë të bukura. Një mënyrë për ta trajtuar këtë çështje është ta lidhim bukurinë me një lloj të veçantë kënaqësie: ''kënaqësinë estetike'' ose ''kënaqësinë e painteresuar''.<ref name="StanfordBeauty" /><ref name="Britannica" /><ref name="Levinson" /> Një kënaqësi është e painteresuar nëse është indiferente ndaj ekzistencës së objektit të bukur, ose nëse nuk lindi si pasojë e një dëshire paraprake përmes arsyetimit mjet–qëllim.<ref name="RoutledgeBeauty" /><ref name="DeClercq2019" /> Për shembull, gëzimi nga shikimi i një peizazhi të bukur do të kishte ende vlerë edhe sikur të rezultonte se ky përjetim ishte një iluzion; kjo nuk do të ishte e vërtetë nëse gëzimi do të vinte nga shikimi i peizazhit si një mundësi e vlefshme për investim në pasuri të paluajtshme.<ref name="StanfordBeauty" /> Kundërshtarët e hedonizmit zakonisht pranojnë se shumë përjetime të së bukurës janë të këndshme, por mohojnë se kjo vlen për të gjitha rastet.<ref name="Gorodeisky" /> Për shembull, një kritike e ftohtë dhe e zhgënjyer mund të jetë ende një vlerësuese e mirë e së bukurës falë përvojës shumëvjeçare, por t'i mungojë gëzimi që e shoqëronte fillimisht punën e saj.<ref name="DeClercq2019" /> Një mënyrë për ta shmangur këtë kundërshtim është të pranohet se përgjigjet ndaj gjërave të bukura mund të mos përmbajnë kënaqësi, duke këmbëngulur njëkohësisht se të gjitha gjërat e bukura e meritojnë kënaqësinë dhe se kënaqësia estetike është e vetmja përgjigje e përshtatshme ndaj tyre.<ref name="Gorodeisky" /> === Të tjera === {{ill|George Edward Moore|en|lt=G. E. Moore}} e shpjegoi bukurinë në lidhje me {{ill|Vlera intrinseke|en|Intrinsic value (ethics)|lt=vlerën intrinseke}} si "atë, soditja admiruese e së cilës është e mirë në vetvete".<ref name="RoutledgeBeauty">{{cite book |last1=Craig |first1=Edward |title=Routledge Encyclopedia of Philosophy |date=1996 |publisher=Routledge |url=https://philpapers.org/rec/BEAREO |chapter=Beauty |access-date=2021-02-10 |archive-date=2021-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116111145/https://philpapers.org/rec/BEAREO |url-status=live |language=en }}</ref><ref name="BeautyandUgliness" /> Ky përkufizim e lidh bukurinë me përvojën, ndërkohë që arrin të shmangë disa nga problemet që zakonisht lidhen me qëndrimet subjektiviste, pasi lejon që gjërat të jenë të bukura edhe kur nuk përjetohen kurrë.<ref name="RoutledgeBeauty" /> Një tjetër teori subjektiviste e bukurisë vjen nga {{ill|George Santayana|en}}, i cili sugjeroi se ne e projektojmë kënaqësinë mbi gjërat që i quajmë "të bukura". Kështu, në një proces të ngjashëm me një {{ill|Gabimi i kategorisë|en|Category mistake|lt=gabim kategorie}}, njeriu e trajton kënaqësinë e vet subjektive si një veti objektive të gjësë së bukur.<ref name="DeClercq2019" /><ref name="StanfordBeauty" /><ref name="BeautyandUgliness" /> Konceptime të tjera përfshijnë përkufizimin e bukurisë në terma të një qëndrimi dashurie ose dëshirimi ndaj objektit të bukur, ose në terma të dobisë apo funksionit të tij.<ref name="StanfordBeauty" /><ref>{{cite journal |last1=Hansson |first1=Sven Ove |title=Aesthetic Functionalism |journal=Contemporary Aesthetics |date=2005 |volume=3 |url=https://philpapers.org/rec/HANAF |access-date=2021-02-10 |archive-date=2021-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213052644/https://philpapers.org/rec/HANAF |url-status=live |language=en }}</ref> Në vitin 1871, funksionalisti [[Çarls Darvin]] (Charles Darwin) e shpjegoi bukurinë si rezultat i {{ill|Seleksionimi seksual|en|Sexual selection|lt=seleksionimit seksual}} akumulativ në veprën ''The Descent of Man and Selection in Relation to Sex''.<ref name="BeautyandUgliness" /> == Në filozofi == === Tradita greko-romake === [[Skeda:Helene Paris Louvre K6.jpg|thumb|alt=Helena dhe Parisi. Ana A e një krateri kambanor apulian (Tarent?) me figura të kuqe, 380–370 p.e.s.|[[Mitologjia greke]] përmend [[Helena e Trojës|Helenën e Trojës]] (majtas) si gruan më të bukur.]]Emri grek klasik që përkthen më së miri fjalët angleze «bukuri» ose «i bukur» ishte {{lang|grc|κάλλος}}, ''kallos'', ndërsa mbiemri ishte {{lang|grc|καλός}}, ''kalos''. Ky përkthehet gjithashtu si «i mirë» ose «i cilësisë së mirë» dhe kështu ka një kuptim më të gjerë sesa bukuria thjesht fizike ose materiale. Po ashtu, ''kallos'' përdorej ndryshe nga fjala angleze «beauty», në atë që në radhë të parë zbatohej për njerëzit dhe mbante një konotacion erotik.<ref name=Konstan>{{cite book|last1=Konstan|first1=David|title=Beauty – The Fortunes of an Ancient Greek Idea|date=2014|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-992726-5|pages=30–35|language=en}}</ref> Fjala e greqishtes koine për «të bukur» ishte {{lang|grc|ὡραῖος}}, ''hōraios'',<ref>Mateu 23:27, Veprat e Apostujve 3:10, Flavius Josephus, 12.65</ref> një mbiemër që etimologjikisht rrjedh nga fjala {{lang|grc|ὥρα}}, ''hōra'', që do të thotë «orë». Në greqishten koine, bukuria lidhej kështu me idenë e «të qenit në orën e vet».<ref name="Euripides, Alcestis 515">Euripidi, ''Alkestida'' 515.</ref> Kështu, një fryt i pjekur (i kohës së vet) konsiderohej i bukur, ndërsa një grua e re që përpiqej të dukej më e vjetër ose një grua më e vjetër që përpiqej të dukej më e re nuk do të konsiderohej e bukur. Në greqishten atike, ''hōraios'' kishte shumë kuptime, përfshirë «rinor» dhe «pleqëri e pjekur».<ref name="Euripides, Alcestis 515" /> Një term tjetër i [[Lashtësia klasike|lashtësisë klasike]] i përdorur për të përshkruar bukurinë ishte ''pulchrum'', në [[Gjuha latine|latinisht]].<ref name="G Parsons">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=iIUYQhu3jkgC&pg=PA7|author=G Parsons|title=Aesthetics and Nature|publisher=A&C Black|year=2008|isbn=978-0-8264-9676-8|access-date=2015-05-11|page=7|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203045632/https://books.google.com/books?id=iIUYQhu3jkgC&pg=PA7|url-status=live|language=en}}</ref> Për mendimtarët e lashtë, bukuria ekzistonte si në formë, që është bota materiale ashtu siç është, ashtu edhe e mishëruar në shpirt, që është bota e formacioneve mendore.<ref name="W Tatarkiewicz" /> [[Mitologjia greke]] përmend [[Helena e Trojës|Helenën e Trojës]] si gruan më të bukur.<ref>P.T. Struck – [http://www.classics.upenn.edu/myth/php/homer/index.php?page=trojan The Trojan War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222140837/http://www.classics.upenn.edu/myth/php/homer/index.php?page=trojan |date=2021-12-22 }} Classics Department of University of Penn [Marrë më 12 maj 2015]( < 1250> )</ref><ref>R Highfield – [https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3345362/Scientists-calculate-the-exact-date-of-the-Trojan-horse-using-eclipse-in-Homer.html ''Scientists calculate the exact date of the Trojan horse using eclipse in Homer''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211224062642/https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3345362/Scientists-calculate-the-exact-date-of-the-Trojan-horse-using-eclipse-in-Homer.html |date=2021-12-24 }} Telegraph Media Group Limited 24 Jun 2008 [Marrë më 12 maj 2015]</ref><ref>Burimi i parë i epokës së bronzit [https://books.google.com/books?id=UtMVAwAAQBAJ&dq=Aegean+Area%2C+2000-1100+BC&pg=PA116 C Freeman – ''Egypt, Greece, and Rome: Civilizations of the Ancient Mediterranean'' – p.116] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230203045632/https://books.google.com/books?id=UtMVAwAAQBAJ&pg=PA116&lpg=PA116&dq=Aegean+Area,+2000-1100+BC&source=bl&ots=e8a-F21hqF&sig=yeNN_IeUTGxRQSD-mJTphLYmQeo&hl=en&sa=X&ei=IgpSVczeEcrB7AajjYHoCw&ved=0CEUQ6AEwBg#v=onepage&q=Aegean%20Area%2C%202000-1100%20BC&f=false |date=2023-02-03 }}, verifikuar te [https://books.google.com/books?id=EbIVASSe9jcC&q=The+Bronze+Age A. F. Harding – ''European Societies in the Bronze Age'' – p.1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230203045737/https://books.google.com/books?id=EbIVASSe9jcC&printsec=frontcover&dq=The+Bronze+Age&hl=en&sa=X&ei=lQpSVZjtLaev7AahgoGQBw&ved=0CCYQ6AEwAQ#v=onepage&q=The%20Bronze%20Age&f=false |date=2023-02-03 }} [Marrë më 12 maj 2015]</ref><ref>[http://classictales.educ.cam.ac.uk/stories/warwithtroy/extras/Sources_for_War_with_Troy.pdf Sources for War with Troy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208122159/http://classictales.educ.cam.ac.uk/stories/warwithtroy/extras/Sources_for_War_with_Troy.pdf |date=2015-12-08 }} Cambridge University Classics Department [Marrë më 12 maj 2015]( < 750, 850 > )</ref><ref>''the most beautiful'' – [https://books.google.com/books?id=j7tj_XxmLwIC&q=The+Cambridge+History+of+Literary+Criticism%3A+Volume+3%2C+The+Renaissance C.Braider – ''The Cambridge History of Literary Criticism: Volume 3''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230203045633/https://books.google.com/books?id=j7tj_XxmLwIC&printsec=frontcover&dq=The+Cambridge+History+of+Literary+Criticism:+Volume+3,+The+Renaissance&hl=en&sa=X&ei=_hBSVZ_MBMaX7QbWoIP4Bw&ved=0CCEQ6AEwAA#v=onepage&q=The%20Cambridge%20History%20of%20Literary%20Criticism%3A%20Volume%203%2C%20The%20Renaissance&f=false |date=2023-02-03 }}, The Renaissance: Zeuxis portrait (p.174) ISBN 0-521-30008-8 – Ed. G.A. Kennedy, G.P. Norton & [https://www.britishmuseum.org/explore/young_explorers/childrens_online_tours/the_trojan_war/helen_runs_off_with_paris.aspx The British Museum – ''Helen runs off with Paris''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151011155338/http://www.britishmuseum.org/explore/young_explorers/childrens_online_tours/the_trojan_war/helen_runs_off_with_paris.aspx |date=2015-10-11 }} [Marrë më 12 maj 2015]</ref> Arkitektura e [[Greqia e Lashtë|Greqisë së Lashtë]] bazohet në këtë pikëpamje të simetrisë dhe proporcionit. ==== Parasokratikët ==== Në një fragment të shkrimeve të [[Herakliti]]t (''Fragmenti 106'') ai përmend bukurinë, ku lexohet: «Për [[Perëndia|Perëndinë]] të gjitha gjërat janë të bukura, të mira, të drejta...»<ref>W.W. Clohesy – [http://kuscholarworks.ku.edu/bitstream/handle/1808/9145/auslegung.v13.n02.175-192.pdf?sequence=1 The Strength of the Invisible: Reflections on Heraclitus (p. 177)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170812213308/https://kuscholarworks.ku.edu/bitstream/handle/1808/9145/auslegung.v13.n02.175-192.pdf?sequence=1 |date=2017-08-12}} Auslegung Volume XIII ISSN 0733-4311 [Marrë më 2015-05-12] (në anglisht)</ref> Teoria më e hershme perëndimore e bukurisë gjendet në veprat e filozofëve të hershëm grekë të periudhës [[Parasokratikët|parasokratike]], si [[Pitagora]], i cili e konceptonte bukurinë si të dobishme për edukimin moral të shpirtit.<ref name="Fistioc, M.C., review by S Naragon, Manchester College" /> Ai shkroi për mënyrën se si njerëzit ndiejnë kënaqësi kur janë të vetëdijshëm për një lloj të caktuar situate formale të pranishme në realitet, të perceptueshme me shikim ose përmes veshit<ref name="J.L. Wright (2003)" /> dhe zbuloi raportet matematikore themelore në shkallët harmonike të muzikës.<ref name="Fistioc, M.C., review by S Naragon, Manchester College" /> [[Pitagorizmi|Pitagoreanët]] e konceptonin praninë e bukurisë në terma universalë, domethënë si të ekzistueshme në një gjendje kozmologjike; ata e shihnin bukurinë në ''qiej''.<ref name="W Tatarkiewicz">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=LS_ji6fh60IC&pg=PA102|title=History of Aesthetics|editor=J. Harrell|editor2=C. Barrett|editor3=D. Petsch|publisher=A&C Black|year=2006|isbn=0-8264-8855-2|access-date=2015-05-11|page=102|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203045633/https://books.google.com/books?id=LS_ji6fh60IC&pg=PA102|url-status=live|language=en}}</ref> Ata shihnin një lidhje të fortë mes [[Matematika|matematikës]] dhe bukurisë. Në veçanti, vunë re se objektet e përpjestuara sipas [[Prerja e artë|prerjes së artë]] dukeshin më tërheqëse.<ref>{{cite book|last=Seife |first=Charles |year=2000 |title=Zero: The Biography of a Dangerous Idea |publisher=Penguin |isbn=0-14-029647-6 |page=32 |language=en}}</ref> ==== Periudha klasike ==== Koncepti [[Greqia klasike|klasik]] i bukurisë është ai që shfaq proporcion të përsosur (Wolfflin).<ref name="Sartwell, C">{{cite book |url=https://plato.stanford.edu/entries/beauty/#ClaCon |author=Sartwell, C |title=Beauty |publisher=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2014 Edition) |editor=Edward N. Zalta |access-date=2015-05-11 |archive-date=2021-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118204000/https://plato.stanford.edu/entries/beauty/#ClaCon |url-status=live |language=en}}</ref> Në këtë kontekst, koncepti shpesh bënte pjesë në fushën e [[Matematika|matematikës]].<ref name="G Parsons" /> Gjatë [[Lashtësia klasike|periudhës klasike]] u shfaq ideja e një bukurie shpirtërore;<ref name="W Tatarkiewicz" /> bukuria ishte diçka që mishëronte mirësinë hyjnore, ndërsa shfaqja e sjelljes që mund të klasifikohej si e bukur buronte nga një gjendje e brendshme morale në përputhje me të mirën.<ref name="L Cheney">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Edi7bg9V3aEC&pg=PA118 |author=L. Cheney |title=Giorgio Vasari's Teachers: Sacred & Profane Art |publisher=Peter Lang |year=2007 |id=ISBN 978-0-8204-8813-4 |access-date=2015-05-11 |page=118 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203045645/https://books.google.com/books?id=Edi7bg9V3aEC&pg=PA118 |url-status=live |language=en}}</ref> Shkrimet e [[Ksenofoni]]t paraqesin një bisedë mes [[Sokrati]]t dhe [[Aristipi]]t. Sokrati dalloi ndryshime në konceptimin e së bukurës; për shembull, te objektet e pajetë, efektiviteti i realizimit të dizajnit ishte faktor vendimtar për perceptimin e bukurisë së diçkaje.<ref name="W Tatarkiewicz" /> Sipas rrëfimit të Ksenofonit, Sokrati e shihte bukurinë në përputhje me atë që përkufizohej si e mira morale; me pak fjalë, ai mendonte se bukuria përkonte me të mirën.<ref>{{cite book |author=N. Wilson |title=Encyclopedia of Ancient Greece |page=20 |publisher=Routledge |date=2013-10-31 |id=ISBN 113678800X |url=https://books.google.com/books?id=8pXhAQAAQBAJ&pg=PA21 |access-date=2015-05-12 |language=en}}</ref> Bukuria është një temë që [[Platoni]] e trajton në veprën e tij {{ill|Simpoziumi (Platoni)|en|Symposium (Plato)|lt=''Simpoziumi''}}.<ref name="Fistioc, M.C., review by S Naragon, Manchester College">{{cite book |url=https://ndpr.nd.edu/news/23046-the-beautiful-shape-of-the-good-platonic-and-pythagorean-themes-in-kant-s-critique-of-the-power-of-judgment/ |author=Fistioc, M.C. |others=Review by S. Naragon, Manchester College |title=The Beautiful Shape of the Good: Platonic and Pythagorean Themes in Kant's Critique of the Power of Judgment |date=2002-12-05 |publisher=Routledge, 2002 (University of Notre Dame philosophy reviews) |access-date=2015-05-11 |archive-date=2016-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160122042943/http://ndpr.nd.edu/news/23046-the-beautiful-shape-of-the-good-platonic-and-pythagorean-themes-in-kant-s-critique-of-the-power-of-judgment/ |url-status=live |language=en}}</ref> Në këtë vepër, priftëresha e lartë [[Diotima e Mantineas|Diotima]] përshkruan se si bukuria zhvillohet nga një vlerësim i vetëm dhe themelor i trupit drejt vlerësimeve më të gjera përmes njerëzve të dashur, e deri te bota në gjendjen e saj kulturore dhe shoqërore (Wright).<ref name="J.L. Wright (2003)">{{cite book |url=http://commons.pacificu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1094&context=eip |author=J.L. Wright |title=Review of The Beautiful Shape of the Good: Platonic and Pythagorean Themes in Kant's Critique of the Power of Judgment by M.C. Fistioc |publisher=Pacific University Library |access-date=2015-05-11 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304093334/http://commons.pacificu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1094&context=eip |url-status=live |language=en}}</ref> Me fjalë të tjera, Diotima i jep Sokratit një shpjegim se si dashuria duhet të fillojë me një lidhje [[Erotizmi|erotike]] dhe të përfundojë me tejkalimin e fizikut drejt vlerësimit të bukurisë si gjë në vetvete. Ngjitja e dashurisë nis me trupin e vet; së dyti, me vlerësimin e bukurisë në trupin e tjetrit; së treti, me bukurinë në shpirt, e cila korrespondon me bukurinë në mendje në kuptimin modern; së katërti, me bukurinë në institucione, ligje dhe veprimtari; së pesti, me bukurinë në dije dhe në shkenca; dhe, së fundi, me dashurinë për vetë bukurinë—që në gjuhën origjinale greke shprehet me termin ''auto to kalon''.<ref name="K Urstad">{{cite book |url=http://static.sdu.dk/mediafiles/6/0/4/%7B60490E04-DC57-48DA-9334-9E0B40C03C8D%7DUrstad7.pdf |author=K. Urstad |title=Loving Socrates: The Individual and the Ladder of Love in Plato's ''Symposium'' |publisher=Res Cogitans 2010 no.7, vol. 1 |access-date=2015-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151010022315/http://static.sdu.dk/mediafiles/6/0/4/%7B60490E04-DC57-48DA-9334-9E0B40C03C8D%7DUrstad7.pdf |archive-date=2015-10-10 |language=en}}</ref> Në gjendjen përfundimtare, ''auto to kalon'' dhe e vërteta bashkohen në një.<ref name="W. K. C. Guthrie, J Warren">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=K53FQyj44UIC&pg=PA112 |author1=W. K. C. Guthrie |author2=J. Warren |title=The Greek Philosophers from Thales to Aristotle |page=112 |publisher=Routledge |year=2012 |id=ISBN 978-0-415-52228-1 |access-date=2015-05-12 |language=en}}</ref> Në tekst gjendet kuptimi se dashuria dhe bukuria bashkëekzistojnë, por mbeten të pavarura ose, me fjalë të tjera, reciprokisht përjashtuese, pasi dashuria nuk e zotëron bukurinë, meqë e kërkon atë.<ref name="A Preus">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=T9wWJcRD8tYC&pg=PA75 |author=A. Preus |title=Notes on Greek Philosophy from Thales to Aristotle (parts 198 and 210) |publisher=Global Academic Publishing |year=1996 |id=ISBN 1-883058-09-0 |access-date=2015-05-12 |language=en}}</ref> Vepra, drejt fundit, ofron një përshkrim të bukurisë në kuptim negativ.<ref name="A Preus" /> Platoni diskuton gjithashtu për bukurinë në veprën e tij ''Fedri'',<ref name="W. K. C. Guthrie, J Warren" /> dhe e identifikon Alkibiadin si të bukur në ''Parmenidin''.<ref name="S Scolnicov">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=4C0p-lM0dgQC&pg=PA21 |author=S. Scolnicov |title=Plato's Parmenides |page=21 |publisher=University of California Press |year=2003 |id=ISBN 0-520-92511-4 |access-date=2015-05-12 |language=en}}</ref> Ai e konsideronte bukurinë si [[Idea|idenë]] ([[Teoria e formave|Formën]]) mbi të gjitha idetë e tjera.<ref>Platoni, ''Fedri''.</ref> Mendimi platonik e sintetizoi bukurinë me [[Hyjnorja|hyjnoren]].<ref name="J.L. Wright (2003)" /> Scruton (i cituar te Konstan) pohon se Platoni e paraqet idenë e së bukurës si diçka që zgjon dëshirën (krh. joshjen) dhe që nxit një heqje dorë intelektuale (krh. mohimin) nga dëshira.<ref name="D. Konstan">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=iVQgBQAAQBAJ |author=D. Konstan |title=Beauty – The Fortunes of an Ancient Greek Idea |publisher=Oxford University Press |year=2014 |id=ISBN 978-0-19-992726-5 |access-date=2015-11-24 |language=en}}</ref> Për Alexander Nehamas, në shqyrtimet e Platonit ndjenja e së bukurës ekziston vetëm në lidhje me vendosjen e dëshirës.<ref>{{cite web |author=F. McGhee |title=Review of text written by David Konstan |url=https://web.archive.org/web/20210310091244/http://www.oxonianreview.org/wp/cold-pastoral/ |publisher=Oxonian Review |date=2015-03-31 |access-date=2015-11-24 |language=en}} (referenca, jo burime: [http://bmcr.brynmawr.edu/2014/2014-06-08.html Bryn Mawr Classical Review 2014.06.08 (Donald Sells)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141126032057/http://bmcr.brynmawr.edu/2014/2014-06-08.html |date=2014-11-26}}; [http://www.oxfordscholarship.com/view/10.1093/acprof:oso/9780199605507.001.0001/acprof-9780199605507 DOI:10.1093/acprof:oso/9780199605507.001.0001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716084141/https://www.oxfordscholarship.com/view/10.1093/acprof:oso/9780199605507.001.0001/acprof-9780199605507 |date=2020-07-16}})</ref> [[Aristoteli]] e përkufizon bukurinë në ''[[Metafizika (Aristoteli)|Metafizikën]]'' si diçka që ka rregull, simetri dhe përcaktueshmëri, të cilat shkencat matematike i shfaqin në një shkallë të veçantë.<ref name="Sartwell, C" /> Ai shihte një lidhje mes të bukurës (''to kalon'') dhe virtytit, duke argumentuar se «Virtyti synon të bukurën».<ref>Aristoteli, ''Etika nikomake''.</ref> ==== Romakët ==== Në veprën ''De Natura Deorum'', [[Ciceroni]] shkroi për «shkëlqimin dhe bukurinë e krijimit». Në lidhje me këtë, dhe me të gjitha aspektet e realitetit që rrjedhin prej krijimit, ai i konsideroi këto si arsye për të mbështetur {{ill|Argumenti teleologjik|en|Teleological argument|lt=argumentin teleologjik}} për ekzistencën e një Perëndie si krijues.<ref name="M Garani">{{cite book|last=Garani|first=M.|url=https://books.google.com/books?id=zHyQAgAAQBAJ&q=Empedocles+beauty|title=Empedocles Redivivus: Poetry and Analogy in Lucretius|publisher=Routledge|year=2007|id=ISBN 978-1-135-85983-1|access-date=2015-05-12|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203045739/https://books.google.com/books?id=zHyQAgAAQBAJ&q=Empedocles+beauty|url-status=live|language=en}}</ref> === Mesjeta perëndimore === Në [[Mesjeta|Mesjetë]], filozofë katolikë si [[Tomas Akuinas]] e përfshinë bukurinë ndër atributet transcendentale të [[Të qënurit|qenies]].<ref>{{cite book|last=Eco|first=Umberto|title=The Aesthetics of Thomas Aquinas|location=Cambridge, Mass.|publisher=Harvard Univ. Press|year=1988|page=98|id=ISBN 0674006755|language=en}}</ref> Në veprën e tij ''Summa Theologica'', Akuinas përshkroi tre kushtet e bukurisë: ''integritas'' (tërësia), ''consonantia'' (harmonia dhe proporcioni) dhe ''claritas'' (shkëlqimi dhe qartësia që e bën formën e një gjëje të dukshme për mendjen).<ref>{{cite book|last=McNamara|first=Denis Robert|title=Catholic Church Architecture and the Spirit of the Liturgy|publisher=Hillenbrand Books|year=2009|pages=24–28|id=ISBN 1595250271|language=en}}</ref> Në arkitekturën gotike të [[Mesjeta e lartë|Mesjetës së lartë]] dhe të [[Mesjeta e vonë|Mesjetës së vonë]], [[drita]] konsiderohej si zbulesa më e bukur e [[Perëndia|Perëndisë]], e cila shpallej në projektimin arkitekturor.<ref name="Stegers2008_p60">{{cite book|last=Stegers|first=Rudolf|title=Sacred Buildings: A Design Manual|url=https://books.google.com/books?id=GSujjKW04A4C&dq=%22light+was+thought+to+be+the+source+and+actual+essence+of+all+that+is+beautiful%22&pg=PA60|location=Berlin|publisher=De Gruyter|year=2008|page=60|id=ISBN 3764382767|language=en}}</ref> Shembuj janë xhamat e ngjyrosur të [[Katedralja|katedraleve]] gotike, përfshirë [[Katedralja Notre-Dame de Paris|katedralen Notre-Dame de Paris]] dhe katedralen e Chartres.<ref>{{cite book|last=Duiker|first=William J.|last2=Spielvogel|first2=Jackson J.|title=World History|location=Shtetet e Bashkuara|publisher=Cengage Learning|year=2019|page=351|id=ISBN 1337401048|language=en}}</ref> [[Agostini|Shën Agustini]] tha për bukurinë: «Bukuria është me të vërtetë një dhuratë e mirë e Perëndisë; por që të mirët të mos e mendojnë si një të mirë të madhe, Perëndia ua dhuron atë edhe të këqijve.»<ref>{{cite web|url=http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf102.iv.XV.22.html|title=NPNF1-02. St. Augustine's City of God and Christian Doctrine|website=Christian Classics Ethereal Library|access-date=2018-05-01|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170701195246/http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf102.iv.XV.22.html|archive-date=2017-07-01|language=en}}</ref> === Rilindja === Filozofia klasike dhe skulpturat e burrave dhe grave, të krijuara sipas parimeve të [[Filozofia e lashtë greke|filozofisë së lashtë greke]] mbi bukurinë ideale njerëzore, u rizbuluan në Evropën e [[Rilindja|Rilindjes]], duke çuar në riadoptimin e asaj që u quajt «ideali klasik». Për sa i përket bukurisë femërore, një grua, pamja e së cilës përputhet me këto parime, quhet ende «bukuri klasike» ose thuhet se zotëron një «bukuri klasike», ndërsa themelet e vëna nga artistët grekë dhe romakë kanë ofruar gjithashtu standardin për bukurinë mashkullore dhe femërore në qytetërimin perëndimor, siç shihet, për shembull, në ''{{ill|Nike e Samotrakës|en|Winged Victory of Samothrace|lt=Nikën e Samotrakës}}''. Gjatë epokës gotike, kanoni estetik klasik i bukurisë u refuzua si mëkatar. Më vonë, mendimtarët e [[Rilindja|Rilindjes]] dhe [[Humanizmi|humanistët]] e hodhën poshtë këtë pikëpamje dhe e konsideruan bukurinë si produkt të rendit racional dhe të përpjesëtimeve harmonike. Artistët dhe arkitektët e Rilindjes (si Giorgio Vasari në ''Jetët e artistëve'') e kritikuan periudhën gotike si irracionale dhe barbare. Kjo pikëpamje për [[Arti gotik|artin gotik]] zgjati deri në Romantizëm, në shekullin XIX. Vasari iu përmbajt nocionit klasik dhe e mendonte bukurinë si të përcaktuar nga përpjesëtimet dhe rendi.<ref name="L Cheney" /> === Epoka e Arsyes === [[Skeda:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|left|thumb|400x400px|''{{ill|Lindja e Venusit|en|The Birth of Venus}}'' ({{Rreth|1485}}) nga [[Sandro Botiçeli]].<ref>{{citation|last=Ames-Lewis|first=Francis|date=2000|title=The Intellectual Life of the Early Renaissance Artist|url=https://books.google.com/books?id=FrcsXlpD6NIC&q=Botticelli+Apelles+Birth+of+Venus&pg=PA194|location=New Haven, Connecticut|publisher=Yale University Press|id=ISBN 0-300-09295-4|page=194|language=en}}</ref> Perëndesha Venus ([[Afërdita]]) është personifikimi klasik i bukurisë.]] [[Epoka e Iluminizmit|Epoka e Arsyes]] pati një rritje të interesit për bukurinë si subjekt filozofik. Për shembull, filozofi skocez Francis Hutcheson argumentoi se bukuria është «uniteti në shumëllojshmëri dhe shumëllojshmëria në unitet».<ref>{{cite book|last=Hutcheson|first=Francis|title=An Inquiry Into the Original of Our Ideas of Beauty and Virtue: In Two Treatises|url=https://books.google.com/books?id=XF4uAAAAYAAJ|year=1726|publisher=J. Darby|id=ISBN 978-0-598-98269-8|access-date=2020-06-14|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203045639/https://books.google.com/books?id=XF4uAAAAYAAJ|url-status=live|language=en}}</ref> Ai shkroi se bukuria nuk ishte as thjesht subjektive as thjesht objektive — ajo mund të kuptohej jo si «ndonjë cilësi që supozohet të jetë në objekt, e cila do të ishte në vetvete e bukur, pa lidhje me ndonjë mendje që e percepton: sepse bukuria, si emrat e tjerë të ideve të ndjeshme, tregon siç duhet ''perceptimin'' e ndonjë mendjeje; … megjithatë ne zakonisht imagjinojmë se në objekt ka diçka pikërisht si perceptimi ynë».<ref>{{cite book|last=Kennick|first=William Elmer|title=Art and Philosophy: Readings in Aesthetics|edition=2nd|location=New York|publisher=St. Martin's Press|year=1979|page=421|id=ISBN 0312053916|language=en}}</ref> [[Immanuel Kant]]i besonte se nuk mund të ekzistonte asnjë «kriter universal i së bukurës» dhe se përvoja e bukurisë është subjektive, por se një objekt gjykohet i bukur kur duket se shfaq «qëllimshmëri»; domethënë, kur forma e tij perceptohet të ketë karakterin e një gjëje të projektuar sipas ndonjë parimi dhe të përshtatur për një qëllim.<ref>{{cite book|last=Kennick|first=William Elmer|title=Art and Philosophy: Readings in Aesthetics|edition=2nd|location=New York|publisher=St. Martin's Press|year=1979|pages=482–483|id=ISBN 0312053916|language=en}}</ref> Ai dalloi «bukurinë e lirë» nga «bukuria thjesht e varur», duke shpjeguar se «e para nuk presupozon asnjë koncept se çfarë duhet të jetë objekti; e dyta presupozon një koncept të tillë dhe përsosmërinë e objektit në përputhje me të».<ref name="Kennick_517">{{cite book|last=Kennick|first=William Elmer|title=Art and Philosophy: Readings in Aesthetics|edition=2nd|location=New York|publisher=St. Martin's Press|year=1979|page=517|id=ISBN 0312053916|language=en}}</ref> Sipas këtij përkufizimi, bukuria e lirë gjendet në guaskat e detit dhe në muzikën pa fjalë; bukuria e varur në ndërtesa dhe në trupin e njeriut.<ref name="Kennick_517" /> Edhe poetët romantikë u interesuan shumë për natyrën e bukurisë, ndërsa John Keats argumentoi në ''Ode on a Grecian Urn'' se: : E bukura është e vërtetë, e vërteta është e bukur — kjo është gjithçka : që ju dini në tokë, dhe gjithçka që ju duhet të dini. === Perëndimi në shekujt 19 dhe 20 === Në periudhën romantike, {{ill|Edmund Burke|en}} parashtroi një dallim midis bukurisë në kuptimin e saj klasik dhe {{ill|E sublimja|en|Sublime (philosophy)|lt=sublimës}}.<ref>{{Cite book|last=Doran|first=Robert|title=The Theory of the Sublime from Longinus to Kant|year=2017|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|page=144|isbn=1-107-49915-1|language=en}}</ref> Koncepti i sublimës, siç e shpjeguan Burke dhe [[Immanuel Kant|Kant]], sugjeronte që [[arti gotik]] dhe arkitektura gotike, edhe pse jo në përputhje me standardin klasik të bukurisë, të shiheshin si të sublimë.<ref>{{Cite book|last=Monk|first=Samuel Holt|title=The Sublime: A Study of Critical Theories in XVIII-century England|year=1960|publisher=University of Michigan Press|location=Ann Arbor|pages=6–9, 141|language=en}}</ref> Shekulli i 20-të pa një refuzim në rritje të bukurisë si nga artistët ashtu edhe nga filozofët, duke kulmuar me antiestetikën e [[postmodernizmi]]t.<ref>{{Cite book|last=Foster|first=Hal|title=The Anti-aesthetic: Essays on Postmodern Culture|year=1998|publisher=New Press|isbn=978-1-56584-462-9|language=en}}</ref> Kjo ndodhi edhe pse bukuria ishte një shqetësim qendror për [[Fridrih Niçe]]n, një nga ndikimet kryesore të postmodernizmit, i cili pohoi se vullneti për fuqi ishte vullneti për bukuri.<ref>{{Cite book|last=Nietzsche|first=Friedrich Wilhelm|title=The Will to Power|url=https://books.google.com/books?id=mM9vDwAAQBAJ&pg=PR31|year=1967|publisher=Random House|isbn=978-0-394-70437-1|language=en}}</ref> Pas refuzimit të bukurisë nga postmodernizmi, mendimtarët i janë kthyer bukurës si një vlerë e rëndësishme. Filozofi analitik amerikan Guy Sircello propozoi teorinë e tij të re të bukurisë si përpjekje për të theksuar sërish statusin e bukurisë si koncept i rëndësishëm filozofik.<ref>{{Cite book|last=Sircello|first=Guy|title=A New Theory of Beauty|series=Princeton Essays on the Arts, 1|location=Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|year=1975|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Sircello|first=Guy|title=Love and Beauty|location=Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|year=1989|language=en}}</ref> Ai hodhi poshtë subjektivizmin e Kantit dhe kërkoi të identifikonte vetitë e qenësishme të një objekti që e bëjnë atë të bukur. Ai i quajti cilësi të tilla si gjallëria, guximi dhe finesa «veti të shkallës cilësore» (PQD) dhe deklaroi se një PQD e bën një objekt të bukur nëse nuk është një veti e mangësisë, mungesës ose defektit dhe nuk krijon pamjen e një vetie të tillë, si dhe nëse PQD është e pranishme fuqishëm në objekt.<ref>{{Cite book|last=Kennick|first=William Elmer|title=Art and Philosophy: Readings in Aesthetics|edition=2nd|location=New York|publisher=St. Martin's Press|year=1979|pages=535–537|isbn=0-312-05391-6|language=en}}</ref> Elaine Scarry argumenton se bukuria lidhet me drejtësinë.<ref>{{Cite book|last=Scarry|first=Elaine|title=On Beauty and Being Just|date=2001-11-04|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-08959-0|language=en}}</ref> Bukuria studiohet gjithashtu nga psikologët dhe neuroshkencëtarët, përkatësisht në fushën e {{ill|Estetika eksperimentale|en|Experimental aesthetics|lt=estetikës eksperimentale}} dhe të {{ill|Neuroestetika|en|Neuroesthetics|lt=neuroestetikës}}. Teoritë psikologjike e shohin bukurinë si një formë të [[Kënaqësia|kënaqësisë]].<ref>{{Cite journal|last1=Reber|first1=Rolf|last2=Schwarz|first2=Norbert|last3=Winkielman|first3=Piotr|title=Processing Fluency and Aesthetic Pleasure: Is Beauty in the Perceiver's Processing Experience?|journal=Personality and Social Psychology Review|date=November 2004|volume=8|issue=4|pages=364–382|doi=10.1207/s15327957pspr0804_3|pmid=15582859|s2cid=1868463|hdl=1956/594|hdl-access=free|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Armstrong|first1=Thomas|last2=Detweiler-Bedell|first2=Brian|title=Beauty as an Emotion: The Exhilarating Prospect of Mastering a Challenging World|journal=Review of General Psychology|date=December 2008|volume=12|issue=4|pages=305–329|doi=10.1037/a0012558|citeseerx=10.1.1.406.1825|s2cid=8375375|language=en}}</ref> Gjetjet korrelacionale mbështesin pikëpamjen se objektet më të bukura janë gjithashtu më të këndshme.<ref>{{Cite journal|last1=Vartanian|first1=Oshin|last2=Navarrete|first2=Gorka|last3=Chatterjee|first3=Anjan|last4=Fich|first4=Lars Brorson|last5=Leder|first5=Helmut|last6=Modroño|first6=Cristián|last7=Nadal|first7=Marcos|last8=Rostrup|first8=Nicolai|last9=Skov|first9=Martin|title=Impact of contour on aesthetic judgments and approach-avoidance decisions in architecture|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|date=2013-06-18|volume=110|issue=Suppl 2|pages=10446–10453|doi=10.1073/pnas.1301227110|pmid=23754408|pmc=3690611|doi-access=free|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Marin|first1=Manuela M.|last2=Lampatz|first2=Allegra|last3=Wandl|first3=Michaela|last4=Leder|first4=Helmut|title=Berlyne Revisited: Evidence for the Multifaceted Nature of Hedonic Tone in the Appreciation of Paintings and Music|journal=Frontiers in Human Neuroscience|date=2016-11-04|volume=10|page=536|doi=10.3389/fnhum.2016.00536|pmid=27867350|pmc=5095118|doi-access=free|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Brielmann|first1=Aenne A.|last2=Pelli|first2=Denis G.|title=Beauty Requires Thought|journal=Current Biology|date=May 2017|volume=27|issue=10|pages=1506–1513.e3|doi=10.1016/j.cub.2017.04.018|pmid=28502660|pmc=6778408|bibcode=2017CBio...27E1506B|language=en}}</ref> Disa studime sugjerojnë se përjetimi i bukurisë në një shkallë më të lartë lidhet me aktivitetin në korteksin orbitofrontal medial.<ref>{{Cite journal|last1=Kawabata|first1=Hideaki|last2=Zeki|first2=Semir|title=Neural Correlates of Beauty|journal=Journal of Neurophysiology|date=April 2004|volume=91|issue=4|pages=1699–1705|doi=10.1152/jn.00696.2003|pmid=15010496|s2cid=13828130|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Ishizu|first1=Tomohiro|last2=Zeki|first2=Semir|title=Toward A Brain-Based Theory of Beauty|journal=PLOS ONE|date=2011-07-06|volume=6|issue=7|article-number=e21852|doi=10.1371/journal.pone.0021852|pmid=21755004|pmc=3130765|bibcode=2011PLoSO...621852I|doi-access=free|language=en}}</ref> Kjo qasje e lokalizimit të përpunimit të bukurisë në një rajon të vetëm të trurit ka marrë kritika brenda fushës.<ref>{{Cite journal|last1=Conway|first1=Bevil R.|last2=Rehding|first2=Alexander|title=Neuroaesthetics and the Trouble with Beauty|journal=PLOS Biology|date=2013-03-19|volume=11|issue=3|article-number=e1001504|doi=10.1371/journal.pbio.1001504|pmid=23526878|pmc=3601993|doi-access=free|language=en}}</ref> Filozofi dhe romancieri [[Umberto Eco]] shkroi ''On Beauty: A History of a Western Idea'' (2004)<ref>{{Cite book|last=Eco|first=Umberto|title=On Beauty: A History of a Western Idea|publisher=Secker & Warburg|year=2004|isbn=978-0-436-20517-0|location=London|language=en}}</ref><ref name="PhillipsReview">{{Cite web|last=Phillips|first=Mike|title=Review: On Beauty edited by Umberto Eco|website=The Guardian|date=2005-01-29|url=http://www.theguardian.com/books/2005/jan/29/history.highereducation|access-date=2023-06-03|language=en}}</ref> dhe ''On Ugliness'' (2007).<ref>{{Cite book|last=Eco|first=Umberto|title=On Ugliness|publisher=Harvill Secker|year=2007|isbn=978-1-84655-122-2|location=London|language=en}}</ref> Tregimtari i romanit të tij ''[[Emri i trendafilit]]'' ndjek [[Tomas Akuinas]]in, duke deklaruar: «tre gjëra bashkohen për të krijuar bukurinë: para së gjithash integriteti ose përsosmëria, dhe për këtë arsye i konsiderojmë të shëmtuara të gjitha gjërat e paplota; pastaj proporcioni i duhur ose harmonia; dhe më në fund qartësia dhe drita», përpara se të shtojë: «pamja e së bukurës nënkupton paqen».<ref>{{Cite book|last=Eco|first=Umberto|title=The Name of the Rose|publisher=Vintage|year=1980|isbn=978-0-09-946603-1|location=London|page=65|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Fasolini|first1=Diego|title=The Intrusion of Laughter into the Abbey of Umberto Eco's The Name of the Rose: The Christian paradox of Joy Mingling with Sorrow|journal=Romance Notes|date=2006|volume=46|issue=2|pages=119–129|jstor=43801801|language=en}}</ref> Mike Phillips e ka përshkruar ''On Beauty'' të Umberto Ecos si «jokoherente» dhe e ka kritikuar autorin sepse përqendrohet vetëm në historinë e Evropës Perëndimore dhe nuk i kushton asnjë pjesë të librit historisë së Evropës Lindore, Azisë ose Afrikës.<ref name="PhillipsReview" /> Amy Finnerty e përshkroi në mënyrë të favorshme veprën ''On Ugliness'' të Umberto Ecos.<ref name="On Ugliness 2007">{{Cite web|last=Finnerty|first=Amy|title=Edited by Umberto Eco – Book Review – The New York Times|website=The New York Times|date=2007-12-02|url=https://www.nytimes.com/2007/12/02/books/review/Finnerty-t.html|access-date=2023-06-03|archive-date=2023-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603202148/https://www.nytimes.com/2007/12/02/books/review/Finnerty-t.html|url-status=live|language=en}}</ref> === Filozofia kineze === [[Filozofia kineze]] tradicionalisht nuk e ka trajtuar filozofinë e së bukurës si një disiplinë më vete.<ref>{{cite book|title=The Chinese Text: Studies in Comparative Literature|year=1986|location=Cocos (Keeling) Islands|publisher=Chinese University Press|page=119|id=ISBN 962201318X|language=en}}</ref> [[Konfuci]] identifikonte të bukurën me të mirën dhe e konsideronte personalitetin e virtytshëm si të bukurën më të madhe: në filozofinë e tij, «një lagje në të cilën jeton një njeri me ''ren'' është një lagje e bukur».<ref name="Chang_213">{{cite book|last=Chang|first=Chi-yun|title=Confucianism: A Modern Interpretation (2012 Edition)|year=2013|location=Singapore|publisher=World Scientific Publishing Company|page=213|id=ISBN 9814439894|language=en}}</ref> Nxënësi i Konfucit, Zeng Shen, shprehu një ide të ngjashme: «pak njerëz mund ta shohin të bukurën te dikush që nuk e pëlqejnë».<ref name="Chang_213" /> [[Mencius]]i e konsideronte «vërtetësinë e plotë» si të bukur.<ref name="Tang_242">{{cite book|last=Tang|first=Yijie|title=Confucianism, Buddhism, Daoism, Christianity and Chinese Culture|year=2015|publisher=Springer Berlin Heidelberg|page=242|id=ISBN 3662455331|language=en}}</ref> [[Zhu Xi]] tha: «Kur njeriu e ka zbatuar me mund të mirën derisa ajo të plotësohet plotësisht dhe ka grumbulluar të vërtetën, atëherë e bukura banon brenda saj dhe nuk varet nga gjërat e jashtme.»<ref name="Tang_242" /> == Atributet njerëzore == {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Atraktiviteti fizik|en|Physical attractiveness}} dhe {{ill|Ideali i bukurisë femërore|en|Feminine beauty ideal}}}} [[Skeda:Nofretete Neues Museum.jpg|thumb|left|upright|Busti i Nefertitit, shekulli XIV p.e.s.]] Fjala «bukuri» përdoret shpesh si emër i numërueshëm për të përshkruar një grua të bukur.<ref name=":32">{{Cite web |title=Beauty {{!}} Definition of Beauty by Oxford Dictionary on Lexico.com |url=https://www.lexico.com/en/definition/beauty |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809175019/https://www.lexico.com/en/definition/beauty |archive-date=2020-08-09 |access-date=2020-08-01 |website=Lexico Dictionaries {{!}} English |language=en}}</ref><ref name=":42">{{Cite web |title=BEAUTY (noun) American English definition and synonyms {{!}} Macmillan Dictionary |url=https://www.macmillandictionary.com/us/dictionary/american/beauty_1 |access-date=2020-08-01 |website=Macmillan Dictionary |language=en |archive-date=2017-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170709064049/http://www.macmillandictionary.com/us/dictionary/american/beauty_1 |url-status=live}}</ref> Karakterizimi i një personi si «i bukur», qoftë individualisht, qoftë sipas konsensusit të komunitetit, mbështetet shpesh në një kombinim të ''bukurisë së brendshme'' (e cila përfshin faktorë psikologjikë si personaliteti, [[inteligjenca]], hirësia, mirësjellja, [[karizma]], [[integriteti]], përputhshmëria dhe eleganca) dhe të ''bukurisë së jashtme'' (d.m.th. {{ill|Atraktiviteti fizik|en|Physical attractiveness|lt=atraktivitetit fizik}}), e cila përfshin tipare fizike që vlerësohen mbi bazë [[Estetika|estetike]]. Standardet e bukurisë kanë ndryshuar me kalimin e kohës, në varësi të vlerave kulturore në ndryshim. Historikisht, pikturat paraqesin një gamë të gjerë standardesh të ndryshme bukurie.<ref>{{Cite journal |title=Artists' Types of Beauty |journal=The Strand Magazine |location=Mbretëria e Bashkuar |publisher=G. Newnes |year=1904 |pages=291–298 |url=https://books.google.com/books?id=J68vAAAAMAAJ&pg=PA291 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203045633/https://www.google.com/books/edition/The_Strand_Magazine/J68vAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=&pg=PA291&printsec=frontcover |archive-date=2023-02-03 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Chō |first=Kyō |translator-last=Selden |translator-first=Kyoko Iriye |year=2012 |url=https://books.google.com/books?id=BQcl4aCkY5MC&q=painting |title=The Search for the Beautiful Woman: A Cultural History of Japanese and Chinese Beauty |location=Lanham |publisher=Rowman & Littlefield |pages=100–102 |isbn=978-1-4422-1895-6 |language=en}}</ref> Një tregues i fortë i bukurisë fizike është «{{ill|Mesatarësia|en|Averageness|lt=mesatarësia}}».<ref name="Langlois & Roggman, 1990">{{Cite journal |doi=10.1111/j.1467-9280.1990.tb00079.x |title=Attractive Faces Are Only Average |journal=Psychological Science |volume=1 |issue=2 |pages=115–121 |year=1990 |last1=Langlois |first1=Judith H. |last2=Roggman |first2=Lori A. |s2cid=18557871 |language=en}}</ref><ref name="Straus, 1979">{{Cite journal |last1=Strauss |first1=Mark S. |title=Abstraction of prototypical information by adults and 10-month-old infants |journal=Journal of Experimental Psychology: Human Learning and Memory |date=1979 |volume=5 |issue=6 |pages=618–632 |doi=10.1037/0278-7393.5.6.618 |pmid=528918 |language=en}}</ref> Kur imazhet e fytyrave njerëzore mesatarizohen së bashku për të formuar një imazh të përbërë, ato i afrohen gjithnjë e më shumë imazhit «ideal» dhe perceptohen si më tërheqëse. Kjo u vu re për herë të parë në vitin 1883, kur {{ill|Francis Galton|en}} mbivendosi imazhe fotografike të përbëra të fytyrave të vegjetarianëve dhe kriminelëve, për të parë nëse ekzistonte një pamje tipike fytyre për secilin grup. Gjatë këtij procesi, ai vuri re se imazhet e përbëra ishin më tërheqëse krahasuar me çdo imazh individual.<ref name="Galton, 1878">{{Cite journal |last=Galton |first=Francis |title=Composite Portraits, Made by Combining Those of Many Different Persons Into a Single Resultant Figure. |journal=The Journal of the Anthropological Institute of Great Britain and Ireland |publisher=JSTOR |volume=8 |year=1879 |pages=132–144 |issn=0959-5295 |doi=10.2307/2841021 |url=https://zenodo.org/record/1449534 |access-date=2020-06-14 |archive-date=2020-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726162242/https://zenodo.org/record/1449534 |url-status=live |language=en}}</ref> Studiuesit e kanë përsëritur rezultatin në kushte më të kontrolluara dhe kanë gjetur se mesatarja matematikore e gjeneruar nga kompjuteri për një seri fytyrash vlerësohet më pozitivisht sesa fytyrat individuale.<ref>{{Cite journal |last1=Langlois |first1=Judith H. |last2=Roggman |first2=Lori A. |last3=Musselman |first3=Lisa |s2cid=145147905 |title=What Is Average and What Is Not Average About Attractive Faces? |journal=Psychological Science |publisher=SAGE Publications |volume=5 |issue=4 |year=1994 |issn=0956-7976 |doi=10.1111/j.1467-9280.1994.tb00503.x |pages=214–220 |language=en}}</ref> Argumentohet se është evolucionisht e favorshme që krijesat me riprodhim seksual të tërhiqen nga partnerë që zotërojnë kryesisht tipare të zakonshme ose mesatare, sepse kjo sugjeron mungesën e defekteve gjenetike ose të fituara.<ref name="Koeslag, 1990">{{Cite journal |last=Koeslag |first=Johan H. |title=Koinophilia groups sexual creatures into species, promotes stasis, and stabilizes social behaviour |journal=Journal of Theoretical Biology |publisher=Elsevier BV |volume=144 |issue=1 |year=1990 |issn=0022-5193 |doi=10.1016/s0022-5193(05)80297-8 |pages=15–35 |pmid=2200930 |bibcode=1990JThBi.144...15K |language=en}}</ref><ref name="symons">{{Cite book |last=Symons |first=D. |year=1979 |title=The Evolution of Human Sexuality |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3341719/Why-beauty-is-an-advert-for-good-genes.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3341719/Why-beauty-is-an-advert-for-good-genes.html |archive-date=2022-01-11 |url-access=subscription |url-status=live |last=Highfield |first=Roger |title=Why beauty is an advert for good genes |newspaper=The Daily Telegraph |access-date=2012-02-13 |date=2008-05-07 |language=en}}</ref> Që nga vitet 1970, ka pasur gjithnjë e më shumë dëshmi se preferenca për fytyra të bukura shfaqet që në foshnjëri dhe është ndoshta e lindur,<ref name="Slater, 1998">{{Cite journal |last1=Slater |first1=Alan |last2=Von der Schulenburg |first2=Charlotte |last3=Brown |first3=Elizabeth |last4=Badenoch |first4=Marion |last5=Butterworth |first5=George |last6=Parsons |first6=Sonia |last7=Samuels |first7=Curtis |title=Newborn infants prefer attractive faces |journal=Infant Behavior and Development |publisher=Elsevier BV |volume=21 |issue=2 |year=1998 |issn=0163-6383 |doi=10.1016/s0163-6383(98)90011-x |pages=345–354 |language=en}}</ref><ref name="Kramer, 1995">{{Cite book |last1=Kramer |first1=Steve |last2=Zebrowitz |first2=Leslie |last3=Giovanni |first3=Jean Paul San |last4=Sherak |first4=Barbara |title=Studies in Perception and Action III |chapter=Infants' Preferences for Attractiveness and Babyfaceness |publisher=Routledge |date=2019-02-21 |id=ISBN 978-1-315-78936-1 |doi=10.4324/9781315789361-103 |pages=389–392 |s2cid=197734413 |language=en}}</ref><ref name="Langlois, 1991">{{Cite journal |last1=Langlois |first1=Judith H. |last2=Ritter |first2=Jean M. |last3=Roggman |first3=Lori A. |last4=Vaughn |first4=Lesley S. |title=Facial diversity and infant preferences for attractive faces. |journal=Developmental Psychology |publisher=American Psychological Association (APA) |volume=27 |issue=1 |year=1991 |issn=1939-0599 |doi=10.1037/0012-1649.27.1.79 |pages=79–84 |language=en}}</ref> dhe se rregullat me të cilat përcaktohet tërheqja janë të ngjashme ndërmjet gjinive dhe kulturave të ndryshme.<ref name="Apicella, 2007">{{Cite journal |last1=Apicella |first1=Coren L |last2=Little |first2=Anthony C |last3=Marlowe |first3=Frank W |s2cid=37353815 |title=Facial Averageness and Attractiveness in an Isolated Population of Hunter-Gatherers |journal=Perception |publisher=SAGE Publications |volume=36 |issue=12 |year=2007 |issn=0301-0066 |doi=10.1068/p5601 |pages=1813–1820 |pmid=18283931 |language=en}}</ref><ref name="Rhodes, G. 2006 199–226">{{Cite journal |last=Rhodes |first=Gillian |title=The Evolutionary Psychology of Facial Beauty |journal=Annual Review of Psychology |publisher=Annual Reviews |volume=57 |issue=1 |year=2006 |issn=0066-4308 |doi=10.1146/annurev.psych.57.102904.190208 |pages=199–226 |pmid=16318594 |language=en}}</ref> Një tipar i grave të bukura që është studiuar nga studiuesit është {{ill|Raporti bel–ijë|en|Waist–hip ratio}} prej afërsisht 0,70. Deri në vitin 2004, fiziologët kishin treguar se gratë me {{ill|Figura e trupit të gruas|en|Female body shape|lt=figura në trajtë ore rëre}} ishin më pjellore se gratë e tjera për shkak të niveleve më të larta të disa hormoneve femërore, fakt që mund t'i kushtëzojë nënndërgjegjësisht meshkujt në zgjedhjen e partneres.<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/3682657.stm |title=Hourglass figure fertility link |date=4 May 2004 |work=BBC News |access-date=1 July 2018 |archive-date=October 11, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111011122830/http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/3682657.stm |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.newscientist.com/article/dn4953-barbie-shaped-women-more-fertile/ |title=Barbie-shaped women more fertile |last=Bhattacharya |first=Shaoni |date=5 May 2004 |website=New Scientist |access-date=1 July 2018 |archive-date=July 10, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710102117/https://www.newscientist.com/article/dn4953-barbie-shaped-women-more-fertile/ |url-status=live |language=en}}</ref> Në vitin 2008, komentues të tjerë kanë sugjeruar se kjo preferencë mund të mos jetë universale. Për shembull, në disa kultura joperëndimore në të cilat gratë duhet të kryejnë punë si kërkimi i ushqimit, meshkujt priren të preferojnë raporte bel–ijë më të larta.<ref>{{Cite web |url=https://www.livescience.com/3098-female-figure-hourglass.html |title=Best Female Figure Not an Hourglass |date=December 3, 2008 |website=Live Science |access-date=1 July 2018 |archive-date=July 10, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710102010/https://www.livescience.com/3098-female-figure-hourglass.html |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.vox.com/2014/6/22/5832826/did-evolution-really-make-men-prefer-women-with-hourglass-figures |title=Did evolution really make men prefer women with hourglass figures? |last=Locke |first=Susannah |date=June 22, 2014 |work=Vox |access-date=1 July 2018 |archive-date=July 10, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710102501/https://www.vox.com/2014/6/22/5832826/did-evolution-really-make-men-prefer-women-with-hourglass-figures |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sharonlbegley.com/hourglass-figures-we-take-it-all-back |title=Hourglass Figures: We Take It All Back |last=Begley |first=Sharon |website=Sharon Begley |access-date=1 July 2018 |archive-date=July 10, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710102426/http://www.sharonlbegley.com/hourglass-figures-we-take-it-all-back |url-status=live |language=en}}</ref> Ekspozimi ndaj idealit të hollë në mediat masive, si revistat e modës, lidhet drejtpërdrejt me pakënaqësinë ndaj trupit, me vetëvlerësimin e ulët dhe me zhvillimin e çrregullimeve të të ngrënit tek shikueset femra.<ref>{{Cite news |url=https://www.nationaleatingdisorders.org/media-eating-disorders |title=Media & Eating Disorders |date=2017-10-05 |work=National Eating Disorders Association |access-date=2018-11-27 |language=en |archive-date=December 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181202024747/https://www.nationaleatingdisorders.org/media-eating-disorders |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/769290.stm |title=Model's link to teenage anorexia |date=May 30, 2000 |website=BBC News |access-date=October 25, 2009 |archive-date=April 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200413234506/http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/769290.stm |url-status=live |language=en}}</ref> Për më tepër, hendeku në rritje midis madhësive individuale të trupit dhe idealeve shoqërore vazhdon të ushqejë ankthin te vajzat e reja ndërsa ato rriten, gjë që nënvizon natyrën e rrezikshme të standardeve të bukurisë në shoqëri.<ref>{{Cite news |url=https://eating-disorders.org.uk/information/the-media-eating-disorders/ |title=National Centre for Eating Disorders – The Media & Eating Disorders |last=Jade |first=Deanne |work=National Centre for Eating Disorders |access-date=2018-11-27 |language=en-US |archive-date=December 24, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224041630/https://eating-disorders.org.uk/information/the-media-eating-disorders/ |url-status=live}}</ref> === Koncepti perëndimor === [[Skeda:18891109 Arsenic complexion wafers - Helena Independent.png|thumb|Një reklamë e vitit 1889 në një gazetë amerikane për «vaferat për çehren me arsenik» denonconte njollat e errëta, nishanet, puçrrat, qukat dhe «të gjitha parregullsitë femërore».<ref name=HelenaIndependent_18891109>{{cite news |title=A Woman's Face is Her Fortune (advertisement) |url=https://newspaperarchive.com/helena-independent-nov-09-1889-p-9/ |newspaper=The Helena Independent |date=2000-11-09 |page=7 |archive-date=2021-08-27 |access-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827224324/https://newspaperarchive.com/browse/us/mt/helena/helena-independent/ |url-status=live |language=en }}</ref> Arseniku dihej se ishte helmues gjatë epokës viktoriane.<ref name=NatGeo_20160922>{{cite magazine |last1=Little |first1=Becky |title=Arsenic Pills and Lead Foundation: The History of Toxic Makeup |url=https://news.nationalgeographic.com/2016/09/ingredients-lipstick-makeup-cosmetics-science-history/ |magazine=National Geographic |date=2016-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105180856/https://web.archive.org/web/20181105180856/https://news.nationalgeographic.com/2016/09/ingredients-lipstick-makeup-cosmetics-science-history/ |archive-date=2018-11-05 |language=en }}</ref>]] Një studim me imigrantë [[Kinezët|kinezë]] dhe me shtetas [[Amerikanët|amerikanë]] [[Hispanjoll|hispanikë dhe latinë]], [[Afrikano-amerikanët|afrikano-amerikanë]] dhe të bardhë zbuloi se idealet e tyre për bukurinë femërore nuk ndryshonin ndjeshëm.<ref>{{cite journal | last=Cunningham | first=Michael | first4=Perri B. | last5=Wu | first5=Cheng-Huan | title="Their ideas of beauty are, on the whole, the same as ours": Consistency and variability in the cross-cultural perception of female physical attractiveness. | journal=Journal of Personality and Social Psychology | volume=68 | issue=2 | date=1995 | issn=1939-1315 | doi=10.1037/0022-3514.68.2.261 | pages=261–279 |language=en }}</ref> Pjesëmarrësit në studim i vlerësuan gratë aziatike dhe [[Hispanjoll|latinë]] si më tërheqëse se gratë e bardha dhe ato me ngjyrë, dhe u konstatua se gratë aziatike dhe latine kishin më shumë nga tiparet që konsideroheshin tërheqëse për gratë.<ref>{{harvnb|Cunningham|1995|p=1995|ps=: "All groups of judges made more positive ratings of the Asian and Hispanic targets compared with the Black and White targets. Further analyses indicated that the Asian and Hispanic targets happened to possess significantly larger eye height, eye width, nose width, eyebrow height, smile width, and upper lip width than the White and Black women".}}</ref> Ekspozimi ndaj mediave perëndimore nuk ndikoi në vlerësimet e burrave aziatikë për gratë e bardha dhe as nuk i përmirësoi ato.<ref>{{harvnb|Cunningham|1995|p=271|ps=: "The four-item measure of exposure to Western culture was not reliably associated with giving higher ratings to Whites (r = . 19, n s). The relation of rating Whites to frequency of viewing Western television, for example, was quite low (r=.01)."}}</ref> Një studim zbuloi se [[East Asian people|gratë e Azisë Lindore]] në Shtetet e Bashkuara janë më pranë figurës ideale që promovohet në mediat perëndimore, dhe se gratë e Azisë Lindore përshtaten si me ndikimet perëndimore ashtu edhe me ato lindore në Shtetet e Bashkuara.<ref name="Barnett Keel Conoscenti 2001">{{cite journal | last1=Barnett | first1=Heather L. | last2=Keel | first2=P. | last3=Conoscenti | first3=Lauren M. | title=Body Type Preferences in Asian and Caucasian College Students | journal=Sex Roles | date=2001 | volume=45 | issue=11/12 | page=875 | doi=10.1023/A:1015600705749 | s2cid=141429057 |language=en }}</ref> U zbulua se burrat e Azisë Lindore dhe gratë e bardha perëndimore kishin nivelet më të larta të pakënaqësisë me trupin në Shtetet e Bashkuara. Një studim mbi gratë afrikano-amerikane dhe gratë e Azisë Jugore zbuloi se disa prej tyre kishin brendësuar një ideal bukurie të bardhë që vendoste në krye lëkurën e çelët dhe flokët e drejtë.<ref>{{Cite journal|last1=Harper|first1=Kathryn|last2=Choma|first2=Becky L.|s2cid=150156045|date=2018-10-05|title=Internalised White Ideal, Skin Tone Surveillance, and Hair Surveillance Predict Skin and Hair Dissatisfaction and Skin Bleaching among African American and Indian Women|journal=Sex Roles| volume=80| issue=11–12| pages=735–744| doi=10.1007/s11199-018-0966-9|issn=0360-0025|language=en}}</ref> Standardet eurocentrike për burrat përfshijnë shtatlartësinë, hollësinë dhe muskulozitetin, tipare që janë idealizuar përmes mediave amerikane, si në filmat e [[Kinemaja e Shteteve të Bashkuara|Hollywoodit]] dhe në kopertinat e revistave.<ref name="Pompper Allison 2022">{{cite book | last1=Pompper | first1=D. | last2=Allison | first2=M.C. | title=Rhetoric of Masculinity: Male Body Image, Media, and Gender Role Stress/Conflict | publisher=Lexington Books | year=2022 | isbn=978-1-79362-689-9 | url=https://books.google.com/books?id=zt1WEAAAQBAJ&pg=PA82 | access-date=2023-06-03 | pages=82–83 |language=en }}</ref> Në Shtetet e Bashkuara, [[afrikano-amerikanët]] kanë qenë historikisht të nënshtruar ndaj idealeve të bukurisë që shpesh nuk pasqyrojnë pamjen e tyre, çka mund të çojë në probleme të vetëvlerësimit të ulët. Filozofi afrikano-amerikan Cornel West shpjegon më tej se «pjesa më e madhe e urrejtjes dhe përbuzjes që zezakët kanë ndaj vetvetes lidhet me refuzimin e shumë amerikanëve të zinj për të dashur trupat e tyre të zinj, sidomos hundët, ijet, buzët dhe flokët e tyre».<ref name="West 2017 p. 85">{{cite book | last=West | first=C. | title=Race Matters, 25th Anniversary: With a New Introduction | publisher=Beacon Press | year=2017 | isbn=978-0-8070-0883-6 | url=https://books.google.com/books?id=mRVHDwAAQBAJ&pg=PA85 | access-date=2023-06-01 | page=85 |language=en }}</ref> Sipas Patton (2006), stereotipi i inferioritetit të grave afrikano-amerikane (në krahasim me gratë e racave të tjera) mirëmban një sistem shtypjeje të bazuar në racë dhe gjini, që vepron në dëm të grave të të gjitha racave, si dhe të burrave të zinj.<ref>{{cite journal |last1=Patton |first1=Tracey Owens |title=Hey Girl, Am I More than My Hair?: African American Women and Their Struggles with Beauty, Body Image, and Hair |journal=NWSA Journal |date=July 2006 |volume=18 |issue=2 |pages=45–46 |doi=10.2979/NWS.2006.18.2.24 |doi-broken-date=2025-07-11 |id=ProQuest 233235409 |jstor=4317206 |quote="These stereotypes and the culture that sustains them exist to define the social position of black women as subordinate on the basis of gender to all men, regardless of color, and on the basis of race to all other women. These negative images also are indispensable to the maintenance of an interlocking system of oppression based on race and gender that operates to the detriment of all women and all blacks" (Caldwell 2000, 280)." |language=en }}</ref> Në vitet 1960, lëvizja kulturore «e zeza është e bukur» (black is beautiful) kërkoi të largonte nocionin e një {{ill|Eurocentrizmi|en|Eurocentrism|lt=koncept eurocentrik}} të bukurisë.<ref>{{Cite web |last=DoCarmo |first=Stephen |title=Notes on the Black Cultural Movement |publisher=Bucks County Community College |url=http://www.bucks.edu/~docarmos/BCMnotes.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050408205800/http://www.bucks.edu/~docarmos/BCMnotes.html |archive-date=2005-04-08 |access-date=2007-11-27 |language=en }}</ref> Shumë kritika janë drejtuar ndaj modeleve të bukurisë që mbështeten vetëm te idealet perëndimore të bukurisë, siç shihet, për shembull, në franshizën {{ill|Barbie|en}}. Kritikat ndaj Barbie shpesh përqendrohen te shqetësimet se fëmijët e konsiderojnë Barbie një model bukurie dhe do të përpiqen ta imitojnë atë. Një nga kritikat më të zakonshme ndaj Barbie është se ajo promovon një ide jorealiste të imazhit të trupit për një grua të re, duke çuar në rrezikun që vajzat që përpiqen ta imitojnë të bëhen anoreksike.<ref>{{cite journal |last1=Dittmar |first1=Helga |last2=Halliwell |first2=Emma |last3=Ive |first3=Suzanne |title=Does Barbie make girls want to be thin? The effect of experimental exposure to images of dolls on the body image of 5- to 8-year-old girls |journal=Developmental Psychology |date=March 2006 |volume=42 |issue=2 |pages=283–292 |doi=10.1037/0012-1649.42.2.283 |pmid=16569167 |language=en }}</ref> Deri në vitin 1998, këto kritika ndaj mungesës së diversitetit në franshiza të tilla si modeli Barbie i bukurisë në kulturën perëndimore kishin çuar në një dialog për krijimin e modeleve joekskluzive të idealeve perëndimore për tipin e trupit për vajzat e reja që nuk përputhen me idealin e dobësisë që përfaqëson Barbie.<ref name="Flett Kocovski Davison Neale 2017 p. 292">{{cite book | last1=Flett | first1=G.L. | last2=Kocovski | first2=N. | last3=Davison | first3=G.C. | last4=Neale | first4=J.M. | last5=Blankstein | first5=K.R. | title=Abnormal Psychology, Sixth Canadian Edition Loose-Leaf Print Companion | publisher=John Wiley & Sons Canada, Limited | year=2017 | isbn=978-1-119-44409-1 | url=https://books.google.com/books?id=e_6lEAAAQBAJ&pg=PA292 | language=en | access-date=2024-01-11 | page=292 }}</ref> Mattel iu përgjigj këtyre kritikave. Në kulturat e Azisë Lindore, presionet familjare dhe normat kulturore formësojnë idealet e bukurisë. Një studim eksperimental i vitit 2017 konkludoi se idealizimi kulturor aziatik i vajzave «të brishta» ndikonte në stilin e jetës, në të ngrënit dhe në zgjedhjet e pamjes së grave aziatike-amerikane.<ref name="Wong Keum Caffarel et al 2017">{{cite journal |last1=Wong |first1=Stephanie N. |last2=Keum |first2=Brian TaeHyuk |last3=Caffarel |first3=Daniel |last4=Srinivasan |first4=Ranjana |last5=Morshedian |first5=Negar |last6=Capodilupo |first6=Christina M. |last7=Brewster |first7=Melanie E. |title=Exploring the conceptualization of body image for Asian American women. |journal=Asian American Journal of Psychology |date=December 2017 |volume=8 |issue=4 |pages=296–307 |doi=10.1037/aap0000077 |s2cid=151560804 |language=en }}</ref> == Ndikimet në shoqëri == Studiuesit kanë zbuluar se studentët e pashëm marrin nota më të larta nga mësuesit sesa studentët me pamje të zakonshme.<ref>{{Cite web|first=Sharon|last=Begley|url=http://www.newsweek.com/id/206597|title=The Link Between Beauty and Grades|work=Newsweek|date=2009-07-14|access-date=2010-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20100420004627/http://www.newsweek.com/id/206597|archive-date=2010-04-20|url-status=live|language=en}}</ref> Disa studime me gjyqe penale të simuluara kanë treguar se «të pandehurit» fizikisht tërheqës kanë më pak gjasa të shpallen fajtorë — dhe, nëse shpallen fajtorë, ka gjasa të marrin dënime më të lehta — sesa ata më pak tërheqës (megjithëse efekti i kundërt u vërejt kur krimi i pretenduar ishte mashtrim, ndoshta sepse jurorët e perceptonin tërheqjen e të pandehurit si diçka që e lehtësonte krimin).<ref>{{Cite book|last1=Memon|first1=Amina A.|last2=Vrij|first2=Aldert|last3=Bull|first3=Ray|title=Psychology and Law: Truthfulness, Accuracy and Credibility|date=2003-10-31|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-86835-5|pages=46–47|language=en}}</ref> Studimet ndër të rinjtë dhe të rriturit e rinj, si studimet e psikiatres dhe autores së librave të vetëndihmës Eva Ritvo, tregojnë se problemet e lëkurës kanë një ndikim të thellë në sjelljen shoqërore dhe në mundësitë.<ref>{{Cite press release|url=http://multivu.prnewswire.com/mnr/galderma/38432|title=Image survey reveals "perception is reality" when it comes to teenagers|publisher=multivu.prnewswire.com|url-status=live|language=en}}</ref> Të ardhurat e një personi mund të ndikohen gjithashtu nga bukuria fizike. Një studim zbuloi se njerëzit me tërheqje fizike të ulët kanë të ardhura 5 deri në 10 për qind më të ulëta se njerëzit me pamje të zakonshme, të cilët nga ana e tyre kanë të ardhura 3 deri në 8 për qind më të ulëta se ata që konsiderohen të pashëm.<ref>{{Cite news|last=Lorenz|first=K.|year=2005|url=http://www.cnn.com/2005/US/Careers/07/08/looks/|title=Do pretty people earn more?|work=CNN News|publisher=Time Warner|agency=Cable News Network|access-date=2007-01-31|archive-date=2015-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20151012073953/http://www.cnn.com/2005/US/Careers/07/08/looks/|url-status=live|language=en}}</ref> Në tregun e kredive, njerëzit më pak tërheqës kanë më pak gjasa të marrin miratim, megjithëse kanë më pak gjasa të mos e shlyejnë kredinë. Në tregun e martesës, pamja e grave vlerësohet shumë, ndërsa pamja e burrave nuk ka shumë rëndësi.<ref name="Freakonomics">{{Cite web|last1=Hamermesh|first1=Daniel|last2=Dubner|first2=Stephen J.|date=2014-01-30|title=Reasons to not be ugly: full transcript|url=http://freakonomics.com/2014/01/30/reasons-to-not-be-ugly-full-transcript/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301230021/http://freakonomics.com/2014/01/30/reasons-to-not-be-ugly-full-transcript/|archive-date=2014-03-01|access-date=2014-03-04|website=Freakonomics|language=en}}</ref> Ndikimi i tërheqjes fizike në të ardhura ndryshon sipas racës, ku hendeku më i madh i pagave për shkak të bukurisë vërehet te gratë dhe burrat e zinj.<ref>{{Cite journal|last1=Monk|first1=Ellis P.|last2=Esposito|first2=Michael H.|last3=Lee|first3=Hedwig|title=Beholding Inequality: Race, Gender, and Returns to Physical Attractiveness in the United States|journal=American Journal of Sociology|date=2021-07-01|volume=127|issue=1|pages=194–241|doi=10.1086/715141|s2cid=235473652|language=en}}</ref> Në të kundërt, të qenit shumë i shëmtuar rrit prirjen e individit për veprimtari kriminale në një sërë krimesh, nga vjedhja me thyerje te vjedhja dhe shitja e drogave të paligjshme.<ref name="Freakonomics" /> Diskriminimi ndaj të tjerëve bazuar në pamjen e tyre njihet si {{ill|Lookizmi|en|Lookism}}.<ref>{{Cite book|last=Gough|first=Leo|title=C. Northcote Parkinson's Parkinson's Law: A modern-day interpretation of a management classic|date=2011-06-29|publisher=Infinite Ideas|isbn=978-1-908189-71-4|page=36|language=en}}</ref> == Shiko edhe == * {{ill|Stolisja|en|Adornment}} * [[Estetika]] * [[Konkursi i bukurisë]] * {{ill|Modifikimi i trupit|en|Body modification}} * {{ill|Ideali i bukurisë femërore|en|Feminine beauty ideal}} * {{ill|Glamuri (paraqitje)|en|Glamour}} * {{ill|Ideali i bukurisë mashkullore|en|Masculine beauty ideal}} * {{ill|Bukuria matematikore|en|Mathematical beauty}} * {{ill|Teoria e rrjedhshmërisë së përpunimit të kënaqësisë estetike|en|Processing fluency theory of aesthetic pleasure}} * {{ill|Shëmtia|en|Unattractiveness}} * [[Kozmetika]] == Shënime == {{Reflist|group=note}} == Referime == {{Reflist|35}} == Lexime të mëtejshme == * {{Cite book|last=Prum|first=Richard O.|title=The Evolution of Beauty: How Darwin's Forgotten Theory of Mate Choice Shapes the Animal World – and Us|publisher=Anchor|year=2018|isbn=978-0-345-80457-0|language=en}} * {{Cite journal|last=Liebelt|first=C.|year=2022|title=Beauty: What Makes Us Dream, What Haunts Us|journal=Feminist Anthropology|doi=10.1002/fea2.12076|url=https://doi.org/10.1002/fea2.12076|language=en}} == Lidhje të jashtme == {{Commonskat|Beauty|Bukuria}} {{WikiQuote|Beauty}} {{Wiktionary kuti|beauty|pretty}} * {{Cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/beauty/|title=Beauty|last=Sartwell|first=Crispin|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy|language=en}} * [https://www.inphoproject.org/idea/1998 Beauty] – InPho (në anglisht) * [http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20050519.shtml Programi ''In Our Time'' i BBC Radio 4 mbi bukurinë] (kërkon RealAudio) * [https://web.archive.org/web/20050305091132/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-28 ''Dictionary of the History of Ideas'':] Teoritë e bukurisë deri në mesin e shekullit të nëntëmbëdhjetë * [http://www.uni-regensburg.de/Fakultaeten/phil_Fak_II/Psychologie/Psy_II/beautycheck/english/prototypen/prototypen.htm beautycheck.de/english] Universiteti i Regensburgut – Karakteristikat e fytyrave të bukura * [https://www.terraingallery.org/IsBeauty.html "Is Beauty the Making One of Opposites?" e Eli Siegel] * [https://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p15324coll10/id/53033 ''Art and love in Renaissance Italy''] Botuar në lidhje me ekspozitën e mbajtur më 11 nëntor 2008–16 shkurt 2009, Muzeu Metropolitan i Artit, Nju Jork (shih ''Belle: Picturing Beautiful Women''; faqet 246–254). * [https://books.google.com/books?id=pFEII68kmVsC&dq=Thales+philosophy+on++beauty&pg=PA356 Platoni – ''Simpoziumi''] te S. Marc Cohen, Patricia Curd, C. D. C. Reeve (red.) {{Authority control}} [[Kategoria:Bukuria| ]] [[Kategoria:Bukuria estetike]] [[Kategoria:Koncepte në estetikë]] [[Kategoria:Modë]] [[Kategoria:Tërheqja fizike]] [[Kategoria:Vetitë metafizike]] d79jniizfggj8dwlp73hbvnrzkaijxb 3059135 3059121 2026-10-23T19:30:36Z Arianit 106 3059135 wikitext text/x-wiki {{Short description|Karakteristikë që jep kënaqësi ose përmbushje}} {{Use mdy dates|date=June 2012}} [[Skeda:Rozeta Paryż notre-dame chalger.jpg|thumb|260x260px|Një [[Dritare rozetë]] në stilin [[Rayonnant]] në [[Katedralja Notre-Dame de Paris|Katedralen Notre-Dame de Paris]]. Në [[Arti gotik|arkitekturën gotike]], [[drita]] konsiderohej "burimi dhe thelbi i vërtetë i gjithçkaje të bukur".<ref name="Stegers2008_p602">Stegers, Rudolf (2008). [https://books.google.co.uk/books?id=GSujjKW04A4C ''Sacred Buildings: A Design Manual''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241212131245/https://books.google.co.uk/books?id=GSujjKW04A4C |date=December 12, 2024 }}. Berlin: De Gruyter. p. 60. ISBN 3-7643-8276-7.</ref>]] '''Bukuria''' përshkruhet zakonisht si një veti e objekteve që i bën ato të [[Kënaqësia|kënaqshme]] për t'u perceptuar. Objekte të tilla përfshijnë peizazhe, perëndime dielli, njerëz dhe vepra arti. Bukuria, arti dhe [[Shija estetike|shija]] janë subjektet kryesore të [[Estetika|estetikës]], një nga fushat e studimit brenda [[Filozofia|filozofisë]]. Si një vlerë estetike pozitive, ajo kundërvihet me [[Shëmtia|shëmtinë]] si kundërpjesa e saj negative. Një vështirësi në kuptimin e bukurisë është se ajo ka aspekte objektive dhe subjektive njëkohësisht: shihet si një veti e gjërave, por edhe si e varur nga reagimi emocional i vëzhguesve. Për shkak të anës së saj subjektive, thuhet se bukuria është "në syrin e shikuesit".<ref name="phrase">{{Cite web|url=http://www.phrases.org.uk/meanings/59100.html|title=Beauty is in the eye of the beholder|access-date=December 4, 2007|publisher=The Phrase Finder|year=2007|author=Gary Martin| archive-url= https://web.archive.org/web/20071130023507/http://www.phrases.org.uk/meanings/59100.html| archive-date= November 30, 2007 | url-status= live|language=en}}</ref> Është argumentuar se aftësia nga ana e subjektit e nevojshme për të perceptuar dhe gjykuar bukurinë, e quajtur ndonjëherë "ndjenja e shijes", mund të stërvitet dhe se verdiktet e ekspertëve përkojnë në afat të gjatë. Kjo sugjeron që standardet e vlefshmërisë së gjykimeve mbi bukurinë janë ndërsubjektive, d.m.th. të varura nga një grup gjykuesish, dhe jo plotësisht subjektive ose objektive. Konceptimet e bukurisë synojnë të kapin atë që është thelbësore për të gjitha gjërat e bukura. ''Konceptimet klasike'' e përkufizojnë bukurinë në terma të marrëdhënies midis objektit të bukur si tërësi dhe pjesëve të tij: pjesët duhet të qëndrojnë në proporcionin e duhur me njëra-tjetrën dhe kështu të përbëjnë një tërësi të harmonishme e të integruar. ''Konceptimet hedoniste'' shohin një lidhje të nevojshme midis kënaqësisë dhe bukurisë, p.sh. që një objekt të jetë i bukur do të thotë që ai të shkaktojë kënaqësi të painteresuar. Konceptime të tjera përfshijnë përkufizimin e objekteve të bukura në terma të vlerës së tyre, të një qëndrimi të dashur ndaj tyre ose të funksionit të tyre. == Vështrim i përgjithshëm == Bukuria, së bashku me artin dhe [[Shija estetike|shijen]], është subjekti kryesor i [[Estetika|estetikës]], një nga degët kryesore të filozofisë.<ref name="StanfordBeauty" /><ref name="Britannica">{{Cite web |title=Aesthetics |url=https://www.britannica.com/topic/aesthetics |website=Encyclopedia Britannica |access-date=9 February 2021 |language=en |archive-date=February 28, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228161617/https://www.britannica.com/topic/aesthetics |url-status=live }}</ref> Bukuria zakonisht kategorizohet si një veti estetike krahas vetive të tjera, si hiri, eleganca ose [[E lartmja (filozofi)|e lartmja]].<ref name="BeautyandUgliness" /><ref name="BeautyinAesthetics" /><ref name="Levinson">{{Cite book |last1=Levinson |first1=Jerrold |title=The Oxford Handbook of Aesthetics |date=2003 |publisher=Oxford University Press |pages=3–24 |url=https://philpapers.org/rec/LEVPAA-3 |chapter=Philosophical Aesthetics: An Overview |access-date=February 10, 2021 |archive-date=February 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210210170443/https://philpapers.org/rec/LEVPAA-3 |url-status=live |language=en}}</ref> Si një vlerë estetike pozitive, bukuria kundërvihet me [[Shëmtia|shëmtinë]] si kundërpjesa e saj negative. Bukuria shpesh renditet si një nga tre konceptet themelore të të kuptuarit njerëzor, krahas [[E vërteta|të vërtetës]] dhe [[E mira|të mirës]].<ref name="BeautyandUgliness">{{Cite web |title=Beauty and Ugliness |url=https://www.encyclopedia.com/history/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/beauty-and-ugliness |website=Encyclopedia.com |access-date=9 February 2021 |archive-date=December 24, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211224063952/https://web.archive.org/web/20211224063952/https://www.encyclopedia.com/history/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/beauty-and-ugliness |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Kriegel |first1=Uriah |title=The Value of Consciousness |journal=Analysis |date=2019 |volume=79 |issue=3 |pages=503–520 |doi=10.1093/analys/anz045 |url=https://philpapers.org/rec/KRITVO-6 |access-date=February 10, 2021 |archive-date=January 11, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111180343/https://web.archive.org/web/20220111180343/https://philpapers.org/rec/KRITVO-6 |url-status=live |issn=0003-2638|language=en}}</ref><ref name="BeautyinAesthetics">{{Cite web |title=Beauty in Aesthetics |url=https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/beauty-aesthetics |website=Encyclopedia.com |access-date=9 February 2021 |archive-date=January 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113093113/https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/beauty-aesthetics |url-status=live |language=en}}</ref> Objektivisti ose [[Realizmi filozofik|realistët]] e shohin bukurinë si një veti objektive ose të pavarur nga mendja e gjërave të bukura, gjë që mohohet nga ''[[Subjektivizmi|subjektivistët]]''.<ref name="StanfordBeauty" /><ref name="DeClercq2013" /> Burimi i këtij debati është se gjykimet mbi bukurinë duken të bazuara në arsye subjektive, përkatësisht në ndjenjat tona, ndërkohë që pretendojnë njëkohësisht saktësi universale.<ref name="Zangwill" /> Ky tension quhet ndonjëherë "antinomia e shijes".<ref name="Britannica" /> Përkrahës të të dyja palëve kanë sugjeruar se një aftësi e caktuar, e quajtur zakonisht ''ndjenja e shijes'', është e nevojshme për të dhënë gjykime të besueshme mbi bukurinë.<ref name="StanfordBeauty" /><ref name="Zangwill">{{Cite book |last1=Zangwill |first1=Nick |editor1-first=Jerrold |editor1-last=Levinson |title=Oxford Handbook to Aesthetics |date=2003 |publisher=Oxford University Press |url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199279456.001.0001/oxfordhb-9780199279456-e-18 |chapter=Beauty |doi=10.1093/oxfordhb/9780199279456.003.0018 |access-date=February 16, 2021 |archive-date=January 11, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111214528/https://web.archive.org/web/20220111214528/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199279456.001.0001/oxfordhb-9780199279456-e-18 |url-status=live |language=en}}</ref> [[David Hume]], për shembull, sugjeron se kjo aftësi mund të stërvitet dhe se verdiktet e ekspertëve përkojnë në afat të gjatë.<ref name="StanfordBeauty" /><ref name="DeClercq2013" /> Bukuria diskutohet kryesisht në lidhje me ''objekte konkrete'' të aksesueshme për perceptimin shqisor. Është sugjeruar se bukuria e një gjëje [[Supervenienca|supervenon]] mbi veçoritë shqisore të kësaj gjëje.<ref name="Zangwill" /> Është propozuar gjithashtu se [[Objektet abstrakte|objekte abstrakte]] si tregimet ose provat matematikore mund të jenë të bukura.<ref name="DeClercq2019" /> Bukuria luan një rol qendror në [[Vepra arti|veprat e artit]] dhe natyrën.<ref name="Gorodeisky" /><ref name="Zangwill" /> Një dallim me ndikim midis gjërave të bukura, sipas [[Immanuel Kant]], është ai midis ''bukurisë së varur'' (''pulchritudo adhaerens'')<ref group=note>''Pulchritudo adhaerens'' përkthehet nga Zangwill si bukuri ''e varur''.</ref> dhe ''bukurisë së lirë'' (''pulchritudo vaga''). Një gjë ka bukuri të varur nëse bukuria e saj varet nga konceptimi ose funksioni i kësaj gjëje, ndryshe nga bukuria e lirë ose absolute.<ref name="Zangwill" /> Shembuj të bukurisë së varur përfshijnë një ka që është i bukur si ka, por jo i bukur si kalë<ref name="StanfordBeauty">{{Cite web |last1=Sartwell |first1=Crispin |title=Beauty |url=https://plato.stanford.edu/entries/beauty/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |date=2017 |access-date=February 10, 2021 |archive-date=February 26, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226100643/https://plato.stanford.edu/entries/beauty/ |url-status=live |language=en}}</ref> ose një fotografi që është e bukur, sepse paraqet një ndërtesë të bukur, por që i mungon bukuria në përgjithësi për shkak të cilësisë së saj të ulët.<ref name="DeClercq2013">{{Cite book |last1=De Clercq |first1=Rafael |title=The Routledge Companion to Aesthetics |publisher=Routledge |date=2013 |url=https://philpapers.org/rec/GAUTRC-4 |chapter=Beauty |access-date=February 10, 2021 |archive-date=January 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113095319/https://web.archive.org/web/20220113095319/https://philpapers.org/rec/GAUTRC-4 |url-status=live |language=en}}</ref> == Objektivizmi dhe subjektivizmi == {{Hatnote|Shih më tepër: {{ill|Subjektiviteti dhe objektiviteti (filozofia)|en|Subjectivity and objectivity (philosophy)}}}} Gjykimet mbi bukurinë duket se zënë një pozicion ndërmjetës midis gjykimeve objektive, për shembull për masën dhe formën e një grejpfruti, dhe pëlqimeve subjektive, për shembull për atë nëse grejpfruti shijon mirë.<ref>{{cite book |last1=Honderich |first1=Ted |title=The Oxford Companion to Philosophy |date=2005 |publisher=Oxford University Press |url=https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |chapter=Aesthetic judgment |access-date=2021-02-10 |archive-date=2021-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129082636/https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="Zangwill" /><ref name="DeClercq2013" /> Gjykimet mbi bukurinë ndryshojnë nga gjykimet objektive, sepse bazohen në ndjenja subjektive dhe jo në perceptim objektiv. Por ato ndryshojnë edhe nga pëlqimet subjektive, sepse pretendojnë vlefshmëri universale.<ref name="Zangwill" /> Ky tension pasqyrohet edhe në gjuhën e përditshme. Nga njëra anë, flasim për bukurinë si një tipar objektiv i botës që u atribuohet, për shembull, peizazheve, pikturave ose njerëzve.<ref>{{cite book |last1=Scruton |first1=Roger |title=Beauty: A Very Short Introduction |year=2011 |publisher=Oxford University Press |page=5 |url=https://philpapers.org/rec/SCRBAV |access-date=2021-02-10 |archive-date=2021-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310091105/https://philpapers.org/rec/SCRBAV |url-status=live |language=en}}</ref> Ana subjektive, nga ana tjetër, shprehet në thënie si «bukuria është në sytë e shikuesit».<ref name="StanfordBeauty" /> Këto dy qëndrime shpesh quhen ''{{ill|Objektiviteti (filozofi)|en|Objectivity (philosophy)|lt=objektivizëm}}'' (ose {{ill|Realizmi filozofik|en|Philosophical realism|lt=realizëm}}) dhe ''subjektivizëm''.<ref name="StanfordBeauty" /> ''Objektivizmi'' është pikëpamja tradicionale, ndërsa subjektivizmi u zhvillua më vonë në [[Filozofia perëndimore|filozofinë perëndimore]]. Objektivistët mbajnë se bukuria është një tipar i gjërave i pavarur nga mendja. Sipas këtij këndvështrimi, bukuria e një peizazhi është e pavarur nga kush e percepton atë ose nga fakti nëse perceptohet fare.<ref name="StanfordBeauty" /><ref name="DeClercq2013" /> Mospajtimet mund të shpjegohen me pamundësinë për ta perceptuar këtë tipar, që ndonjëherë quhet «mungesë shije».<ref>{{cite journal |last1=Rogerson |first1=Kenneth F. |title=The Meaning of Universal Validity in Kant's Aesthetics |journal=The Journal of Aesthetics and Art Criticism |date=1982 |volume=40 |issue=3 |page=304 |url=https://doi.org/10.2307/429687 |language=en}}</ref> Subjektivizmi, nga ana tjetër, mohon ekzistencën e bukurisë të pavarur nga mendja.<ref name="BeautyandUgliness" /><ref name="StanfordBeauty" /><ref name="DeClercq2013" /> Për zhvillimin e këtij qëndrimi ndikoi dallimi i [[John Locke]]-ut midis cilësive parësore, të cilat objekti i ka të pavarura nga vëzhguesi, dhe cilësive dytësore, të cilat përbëjnë fuqi në objekt për të prodhuar ide të caktuara te vëzhguesi.<ref name="StanfordBeauty" /><ref>{{cite web |last1=Uzgalis |first1=William |title=John Locke |url=https://plato.stanford.edu/entries/locke/ |website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2021-02-09 |date=2020 |archive-date=2021-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424195227/https://plato.stanford.edu/entries/locke/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="BeautyandUgliness" /> Kur zbatohet për bukurinë, ekziston ende një kuptim në të cilin ajo varet nga objekti dhe fuqitë e tij.<ref name="DeClercq2013" /> Por ky shpjegim e bën të pabesueshme mundësinë e mospajtimeve të vërtetë rreth pretendimeve mbi bukurinë, pasi i njëjti objekt mund të prodhojë ide shumë të ndryshme te vëzhgues të ndryshëm. Nocioni i «shijes» mund të përdoret ende për të shpjeguar pse njerëz të ndryshëm nuk pajtohen për atë që është e bukur, por nuk ka shije objektivisht të drejtë ose të gabuar, ka vetëm shije të ndryshme.<ref name="StanfordBeauty" /> Problemi me qëndrimin objektivist dhe atë subjektivist në formën e tyre ekstreme është se secili prej tyre duhet të mohojë disa intuita rreth bukurisë. Kjo çështje diskutohet ndonjëherë nën etiketën «{{ill|Antinomia|en|Antinomy|lt=antinomia e shijes}}».<ref name="StanfordBeauty" /><ref name="Britannica" /> Kjo ka nxitur filozofë të ndryshëm të kërkojnë një teori të unifikuar që mund të marrë parasysh të gjitha këto intuita. Një rrugë premtuese për zgjidhjen e këtij problemi është kalimi nga teoritë subjektive në ''teoritë intersubjektive'', të cilat mbajnë se standardet e vlefshmërisë së gjykimeve të shijes janë intersubjektive ose varen nga një grup gjykuesish, e jo nga diçka objektive. Kjo qasje përpiqet të shpjegojë se si është i mundur mospajtimi i vërtetë rreth bukurisë, megjithëse bukuria është një veti e varur nga mendja, e varur jo nga një individ, por nga një grup.<ref name="StanfordBeauty" /><ref name="Britannica" /> Një teori e lidhur ngushtë e shikon bukurinë si një ''veti dytësore'' ose ''veti të varur nga reagimi''.<ref name="DeClercq2013" /> Sipas njërit prej këtyre shpjegimeve, një objekt është i bukur «nëse shkakton kënaqësi për shkak të vetive të tij [[Estetika|estetike]]».<ref name="BeautyandUgliness" /> Problemi që njerëz të ndryshëm reagojnë ndryshe mund të trajtohet duke i kombinuar teoritë e varësisë nga reagimi me të ashtuquajturat ''teori të vëzhguesit ideal'': rëndësi ka vetëm se si do të reagonte një vëzhgues ideal.<ref name="Zangwill" /> Nuk ka një pajtim të përgjithshëm se si duhet të përkufizohen «vëzhguesit idealë», por zakonisht supozohet se ata janë gjykues të bukurisë me përvojë, me një shije të zhvilluar plotësisht. Kjo sugjeron një mënyrë indirekte për të zgjidhur ''antinominë e shijes'': në vend që të kërkohen kushtet e nevojshme dhe të mjaftueshme të bukurisë vetë, mund të mësohet të identifikohen cilësitë e kritikëve të mirë dhe të mbështetemi te gjykimet e tyre.<ref name="StanfordBeauty" /> Kjo qasje funksionon vetëm nëse sigurohet unanimiteti midis ekspertëve. Por edhe gjykuesit me përvojë mund të mos pajtohen në gjykimet e tyre, gjë që kërcënon të minojë teoritë e vëzhguesit ideal.<ref name="StanfordBeauty" /><ref name="DeClercq2013" /> == Konceptimet == === Klasike === [[Skeda:Analysis of Beauty Plate 1 by William Hogarth.jpg|thumb|upright=2|alt=Një gravurë që paraqet statuja të ndryshme në një oborr, të rrethuara nga analiza të përpjesëtimeve të tyre|Në ''{{ill|Analiza e bukurisë|en|The Analysis of Beauty|lt=The Analysis of Beauty}}'', {{ill|William Hogarth|en}} paraqet efektin e ndryshimit të përpjesëtimeve dhe përpiqet të përkufizojë se cilat përpjesëtime janë të bukura.]] «[[Klasicizmi|Konceptimi klasik]]» e përkufizon bukurinë përmes marrëdhënies midis objektit të bukur ''si tërësi'' dhe ''pjesëve'' të tij: pjesët duhet të qëndrojnë në përpjesëtimin e duhur me njëra-tjetrën dhe kështu të përbëjnë një tërësi të integruar harmonike.<ref name="StanfordBeauty" /><ref name="BeautyandUgliness" /><ref name="DeClercq2013" /> Sipas këtij shpjegimi, i cili gjeti shprehjen më të qartë në [[Rilindja|Rilindjen]] italiane, bukuria e trupit të njeriut, për shembull, varet, ndër të tjera, nga përpjesëtimi i duhur i pjesëve të ndryshme të trupit dhe nga simetria e përgjithshme.<ref name="StanfordBeauty" /> Një problem me këtë konceptim është se është e vështirë të jepet një përshkrim i përgjithshëm dhe i detajuar i asaj që kuptohet me «harmoni midis pjesëve» dhe ngre dyshimin se përkufizimi i bukurisë përmes harmonisë rezulton në zëvendësimin e një termi të paqartë me një tjetër.<ref name="StanfordBeauty" /> Janë bërë disa përpjekje për ta larguar këtë dyshim duke kërkuar ''ligje të bukurisë'', si [[prerja e artë]]. Filozofi i shekullit XVIII, Alexander Baumgarten, për shembull, i shihte ligjet e bukurisë në analogji me ligjet e natyrës dhe besonte se ato mund të zbuloheshin përmes hulumtimit empirik.<ref name="BeautyandUgliness" /> Deri në vitin 2003, këto përpjekje nuk kishin arritur të gjenin një përkufizim të përgjithshëm të bukurisë, dhe disa autorë mbështesin pohimin e kundërt se ligje të tilla nuk mund të formulohen, si pjesë e përkufizimit të tyre të bukurisë.<ref name="Zangwill" /> === Hedonizmi === {{Kryesor|Hedonizmi}} Një element shumë i zakonshëm në shumë konceptime të bukurisë është lidhja e saj me [[Kënaqësia|kënaqësinë]].<ref name="DeClercq2019">{{cite journal |last1=De Clercq |first1=Rafael |title=Aesthetic Pleasure Explained |journal=Journal of Aesthetics and Art Criticism |date=2019 |volume=77 |issue=2 |pages=121–132 |doi=10.1111/jaac.12636 |doi-access=free |language=en }}</ref><ref name="BeautyandUgliness" /> [[Hedonizmi]] e bën këtë lidhje pjesë të përkufizimit të bukurisë, duke pohuar se ekziston një lidhje e domosdoshme midis kënaqësisë dhe bukurisë, për shembull se një objekt është i bukur nëse shkakton kënaqësi, ose se përjetimi i së bukurës shoqërohet gjithmonë me kënaqësi.<ref name="Gorodeisky">{{cite journal |last1=Gorodeisky |first1=Keren |title=On Liking Aesthetic Value |journal=Philosophy and Phenomenological Research |date=2019 |volume=102 |issue=2 |pages=261–280 |doi=10.1111/phpr.12641 |language=en }}</ref> Ky pozicion quhet ndonjëherë "hedonizëm estetik" për ta dalluar nga format e tjera të [[hedonizmi]]t.<ref>{{cite journal |last1=Berg |first1=Servaas Van der |title=Aesthetic Hedonism and Its Critics |journal=Philosophy Compass |date=2020 |volume=15 |issue=1 |article-number=e12645 |doi=10.1111/phc3.12645 |url=https://philpapers.org/rec/VANAHA |access-date=2021-02-10 |archive-date=2021-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211034801/https://philpapers.org/rec/VANAHA |url-status=live |language=en }}</ref><ref>{{cite web |last1=Matthen |first1=Mohan |last2=Weinstein |first2=Zachary |title=Aesthetic Hedonism |url=https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195396577/obo-9780195396577-0223.xml |website=Oxford Bibliographies |access-date=2021-02-10 |language=en |archive-date=2021-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118012154/https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195396577/obo-9780195396577-0223.xml |url-status=live }}</ref> Një formulim me ndikim i këtij pozicioni vjen nga [[Tomas Akuinas]] (Thomas Aquinas), i cili e trajton bukurinë si "ajo që të kënaq në vetë perceptimin e saj".<ref>{{cite book |last1=Honderich |first1=Ted |title=The Oxford Companion to Philosophy |date=2005 |publisher=Oxford University Press |url=https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |chapter=Beauty |access-date=2021-02-10 |archive-date=2021-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129082636/https://philpapers.org/rec/HONTOC-2 |url-status=live |language=en }}</ref> [[Immanuel Kant]] e shpjegon këtë kënaqësi përmes një ndërveprimi harmonik midis aftësisë së të kuptuarit dhe asaj të imagjinatës.<ref name="DeClercq2019" /> Një pyetje tjetër për hedonistët është se si ta shpjegojnë lidhjen midis bukurisë dhe kënaqësisë. Ky problem i ngjan {{ill|Dilema e Eutifronit|en|Euthyphro dilemma|lt=dilemës së Eutifronit}}: a është diçka e bukur sepse e shijojmë, apo e shijojmë sepse është e bukur?<ref name="BeautyandUgliness" /> Teoricienët e identitetit e zgjidhin këtë problem duke mohuar se ekziston një dallim midis bukurisë dhe kënaqësisë: ata e identifikojnë bukurinë, ose dukjen e saj, me përjetimin e kënaqësisë estetike.<ref name="DeClercq2019" /> Hedonistët zakonisht e kufizojnë dhe e specifikojnë nocionin e kënaqësisë në mënyra të ndryshme, për të shmangur kundërshembuj të dukshëm. Një dallim i rëndësishëm në këtë kontekst është ai midis ''kënaqësisë së pastër'' dhe ''kënaqësisë së përzier''.<ref name="DeClercq2019" /> Kënaqësia e pastër përjashton çdo formë dhimbjeje ose ndjenje të pakëndshme, ndërsa përjetimi i kënaqësisë së përzier mund të përfshijë elemente të pakëndshme.<ref>{{cite web |last1=Spicher |first1=Michael R. |title=Aesthetic Taste |url=https://iep.utm.edu/a-taste/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2021-02-10 |archive-date=2021-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210214142548/https://iep.utm.edu/a-taste/ |url-status=live |language=en }}</ref> Por bukuria mund të përfshijë kënaqësi të përzier, për shembull në rastin e një historie tragjikisht të bukur, prandaj konceptimet hedoniste të bukurisë zakonisht e lejojnë kënaqësinë e përzier.<ref name="DeClercq2019" /> Një problem tjetër me të cilin përballen teoritë hedoniste është se marrim kënaqësi nga shumë gjëra që nuk janë të bukura. Një mënyrë për ta trajtuar këtë çështje është ta lidhim bukurinë me një lloj të veçantë kënaqësie: ''kënaqësinë estetike'' ose ''kënaqësinë e painteresuar''.<ref name="StanfordBeauty" /><ref name="Britannica" /><ref name="Levinson" /> Një kënaqësi është e painteresuar nëse është indiferente ndaj ekzistencës së objektit të bukur, ose nëse nuk lindi si pasojë e një dëshire paraprake përmes arsyetimit mjet–qëllim.<ref name="RoutledgeBeauty" /><ref name="DeClercq2019" /> Për shembull, gëzimi nga shikimi i një peizazhi të bukur do të kishte ende vlerë edhe sikur të rezultonte se ky përjetim ishte një iluzion; kjo nuk do të ishte e vërtetë nëse gëzimi do të vinte nga shikimi i peizazhit si një mundësi e vlefshme për investim në pasuri të paluajtshme.<ref name="StanfordBeauty" /> Kundërshtarët e hedonizmit zakonisht pranojnë se shumë përjetime të së bukurës janë të këndshme, por mohojnë se kjo vlen për të gjitha rastet.<ref name="Gorodeisky" /> Për shembull, një kritike e ftohtë dhe e zhgënjyer mund të jetë ende një vlerësuese e mirë e së bukurës falë përvojës shumëvjeçare, por t'i mungojë gëzimi që e shoqëronte fillimisht punën e saj.<ref name="DeClercq2019" /> Një mënyrë për ta shmangur këtë kundërshtim është të pranohet se përgjigjet ndaj gjërave të bukura mund të mos përmbajnë kënaqësi, duke këmbëngulur njëkohësisht se të gjitha gjërat e bukura e meritojnë kënaqësinë dhe se kënaqësia estetike është e vetmja përgjigje e përshtatshme ndaj tyre.<ref name="Gorodeisky" /> === Të tjera === {{ill|George Edward Moore|en|lt=G. E. Moore}} e shpjegoi bukurinë në lidhje me {{ill|Vlera intrinseke|en|Intrinsic value (ethics)|lt=vlerën intrinseke}} si "atë, soditja admiruese e së cilës është e mirë në vetvete".<ref name="RoutledgeBeauty">{{cite book |last1=Craig |first1=Edward |title=Routledge Encyclopedia of Philosophy |date=1996 |publisher=Routledge |url=https://philpapers.org/rec/BEAREO |chapter=Beauty |access-date=2021-02-10 |archive-date=2021-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116111145/https://philpapers.org/rec/BEAREO |url-status=live |language=en }}</ref><ref name="BeautyandUgliness" /> Ky përkufizim e lidh bukurinë me përvojën, ndërkohë që arrin të shmangë disa nga problemet që zakonisht lidhen me qëndrimet subjektiviste, pasi lejon që gjërat të jenë të bukura edhe kur nuk përjetohen kurrë.<ref name="RoutledgeBeauty" /> Një tjetër teori subjektiviste e bukurisë vjen nga {{ill|George Santayana|en}}, i cili sugjeroi se ne e projektojmë kënaqësinë mbi gjërat që i quajmë "të bukura". Kështu, në një proces të ngjashëm me një {{ill|Gabimi i kategorisë|en|Category mistake|lt=gabim kategorie}}, njeriu e trajton kënaqësinë e vet subjektive si një veti objektive të gjësë së bukur.<ref name="DeClercq2019" /><ref name="StanfordBeauty" /><ref name="BeautyandUgliness" /> Konceptime të tjera përfshijnë përkufizimin e bukurisë në terma të një qëndrimi dashurie ose dëshirimi ndaj objektit të bukur, ose në terma të dobisë apo funksionit të tij.<ref name="StanfordBeauty" /><ref>{{cite journal |last1=Hansson |first1=Sven Ove |title=Aesthetic Functionalism |journal=Contemporary Aesthetics |date=2005 |volume=3 |url=https://philpapers.org/rec/HANAF |access-date=2021-02-10 |archive-date=2021-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213052644/https://philpapers.org/rec/HANAF |url-status=live |language=en }}</ref> Në vitin 1871, funksionalisti [[Çarls Darvin]] (Charles Darwin) e shpjegoi bukurinë si rezultat i {{ill|Seleksionimi seksual|en|Sexual selection|lt=seleksionimit seksual}} akumulativ në veprën ''The Descent of Man and Selection in Relation to Sex''.<ref name="BeautyandUgliness" /> == Në filozofi == === Tradita greko-romake === [[Skeda:Helene Paris Louvre K6.jpg|thumb|alt=Helena dhe Parisi. Ana A e një krateri kambanor apulian (Tarent?) me figura të kuqe, 380–370 p.e.s.|[[Mitologjia greke]] përmend [[Helena e Trojës|Helenën e Trojës]] (majtas) si gruan më të bukur.]]Emri grek klasik që përkthen më së miri fjalët angleze «bukuri» ose «i bukur» ishte {{lang|grc|κάλλος}}, ''kallos'', ndërsa mbiemri ishte {{lang|grc|καλός}}, ''kalos''. Ky përkthehet gjithashtu si «i mirë» ose «i cilësisë së mirë» dhe kështu ka një kuptim më të gjerë sesa bukuria thjesht fizike ose materiale. Po ashtu, ''kallos'' përdorej ndryshe nga fjala angleze «beauty», në atë që në radhë të parë zbatohej për njerëzit dhe mbante një konotacion erotik.<ref name=Konstan>{{cite book|last1=Konstan|first1=David|title=Beauty – The Fortunes of an Ancient Greek Idea|date=2014|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-992726-5|pages=30–35|language=en}}</ref> Fjala e greqishtes koine për «të bukur» ishte {{lang|grc|ὡραῖος}}, ''hōraios'',<ref>Mateu 23:27, Veprat e Apostujve 3:10, Flavius Josephus, 12.65</ref> një mbiemër që etimologjikisht rrjedh nga fjala {{lang|grc|ὥρα}}, ''hōra'', që do të thotë «orë». Në greqishten koine, bukuria lidhej kështu me idenë e «të qenit në orën e vet».<ref name="Euripides, Alcestis 515">Euripidi, ''Alkestida'' 515.</ref> Kështu, një fryt i pjekur (i kohës së vet) konsiderohej i bukur, ndërsa një grua e re që përpiqej të dukej më e vjetër ose një grua më e vjetër që përpiqej të dukej më e re nuk do të konsiderohej e bukur. Në greqishten atike, ''hōraios'' kishte shumë kuptime, përfshirë «rinor» dhe «pleqëri e pjekur».<ref name="Euripides, Alcestis 515" /> Një term tjetër i [[Lashtësia klasike|lashtësisë klasike]] i përdorur për të përshkruar bukurinë ishte ''pulchrum'', në [[Gjuha latine|latinisht]].<ref name="G Parsons">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=iIUYQhu3jkgC&pg=PA7|author=G Parsons|title=Aesthetics and Nature|publisher=A&C Black|year=2008|isbn=978-0-8264-9676-8|access-date=2015-05-11|page=7|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203045632/https://books.google.com/books?id=iIUYQhu3jkgC&pg=PA7|url-status=live|language=en}}</ref> Për mendimtarët e lashtë, bukuria ekzistonte si në formë, që është bota materiale ashtu siç është, ashtu edhe e mishëruar në shpirt, që është bota e formacioneve mendore.<ref name="W Tatarkiewicz" /> [[Mitologjia greke]] përmend [[Helena e Trojës|Helenën e Trojës]] si gruan më të bukur.<ref>P.T. Struck – [http://www.classics.upenn.edu/myth/php/homer/index.php?page=trojan The Trojan War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222140837/http://www.classics.upenn.edu/myth/php/homer/index.php?page=trojan |date=2021-12-22 }} Classics Department of University of Penn [Marrë më 12 maj 2015]( < 1250> )</ref><ref>R Highfield – [https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3345362/Scientists-calculate-the-exact-date-of-the-Trojan-horse-using-eclipse-in-Homer.html ''Scientists calculate the exact date of the Trojan horse using eclipse in Homer''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211224062642/https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3345362/Scientists-calculate-the-exact-date-of-the-Trojan-horse-using-eclipse-in-Homer.html |date=2021-12-24 }} Telegraph Media Group Limited 24 Jun 2008 [Marrë më 12 maj 2015]</ref><ref>Burimi i parë i epokës së bronzit [https://books.google.com/books?id=UtMVAwAAQBAJ&dq=Aegean+Area%2C+2000-1100+BC&pg=PA116 C Freeman – ''Egypt, Greece, and Rome: Civilizations of the Ancient Mediterranean'' – p.116] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230203045632/https://books.google.com/books?id=UtMVAwAAQBAJ&pg=PA116&lpg=PA116&dq=Aegean+Area,+2000-1100+BC&source=bl&ots=e8a-F21hqF&sig=yeNN_IeUTGxRQSD-mJTphLYmQeo&hl=en&sa=X&ei=IgpSVczeEcrB7AajjYHoCw&ved=0CEUQ6AEwBg#v=onepage&q=Aegean%20Area%2C%202000-1100%20BC&f=false |date=2023-02-03 }}, verifikuar te [https://books.google.com/books?id=EbIVASSe9jcC&q=The+Bronze+Age A. F. Harding – ''European Societies in the Bronze Age'' – p.1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230203045737/https://books.google.com/books?id=EbIVASSe9jcC&printsec=frontcover&dq=The+Bronze+Age&hl=en&sa=X&ei=lQpSVZjtLaev7AahgoGQBw&ved=0CCYQ6AEwAQ#v=onepage&q=The%20Bronze%20Age&f=false |date=2023-02-03 }} [Marrë më 12 maj 2015]</ref><ref>[http://classictales.educ.cam.ac.uk/stories/warwithtroy/extras/Sources_for_War_with_Troy.pdf Sources for War with Troy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208122159/http://classictales.educ.cam.ac.uk/stories/warwithtroy/extras/Sources_for_War_with_Troy.pdf |date=2015-12-08 }} Cambridge University Classics Department [Marrë më 12 maj 2015]( < 750, 850 > )</ref><ref>''the most beautiful'' – [https://books.google.com/books?id=j7tj_XxmLwIC&q=The+Cambridge+History+of+Literary+Criticism%3A+Volume+3%2C+The+Renaissance C.Braider – ''The Cambridge History of Literary Criticism: Volume 3''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230203045633/https://books.google.com/books?id=j7tj_XxmLwIC&printsec=frontcover&dq=The+Cambridge+History+of+Literary+Criticism:+Volume+3,+The+Renaissance&hl=en&sa=X&ei=_hBSVZ_MBMaX7QbWoIP4Bw&ved=0CCEQ6AEwAA#v=onepage&q=The%20Cambridge%20History%20of%20Literary%20Criticism%3A%20Volume%203%2C%20The%20Renaissance&f=false |date=2023-02-03 }}, The Renaissance: Zeuxis portrait (p.174) ISBN 0-521-30008-8 – Ed. G.A. Kennedy, G.P. Norton & [https://www.britishmuseum.org/explore/young_explorers/childrens_online_tours/the_trojan_war/helen_runs_off_with_paris.aspx The British Museum – ''Helen runs off with Paris''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151011155338/http://www.britishmuseum.org/explore/young_explorers/childrens_online_tours/the_trojan_war/helen_runs_off_with_paris.aspx |date=2015-10-11 }} [Marrë më 12 maj 2015]</ref> Arkitektura e [[Greqia e Lashtë|Greqisë së Lashtë]] bazohet në këtë pikëpamje të simetrisë dhe proporcionit. ==== Parasokratikët ==== Në një fragment të shkrimeve të [[Herakliti]]t (''Fragmenti 106'') ai përmend bukurinë, ku lexohet: «Për [[Perëndia|Perëndinë]] të gjitha gjërat janë të bukura, të mira, të drejta...»<ref>W.W. Clohesy – [http://kuscholarworks.ku.edu/bitstream/handle/1808/9145/auslegung.v13.n02.175-192.pdf?sequence=1 The Strength of the Invisible: Reflections on Heraclitus (p. 177)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170812213308/https://kuscholarworks.ku.edu/bitstream/handle/1808/9145/auslegung.v13.n02.175-192.pdf?sequence=1 |date=2017-08-12}} Auslegung Volume XIII ISSN 0733-4311 [Marrë më 2015-05-12] (në anglisht)</ref> Teoria më e hershme perëndimore e bukurisë gjendet në veprat e filozofëve të hershëm grekë të periudhës [[Parasokratikët|parasokratike]], si [[Pitagora]], i cili e konceptonte bukurinë si të dobishme për edukimin moral të shpirtit.<ref name="Fistioc, M.C., review by S Naragon, Manchester College" /> Ai shkroi për mënyrën se si njerëzit ndiejnë kënaqësi kur janë të vetëdijshëm për një lloj të caktuar situate formale të pranishme në realitet, të perceptueshme me shikim ose përmes veshit<ref name="J.L. Wright (2003)" /> dhe zbuloi raportet matematikore themelore në shkallët harmonike të muzikës.<ref name="Fistioc, M.C., review by S Naragon, Manchester College" /> [[Pitagorizmi|Pitagoreanët]] e konceptonin praninë e bukurisë në terma universalë, domethënë si të ekzistueshme në një gjendje kozmologjike; ata e shihnin bukurinë në ''qiej''.<ref name="W Tatarkiewicz">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=LS_ji6fh60IC&pg=PA102|title=History of Aesthetics|editor=J. Harrell|editor2=C. Barrett|editor3=D. Petsch|publisher=A&C Black|year=2006|isbn=0-8264-8855-2|access-date=2015-05-11|page=102|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203045633/https://books.google.com/books?id=LS_ji6fh60IC&pg=PA102|url-status=live|language=en}}</ref> Ata shihnin një lidhje të fortë mes [[Matematika|matematikës]] dhe bukurisë. Në veçanti, vunë re se objektet e përpjestuara sipas [[Prerja e artë|prerjes së artë]] dukeshin më tërheqëse.<ref>{{cite book|last=Seife |first=Charles |year=2000 |title=Zero: The Biography of a Dangerous Idea |publisher=Penguin |isbn=0-14-029647-6 |page=32 |language=en}}</ref> ==== Periudha klasike ==== Koncepti [[Greqia klasike|klasik]] i bukurisë është ai që shfaq proporcion të përsosur (Wolfflin).<ref name="Sartwell, C">{{cite book |url=https://plato.stanford.edu/entries/beauty/#ClaCon |author=Sartwell, C |title=Beauty |publisher=The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2014 Edition) |editor=Edward N. Zalta |access-date=2015-05-11 |archive-date=2021-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118204000/https://plato.stanford.edu/entries/beauty/#ClaCon |url-status=live |language=en}}</ref> Në këtë kontekst, koncepti shpesh bënte pjesë në fushën e [[Matematika|matematikës]].<ref name="G Parsons" /> Gjatë [[Lashtësia klasike|periudhës klasike]] u shfaq ideja e një bukurie shpirtërore;<ref name="W Tatarkiewicz" /> bukuria ishte diçka që mishëronte mirësinë hyjnore, ndërsa shfaqja e sjelljes që mund të klasifikohej si e bukur buronte nga një gjendje e brendshme morale në përputhje me të mirën.<ref name="L Cheney">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Edi7bg9V3aEC&pg=PA118 |author=L. Cheney |title=Giorgio Vasari's Teachers: Sacred & Profane Art |publisher=Peter Lang |year=2007 |id=ISBN 978-0-8204-8813-4 |access-date=2015-05-11 |page=118 |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203045645/https://books.google.com/books?id=Edi7bg9V3aEC&pg=PA118 |url-status=live |language=en}}</ref> Shkrimet e [[Ksenofoni]]t paraqesin një bisedë mes [[Sokrati]]t dhe [[Aristipi]]t. Sokrati dalloi ndryshime në konceptimin e së bukurës; për shembull, te objektet e pajetë, efektiviteti i realizimit të dizajnit ishte faktor vendimtar për perceptimin e bukurisë së diçkaje.<ref name="W Tatarkiewicz" /> Sipas rrëfimit të Ksenofonit, Sokrati e shihte bukurinë në përputhje me atë që përkufizohej si e mira morale; me pak fjalë, ai mendonte se bukuria përkonte me të mirën.<ref>{{cite book |author=N. Wilson |title=Encyclopedia of Ancient Greece |page=20 |publisher=Routledge |date=2013-10-31 |id=ISBN 113678800X |url=https://books.google.com/books?id=8pXhAQAAQBAJ&pg=PA21 |access-date=2015-05-12 |language=en}}</ref> Bukuria është një temë që [[Platoni]] e trajton në veprën e tij {{ill|Simpoziumi (Platoni)|en|Symposium (Plato)|lt=''Simpoziumi''}}.<ref name="Fistioc, M.C., review by S Naragon, Manchester College">{{cite book |url=https://ndpr.nd.edu/news/23046-the-beautiful-shape-of-the-good-platonic-and-pythagorean-themes-in-kant-s-critique-of-the-power-of-judgment/ |author=Fistioc, M.C. |others=Review by S. Naragon, Manchester College |title=The Beautiful Shape of the Good: Platonic and Pythagorean Themes in Kant's Critique of the Power of Judgment |date=2002-12-05 |publisher=Routledge, 2002 (University of Notre Dame philosophy reviews) |access-date=2015-05-11 |archive-date=2016-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160122042943/http://ndpr.nd.edu/news/23046-the-beautiful-shape-of-the-good-platonic-and-pythagorean-themes-in-kant-s-critique-of-the-power-of-judgment/ |url-status=live |language=en}}</ref> Në këtë vepër, priftëresha e lartë [[Diotima e Mantineas|Diotima]] përshkruan se si bukuria zhvillohet nga një vlerësim i vetëm dhe themelor i trupit drejt vlerësimeve më të gjera përmes njerëzve të dashur, e deri te bota në gjendjen e saj kulturore dhe shoqërore (Wright).<ref name="J.L. Wright (2003)">{{cite book |url=http://commons.pacificu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1094&context=eip |author=J.L. Wright |title=Review of The Beautiful Shape of the Good: Platonic and Pythagorean Themes in Kant's Critique of the Power of Judgment by M.C. Fistioc |publisher=Pacific University Library |access-date=2015-05-11 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304093334/http://commons.pacificu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1094&context=eip |url-status=live |language=en}}</ref> Me fjalë të tjera, Diotima i jep Sokratit një shpjegim se si dashuria duhet të fillojë me një lidhje [[Erotizmi|erotike]] dhe të përfundojë me tejkalimin e fizikut drejt vlerësimit të bukurisë si gjë në vetvete. Ngjitja e dashurisë nis me trupin e vet; së dyti, me vlerësimin e bukurisë në trupin e tjetrit; së treti, me bukurinë në shpirt, e cila korrespondon me bukurinë në mendje në kuptimin modern; së katërti, me bukurinë në institucione, ligje dhe veprimtari; së pesti, me bukurinë në dije dhe në shkenca; dhe, së fundi, me dashurinë për vetë bukurinë—që në gjuhën origjinale greke shprehet me termin ''auto to kalon''.<ref name="K Urstad">{{cite book |url=http://static.sdu.dk/mediafiles/6/0/4/%7B60490E04-DC57-48DA-9334-9E0B40C03C8D%7DUrstad7.pdf |author=K. Urstad |title=Loving Socrates: The Individual and the Ladder of Love in Plato's ''Symposium'' |publisher=Res Cogitans 2010 no.7, vol. 1 |access-date=2015-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151010022315/http://static.sdu.dk/mediafiles/6/0/4/%7B60490E04-DC57-48DA-9334-9E0B40C03C8D%7DUrstad7.pdf |archive-date=2015-10-10 |language=en}}</ref> Në gjendjen përfundimtare, ''auto to kalon'' dhe e vërteta bashkohen në një.<ref name="W. K. C. Guthrie, J Warren">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=K53FQyj44UIC&pg=PA112 |author1=W. K. C. Guthrie |author2=J. Warren |title=The Greek Philosophers from Thales to Aristotle |page=112 |publisher=Routledge |year=2012 |id=ISBN 978-0-415-52228-1 |access-date=2015-05-12 |language=en}}</ref> Në tekst gjendet kuptimi se dashuria dhe bukuria bashkëekzistojnë, por mbeten të pavarura ose, me fjalë të tjera, reciprokisht përjashtuese, pasi dashuria nuk e zotëron bukurinë, meqë e kërkon atë.<ref name="A Preus">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=T9wWJcRD8tYC&pg=PA75 |author=A. Preus |title=Notes on Greek Philosophy from Thales to Aristotle (parts 198 and 210) |publisher=Global Academic Publishing |year=1996 |id=ISBN 1-883058-09-0 |access-date=2015-05-12 |language=en}}</ref> Vepra, drejt fundit, ofron një përshkrim të bukurisë në kuptim negativ.<ref name="A Preus" /> Platoni diskuton gjithashtu për bukurinë në veprën e tij ''Fedri'',<ref name="W. K. C. Guthrie, J Warren" /> dhe e identifikon Alkibiadin si të bukur në ''Parmenidin''.<ref name="S Scolnicov">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=4C0p-lM0dgQC&pg=PA21 |author=S. Scolnicov |title=Plato's Parmenides |page=21 |publisher=University of California Press |year=2003 |id=ISBN 0-520-92511-4 |access-date=2015-05-12 |language=en}}</ref> Ai e konsideronte bukurinë si [[Idea|idenë]] ([[Teoria e formave|Formën]]) mbi të gjitha idetë e tjera.<ref>Platoni, ''Fedri''.</ref> Mendimi platonik e sintetizoi bukurinë me [[Hyjnorja|hyjnoren]].<ref name="J.L. Wright (2003)" /> Scruton (i cituar te Konstan) pohon se Platoni e paraqet idenë e së bukurës si diçka që zgjon dëshirën (krh. joshjen) dhe që nxit një heqje dorë intelektuale (krh. mohimin) nga dëshira.<ref name="D. Konstan">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=iVQgBQAAQBAJ |author=D. Konstan |title=Beauty – The Fortunes of an Ancient Greek Idea |publisher=Oxford University Press |year=2014 |id=ISBN 978-0-19-992726-5 |access-date=2015-11-24 |language=en}}</ref> Për Alexander Nehamas, në shqyrtimet e Platonit ndjenja e së bukurës ekziston vetëm në lidhje me vendosjen e dëshirës.<ref>{{cite web |author=F. McGhee |title=Review of text written by David Konstan |url=https://web.archive.org/web/20210310091244/http://www.oxonianreview.org/wp/cold-pastoral/ |publisher=Oxonian Review |date=2015-03-31 |access-date=2015-11-24 |language=en}} (referenca, jo burime: [http://bmcr.brynmawr.edu/2014/2014-06-08.html Bryn Mawr Classical Review 2014.06.08 (Donald Sells)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141126032057/http://bmcr.brynmawr.edu/2014/2014-06-08.html |date=2014-11-26}}; [http://www.oxfordscholarship.com/view/10.1093/acprof:oso/9780199605507.001.0001/acprof-9780199605507 DOI:10.1093/acprof:oso/9780199605507.001.0001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716084141/https://www.oxfordscholarship.com/view/10.1093/acprof:oso/9780199605507.001.0001/acprof-9780199605507 |date=2020-07-16}})</ref> [[Aristoteli]] e përkufizon bukurinë në ''[[Metafizika (Aristoteli)|Metafizikën]]'' si diçka që ka rregull, simetri dhe përcaktueshmëri, të cilat shkencat matematike i shfaqin në një shkallë të veçantë.<ref name="Sartwell, C" /> Ai shihte një lidhje mes të bukurës (''to kalon'') dhe virtytit, duke argumentuar se «Virtyti synon të bukurën».<ref>Aristoteli, ''Etika nikomake''.</ref> ==== Romakët ==== Në veprën ''De Natura Deorum'', [[Ciceroni]] shkroi për «shkëlqimin dhe bukurinë e krijimit». Në lidhje me këtë, dhe me të gjitha aspektet e realitetit që rrjedhin prej krijimit, ai i konsideroi këto si arsye për të mbështetur {{ill|Argumenti teleologjik|en|Teleological argument|lt=argumentin teleologjik}} për ekzistencën e një Perëndie si krijues.<ref name="M Garani">{{cite book|last=Garani|first=M.|url=https://books.google.com/books?id=zHyQAgAAQBAJ&q=Empedocles+beauty|title=Empedocles Redivivus: Poetry and Analogy in Lucretius|publisher=Routledge|year=2007|id=ISBN 978-1-135-85983-1|access-date=2015-05-12|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203045739/https://books.google.com/books?id=zHyQAgAAQBAJ&q=Empedocles+beauty|url-status=live|language=en}}</ref> === Mesjeta perëndimore === Në [[Mesjeta|Mesjetë]], filozofë katolikë si [[Tomas Akuinas]] e përfshinë bukurinë ndër atributet transcendentale të [[Të qënurit|qenies]].<ref>{{cite book|last=Eco|first=Umberto|title=The Aesthetics of Thomas Aquinas|location=Cambridge, Mass.|publisher=Harvard Univ. Press|year=1988|page=98|id=ISBN 0674006755|language=en}}</ref> Në veprën e tij ''Summa Theologica'', Akuinas përshkroi tre kushtet e bukurisë: ''integritas'' (tërësia), ''consonantia'' (harmonia dhe proporcioni) dhe ''claritas'' (shkëlqimi dhe qartësia që e bën formën e një gjëje të dukshme për mendjen).<ref>{{cite book|last=McNamara|first=Denis Robert|title=Catholic Church Architecture and the Spirit of the Liturgy|publisher=Hillenbrand Books|year=2009|pages=24–28|id=ISBN 1595250271|language=en}}</ref> Në arkitekturën gotike të [[Mesjeta e lartë|Mesjetës së lartë]] dhe të [[Mesjeta e vonë|Mesjetës së vonë]], [[drita]] konsiderohej si zbulesa më e bukur e [[Perëndia|Perëndisë]], e cila shpallej në projektimin arkitekturor.<ref name="Stegers2008_p60">{{cite book|last=Stegers|first=Rudolf|title=Sacred Buildings: A Design Manual|url=https://books.google.com/books?id=GSujjKW04A4C&dq=%22light+was+thought+to+be+the+source+and+actual+essence+of+all+that+is+beautiful%22&pg=PA60|location=Berlin|publisher=De Gruyter|year=2008|page=60|id=ISBN 3764382767|language=en}}</ref> Shembuj janë xhamat e ngjyrosur të [[Katedralja|katedraleve]] gotike, përfshirë [[Katedralja Notre-Dame de Paris|katedralen Notre-Dame de Paris]] dhe katedralen e Chartres.<ref>{{cite book|last=Duiker|first=William J.|last2=Spielvogel|first2=Jackson J.|title=World History|location=Shtetet e Bashkuara|publisher=Cengage Learning|year=2019|page=351|id=ISBN 1337401048|language=en}}</ref> [[Agostini|Shën Agustini]] tha për bukurinë: «Bukuria është me të vërtetë një dhuratë e mirë e Perëndisë; por që të mirët të mos e mendojnë si një të mirë të madhe, Perëndia ua dhuron atë edhe të këqijve.»<ref>{{cite web|url=http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf102.iv.XV.22.html|title=NPNF1-02. St. Augustine's City of God and Christian Doctrine|website=Christian Classics Ethereal Library|access-date=2018-05-01|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170701195246/http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf102.iv.XV.22.html|archive-date=2017-07-01|language=en}}</ref> === Rilindja === Filozofia klasike dhe skulpturat e burrave dhe grave, të krijuara sipas parimeve të [[Filozofia e lashtë greke|filozofisë së lashtë greke]] mbi bukurinë ideale njerëzore, u rizbuluan në Evropën e [[Rilindja|Rilindjes]], duke çuar në riadoptimin e asaj që u quajt «ideali klasik». Për sa i përket bukurisë femërore, një grua, pamja e së cilës përputhet me këto parime, quhet ende «bukuri klasike» ose thuhet se zotëron një «bukuri klasike», ndërsa themelet e vëna nga artistët grekë dhe romakë kanë ofruar gjithashtu standardin për bukurinë mashkullore dhe femërore në qytetërimin perëndimor, siç shihet, për shembull, në ''{{ill|Nike e Samotrakës|en|Winged Victory of Samothrace|lt=Nikën e Samotrakës}}''. Gjatë epokës gotike, kanoni estetik klasik i bukurisë u refuzua si mëkatar. Më vonë, mendimtarët e [[Rilindja|Rilindjes]] dhe [[Humanizmi|humanistët]] e hodhën poshtë këtë pikëpamje dhe e konsideruan bukurinë si produkt të rendit racional dhe të përpjesëtimeve harmonike. Artistët dhe arkitektët e Rilindjes (si Giorgio Vasari në ''Jetët e artistëve'') e kritikuan periudhën gotike si irracionale dhe barbare. Kjo pikëpamje për [[Arti gotik|artin gotik]] zgjati deri në Romantizëm, në shekullin XIX. Vasari iu përmbajt nocionit klasik dhe e mendonte bukurinë si të përcaktuar nga përpjesëtimet dhe rendi.<ref name="L Cheney" /> === Epoka e Arsyes === [[Skeda:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|left|thumb|400x400px|''{{ill|Lindja e Venusit|en|The Birth of Venus}}'' ({{Rreth|1485}}) nga [[Sandro Botiçeli]].<ref>{{citation|last=Ames-Lewis|first=Francis|date=2000|title=The Intellectual Life of the Early Renaissance Artist|url=https://books.google.com/books?id=FrcsXlpD6NIC&q=Botticelli+Apelles+Birth+of+Venus&pg=PA194|location=New Haven, Connecticut|publisher=Yale University Press|id=ISBN 0-300-09295-4|page=194|language=en}}</ref> Perëndesha Venus ([[Afërdita]]) është personifikimi klasik i bukurisë.]] [[Epoka e Iluminizmit|Epoka e Arsyes]] pati një rritje të interesit për bukurinë si subjekt filozofik. Për shembull, filozofi skocez Francis Hutcheson argumentoi se bukuria është «uniteti në shumëllojshmëri dhe shumëllojshmëria në unitet».<ref>{{cite book|last=Hutcheson|first=Francis|title=An Inquiry Into the Original of Our Ideas of Beauty and Virtue: In Two Treatises|url=https://books.google.com/books?id=XF4uAAAAYAAJ|year=1726|publisher=J. Darby|id=ISBN 978-0-598-98269-8|access-date=2020-06-14|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203045639/https://books.google.com/books?id=XF4uAAAAYAAJ|url-status=live|language=en}}</ref> Ai shkroi se bukuria nuk ishte as thjesht subjektive as thjesht objektive — ajo mund të kuptohej jo si «ndonjë cilësi që supozohet të jetë në objekt, e cila do të ishte në vetvete e bukur, pa lidhje me ndonjë mendje që e percepton: sepse bukuria, si emrat e tjerë të ideve të ndjeshme, tregon siç duhet ''perceptimin'' e ndonjë mendjeje; … megjithatë ne zakonisht imagjinojmë se në objekt ka diçka pikërisht si perceptimi ynë».<ref>{{cite book|last=Kennick|first=William Elmer|title=Art and Philosophy: Readings in Aesthetics|edition=2nd|location=New York|publisher=St. Martin's Press|year=1979|page=421|id=ISBN 0312053916|language=en}}</ref> [[Immanuel Kant]]i besonte se nuk mund të ekzistonte asnjë «kriter universal i së bukurës» dhe se përvoja e bukurisë është subjektive, por se një objekt gjykohet i bukur kur duket se shfaq «qëllimshmëri»; domethënë, kur forma e tij perceptohet të ketë karakterin e një gjëje të projektuar sipas ndonjë parimi dhe të përshtatur për një qëllim.<ref>{{cite book|last=Kennick|first=William Elmer|title=Art and Philosophy: Readings in Aesthetics|edition=2nd|location=New York|publisher=St. Martin's Press|year=1979|pages=482–483|id=ISBN 0312053916|language=en}}</ref> Ai dalloi «bukurinë e lirë» nga «bukuria thjesht e varur», duke shpjeguar se «e para nuk presupozon asnjë koncept se çfarë duhet të jetë objekti; e dyta presupozon një koncept të tillë dhe përsosmërinë e objektit në përputhje me të».<ref name="Kennick_517">{{cite book|last=Kennick|first=William Elmer|title=Art and Philosophy: Readings in Aesthetics|edition=2nd|location=New York|publisher=St. Martin's Press|year=1979|page=517|id=ISBN 0312053916|language=en}}</ref> Sipas këtij përkufizimi, bukuria e lirë gjendet në guaskat e detit dhe në muzikën pa fjalë; bukuria e varur në ndërtesa dhe në trupin e njeriut.<ref name="Kennick_517" /> Edhe poetët romantikë u interesuan shumë për natyrën e bukurisë, ndërsa John Keats argumentoi në ''Ode on a Grecian Urn'' se: : E bukura është e vërtetë, e vërteta është e bukur — kjo është gjithçka : që ju dini në tokë, dhe gjithçka që ju duhet të dini. === Perëndimi në shekujt 19 dhe 20 === Në periudhën romantike, {{ill|Edmund Burke|en}} parashtroi një dallim midis bukurisë në kuptimin e saj klasik dhe {{ill|E sublimja|en|Sublime (philosophy)|lt=sublimës}}.<ref>{{Cite book|last=Doran|first=Robert|title=The Theory of the Sublime from Longinus to Kant|year=2017|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|page=144|isbn=1-107-49915-1|language=en}}</ref> Koncepti i sublimës, siç e shpjeguan Burke dhe [[Immanuel Kant|Kant]], sugjeronte që [[arti gotik]] dhe arkitektura gotike, edhe pse jo në përputhje me standardin klasik të bukurisë, të shiheshin si të sublimë.<ref>{{Cite book|last=Monk|first=Samuel Holt|title=The Sublime: A Study of Critical Theories in XVIII-century England|year=1960|publisher=University of Michigan Press|location=Ann Arbor|pages=6–9, 141|language=en}}</ref> Shekulli i 20-të pa një refuzim në rritje të bukurisë si nga artistët ashtu edhe nga filozofët, duke kulmuar me antiestetikën e [[postmodernizmi]]t.<ref>{{Cite book|last=Foster|first=Hal|title=The Anti-aesthetic: Essays on Postmodern Culture|year=1998|publisher=New Press|isbn=978-1-56584-462-9|language=en}}</ref> Kjo ndodhi edhe pse bukuria ishte një shqetësim qendror për [[Fridrih Niçe]]n, një nga ndikimet kryesore të postmodernizmit, i cili pohoi se vullneti për fuqi ishte vullneti për bukuri.<ref>{{Cite book|last=Nietzsche|first=Friedrich Wilhelm|title=The Will to Power|url=https://books.google.com/books?id=mM9vDwAAQBAJ&pg=PR31|year=1967|publisher=Random House|isbn=978-0-394-70437-1|language=en}}</ref> Pas refuzimit të bukurisë nga postmodernizmi, mendimtarët i janë kthyer bukurës si një vlerë e rëndësishme. Filozofi analitik amerikan Guy Sircello propozoi teorinë e tij të re të bukurisë si përpjekje për të theksuar sërish statusin e bukurisë si koncept i rëndësishëm filozofik.<ref>{{Cite book|last=Sircello|first=Guy|title=A New Theory of Beauty|series=Princeton Essays on the Arts, 1|location=Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|year=1975|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Sircello|first=Guy|title=Love and Beauty|location=Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|year=1989|language=en}}</ref> Ai hodhi poshtë subjektivizmin e Kantit dhe kërkoi të identifikonte vetitë e qenësishme të një objekti që e bëjnë atë të bukur. Ai i quajti cilësi të tilla si gjallëria, guximi dhe finesa «veti të shkallës cilësore» (PQD) dhe deklaroi se një PQD e bën një objekt të bukur nëse nuk është një veti e mangësisë, mungesës ose defektit dhe nuk krijon pamjen e një vetie të tillë, si dhe nëse PQD është e pranishme fuqishëm në objekt.<ref>{{Cite book|last=Kennick|first=William Elmer|title=Art and Philosophy: Readings in Aesthetics|edition=2nd|location=New York|publisher=St. Martin's Press|year=1979|pages=535–537|isbn=0-312-05391-6|language=en}}</ref> Elaine Scarry argumenton se bukuria lidhet me drejtësinë.<ref>{{Cite book|last=Scarry|first=Elaine|title=On Beauty and Being Just|date=2001-11-04|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-08959-0|language=en}}</ref> Bukuria studiohet gjithashtu nga psikologët dhe neuroshkencëtarët, përkatësisht në fushën e {{ill|Estetika eksperimentale|en|Experimental aesthetics|lt=estetikës eksperimentale}} dhe të {{ill|Neuroestetika|en|Neuroesthetics|lt=neuroestetikës}}. Teoritë psikologjike e shohin bukurinë si një formë të [[Kënaqësia|kënaqësisë]].<ref>{{Cite journal|last1=Reber|first1=Rolf|last2=Schwarz|first2=Norbert|last3=Winkielman|first3=Piotr|title=Processing Fluency and Aesthetic Pleasure: Is Beauty in the Perceiver's Processing Experience?|journal=Personality and Social Psychology Review|date=November 2004|volume=8|issue=4|pages=364–382|doi=10.1207/s15327957pspr0804_3|pmid=15582859|s2cid=1868463|hdl=1956/594|hdl-access=free|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Armstrong|first1=Thomas|last2=Detweiler-Bedell|first2=Brian|title=Beauty as an Emotion: The Exhilarating Prospect of Mastering a Challenging World|journal=Review of General Psychology|date=December 2008|volume=12|issue=4|pages=305–329|doi=10.1037/a0012558|citeseerx=10.1.1.406.1825|s2cid=8375375|language=en}}</ref> Gjetjet korrelacionale mbështesin pikëpamjen se objektet më të bukura janë gjithashtu më të këndshme.<ref>{{Cite journal|last1=Vartanian|first1=Oshin|last2=Navarrete|first2=Gorka|last3=Chatterjee|first3=Anjan|last4=Fich|first4=Lars Brorson|last5=Leder|first5=Helmut|last6=Modroño|first6=Cristián|last7=Nadal|first7=Marcos|last8=Rostrup|first8=Nicolai|last9=Skov|first9=Martin|title=Impact of contour on aesthetic judgments and approach-avoidance decisions in architecture|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|date=2013-06-18|volume=110|issue=Suppl 2|pages=10446–10453|doi=10.1073/pnas.1301227110|pmid=23754408|pmc=3690611|doi-access=free|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Marin|first1=Manuela M.|last2=Lampatz|first2=Allegra|last3=Wandl|first3=Michaela|last4=Leder|first4=Helmut|title=Berlyne Revisited: Evidence for the Multifaceted Nature of Hedonic Tone in the Appreciation of Paintings and Music|journal=Frontiers in Human Neuroscience|date=2016-11-04|volume=10|page=536|doi=10.3389/fnhum.2016.00536|pmid=27867350|pmc=5095118|doi-access=free|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Brielmann|first1=Aenne A.|last2=Pelli|first2=Denis G.|title=Beauty Requires Thought|journal=Current Biology|date=May 2017|volume=27|issue=10|pages=1506–1513.e3|doi=10.1016/j.cub.2017.04.018|pmid=28502660|pmc=6778408|bibcode=2017CBio...27E1506B|language=en}}</ref> Disa studime sugjerojnë se përjetimi i bukurisë në një shkallë më të lartë lidhet me aktivitetin në korteksin orbitofrontal medial.<ref>{{Cite journal|last1=Kawabata|first1=Hideaki|last2=Zeki|first2=Semir|title=Neural Correlates of Beauty|journal=Journal of Neurophysiology|date=April 2004|volume=91|issue=4|pages=1699–1705|doi=10.1152/jn.00696.2003|pmid=15010496|s2cid=13828130|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Ishizu|first1=Tomohiro|last2=Zeki|first2=Semir|title=Toward A Brain-Based Theory of Beauty|journal=PLOS ONE|date=2011-07-06|volume=6|issue=7|article-number=e21852|doi=10.1371/journal.pone.0021852|pmid=21755004|pmc=3130765|bibcode=2011PLoSO...621852I|doi-access=free|language=en}}</ref> Kjo qasje e lokalizimit të përpunimit të bukurisë në një rajon të vetëm të trurit ka marrë kritika brenda fushës.<ref>{{Cite journal|last1=Conway|first1=Bevil R.|last2=Rehding|first2=Alexander|title=Neuroaesthetics and the Trouble with Beauty|journal=PLOS Biology|date=2013-03-19|volume=11|issue=3|article-number=e1001504|doi=10.1371/journal.pbio.1001504|pmid=23526878|pmc=3601993|doi-access=free|language=en}}</ref> Filozofi dhe romancieri [[Umberto Eco]] shkroi ''On Beauty: A History of a Western Idea'' (2004)<ref>{{Cite book|last=Eco|first=Umberto|title=On Beauty: A History of a Western Idea|publisher=Secker & Warburg|year=2004|isbn=978-0-436-20517-0|location=London|language=en}}</ref><ref name="PhillipsReview">{{Cite web|last=Phillips|first=Mike|title=Review: On Beauty edited by Umberto Eco|website=The Guardian|date=2005-01-29|url=http://www.theguardian.com/books/2005/jan/29/history.highereducation|access-date=2023-06-03|language=en}}</ref> dhe ''On Ugliness'' (2007).<ref>{{Cite book|last=Eco|first=Umberto|title=On Ugliness|publisher=Harvill Secker|year=2007|isbn=978-1-84655-122-2|location=London|language=en}}</ref> Tregimtari i romanit të tij ''[[Emri i trendafilit]]'' ndjek [[Tomas Akuinas]]in, duke deklaruar: «tre gjëra bashkohen për të krijuar bukurinë: para së gjithash integriteti ose përsosmëria, dhe për këtë arsye i konsiderojmë të shëmtuara të gjitha gjërat e paplota; pastaj proporcioni i duhur ose harmonia; dhe më në fund qartësia dhe drita», përpara se të shtojë: «pamja e së bukurës nënkupton paqen».<ref>{{Cite book|last=Eco|first=Umberto|title=The Name of the Rose|publisher=Vintage|year=1980|isbn=978-0-09-946603-1|location=London|page=65|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Fasolini|first1=Diego|title=The Intrusion of Laughter into the Abbey of Umberto Eco's The Name of the Rose: The Christian paradox of Joy Mingling with Sorrow|journal=Romance Notes|date=2006|volume=46|issue=2|pages=119–129|jstor=43801801|language=en}}</ref> Mike Phillips e ka përshkruar ''On Beauty'' të Umberto Ecos si «jokoherente» dhe e ka kritikuar autorin sepse përqendrohet vetëm në historinë e Evropës Perëndimore dhe nuk i kushton asnjë pjesë të librit historisë së Evropës Lindore, Azisë ose Afrikës.<ref name="PhillipsReview" /> Amy Finnerty e përshkroi në mënyrë të favorshme veprën ''On Ugliness'' të Umberto Ecos.<ref name="On Ugliness 2007">{{Cite web|last=Finnerty|first=Amy|title=Edited by Umberto Eco – Book Review – The New York Times|website=The New York Times|date=2007-12-02|url=https://www.nytimes.com/2007/12/02/books/review/Finnerty-t.html|access-date=2023-06-03|archive-date=2023-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603202148/https://www.nytimes.com/2007/12/02/books/review/Finnerty-t.html|url-status=live|language=en}}</ref> === Filozofia kineze === [[Filozofia kineze]] tradicionalisht nuk e ka trajtuar filozofinë e së bukurës si një disiplinë më vete.<ref>{{cite book|title=The Chinese Text: Studies in Comparative Literature|year=1986|location=Cocos (Keeling) Islands|publisher=Chinese University Press|page=119|id=ISBN 962201318X|language=en}}</ref> [[Konfuci]] identifikonte të bukurën me të mirën dhe e konsideronte personalitetin e virtytshëm si të bukurën më të madhe: në filozofinë e tij, «një lagje në të cilën jeton një njeri me ''ren'' është një lagje e bukur».<ref name="Chang_213">{{cite book|last=Chang|first=Chi-yun|title=Confucianism: A Modern Interpretation (2012 Edition)|year=2013|location=Singapore|publisher=World Scientific Publishing Company|page=213|id=ISBN 9814439894|language=en}}</ref> Nxënësi i Konfucit, Zeng Shen, shprehu një ide të ngjashme: «pak njerëz mund ta shohin të bukurën te dikush që nuk e pëlqejnë».<ref name="Chang_213" /> [[Mencius]]i e konsideronte «vërtetësinë e plotë» si të bukur.<ref name="Tang_242">{{cite book|last=Tang|first=Yijie|title=Confucianism, Buddhism, Daoism, Christianity and Chinese Culture|year=2015|publisher=Springer Berlin Heidelberg|page=242|id=ISBN 3662455331|language=en}}</ref> [[Zhu Xi]] tha: «Kur njeriu e ka zbatuar me mund të mirën derisa ajo të plotësohet plotësisht dhe ka grumbulluar të vërtetën, atëherë e bukura banon brenda saj dhe nuk varet nga gjërat e jashtme.»<ref name="Tang_242" /> == Atributet njerëzore == {{Hatnote|Artikujt kryesorë: {{ill|Atraktiviteti fizik|en|Physical attractiveness}} dhe {{ill|Ideali i bukurisë femërore|en|Feminine beauty ideal}}}} [[Skeda:Nofretete Neues Museum.jpg|thumb|left|upright|Busti i Nefertitit, shekulli XIV p.e.s.]] Fjala «bukuri» përdoret shpesh si emër i numërueshëm për të përshkruar një grua të bukur.<ref name=":32">{{Cite web |title=Beauty {{!}} Definition of Beauty by Oxford Dictionary on Lexico.com |url=https://www.lexico.com/en/definition/beauty |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809175019/https://www.lexico.com/en/definition/beauty |archive-date=2020-08-09 |access-date=2020-08-01 |website=Lexico Dictionaries {{!}} English |language=en}}</ref><ref name=":42">{{Cite web |title=BEAUTY (noun) American English definition and synonyms {{!}} Macmillan Dictionary |url=https://www.macmillandictionary.com/us/dictionary/american/beauty_1 |access-date=2020-08-01 |website=Macmillan Dictionary |language=en |archive-date=2017-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170709064049/http://www.macmillandictionary.com/us/dictionary/american/beauty_1 |url-status=live}}</ref> Karakterizimi i një personi si «i bukur», qoftë individualisht, qoftë sipas konsensusit të komunitetit, mbështetet shpesh në një kombinim të ''bukurisë së brendshme'' (e cila përfshin faktorë psikologjikë si personaliteti, [[inteligjenca]], hirësia, mirësjellja, [[karizma]], [[integriteti]], përputhshmëria dhe eleganca) dhe të ''bukurisë së jashtme'' (d.m.th. {{ill|Atraktiviteti fizik|en|Physical attractiveness|lt=atraktivitetit fizik}}), e cila përfshin tipare fizike që vlerësohen mbi bazë [[Estetika|estetike]]. Standardet e bukurisë kanë ndryshuar me kalimin e kohës, në varësi të vlerave kulturore në ndryshim. Historikisht, pikturat paraqesin një gamë të gjerë standardesh të ndryshme bukurie.<ref>{{Cite journal |title=Artists' Types of Beauty |journal=The Strand Magazine |location=Mbretëria e Bashkuar |publisher=G. Newnes |year=1904 |pages=291–298 |url=https://books.google.com/books?id=J68vAAAAMAAJ&pg=PA291 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203045633/https://www.google.com/books/edition/The_Strand_Magazine/J68vAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=&pg=PA291&printsec=frontcover |archive-date=2023-02-03 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Chō |first=Kyō |translator-last=Selden |translator-first=Kyoko Iriye |year=2012 |url=https://books.google.com/books?id=BQcl4aCkY5MC&q=painting |title=The Search for the Beautiful Woman: A Cultural History of Japanese and Chinese Beauty |location=Lanham |publisher=Rowman & Littlefield |pages=100–102 |isbn=978-1-4422-1895-6 |language=en}}</ref> Një tregues i fortë i bukurisë fizike është «{{ill|Mesatarësia|en|Averageness|lt=mesatarësia}}».<ref name="Langlois & Roggman, 1990">{{Cite journal |doi=10.1111/j.1467-9280.1990.tb00079.x |title=Attractive Faces Are Only Average |journal=Psychological Science |volume=1 |issue=2 |pages=115–121 |year=1990 |last1=Langlois |first1=Judith H. |last2=Roggman |first2=Lori A. |s2cid=18557871 |language=en}}</ref><ref name="Straus, 1979">{{Cite journal |last1=Strauss |first1=Mark S. |title=Abstraction of prototypical information by adults and 10-month-old infants |journal=Journal of Experimental Psychology: Human Learning and Memory |date=1979 |volume=5 |issue=6 |pages=618–632 |doi=10.1037/0278-7393.5.6.618 |pmid=528918 |language=en}}</ref> Kur imazhet e fytyrave njerëzore mesatarizohen së bashku për të formuar një imazh të përbërë, ato i afrohen gjithnjë e më shumë imazhit «ideal» dhe perceptohen si më tërheqëse. Kjo u vu re për herë të parë në vitin 1883, kur {{ill|Francis Galton|en}} mbivendosi imazhe fotografike të përbëra të fytyrave të vegjetarianëve dhe kriminelëve, për të parë nëse ekzistonte një pamje tipike fytyre për secilin grup. Gjatë këtij procesi, ai vuri re se imazhet e përbëra ishin më tërheqëse krahasuar me çdo imazh individual.<ref name="Galton, 1878">{{Cite journal |last=Galton |first=Francis |title=Composite Portraits, Made by Combining Those of Many Different Persons Into a Single Resultant Figure. |journal=The Journal of the Anthropological Institute of Great Britain and Ireland |publisher=JSTOR |volume=8 |year=1879 |pages=132–144 |issn=0959-5295 |doi=10.2307/2841021 |url=https://zenodo.org/record/1449534 |access-date=2020-06-14 |archive-date=2020-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726162242/https://zenodo.org/record/1449534 |url-status=live |language=en}}</ref> Studiuesit e kanë përsëritur rezultatin në kushte më të kontrolluara dhe kanë gjetur se mesatarja matematikore e gjeneruar nga kompjuteri për një seri fytyrash vlerësohet më pozitivisht sesa fytyrat individuale.<ref>{{Cite journal |last1=Langlois |first1=Judith H. |last2=Roggman |first2=Lori A. |last3=Musselman |first3=Lisa |s2cid=145147905 |title=What Is Average and What Is Not Average About Attractive Faces? |journal=Psychological Science |publisher=SAGE Publications |volume=5 |issue=4 |year=1994 |issn=0956-7976 |doi=10.1111/j.1467-9280.1994.tb00503.x |pages=214–220 |language=en}}</ref> Argumentohet se është evolucionisht e favorshme që krijesat me riprodhim seksual të tërhiqen nga partnerë që zotërojnë kryesisht tipare të zakonshme ose mesatare, sepse kjo sugjeron mungesën e defekteve gjenetike ose të fituara.<ref name="Koeslag, 1990">{{Cite journal |last=Koeslag |first=Johan H. |title=Koinophilia groups sexual creatures into species, promotes stasis, and stabilizes social behaviour |journal=Journal of Theoretical Biology |publisher=Elsevier BV |volume=144 |issue=1 |year=1990 |issn=0022-5193 |doi=10.1016/s0022-5193(05)80297-8 |pages=15–35 |pmid=2200930 |bibcode=1990JThBi.144...15K |language=en}}</ref><ref name="symons">{{Cite book |last=Symons |first=D. |year=1979 |title=The Evolution of Human Sexuality |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3341719/Why-beauty-is-an-advert-for-good-genes.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3341719/Why-beauty-is-an-advert-for-good-genes.html |archive-date=2022-01-11 |url-access=subscription |url-status=live |last=Highfield |first=Roger |title=Why beauty is an advert for good genes |newspaper=The Daily Telegraph |access-date=2012-02-13 |date=2008-05-07 |language=en}}</ref> Që nga vitet 1970, ka pasur gjithnjë e më shumë dëshmi se preferenca për fytyra të bukura shfaqet që në foshnjëri dhe është ndoshta e lindur,<ref name="Slater, 1998">{{Cite journal |last1=Slater |first1=Alan |last2=Von der Schulenburg |first2=Charlotte |last3=Brown |first3=Elizabeth |last4=Badenoch |first4=Marion |last5=Butterworth |first5=George |last6=Parsons |first6=Sonia |last7=Samuels |first7=Curtis |title=Newborn infants prefer attractive faces |journal=Infant Behavior and Development |publisher=Elsevier BV |volume=21 |issue=2 |year=1998 |issn=0163-6383 |doi=10.1016/s0163-6383(98)90011-x |pages=345–354 |language=en}}</ref><ref name="Kramer, 1995">{{Cite book |last1=Kramer |first1=Steve |last2=Zebrowitz |first2=Leslie |last3=Giovanni |first3=Jean Paul San |last4=Sherak |first4=Barbara |title=Studies in Perception and Action III |chapter=Infants' Preferences for Attractiveness and Babyfaceness |publisher=Routledge |date=2019-02-21 |id=ISBN 978-1-315-78936-1 |doi=10.4324/9781315789361-103 |pages=389–392 |s2cid=197734413 |language=en}}</ref><ref name="Langlois, 1991">{{Cite journal |last1=Langlois |first1=Judith H. |last2=Ritter |first2=Jean M. |last3=Roggman |first3=Lori A. |last4=Vaughn |first4=Lesley S. |title=Facial diversity and infant preferences for attractive faces. |journal=Developmental Psychology |publisher=American Psychological Association (APA) |volume=27 |issue=1 |year=1991 |issn=1939-0599 |doi=10.1037/0012-1649.27.1.79 |pages=79–84 |language=en}}</ref> dhe se rregullat me të cilat përcaktohet tërheqja janë të ngjashme ndërmjet gjinive dhe kulturave të ndryshme.<ref name="Apicella, 2007">{{Cite journal |last1=Apicella |first1=Coren L |last2=Little |first2=Anthony C |last3=Marlowe |first3=Frank W |s2cid=37353815 |title=Facial Averageness and Attractiveness in an Isolated Population of Hunter-Gatherers |journal=Perception |publisher=SAGE Publications |volume=36 |issue=12 |year=2007 |issn=0301-0066 |doi=10.1068/p5601 |pages=1813–1820 |pmid=18283931 |language=en}}</ref><ref name="Rhodes, G. 2006 199–226">{{Cite journal |last=Rhodes |first=Gillian |title=The Evolutionary Psychology of Facial Beauty |journal=Annual Review of Psychology |publisher=Annual Reviews |volume=57 |issue=1 |year=2006 |issn=0066-4308 |doi=10.1146/annurev.psych.57.102904.190208 |pages=199–226 |pmid=16318594 |language=en}}</ref> Një tipar i grave të bukura që është studiuar nga studiuesit është {{ill|Raporti bel–ijë|en|Waist–hip ratio}} prej afërsisht 0,70. Deri në vitin 2004, fiziologët kishin treguar se gratë me {{ill|Figura e trupit të gruas|en|Female body shape|lt=figura në trajtë ore rëre}} ishin më pjellore se gratë e tjera për shkak të niveleve më të larta të disa hormoneve femërore, fakt që mund t'i kushtëzojë nënndërgjegjësisht meshkujt në zgjedhjen e partneres.<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/3682657.stm |title=Hourglass figure fertility link |date=4 May 2004 |work=BBC News |access-date=1 July 2018 |archive-date=October 11, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111011122830/http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/3682657.stm |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.newscientist.com/article/dn4953-barbie-shaped-women-more-fertile/ |title=Barbie-shaped women more fertile |last=Bhattacharya |first=Shaoni |date=5 May 2004 |website=New Scientist |access-date=1 July 2018 |archive-date=July 10, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710102117/https://www.newscientist.com/article/dn4953-barbie-shaped-women-more-fertile/ |url-status=live |language=en}}</ref> Në vitin 2008, komentues të tjerë kanë sugjeruar se kjo preferencë mund të mos jetë universale. Për shembull, në disa kultura joperëndimore në të cilat gratë duhet të kryejnë punë si kërkimi i ushqimit, meshkujt priren të preferojnë raporte bel–ijë më të larta.<ref>{{Cite web |url=https://www.livescience.com/3098-female-figure-hourglass.html |title=Best Female Figure Not an Hourglass |date=December 3, 2008 |website=Live Science |access-date=1 July 2018 |archive-date=July 10, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710102010/https://www.livescience.com/3098-female-figure-hourglass.html |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.vox.com/2014/6/22/5832826/did-evolution-really-make-men-prefer-women-with-hourglass-figures |title=Did evolution really make men prefer women with hourglass figures? |last=Locke |first=Susannah |date=June 22, 2014 |work=Vox |access-date=1 July 2018 |archive-date=July 10, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710102501/https://www.vox.com/2014/6/22/5832826/did-evolution-really-make-men-prefer-women-with-hourglass-figures |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sharonlbegley.com/hourglass-figures-we-take-it-all-back |title=Hourglass Figures: We Take It All Back |last=Begley |first=Sharon |website=Sharon Begley |access-date=1 July 2018 |archive-date=July 10, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710102426/http://www.sharonlbegley.com/hourglass-figures-we-take-it-all-back |url-status=live |language=en}}</ref> Ekspozimi ndaj idealit të hollë në mediat masive, si revistat e modës, lidhet drejtpërdrejt me pakënaqësinë ndaj trupit, me vetëvlerësimin e ulët dhe me zhvillimin e çrregullimeve të të ngrënit tek shikueset femra.<ref>{{Cite news |url=https://www.nationaleatingdisorders.org/media-eating-disorders |title=Media & Eating Disorders |date=2017-10-05 |work=National Eating Disorders Association |access-date=2018-11-27 |language=en |archive-date=December 2, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181202024747/https://www.nationaleatingdisorders.org/media-eating-disorders |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/769290.stm |title=Model's link to teenage anorexia |date=May 30, 2000 |website=BBC News |access-date=October 25, 2009 |archive-date=April 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200413234506/http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/769290.stm |url-status=live |language=en}}</ref> Për më tepër, hendeku në rritje midis madhësive individuale të trupit dhe idealeve shoqërore vazhdon të ushqejë ankthin te vajzat e reja ndërsa ato rriten, gjë që nënvizon natyrën e rrezikshme të standardeve të bukurisë në shoqëri.<ref>{{Cite news |url=https://eating-disorders.org.uk/information/the-media-eating-disorders/ |title=National Centre for Eating Disorders – The Media & Eating Disorders |last=Jade |first=Deanne |work=National Centre for Eating Disorders |access-date=2018-11-27 |language=en-US |archive-date=December 24, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224041630/https://eating-disorders.org.uk/information/the-media-eating-disorders/ |url-status=live}}</ref> === Koncepti perëndimor === [[Skeda:18891109 Arsenic complexion wafers - Helena Independent.png|thumb|Një reklamë e vitit 1889 në një gazetë amerikane për «vaferat për çehren me arsenik» denonconte njollat e errëta, nishanet, puçrrat, qukat dhe «të gjitha parregullsitë femërore».<ref name=HelenaIndependent_18891109>{{cite news |title=A Woman's Face is Her Fortune (advertisement) |url=https://newspaperarchive.com/helena-independent-nov-09-1889-p-9/ |newspaper=The Helena Independent |date=2000-11-09 |page=7 |archive-date=2021-08-27 |access-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827224324/https://newspaperarchive.com/browse/us/mt/helena/helena-independent/ |url-status=live |language=en }}</ref> Arseniku dihej se ishte helmues gjatë epokës viktoriane.<ref name=NatGeo_20160922>{{cite magazine |last1=Little |first1=Becky |title=Arsenic Pills and Lead Foundation: The History of Toxic Makeup |url=https://news.nationalgeographic.com/2016/09/ingredients-lipstick-makeup-cosmetics-science-history/ |magazine=National Geographic |date=2016-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105180856/https://web.archive.org/web/20181105180856/https://news.nationalgeographic.com/2016/09/ingredients-lipstick-makeup-cosmetics-science-history/ |archive-date=2018-11-05 |language=en }}</ref>]] Një studim me imigrantë [[Kinezët|kinezë]] dhe me shtetas [[Amerikanët|amerikanë]] [[Hispanjoll|hispanikë dhe latinë]], [[Afrikano-amerikanët|afrikano-amerikanë]] dhe të bardhë zbuloi se idealet e tyre për bukurinë femërore nuk ndryshonin ndjeshëm.<ref>{{cite journal | last=Cunningham | first=Michael | first4=Perri B. | last5=Wu | first5=Cheng-Huan | title="Their ideas of beauty are, on the whole, the same as ours": Consistency and variability in the cross-cultural perception of female physical attractiveness. | journal=Journal of Personality and Social Psychology | volume=68 | issue=2 | date=1995 | issn=1939-1315 | doi=10.1037/0022-3514.68.2.261 | pages=261–279 |language=en }}</ref> Pjesëmarrësit në studim i vlerësuan gratë aziatike dhe [[Hispanjoll|latinë]] si më tërheqëse se gratë e bardha dhe ato me ngjyrë, dhe u konstatua se gratë aziatike dhe latine kishin më shumë nga tiparet që konsideroheshin tërheqëse për gratë.<ref>{{harvnb|Cunningham|1995|p=1995|ps=: "All groups of judges made more positive ratings of the Asian and Hispanic targets compared with the Black and White targets. Further analyses indicated that the Asian and Hispanic targets happened to possess significantly larger eye height, eye width, nose width, eyebrow height, smile width, and upper lip width than the White and Black women".}}</ref> Ekspozimi ndaj mediave perëndimore nuk ndikoi në vlerësimet e burrave aziatikë për gratë e bardha dhe as nuk i përmirësoi ato.<ref>{{harvnb|Cunningham|1995|p=271|ps=: "The four-item measure of exposure to Western culture was not reliably associated with giving higher ratings to Whites (r = . 19, n s). The relation of rating Whites to frequency of viewing Western television, for example, was quite low (r=.01)."}}</ref> Një studim zbuloi se [[East Asian people|gratë e Azisë Lindore]] në Shtetet e Bashkuara janë më pranë figurës ideale që promovohet në mediat perëndimore, dhe se gratë e Azisë Lindore përshtaten si me ndikimet perëndimore ashtu edhe me ato lindore në Shtetet e Bashkuara.<ref name="Barnett Keel Conoscenti 2001">{{cite journal | last1=Barnett | first1=Heather L. | last2=Keel | first2=P. | last3=Conoscenti | first3=Lauren M. | title=Body Type Preferences in Asian and Caucasian College Students | journal=Sex Roles | date=2001 | volume=45 | issue=11/12 | page=875 | doi=10.1023/A:1015600705749 | s2cid=141429057 |language=en }}</ref> U zbulua se burrat e Azisë Lindore dhe gratë e bardha perëndimore kishin nivelet më të larta të pakënaqësisë me trupin në Shtetet e Bashkuara. Një studim mbi gratë afrikano-amerikane dhe gratë e Azisë Jugore zbuloi se disa prej tyre kishin brendësuar një ideal bukurie të bardhë që vendoste në krye lëkurën e çelët dhe flokët e drejtë.<ref>{{Cite journal|last1=Harper|first1=Kathryn|last2=Choma|first2=Becky L.|s2cid=150156045|date=2018-10-05|title=Internalised White Ideal, Skin Tone Surveillance, and Hair Surveillance Predict Skin and Hair Dissatisfaction and Skin Bleaching among African American and Indian Women|journal=Sex Roles| volume=80| issue=11–12| pages=735–744| doi=10.1007/s11199-018-0966-9|issn=0360-0025|language=en}}</ref> Standardet eurocentrike për burrat përfshijnë shtatlartësinë, hollësinë dhe muskulozitetin, tipare që janë idealizuar përmes mediave amerikane, si në filmat e [[Kinemaja e Shteteve të Bashkuara|Hollywoodit]] dhe në kopertinat e revistave.<ref name="Pompper Allison 2022">{{cite book | last1=Pompper | first1=D. | last2=Allison | first2=M.C. | title=Rhetoric of Masculinity: Male Body Image, Media, and Gender Role Stress/Conflict | publisher=Lexington Books | year=2022 | isbn=978-1-79362-689-9 | url=https://books.google.com/books?id=zt1WEAAAQBAJ&pg=PA82 | access-date=2023-06-03 | pages=82–83 |language=en }}</ref> Në Shtetet e Bashkuara, [[afrikano-amerikanët]] kanë qenë historikisht të nënshtruar ndaj idealeve të bukurisë që shpesh nuk pasqyrojnë pamjen e tyre, çka mund të çojë në probleme të vetëvlerësimit të ulët. Filozofi afrikano-amerikan Cornel West shpjegon më tej se «pjesa më e madhe e urrejtjes dhe përbuzjes që zezakët kanë ndaj vetvetes lidhet me refuzimin e shumë amerikanëve të zinj për të dashur trupat e tyre të zinj, sidomos hundët, ijet, buzët dhe flokët e tyre».<ref name="West 2017 p. 85">{{cite book | last=West | first=C. | title=Race Matters, 25th Anniversary: With a New Introduction | publisher=Beacon Press | year=2017 | isbn=978-0-8070-0883-6 | url=https://books.google.com/books?id=mRVHDwAAQBAJ&pg=PA85 | access-date=2023-06-01 | page=85 |language=en }}</ref> Sipas Patton (2006), stereotipi i inferioritetit të grave afrikano-amerikane (në krahasim me gratë e racave të tjera) mirëmban një sistem shtypjeje të bazuar në racë dhe gjini, që vepron në dëm të grave të të gjitha racave, si dhe të burrave të zinj.<ref>{{cite journal |last1=Patton |first1=Tracey Owens |title=Hey Girl, Am I More than My Hair?: African American Women and Their Struggles with Beauty, Body Image, and Hair |journal=NWSA Journal |date=July 2006 |volume=18 |issue=2 |pages=45–46 |doi=10.2979/NWS.2006.18.2.24 |doi-broken-date=2025-07-11 |id=ProQuest 233235409 |jstor=4317206 |quote="These stereotypes and the culture that sustains them exist to define the social position of black women as subordinate on the basis of gender to all men, regardless of color, and on the basis of race to all other women. These negative images also are indispensable to the maintenance of an interlocking system of oppression based on race and gender that operates to the detriment of all women and all blacks" (Caldwell 2000, 280)." |language=en }}</ref> Në vitet 1960, lëvizja kulturore «e zeza është e bukur» (black is beautiful) kërkoi të largonte nocionin e një {{ill|Eurocentrizmi|en|Eurocentrism|lt=koncept eurocentrik}} të bukurisë.<ref>{{Cite web |last=DoCarmo |first=Stephen |title=Notes on the Black Cultural Movement |publisher=Bucks County Community College |url=http://www.bucks.edu/~docarmos/BCMnotes.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050408205800/http://www.bucks.edu/~docarmos/BCMnotes.html |archive-date=2005-04-08 |access-date=2007-11-27 |language=en }}</ref> Shumë kritika janë drejtuar ndaj modeleve të bukurisë që mbështeten vetëm te idealet perëndimore të bukurisë, siç shihet, për shembull, në franshizën {{ill|Barbie|en}}. Kritikat ndaj Barbie shpesh përqendrohen te shqetësimet se fëmijët e konsiderojnë Barbie një model bukurie dhe do të përpiqen ta imitojnë atë. Një nga kritikat më të zakonshme ndaj Barbie është se ajo promovon një ide jorealiste të imazhit të trupit për një grua të re, duke çuar në rrezikun që vajzat që përpiqen ta imitojnë të bëhen anoreksike.<ref>{{cite journal |last1=Dittmar |first1=Helga |last2=Halliwell |first2=Emma |last3=Ive |first3=Suzanne |title=Does Barbie make girls want to be thin? The effect of experimental exposure to images of dolls on the body image of 5- to 8-year-old girls |journal=Developmental Psychology |date=March 2006 |volume=42 |issue=2 |pages=283–292 |doi=10.1037/0012-1649.42.2.283 |pmid=16569167 |language=en }}</ref> Deri në vitin 1998, këto kritika ndaj mungesës së diversitetit në franshiza të tilla si modeli Barbie i bukurisë në kulturën perëndimore kishin çuar në një dialog për krijimin e modeleve joekskluzive të idealeve perëndimore për tipin e trupit për vajzat e reja që nuk përputhen me idealin e dobësisë që përfaqëson Barbie.<ref name="Flett Kocovski Davison Neale 2017 p. 292">{{cite book | last1=Flett | first1=G.L. | last2=Kocovski | first2=N. | last3=Davison | first3=G.C. | last4=Neale | first4=J.M. | last5=Blankstein | first5=K.R. | title=Abnormal Psychology, Sixth Canadian Edition Loose-Leaf Print Companion | publisher=John Wiley & Sons Canada, Limited | year=2017 | isbn=978-1-119-44409-1 | url=https://books.google.com/books?id=e_6lEAAAQBAJ&pg=PA292 | language=en | access-date=2024-01-11 | page=292 }}</ref> Mattel iu përgjigj këtyre kritikave. Në kulturat e Azisë Lindore, presionet familjare dhe normat kulturore formësojnë idealet e bukurisë. Një studim eksperimental i vitit 2017 konkludoi se idealizimi kulturor aziatik i vajzave «të brishta» ndikonte në stilin e jetës, në të ngrënit dhe në zgjedhjet e pamjes së grave aziatike-amerikane.<ref name="Wong Keum Caffarel et al 2017">{{cite journal |last1=Wong |first1=Stephanie N. |last2=Keum |first2=Brian TaeHyuk |last3=Caffarel |first3=Daniel |last4=Srinivasan |first4=Ranjana |last5=Morshedian |first5=Negar |last6=Capodilupo |first6=Christina M. |last7=Brewster |first7=Melanie E. |title=Exploring the conceptualization of body image for Asian American women. |journal=Asian American Journal of Psychology |date=December 2017 |volume=8 |issue=4 |pages=296–307 |doi=10.1037/aap0000077 |s2cid=151560804 |language=en }}</ref> == Ndikimet në shoqëri == Studiuesit kanë zbuluar se studentët e pashëm marrin nota më të larta nga mësuesit sesa studentët me pamje të zakonshme.<ref>{{Cite web|first=Sharon|last=Begley|url=http://www.newsweek.com/id/206597|title=The Link Between Beauty and Grades|work=Newsweek|date=2009-07-14|access-date=2010-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20100420004627/http://www.newsweek.com/id/206597|archive-date=2010-04-20|url-status=live|language=en}}</ref> Disa studime me gjyqe penale të simuluara kanë treguar se «të pandehurit» fizikisht tërheqës kanë më pak gjasa të shpallen fajtorë — dhe, nëse shpallen fajtorë, ka gjasa të marrin dënime më të lehta — sesa ata më pak tërheqës (megjithëse efekti i kundërt u vërejt kur krimi i pretenduar ishte mashtrim, ndoshta sepse jurorët e perceptonin tërheqjen e të pandehurit si diçka që e lehtësonte krimin).<ref>{{Cite book|last1=Memon|first1=Amina A.|last2=Vrij|first2=Aldert|last3=Bull|first3=Ray|title=Psychology and Law: Truthfulness, Accuracy and Credibility|date=2003-10-31|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-86835-5|pages=46–47|language=en}}</ref> Studimet ndër të rinjtë dhe të rriturit e rinj, si studimet e psikiatres dhe autores së librave të vetëndihmës Eva Ritvo, tregojnë se problemet e lëkurës kanë një ndikim të thellë në sjelljen shoqërore dhe në mundësitë.<ref>{{Cite press release|url=http://multivu.prnewswire.com/mnr/galderma/38432|title=Image survey reveals "perception is reality" when it comes to teenagers|publisher=multivu.prnewswire.com|url-status=live|language=en}}</ref> Të ardhurat e një personi mund të ndikohen gjithashtu nga bukuria fizike. Një studim zbuloi se njerëzit me tërheqje fizike të ulët kanë të ardhura 5 deri në 10 për qind më të ulëta se njerëzit me pamje të zakonshme, të cilët nga ana e tyre kanë të ardhura 3 deri në 8 për qind më të ulëta se ata që konsiderohen të pashëm.<ref>{{Cite news|last=Lorenz|first=K.|year=2005|url=http://www.cnn.com/2005/US/Careers/07/08/looks/|title=Do pretty people earn more?|work=CNN News|publisher=Time Warner|agency=Cable News Network|access-date=2007-01-31|archive-date=2015-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20151012073953/http://www.cnn.com/2005/US/Careers/07/08/looks/|url-status=live|language=en}}</ref> Në tregun e kredive, njerëzit më pak tërheqës kanë më pak gjasa të marrin miratim, megjithëse kanë më pak gjasa të mos e shlyejnë kredinë. Në tregun e martesës, pamja e grave vlerësohet shumë, ndërsa pamja e burrave nuk ka shumë rëndësi.<ref name="Freakonomics">{{Cite web|last1=Hamermesh|first1=Daniel|last2=Dubner|first2=Stephen J.|date=2014-01-30|title=Reasons to not be ugly: full transcript|url=http://freakonomics.com/2014/01/30/reasons-to-not-be-ugly-full-transcript/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301230021/http://freakonomics.com/2014/01/30/reasons-to-not-be-ugly-full-transcript/|archive-date=2014-03-01|access-date=2014-03-04|website=Freakonomics|language=en}}</ref> Ndikimi i tërheqjes fizike në të ardhura ndryshon sipas racës, ku hendeku më i madh i pagave për shkak të bukurisë vërehet te gratë dhe burrat e zinj.<ref>{{Cite journal|last1=Monk|first1=Ellis P.|last2=Esposito|first2=Michael H.|last3=Lee|first3=Hedwig|title=Beholding Inequality: Race, Gender, and Returns to Physical Attractiveness in the United States|journal=American Journal of Sociology|date=2021-07-01|volume=127|issue=1|pages=194–241|doi=10.1086/715141|s2cid=235473652|language=en}}</ref> Në të kundërt, të qenit shumë i shëmtuar rrit prirjen e individit për veprimtari kriminale në një sërë krimesh, nga vjedhja me thyerje te vjedhja dhe shitja e drogave të paligjshme.<ref name="Freakonomics" /> Diskriminimi ndaj të tjerëve bazuar në pamjen e tyre njihet si {{ill|Lookizmi|en|Lookism}}.<ref>{{Cite book|last=Gough|first=Leo|title=C. Northcote Parkinson's Parkinson's Law: A modern-day interpretation of a management classic|date=2011-06-29|publisher=Infinite Ideas|isbn=978-1-908189-71-4|page=36|language=en}}</ref> == Shiko edhe == * {{ill|Stolisja|en|Adornment}} * [[Estetika]] * [[Konkursi i bukurisë]] * {{ill|Modifikimi i trupit|en|Body modification}} * {{ill|Ideali i bukurisë femërore|en|Feminine beauty ideal}} * {{ill|Glamuri (paraqitje)|en|Glamour}} * {{ill|Ideali i bukurisë mashkullore|en|Masculine beauty ideal}} * {{ill|Bukuria matematikore|en|Mathematical beauty}} * {{ill|Teoria e rrjedhshmërisë së përpunimit të kënaqësisë estetike|en|Processing fluency theory of aesthetic pleasure}} * {{ill|Shëmtia|en|Unattractiveness}} * [[Kozmetika]] == Shënime == {{Reflist|group=note}} == Referime == {{Reflist|35}} == Lexime të mëtejshme == * {{Cite book|last=Prum|first=Richard O.|title=The Evolution of Beauty: How Darwin's Forgotten Theory of Mate Choice Shapes the Animal World – and Us|publisher=Anchor|year=2018|isbn=978-0-345-80457-0|language=en}} * {{Cite journal|last=Liebelt|first=C.|year=2022|title=Beauty: What Makes Us Dream, What Haunts Us|journal=Feminist Anthropology|doi=10.1002/fea2.12076|url=https://doi.org/10.1002/fea2.12076|language=en}} == Lidhje të jashtme == {{Commonskat|Beauty|Bukuria}} {{WikiQuote|Beauty}} {{Wiktionary kuti|beauty|pretty}} * {{Cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/beauty/|title=Beauty|last=Sartwell|first=Crispin|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy|language=en}} * [https://www.inphoproject.org/idea/1998 Beauty] – InPho (në anglisht) * [http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20050519.shtml Programi ''In Our Time'' i BBC Radio 4 mbi bukurinë] (kërkon RealAudio) * [https://web.archive.org/web/20050305091132/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-28 ''Dictionary of the History of Ideas'':] Teoritë e bukurisë deri në mesin e shekullit të nëntëmbëdhjetë * [http://www.uni-regensburg.de/Fakultaeten/phil_Fak_II/Psychologie/Psy_II/beautycheck/english/prototypen/prototypen.htm beautycheck.de/english] Universiteti i Regensburgut – Karakteristikat e fytyrave të bukura * [https://www.terraingallery.org/IsBeauty.html "Is Beauty the Making One of Opposites?" e Eli Siegel] * [https://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p15324coll10/id/53033 ''Art and love in Renaissance Italy''] Botuar në lidhje me ekspozitën e mbajtur më 11 nëntor 2008–16 shkurt 2009, Muzeu Metropolitan i Artit, Nju Jork (shih ''Belle: Picturing Beautiful Women''; faqet 246–254). * [https://books.google.com/books?id=pFEII68kmVsC&dq=Thales+philosophy+on++beauty&pg=PA356 Platoni – ''Simpoziumi''] te S. Marc Cohen, Patricia Curd, C. D. C. Reeve (red.) {{Authority control}} [[Kategoria:Bukuria| ]] [[Kategoria:Bukuria estetike]] [[Kategoria:Koncepte në estetikë]] [[Kategoria:Modë]] [[Kategoria:Tërheqja fizike]] [[Kategoria:Vetitë metafizike]] q1b3iruy2fd2kklrdiio5tqi7loynsg 1 290843 3059197 3055210 2026-10-24T04:21:29Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim pa ndërveprim për më shumë se 14 ditë te faqja [[Diskutim:Samir Mane/Arkivi 1]] 3059197 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Samir Mane/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} bkuzhc898dz4ci39a3iwg5s4wjta1h1 1 291715 3059194 3028020 2026-10-24T04:19:40Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Shkolla e Biznesit e BE-së]] 3059194 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Ndryshime te lidhjet e jashtme == Përshëndetje, redaktorë! Tani sa ndryshova 37 lidhje të jashtme te artikulli [[Shkolla e Biznesit e BE-së]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1996089 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20150220115204/http://www.swissprivateuniversities.ch/european-university-receives-eduqua-accreditation/ te http://www.swissprivateuniversities.ch/european-university-receives-eduqua-accreditation/ *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20140222210432/http://www.euruni.edu/Htdocs/Files/v/6240.pdf/downloads/ON01.pdf te http://www.euruni.edu/Htdocs/Files/v/6240.pdf/downloads/ON01.pdf *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20130826113151/http://www.topmba.com/institution/european-university-barcelona-geneva-munich te http://www.topmba.com/institution/european-university-barcelona-geneva-munich *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20140222150006/http://www.studentenquiry.org/profile/european-university te http://www.studentenquiry.org/profile/european-university *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20140406150653/http://www.mqa.gov.my/pasp/ te http://www.mqa.gov.my/pasp/ *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20110812044606/http://www.nichols.edu/your_success/your_success/About_Nichols_History_Accreditation/ te http://www.nichols.edu/your_success/your_success/About_Nichols_History_Accreditation/ *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20140222203826/http://www.euruni.edu/euruni/Meta-Navigation/e-news/e-news-08-2011/European-University-Announces-Dual-MBA-Degree-with-Charleston-College.html te http://www.euruni.edu/euruni/Meta-Navigation/e-news/e-news-08-2011/European-University-Announces-Dual-MBA-Degree-with-Charleston-College.html *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20140215020818/http://www.justlanded.com/english/Spain/Services/Education/European-University-The-International-Business-School te http://www.justlanded.com/english/Spain/Services/Education/European-University-The-International-Business-School *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20141103175522/http://www.phdportal.eu/universities/922/european-university-montreux.html te http://www.phdportal.eu/universities/922/european-university-montreux.html *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20150402153909/http://www.derby.ac.uk/international/partnerships/partners/euruni/ te http://www.derby.ac.uk/international/partnerships/partners/euruni/ *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20150402165108/http://www.roehampton.ac.uk/News/2015/January/New-partnership-will-bring-more-Roehampton-degrees-to-Europe/ te http://www.roehampton.ac.uk/News/2015/January/New-partnership-will-bring-more-Roehampton-degrees-to-Europe/ *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20160304190608/http://www.filtrenews.com/2015/05/eu-business-school-pace-university.html te http://www.filtrenews.com/2015/05/eu-business-school-pace-university.html *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20160202214406/http://www.caretoknow.org/resources/eu-business-school-partnership te http://www.caretoknow.org/resources/eu-business-school-partnership *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20140301175615/http://www.chea.org/search/actionProg.asp?seq=101271 te http://www.chea.org/search/actionProg.asp?seq=101271 *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20140301175738/http://www.chea.org/search/actionProg.asp?seq=101272 te http://www.chea.org/search/actionProg.asp?seq=101272 *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20140301175612/http://www.chea.org/search/actionProg.asp?seq=101263 te http://www.chea.org/search/actionProg.asp?seq=101263 *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20140301175618/http://www.chea.org/search/actionProg.asp?seq=101261 te http://www.chea.org/search/actionProg.asp?seq=101261 *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20130829054645/http://iacbe.org/accreditation-member-status.asp te http://www.iacbe.org/accreditation-member-status.asp *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20140301175616/http://www.chea.org/search/actionProg.asp?seq=88731 te http://www.chea.org/search/actionProg.asp?seq=88731 *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20150220164818/http://www.graduate-forum.com/wp-content/uploads/2011/07/MBA-RANKINGS3.pdf te http://www.graduate-forum.com/wp-content/uploads/2011/07/MBA-RANKINGS3.pdf *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20131219223944/http://www.graduate-forum.com/wp-content/uploads/2011/07/MBA-Rankings-Summer-2013.pdf te http://www.graduate-forum.com/wp-content/uploads/2011/07/MBA-Rankings-Summer-2013.pdf *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20131219224830/http://www.graduate-forum.com/wp-content/uploads/2011/07/EMBA-Rankings-Summer-2013.pdf te http://www.graduate-forum.com/wp-content/uploads/2011/07/EMBA-Rankings-Summer-2013.pdf *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20160202221310/http://www.ccig.ch/ccig/Sponsors te http://www.ccig.ch/ccig/Sponsors *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20120819021146/http://www.eabis.org/members/member-detail.html?uid=5306 te http://www.eabis.org/members/member-detail.html?uid=5306 *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20140217025148/http://www.smbconsultinggroup.com/ECBE/what-is-ecbe/list-of-members/ te http://www.smbconsultinggroup.com/ECBE/what-is-ecbe/list-of-members/ *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20140810150457/http://www.montreuxriviera.com/en/Education/private_schools/EU_en te http://www.montreuxriviera.com/en/Education/private_schools/EU_en *U shtua arkivi https://archive.is/20140811224938/http://benandtournasol.com/triple-accredited-european-university-provides-unmatched-choice-for-its-students/ te http://benandtournasol.com/triple-accredited-european-university-provides-unmatched-choice-for-its-students/ *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20140812144938/http://www.cladea.org/home/index.php?option=com_content&view=article&id=1178%3Aeuropean-university-and-the-international-labour-organization-offer-the-second-joint-csr-certificate-program&catid=42%3Anoticias-de-los-miembros&Itemid=338&lang=es te http://www.cladea.org/home/index.php?option=com_content&view=article&id=1178:european-university-and-the-international-labour-organization-offer-the-second-joint-csr-certificate-program&catid=42:noticias-de-los-miembros&Itemid=338&lang=es *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20140812144931/http://www.cladea.org/home/index.php?option=com_content&view=article&id=1156%3Aeuropean-university-destaca-pertenencia-a-cladea&catid=33%3Anoticias-institucionales&Itemid=312&lang=es te http://www.cladea.org/home/index.php?option=com_content&view=article&id=1156:european-university-destaca-pertenencia-a-cladea&catid=33:noticias-institucionales&Itemid=312&lang=es *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20140812144928/http://www.cladea.org/home/index.php?option=com_content&view=article&id=878%3Aeuropean-university&catid=139&Itemid=433&lang=es te http://www.cladea.org/home/index.php?option=com_content&view=article&id=878:european-university&catid=139&Itemid=433&lang=es *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20140808060639/http://www.gcint.org/news/green-cross-receives-sustainability-award-european-university te http://www.gcint.org/news/green-cross-receives-sustainability-award-european-university *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20160303170404/http://www.timeskuwait.com/Times_Doha-Bank-CEO-received-PhD-in-Global-Governance-from-European-University te http://www.timeskuwait.com/Times_Doha-Bank-CEO-received-PhD-in-Global-Governance-from-European-University *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20160324200156/http://weissgarnix.de/european-university-eine-der-besten-wirtschaftshochschulen-weltweit/ te http://weissgarnix.de/european-university-eine-der-besten-wirtschaftshochschulen-weltweit/ *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20140519184755/http://www.makeawishspain.org/noticias/news12017.htm te http://www.makeawishspain.org/noticias/news12017.htm *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20160225073209/http://www.montreuxjazzfestival.com/fr/partenaires-0 te http://www.montreuxjazzfestival.com/fr/partenaires-0 *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20151124021403/https://www.euruni.edu/euruni/About-us/Media-Room/EU-Press-Releases/EU-BUSINESS-SCHOOL-HOSTED-THE-SWISS-ECONOMIC-FORUM-KICK-OFF-ROMANDIE-EVENT-IN-YVORNE.html te https://www.euruni.edu/euruni/About-us/Media-Room/EU-Press-Releases/EU-BUSINESS-SCHOOL-HOSTED-THE-SWISS-ECONOMIC-FORUM-KICK-OFF-ROMANDIE-EVENT-IN-YVORNE.html *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20120301225455/http://www.universitieshandbook.com/index.php?option=com_mtree&link_id=64&task=viewlink&Itemid=53 te http://www.universitieshandbook.com/index.php?option=com_mtree&link_id=64&task=viewlink&Itemid=53 Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 10 shtator 2019 08:42 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 38 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkolla e Biznesit e BE-së]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2125970 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150220115204/http://www.swissprivateuniversities.ch/european-university-receives-eduqua-accreditation/ për lidhjen http://www.swissprivateuniversities.ch/european-university-receives-eduqua-accreditation/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140222210432/http://www.euruni.edu/Htdocs/Files/v/6240.pdf/downloads/ON01.pdf për lidhjen http://www.euruni.edu/Htdocs/Files/v/6240.pdf/downloads/ON01.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130826113151/http://www.topmba.com/institution/european-university-barcelona-geneva-munich për lidhjen http://www.topmba.com/institution/european-university-barcelona-geneva-munich. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140222150006/http://www.studentenquiry.org/profile/european-university për lidhjen http://www.studentenquiry.org/profile/european-university. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140406150653/http://www.mqa.gov.my/pasp/ për lidhjen http://www.mqa.gov.my/pasp/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20110812044606/http://www.nichols.edu/your_success/your_success/About_Nichols_History_Accreditation/ për lidhjen http://www.nichols.edu/your_success/your_success/About_Nichols_History_Accreditation/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140222203826/http://www.euruni.edu/euruni/Meta-Navigation/e-news/e-news-08-2011/European-University-Announces-Dual-MBA-Degree-with-Charleston-College.html për lidhjen http://www.euruni.edu/euruni/Meta-Navigation/e-news/e-news-08-2011/European-University-Announces-Dual-MBA-Degree-with-Charleston-College.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140215020818/http://www.justlanded.com/english/Spain/Services/Education/European-University-The-International-Business-School për lidhjen http://www.justlanded.com/english/Spain/Services/Education/European-University-The-International-Business-School. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20141103175522/http://www.phdportal.eu/universities/922/european-university-montreux.html për lidhjen http://www.phdportal.eu/universities/922/european-university-montreux.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150402153909/http://www.derby.ac.uk/international/partnerships/partners/euruni/ për lidhjen http://www.derby.ac.uk/international/partnerships/partners/euruni/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150402165108/http://www.roehampton.ac.uk/News/2015/January/New-partnership-will-bring-more-Roehampton-degrees-to-Europe/ për lidhjen http://www.roehampton.ac.uk/News/2015/January/New-partnership-will-bring-more-Roehampton-degrees-to-Europe/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160304190608/http://www.filtrenews.com/2015/05/eu-business-school-pace-university.html për lidhjen http://www.filtrenews.com/2015/05/eu-business-school-pace-university.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160202214406/http://www.caretoknow.org/resources/eu-business-school-partnership për lidhjen http://www.caretoknow.org/resources/eu-business-school-partnership. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140301175615/http://www.chea.org/search/actionProg.asp?seq=101271 për lidhjen http://www.chea.org/search/actionProg.asp?seq=101271. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140301175738/http://www.chea.org/search/actionProg.asp?seq=101272 për lidhjen http://www.chea.org/search/actionProg.asp?seq=101272. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140301175612/http://www.chea.org/search/actionProg.asp?seq=101263 për lidhjen http://www.chea.org/search/actionProg.asp?seq=101263. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140301175618/http://www.chea.org/search/actionProg.asp?seq=101261 për lidhjen http://www.chea.org/search/actionProg.asp?seq=101261. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130829054645/http://iacbe.org/accreditation-member-status.asp për lidhjen http://www.iacbe.org/accreditation-member-status.asp. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140301175616/http://www.chea.org/search/actionProg.asp?seq=88731 për lidhjen http://www.chea.org/search/actionProg.asp?seq=88731. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150220164818/http://www.graduate-forum.com/wp-content/uploads/2011/07/MBA-RANKINGS3.pdf për lidhjen http://www.graduate-forum.com/wp-content/uploads/2011/07/MBA-RANKINGS3.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20131219223944/http://www.graduate-forum.com/wp-content/uploads/2011/07/MBA-Rankings-Summer-2013.pdf për lidhjen http://www.graduate-forum.com/wp-content/uploads/2011/07/MBA-Rankings-Summer-2013.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20131219224830/http://www.graduate-forum.com/wp-content/uploads/2011/07/EMBA-Rankings-Summer-2013.pdf për lidhjen http://www.graduate-forum.com/wp-content/uploads/2011/07/EMBA-Rankings-Summer-2013.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160202221310/http://www.ccig.ch/ccig/Sponsors për lidhjen http://www.ccig.ch/ccig/Sponsors. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120819021146/http://www.eabis.org/members/member-detail.html?uid=5306 për lidhjen http://www.eabis.org/members/member-detail.html?uid=5306. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140217025148/http://www.smbconsultinggroup.com/ECBE/what-is-ecbe/list-of-members/ për lidhjen http://www.smbconsultinggroup.com/ECBE/what-is-ecbe/list-of-members/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140810150457/http://www.montreuxriviera.com/en/Education/private_schools/EU_en për lidhjen http://www.montreuxriviera.com/en/Education/private_schools/EU_en. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://archive.is/20140811224938/http://benandtournasol.com/triple-accredited-european-university-provides-unmatched-choice-for-its-students/ për lidhjen http://benandtournasol.com/triple-accredited-european-university-provides-unmatched-choice-for-its-students/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140812144938/http://www.cladea.org/home/index.php?option=com_content&view=article&id=1178%3Aeuropean-university-and-the-international-labour-organization-offer-the-second-joint-csr-certificate-program&catid=42%3Anoticias-de-los-miembros&Itemid=338&lang=es për lidhjen http://www.cladea.org/home/index.php?option=com_content&view=article&id=1178:european-university-and-the-international-labour-organization-offer-the-second-joint-csr-certificate-program&catid=42:noticias-de-los-miembros&Itemid=338&lang=es. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140812144931/http://www.cladea.org/home/index.php?option=com_content&view=article&id=1156%3Aeuropean-university-destaca-pertenencia-a-cladea&catid=33%3Anoticias-institucionales&Itemid=312&lang=es për lidhjen http://www.cladea.org/home/index.php?option=com_content&view=article&id=1156:european-university-destaca-pertenencia-a-cladea&catid=33:noticias-institucionales&Itemid=312&lang=es. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140812144928/http://www.cladea.org/home/index.php?option=com_content&view=article&id=878%3Aeuropean-university&catid=139&Itemid=433&lang=es për lidhjen http://www.cladea.org/home/index.php?option=com_content&view=article&id=878:european-university&catid=139&Itemid=433&lang=es. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140808060639/http://www.gcint.org/news/green-cross-receives-sustainability-award-european-university për lidhjen http://www.gcint.org/news/green-cross-receives-sustainability-award-european-university. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160303170404/http://www.timeskuwait.com/Times_Doha-Bank-CEO-received-PhD-in-Global-Governance-from-European-University për lidhjen http://www.timeskuwait.com/Times_Doha-Bank-CEO-received-PhD-in-Global-Governance-from-European-University. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160324200156/http://weissgarnix.de/european-university-eine-der-besten-wirtschaftshochschulen-weltweit/ për lidhjen http://weissgarnix.de/european-university-eine-der-besten-wirtschaftshochschulen-weltweit/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140519184755/http://www.makeawishspain.org/noticias/news12017.htm për lidhjen http://www.makeawishspain.org/noticias/news12017.htm. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160303172511/http://foundation.fcbarcelona.com/detail/article/european-university-awards-the-fc-barcelona-foundation për lidhjen http://foundation.fcbarcelona.com/detail/article/european-university-awards-the-fc-barcelona-foundation. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160225073209/http://www.montreuxjazzfestival.com/fr/partenaires-0 për lidhjen http://www.montreuxjazzfestival.com/fr/partenaires-0. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20151124021403/https://www.euruni.edu/euruni/About-us/Media-Room/EU-Press-Releases/EU-BUSINESS-SCHOOL-HOSTED-THE-SWISS-ECONOMIC-FORUM-KICK-OFF-ROMANDIE-EVENT-IN-YVORNE.html për lidhjen https://www.euruni.edu/euruni/About-us/Media-Room/EU-Press-Releases/EU-BUSINESS-SCHOOL-HOSTED-THE-SWISS-ECONOMIC-FORUM-KICK-OFF-ROMANDIE-EVENT-IN-YVORNE.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120301225455/http://www.universitieshandbook.com/index.php?option=com_mtree&link_id=64&task=viewlink&Itemid=53 për lidhjen http://www.universitieshandbook.com/index.php?option=com_mtree&link_id=64&task=viewlink&Itemid=53. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 17 qershor 2020 01:13 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 40 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkolla e Biznesit e BE-së]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2135870 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150220115204/http://www.swissprivateuniversities.ch/european-university-receives-eduqua-accreditation/ për lidhjen http://www.swissprivateuniversities.ch/european-university-receives-eduqua-accreditation/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140222210432/http://www.euruni.edu/Htdocs/Files/v/6240.pdf/downloads/ON01.pdf për lidhjen http://www.euruni.edu/Htdocs/Files/v/6240.pdf/downloads/ON01.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130826113151/http://www.topmba.com/institution/european-university-barcelona-geneva-munich për lidhjen http://www.topmba.com/institution/european-university-barcelona-geneva-munich. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140222150006/http://www.studentenquiry.org/profile/european-university për lidhjen http://www.studentenquiry.org/profile/european-university. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140406150653/http://www.mqa.gov.my/pasp/ për lidhjen http://www.mqa.gov.my/pasp/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20110812044606/http://www.nichols.edu/your_success/your_success/About_Nichols_History_Accreditation/ për lidhjen http://www.nichols.edu/your_success/your_success/About_Nichols_History_Accreditation/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140222203826/http://www.euruni.edu/euruni/Meta-Navigation/e-news/e-news-08-2011/European-University-Announces-Dual-MBA-Degree-with-Charleston-College.html për lidhjen http://www.euruni.edu/euruni/Meta-Navigation/e-news/e-news-08-2011/European-University-Announces-Dual-MBA-Degree-with-Charleston-College.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140215020818/http://www.justlanded.com/english/Spain/Services/Education/European-University-The-International-Business-School për lidhjen http://www.justlanded.com/english/Spain/Services/Education/European-University-The-International-Business-School. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20141103175522/http://www.phdportal.eu/universities/922/european-university-montreux.html për lidhjen http://www.phdportal.eu/universities/922/european-university-montreux.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150402153909/http://www.derby.ac.uk/international/partnerships/partners/euruni/ për lidhjen http://www.derby.ac.uk/international/partnerships/partners/euruni/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150402165108/http://www.roehampton.ac.uk/News/2015/January/New-partnership-will-bring-more-Roehampton-degrees-to-Europe/ për lidhjen http://www.roehampton.ac.uk/News/2015/January/New-partnership-will-bring-more-Roehampton-degrees-to-Europe/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160304190608/http://www.filtrenews.com/2015/05/eu-business-school-pace-university.html për lidhjen http://www.filtrenews.com/2015/05/eu-business-school-pace-university.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160202214406/http://www.caretoknow.org/resources/eu-business-school-partnership për lidhjen http://www.caretoknow.org/resources/eu-business-school-partnership. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140301175615/http://www.chea.org/search/actionProg.asp?seq=101271 për lidhjen http://www.chea.org/search/actionProg.asp?seq=101271. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140301175738/http://www.chea.org/search/actionProg.asp?seq=101272 për lidhjen http://www.chea.org/search/actionProg.asp?seq=101272. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140301175612/http://www.chea.org/search/actionProg.asp?seq=101263 për lidhjen http://www.chea.org/search/actionProg.asp?seq=101263. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140301175618/http://www.chea.org/search/actionProg.asp?seq=101261 për lidhjen http://www.chea.org/search/actionProg.asp?seq=101261. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130829054645/http://iacbe.org/accreditation-member-status.asp për lidhjen http://www.iacbe.org/accreditation-member-status.asp. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140301175616/http://www.chea.org/search/actionProg.asp?seq=88731 për lidhjen http://www.chea.org/search/actionProg.asp?seq=88731. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150220164818/http://www.graduate-forum.com/wp-content/uploads/2011/07/MBA-RANKINGS3.pdf për lidhjen http://www.graduate-forum.com/wp-content/uploads/2011/07/MBA-RANKINGS3.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20131219223944/http://www.graduate-forum.com/wp-content/uploads/2011/07/MBA-Rankings-Summer-2013.pdf për lidhjen http://www.graduate-forum.com/wp-content/uploads/2011/07/MBA-Rankings-Summer-2013.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20131219224830/http://www.graduate-forum.com/wp-content/uploads/2011/07/EMBA-Rankings-Summer-2013.pdf për lidhjen http://www.graduate-forum.com/wp-content/uploads/2011/07/EMBA-Rankings-Summer-2013.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160202221310/http://www.ccig.ch/ccig/Sponsors për lidhjen http://www.ccig.ch/ccig/Sponsors. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120819021146/http://www.eabis.org/members/member-detail.html?uid=5306 për lidhjen http://www.eabis.org/members/member-detail.html?uid=5306. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140217025148/http://www.smbconsultinggroup.com/ECBE/what-is-ecbe/list-of-members/ për lidhjen http://www.smbconsultinggroup.com/ECBE/what-is-ecbe/list-of-members/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140810150457/http://www.montreuxriviera.com/en/Education/private_schools/EU_en për lidhjen http://www.montreuxriviera.com/en/Education/private_schools/EU_en. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://archive.is/20140811224938/http://benandtournasol.com/triple-accredited-european-university-provides-unmatched-choice-for-its-students/ për lidhjen http://benandtournasol.com/triple-accredited-european-university-provides-unmatched-choice-for-its-students/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180716053721/http://www.unprme.org/participants/view-participants.php?partid=198 për lidhjen http://www.unprme.org/participants/view-participants.php?partid=198. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160303194416/http://www.unprme.org/reports/EurUniSharingInformationonProgressJune2011.pdf për lidhjen http://www.unprme.org/reports/EurUniSharingInformationonProgressJune2011.pdf. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140812144938/http://www.cladea.org/home/index.php?option=com_content&view=article&id=1178%3Aeuropean-university-and-the-international-labour-organization-offer-the-second-joint-csr-certificate-program&catid=42%3Anoticias-de-los-miembros&Itemid=338&lang=es për lidhjen http://www.cladea.org/home/index.php?option=com_content&view=article&id=1178:european-university-and-the-international-labour-organization-offer-the-second-joint-csr-certificate-program&catid=42:noticias-de-los-miembros&Itemid=338&lang=es. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140812144931/http://www.cladea.org/home/index.php?option=com_content&view=article&id=1156%3Aeuropean-university-destaca-pertenencia-a-cladea&catid=33%3Anoticias-institucionales&Itemid=312&lang=es për lidhjen http://www.cladea.org/home/index.php?option=com_content&view=article&id=1156:european-university-destaca-pertenencia-a-cladea&catid=33:noticias-institucionales&Itemid=312&lang=es. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140812144928/http://www.cladea.org/home/index.php?option=com_content&view=article&id=878%3Aeuropean-university&catid=139&Itemid=433&lang=es për lidhjen http://www.cladea.org/home/index.php?option=com_content&view=article&id=878:european-university&catid=139&Itemid=433&lang=es. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140808060639/http://www.gcint.org/news/green-cross-receives-sustainability-award-european-university për lidhjen http://www.gcint.org/news/green-cross-receives-sustainability-award-european-university. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160303170404/http://www.timeskuwait.com/Times_Doha-Bank-CEO-received-PhD-in-Global-Governance-from-European-University për lidhjen http://www.timeskuwait.com/Times_Doha-Bank-CEO-received-PhD-in-Global-Governance-from-European-University. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160324200156/http://weissgarnix.de/european-university-eine-der-besten-wirtschaftshochschulen-weltweit/ për lidhjen http://weissgarnix.de/european-university-eine-der-besten-wirtschaftshochschulen-weltweit/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140519184755/http://www.makeawishspain.org/noticias/news12017.htm për lidhjen http://www.makeawishspain.org/noticias/news12017.htm. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160303172511/http://foundation.fcbarcelona.com/detail/article/european-university-awards-the-fc-barcelona-foundation për lidhjen http://foundation.fcbarcelona.com/detail/article/european-university-awards-the-fc-barcelona-foundation. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160225073209/http://www.montreuxjazzfestival.com/fr/partenaires-0 për lidhjen http://www.montreuxjazzfestival.com/fr/partenaires-0. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20151124021403/https://www.euruni.edu/euruni/About-us/Media-Room/EU-Press-Releases/EU-BUSINESS-SCHOOL-HOSTED-THE-SWISS-ECONOMIC-FORUM-KICK-OFF-ROMANDIE-EVENT-IN-YVORNE.html për lidhjen https://www.euruni.edu/euruni/About-us/Media-Room/EU-Press-Releases/EU-BUSINESS-SCHOOL-HOSTED-THE-SWISS-ECONOMIC-FORUM-KICK-OFF-ROMANDIE-EVENT-IN-YVORNE.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120301225455/http://www.universitieshandbook.com/index.php?option=com_mtree&link_id=64&task=viewlink&Itemid=53 për lidhjen http://www.universitieshandbook.com/index.php?option=com_mtree&link_id=64&task=viewlink&Itemid=53. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 11 korrik 2020 08:06 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkolla e Biznesit e BE-së]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2194470 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150418032941/http://www.topmba.com/mba-rankings/global200/2014/download për lidhjen http://www.topmba.com/mba-rankings/global200/2014/download. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 23 shkurt 2021 09:31 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkolla e Biznesit e BE-së]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2224364 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150924193615/http://www.reuters.com/article/2014/02/18/idUSnMKWYRk1Da+1f2+MKW20140218 për lidhjen http://www.reuters.com/article/2014/02/18/idUSnMKWYRk1Da+1f2+MKW20140218. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170630014328/https://www.euruni.edu/blog/eu-business-school-hosted-the-swiss-economic-forum-kick-off-romandie-event-in-yvorne/ për lidhjen https://www.euruni.edu/blog/eu-business-school-hosted-the-swiss-economic-forum-kick-off-romandie-event-in-yvorne/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 22 maj 2021 07:13 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkolla e Biznesit e BE-së]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2259442 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140217025148/http://www.smbconsultinggroup.com/ECBE/what-is-ecbe/list-of-members/ për lidhjen http://www.smbconsultinggroup.com/ECBE/what-is-ecbe/list-of-members/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 tetor 2021 03:09 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkolla e Biznesit e BE-së]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2375309 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140222011121/http://www.ge.ch/dip/sep/rs_fiche.asp?idEcole=243 për lidhjen http://www.ge.ch/dip/sep/rs_fiche.asp?idEcole=243. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150626142835/http://www.avdep.ch/public/ecole.cfm?lng=2&idmembre=35 për lidhjen http://www.avdep.ch/public/ecole.cfm?lng=2&idmembre=35. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140527213319/http://www.wric.com/story/24851373/launch-of-adolf-ogis-biography-in-english-at-united-nations-hq-geneva-a-great-success për lidhjen http://www.wric.com/story/24851373/launch-of-adolf-ogis-biography-in-english-at-united-nations-hq-geneva-a-great-success. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 27 dhjetor 2021 19:43 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkolla e Biznesit e BE-së]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2385421 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170415042916/http://www.capital.fr/carriere-management/actualites/les-mba-se-feminisent-576796 për lidhjen http://www.capital.fr/carriere-management/actualites/les-mba-se-feminisent-576796. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 19 janar 2022 00:10 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkolla e Biznesit e BE-së]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2486433 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160303193636/http://www.barcelona-metropolitan.com/practical/business-/the-business-networking-cruise/ për lidhjen http://www.barcelona-metropolitan.com/practical/business-/the-business-networking-cruise/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 17 tetor 2022 17:58 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkolla e Biznesit e BE-së]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2489906 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180614144150/https://www.topmba.com/mba-rankings/region/europe/2014 për lidhjen http://www.topmba.com/mba-rankings/region/europe/2014. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180712005900/https://www.topmba.com/mba-rankings/women-global-200-business-schools-top-10 për lidhjen http://www.topmba.com/mba-rankings/women-global-200-business-schools-top-10. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2022 08:56 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkolla e Biznesit e BE-së]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2499045 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180924082633/https://www.schweizer-illustrierte.ch/blogs/andre-haefliger-mittendrin/adolf-ogi-kristall-gluecksbringer-kofi-annan-missgeschick për lidhjen http://www.schweizer-illustrierte.ch/blogs/andre-haefliger-mittendrin/adolf-ogi-kristall-gluecksbringer-kofi-annan-missgeschick. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 4 dhjetor 2022 13:25 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkolla e Biznesit e BE-së]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2510452 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160304055010/http://www.eduqua.ch/index.taf?id=002alc_03&lang=en&_function=detail&AM_ADDRESS_uid1=4d9e697a-85e7-11e4-b40f-00&AM_MEMBER_uid2=4d9f9444-85e7-11e4-8012-00&_UserReference=EA842F1E5AAA5C9C5494EBEE për lidhjen http://www.eduqua.ch/index.taf?id=002alc_03&lang=en&_function=detail&AM_ADDRESS_uid1=4d9e697a-85e7-11e4-b40f-00&AM_MEMBER_uid2=4d9f9444-85e7-11e4-8012-00&_UserReference=EA842F1E5AAA5C9C5494EBEE. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 13 janar 2023 07:11 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkolla e Biznesit e BE-së]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2527037 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://archive.is/20140209153116/http://www.swiss-schools.ch/index.php/en/vsp-mitglieder për lidhjen http://www.swiss-schools.ch/index.php/en/vsp-mitglieder. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 8 mars 2023 23:26 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkolla e Biznesit e BE-së]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2535878 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150924104103/http://www.sourcewire.com/news/81477/business-students-and-kofi-annan-attend-ex-swiss-pm për lidhjen http://www.sourcewire.com/news/81477/business-students-and-kofi-annan-attend-ex-swiss-pm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 mars 2023 16:13 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkolla e Biznesit e BE-së]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2579917 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160316171800/http://www.prweb.com/releases/2012/8/prweb9741418.htm për lidhjen http://www.prweb.com/releases/2012/8/prweb9741418.htm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 23 gusht 2023 05:00 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkolla e Biznesit e BE-së]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2584106 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140221215142/http://courses.independent.co.uk/training-provider/european-university-19016 për lidhjen http://courses.independent.co.uk/training-provider/european-university-19016. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 4 shtator 2023 05:41 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkolla e Biznesit e BE-së]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2715456 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180925060006/http://www.eunicas.ie/index.php/eunicas/university/european-university-of-barcelona-193.html për lidhjen http://www.eunicas.ie/index.php/eunicas/university/european-university-of-barcelona-193.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 14 nëntor 2024 11:42 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkolla e Biznesit e BE-së]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2776194 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190416044114/https://www.academia.edu/6039817/European_University_Accreditation_-_Campus_of_the_European_University për lidhjen https://www.academia.edu/6039817/European_University_Accreditation_-_Campus_of_the_European_University. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 26 mars 2025 16:26 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkolla e Biznesit e BE-së]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2796680 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190416081020/https://www.hacu.net/assnfe/cv.asp?ID=2273 për lidhjen http://www.hacu.net/assnfe/cv.asp?ID=2273. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 11 maj 2025 16:49 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkolla e Biznesit e BE-së]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2891439 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170311174710/http://ceo-mag.com/wp-content/uploads/2016/02/MBA_Rankings_Table4.pdf për lidhjen http://ceo-mag.com/wp-content/uploads/2016/02/MBA_Rankings_Table4.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 20 janar 2026 10:53 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkolla e Biznesit e BE-së]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2898549 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160803212312/http://www.esic.edu/pdf/qs_roi_report_2015.pdf për lidhjen http://www.esic.edu/pdf/qs_roi_report_2015.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 7 shkurt 2026 10:30 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkolla e Biznesit e BE-së]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3020658 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20171110171853/http://anabin.kmk.org/no_cache/filter/institutionen.html për lidhjen http://anabin.kmk.org/no_cache/filter/institutionen.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 3 gusht 2026 23:41 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkolla e Biznesit e BE-së]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3024242 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20181121161748/https://www.url.edu/es/sala-de-prensa/la-URL-participa-en-el-acto-de-bienvenida-a-los-alumnos-internacionales-del-distrito-sarria-sant-gervasi për lidhjen http://www.url.edu/es/sala-de-prensa/la-URL-participa-en-el-acto-de-bienvenida-a-los-alumnos-internacionales-del-distrito-sarria-sant-gervasi. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 11 gusht 2026 15:55 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Shkolla e Biznesit e BE-së]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3055215 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20220920171305/https://www.swiss-schools.ch/fr/vsp-mitglieder për lidhjen https://www.swiss-schools.ch/fr/vsp-mitglieder. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 tetor 2026 14:43 (CEST) 6rxstnsebj4rki2xq7p6v046asvxrrw 1 291980 3059192 3053371 2026-10-24T04:19:20Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Rita Ora]] 3059192 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Ndryshime te lidhjet e jashtme == Përshëndetje, redaktorë! Tani sa ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli [[Rita Ora]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1995672 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20160121104556/http://www.mobo.com/news-blogs/rita-ora-files-suit-seeking-departure-jay-zs-roc-nation te http://www.mobo.com/news-blogs/rita-ora-files-suit-seeking-departure-jay-zs-roc-nation *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20170509192107/http://www.josepvinaixa.com/blog/rita-ora-second-studio-album/ te http://www.josepvinaixa.com/blog/rita-ora-second-studio-album/ *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20131213090844/http://blogs.unicef.org.uk/2013/12/10/syria-ewan-mcgregor-rita-ora-tom-hiddleston-tinie-tempah-emma-bunton-michael-sheen-no-place-like-home/ te https://blogs.unicef.org.uk/2013/12/10/syria-ewan-mcgregor-rita-ora-tom-hiddleston-tinie-tempah-emma-bunton-michael-sheen-no-place-like-home/ Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 10 shtator 2019 07:37 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli [[Rita Ora]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1999632 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua versioni i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20151031060453/http://www.gabriellesangels.co.uk/events/gabrielle-s-gala/ për lidhjen http://www.gabriellesangels.co.uk/events/gabrielle-s-gala/. Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 13 shtator 2019 10:05 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Rita Ora]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2041458 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Gjithashtu aty mund të gjeni informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua versioni i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20171002215056/https://www.venusfactorsystem.net/ për lidhjen https://www.venusfactorsystem.net/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 shtator 2019 15:24 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 7 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Rita Ora]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2050017 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20151030043320/http://archive.entertainmentwise.com/news/75456/rita-ora-reveals-traumatic-refugee-past për lidhjen http://archive.entertainmentwise.com/news/75456/rita-ora-reveals-traumatic-refugee-past. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160121104556/http://www.mobo.com/news-blogs/rita-ora-files-suit-seeking-departure-jay-zs-roc-nation për lidhjen http://www.mobo.com/news-blogs/rita-ora-files-suit-seeking-departure-jay-zs-roc-nation. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20171002215056/https://www.venusfactorsystem.net/ për lidhjen https://www.venusfactorsystem.net/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130708165618/http://www.superga.co.uk/browse/RitaOra_414_0_0_na_womens_12.html për lidhjen http://www.superga.co.uk/browse/RitaOra_414_0_0_na_womens_12.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160304132501/http://www.seremb.com/Artikulli.aspx?id=83 për lidhjen http://www.seremb.com/Artikulli.aspx?id=83. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20131213090844/http://blogs.unicef.org.uk/2013/12/10/syria-ewan-mcgregor-rita-ora-tom-hiddleston-tinie-tempah-emma-bunton-michael-sheen-no-place-like-home/ për lidhjen https://blogs.unicef.org.uk/2013/12/10/syria-ewan-mcgregor-rita-ora-tom-hiddleston-tinie-tempah-emma-bunton-michael-sheen-no-place-like-home/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20151031060453/http://www.gabriellesangels.co.uk/events/gabrielle-s-gala/ për lidhjen http://www.gabriellesangels.co.uk/events/gabrielle-s-gala/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 25 tetor 2019 20:32 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 8 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Rita Ora]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2068814 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20151030043320/http://archive.entertainmentwise.com/news/75456/rita-ora-reveals-traumatic-refugee-past për lidhjen http://archive.entertainmentwise.com/news/75456/rita-ora-reveals-traumatic-refugee-past. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150605042440/http://www.hitquarters.com/index.php3?page=intrview%2Fopar%2Fintrview_SStennett1.html për lidhjen http://www.hitquarters.com/index.php3?page=intrview%2Fopar%2Fintrview_SStennett1.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160121104556/http://www.mobo.com/news-blogs/rita-ora-files-suit-seeking-departure-jay-zs-roc-nation për lidhjen http://www.mobo.com/news-blogs/rita-ora-files-suit-seeking-departure-jay-zs-roc-nation. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20171002215056/https://www.venusfactorsystem.net/ për lidhjen https://www.venusfactorsystem.net/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130708165618/http://www.superga.co.uk/browse/RitaOra_414_0_0_na_womens_12.html për lidhjen http://www.superga.co.uk/browse/RitaOra_414_0_0_na_womens_12.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160304132501/http://www.seremb.com/Artikulli.aspx?id=83 për lidhjen http://www.seremb.com/Artikulli.aspx?id=83. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20131213090844/http://blogs.unicef.org.uk/2013/12/10/syria-ewan-mcgregor-rita-ora-tom-hiddleston-tinie-tempah-emma-bunton-michael-sheen-no-place-like-home/ për lidhjen https://blogs.unicef.org.uk/2013/12/10/syria-ewan-mcgregor-rita-ora-tom-hiddleston-tinie-tempah-emma-bunton-michael-sheen-no-place-like-home/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20151031060453/http://www.gabriellesangels.co.uk/events/gabrielle-s-gala/ për lidhjen http://www.gabriellesangels.co.uk/events/gabrielle-s-gala/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 22 janar 2020 09:13 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 9 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Rita Ora]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2096829 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20151030043320/http://archive.entertainmentwise.com/news/75456/rita-ora-reveals-traumatic-refugee-past për lidhjen http://archive.entertainmentwise.com/news/75456/rita-ora-reveals-traumatic-refugee-past. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150605042440/http://www.hitquarters.com/index.php3?page=intrview%2Fopar%2Fintrview_SStennett1.html për lidhjen http://www.hitquarters.com/index.php3?page=intrview%2Fopar%2Fintrview_SStennett1.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160121104556/http://www.mobo.com/news-blogs/rita-ora-files-suit-seeking-departure-jay-zs-roc-nation për lidhjen http://www.mobo.com/news-blogs/rita-ora-files-suit-seeking-departure-jay-zs-roc-nation. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20171002215056/https://www.venusfactorsystem.net/ për lidhjen https://www.venusfactorsystem.net/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130708165618/http://www.superga.co.uk/browse/RitaOra_414_0_0_na_womens_12.html për lidhjen http://www.superga.co.uk/browse/RitaOra_414_0_0_na_womens_12.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150710161716/http://www.dailylife.com.au/news-and-views/dl-culture/rita-ora-says-shes-a-feminist-in-beyonc-mould-20141025-3ixqg për lidhjen http://www.dailylife.com.au/news-and-views/dl-culture/rita-ora-says-shes-a-feminist-in-beyonc-mould-20141025-3ixqg. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160304132501/http://www.seremb.com/Artikulli.aspx?id=83 për lidhjen http://www.seremb.com/Artikulli.aspx?id=83. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20131213090844/http://blogs.unicef.org.uk/2013/12/10/syria-ewan-mcgregor-rita-ora-tom-hiddleston-tinie-tempah-emma-bunton-michael-sheen-no-place-like-home/ për lidhjen https://blogs.unicef.org.uk/2013/12/10/syria-ewan-mcgregor-rita-ora-tom-hiddleston-tinie-tempah-emma-bunton-michael-sheen-no-place-like-home/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20151031060453/http://www.gabriellesangels.co.uk/events/gabrielle-s-gala/ për lidhjen http://www.gabriellesangels.co.uk/events/gabrielle-s-gala/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 18 prill 2020 03:32 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 9 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Rita Ora]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2103013 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20151030043320/http://archive.entertainmentwise.com/news/75456/rita-ora-reveals-traumatic-refugee-past për lidhjen http://archive.entertainmentwise.com/news/75456/rita-ora-reveals-traumatic-refugee-past. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150605042440/http://www.hitquarters.com/index.php3?page=intrview%2Fopar%2Fintrview_SStennett1.html për lidhjen http://www.hitquarters.com/index.php3?page=intrview%2Fopar%2Fintrview_SStennett1.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160121104556/http://www.mobo.com/news-blogs/rita-ora-files-suit-seeking-departure-jay-zs-roc-nation për lidhjen http://www.mobo.com/news-blogs/rita-ora-files-suit-seeking-departure-jay-zs-roc-nation. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20171002215056/https://www.venusfactorsystem.net/ për lidhjen https://www.venusfactorsystem.net/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130708165618/http://www.superga.co.uk/browse/RitaOra_414_0_0_na_womens_12.html për lidhjen http://www.superga.co.uk/browse/RitaOra_414_0_0_na_womens_12.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150710161716/http://www.dailylife.com.au/news-and-views/dl-culture/rita-ora-says-shes-a-feminist-in-beyonc-mould-20141025-3ixqg për lidhjen http://www.dailylife.com.au/news-and-views/dl-culture/rita-ora-says-shes-a-feminist-in-beyonc-mould-20141025-3ixqg. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160304132501/http://www.seremb.com/Artikulli.aspx?id=83 për lidhjen http://www.seremb.com/Artikulli.aspx?id=83. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20131213090844/http://blogs.unicef.org.uk/2013/12/10/syria-ewan-mcgregor-rita-ora-tom-hiddleston-tinie-tempah-emma-bunton-michael-sheen-no-place-like-home/ për lidhjen https://blogs.unicef.org.uk/2013/12/10/syria-ewan-mcgregor-rita-ora-tom-hiddleston-tinie-tempah-emma-bunton-michael-sheen-no-place-like-home/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20151031060453/http://www.gabriellesangels.co.uk/events/gabrielle-s-gala/ për lidhjen http://www.gabriellesangels.co.uk/events/gabrielle-s-gala/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 5 maj 2020 09:02 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Rita Ora]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2171907 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://www.webcitation.org/6AosAN1X7?url=http://www.soulculture.co.uk/blogs/skullcandy-roc-nation-aviators-presents-rita-ora-video/ për lidhjen http://www.soulculture.co.uk/blogs/skullcandy-roc-nation-aviators-presents-rita-ora-video/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130810064729/http://www.lastfm.de/group/Rita+Ora për lidhjen http://www.lastfm.de/group/Rita+Ora. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150402130915/http://naijalivinguk.com/rita-ora-stuns-in-red-dress-as-she-launches-campaign-with-coca-cola-in-central-london/ për lidhjen http://naijalivinguk.com/rita-ora-stuns-in-red-dress-as-she-launches-campaign-with-coca-cola-in-central-london/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 1 janar 2021 11:06 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Rita Ora]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2237731 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150924212034/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/chime-for-change-womens-voices-loud-and-clear-a-starstudded-concert-returns-feminism-to-centre-stage-8640802.html për lidhjen https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/chime-for-change-womens-voices-loud-and-clear-a-starstudded-concert-returns-feminism-to-centre-stage-8640802.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 5 gusht 2021 21:06 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Rita Ora]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2373003 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150714032010/http://www.vibe.com/photo-gallery/five-possible-album-names-rita-ora%E2%80%99s-debut-%E2%80%98ora%E2%80%99-0 për lidhjen http://www.vibe.com/photo-gallery/five-possible-album-names-rita-ora%E2%80%99s-debut-%E2%80%98ora%E2%80%99-0. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20161018194959/https://www.ata.gov.al/en/canonization-of-mother-teresa-concert-at-the-doors-of-vatican/ për lidhjen https://www.ata.gov.al/en/canonization-of-mother-teresa-concert-at-the-doors-of-vatican/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20131029203831/http://www.glamourmagazine.co.uk/news/beauty/2013/10/11/kate-moss-georgia-may-jagger-rita-ora-rimmel-180-party për lidhjen http://www.glamourmagazine.co.uk/news/beauty/2013/10/11/kate-moss-georgia-may-jagger-rita-ora-rimmel-180-party. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 25 dhjetor 2021 08:58 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Rita Ora]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2449849 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160304054202/http://webcache.gmc-uk.org/gmclrmp_enu/start.swe?SWECmd=GotoView&_sn=Ff921oPTM-18osafQJXsEXNP3ZuqDOAOZTV-03Vy.8KaIW5ogMLRbK8SFHMk-KrZt6ISI8G2.1F.Sp8AoKfeKzR13VduWd6eQeZtu42t02J4DhxCM5lZNTh-36koazxgrWn0itW0DHRaEGzLbP9AXCNS69H6pJHaOMo0MLYtlwwhVzJackW5Mlnc0oPMNlhTgBea5-4R9zU_&SWEView=GMC+WEB+Doctor+Search&SRN=&SWEHo=webcache.gmc-uk.org&SWETS=1432482570&SWEApplet=GMC+WEB+Health+Provider+Search+Applet për lidhjen http://webcache.gmc-uk.org/gmclrmp_enu/start.swe?SWECmd=GotoView&_sn=Ff921oPTM-18osafQJXsEXNP3ZuqDOAOZTV-03Vy.8KaIW5ogMLRbK8SFHMk-KrZt6ISI8G2.1F.Sp8AoKfeKzR13VduWd6eQeZtu42t02J4DhxCM5lZNTh-36koazxgrWn0itW0DHRaEGzLbP9AXCNS69H6pJHaOMo0MLYtlwwhVzJackW5Mlnc0oPMNlhTgBea5-4R9zU_&SWEView=GMC+WEB+Doctor+Search&SRN=&SWEHo=webcache.gmc-uk.org&SWETS=1432482570&SWEApplet=GMC+WEB+Health+Provider+Search+Applet. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160304054202/http://webcache.gmc-uk.org/gmclrmp_enu/start.swe?SWECmd=GotoView&_sn=Ff921oPTM-18osafQJXsEXNP3ZuqDOAOZTV-03Vy.8KaIW5ogMLRbK8SFHMk-KrZt6ISI8G2.1F.Sp8AoKfeKzR13VduWd6eQeZtu42t02J4DhxCM5lZNTh-36koazxgrWn0itW0DHRaEGzLbP9AXCNS69H6pJHaOMo0MLYtlwwhVzJackW5Mlnc0oPMNlhTgBea5-4R9zU_&SWEView=GMC+WEB+Doctor+Search&SRN=&SWEHo=webcache.gmc-uk.org&SWETS=1432482570&SWEApplet=GMC+WEB+Health+Provider+Search+Applet për lidhjen http://webcache.gmc-uk.org/gmclrmp_enu/start.swe?SWECmd=GotoView&_sn=Ff921oPTM-18osafQJXsEXNP3ZuqDOAOZTV-03Vy.8KaIW5ogMLRbK8SFHMk-KrZt6ISI8G2.1F.Sp8AoKfeKzR13VduWd6eQeZtu42t02J4DhxCM5lZNTh-36koazxgrWn0itW0DHRaEGzLbP9AXCNS69H6pJHaOMo0MLYtlwwhVzJackW5Mlnc0oPMNlhTgBea5-4R9zU_&SWEView=GMC+WEB+Doctor+Search&SRN=&SWEHo=webcache.gmc-uk.org&SWETS=1432482570&SWEApplet=GMC+WEB+Health+Provider+Search+Applet. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180124064939/http://www.instyle.com/news/rita-ora-liam-payne-fifty-shades-freed-song-for-you për lidhjen http://www.instyle.com/news/rita-ora-liam-payne-fifty-shades-freed-song-for-you. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 17 maj 2022 11:12 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Rita Ora]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2466298 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U zëvendësua lidhja e arkivit https://www.webcitation.org/6AosAN1X7?url=http://www.soulculture.co.uk/blogs/skullcandy-roc-nation-aviators-presents-rita-ora-video/ me https://web.archive.org/web/20120614052016/http://www.soulculture.co.uk/blogs/skullcandy-roc-nation-aviators-presents-rita-ora-video/ te lidhja http://www.soulculture.co.uk/blogs/skullcandy-roc-nation-aviators-presents-rita-ora-video/. *U zëvendësua lidhja e arkivit https://www.webcitation.org/6ZLyRWKAl?url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-33132895 me https://web.archive.org/web/20150617091216/http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-33132895 te lidhja http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-33132895. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 31 korrik 2022 22:43 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Rita Ora]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2486338 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20141008123400/http://www.rap-up.com/2012/02/08/rap-up-tv-rita-ora-talks-roots-roc-nation-and-rolling-with-jay-z-and-beyonce/ për lidhjen http://www.rap-up.com/2012/02/08/rap-up-tv-rita-ora-talks-roots-roc-nation-and-rolling-with-jay-z-and-beyonce/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 17 tetor 2022 15:28 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Rita Ora]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2489804 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150602031610/http://style.mtv.com/tag/red-lipstick/ për lidhjen http://style.mtv.com/tag/red-lipstick. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2022 06:02 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Rita Ora]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2492747 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20131029193426/http://www.marieclaire.co.uk/news/fashion/543780/rita-ora-strikes-a-pose-for-sizzling-dkny-shoot.html për lidhjen http://www.marieclaire.co.uk/news/fashion/543780/rita-ora-strikes-a-pose-for-sizzling-dkny-shoot.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 2 nëntor 2022 18:20 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Rita Ora]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2495885 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20131216142442/http://www.mtv.co.uk/news/rita-ora/354689-rita-ora-no-1-uk-singles-chart-keane-album për lidhjen http://www.mtv.co.uk/news/rita-ora/354689-rita-ora-no-1-uk-singles-chart-keane-album. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 20 nëntor 2022 09:25 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Rita Ora]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2522725 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://www.highsnobiety.com/2014/07/11/dkny-fall-winter-2014-campaign-rita-ora/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 20 shkurt 2023 22:59 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Rita Ora]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2528561 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160807103023/https://www.yahoo.com/news/rita-ora-sues-leave-jay-z-label-064211669.html për lidhjen https://www.yahoo.com/news/rita-ora-sues-leave-jay-z-label-064211669.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 16 mars 2023 10:22 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Rita Ora]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2539735 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140508222825/http://style.mtv.com/2014/01/15/rita-ora-adidas-originals-collaboration/ për lidhjen http://style.mtv.com/2014/01/15/rita-ora-adidas-originals-collaboration/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140508222825/http://style.mtv.com/2014/01/15/rita-ora-adidas-originals-collaboration/ për lidhjen http://style.mtv.com/2014/01/15/rita-ora-adidas-originals-collaboration/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150906123423/http://style.mtv.com/2013/03/25/rita-ora-karl-lagerfeld-monaco/ për lidhjen http://style.mtv.com/2013/03/25/rita-ora-karl-lagerfeld-monaco/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 1 prill 2023 06:13 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 3 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Rita Ora]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2558086 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150126105621/http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a450901/rita-ora-second-album-is-much-clearer.html për lidhjen http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a450901/rita-ora-second-album-is-much-clearer.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20130301023459/http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a461755/rita-ora-recording-new-album-in-secret.html për lidhjen http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a461755/rita-ora-recording-new-album-in-secret.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20131005080112/http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a519654/jessie-j-tinie-tempah-james-arthur-to-perform-at-radio-1-teen-awards.html për lidhjen http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a519654/jessie-j-tinie-tempah-james-arthur-to-perform-at-radio-1-teen-awards.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 5 qershor 2023 14:26 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Rita Ora]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2650776 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180102082733/https://www.entertainmentwise.com/rita-ora-reveals-traumatic-refugee-past/ për lidhjen https://www.entertainmentwise.com/rita-ora-reveals-traumatic-refugee-past/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 21 mars 2024 09:37 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Rita Ora]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2673944 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20141007080526/http://www.mtv.com/news/1726068/fifty-shades-of-grey-rita-ora/ për lidhjen http://www.mtv.com/news/1726068/fifty-shades-of-grey-rita-ora/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 2 korrik 2024 04:33 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Rita Ora]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2675354 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://archive.today/20140715001941/http://www.highsnobiety.com/2014/07/11/dkny-fall-winter-2014-campaign-rita-ora/%23slide-3 për lidhjen http://www.highsnobiety.com/2014/07/11/dkny-fall-winter-2014-campaign-rita-ora/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 korrik 2024 09:21 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Rita Ora]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2689432 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160407113115/http://www.rap-up.com/2012/02/29/new-music-rita-ora-f-tinie-tempah-rip/ për lidhjen http://www.rap-up.com/2012/02/29/new-music-rita-ora-f-tinie-tempah-rip/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 1 shtator 2024 11:21 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Rita Ora]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2694371 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180205170049/https://uk.reuters.com/article/uk-britain-charts/rita-ora-tops-pop-chart-keane-rival-beatles-album-hits-idUKBRE84C0AS20120513 për lidhjen http://uk.reuters.com/article/uk-britain-charts/rita-ora-tops-pop-chart-keane-rival-beatles-album-hits-idUKBRE84C0AS20120513. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 14 shtator 2024 13:16 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Rita Ora]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2788595 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150906155413/http://creativity-online.com/work/samsung-anticipation/40679 për lidhjen http://creativity-online.com/work/samsung-anticipation/40679. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 22 prill 2025 06:13 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Rita Ora]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2891395 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160304104736/http://www.pressparty.com/pg/newsdesk/londonnewsdesk/view/122784/?isworld=y&view=print për lidhjen http://www.pressparty.com/pg/newsdesk/londonnewsdesk/view/122784/?isworld=y&view=print. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 20 janar 2026 06:19 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Rita Ora]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3043876 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200122081235/https://www.campaignlive.co.uk/article/emma-thompson-annie-lennox-rita-ora-unveiled-marks-spencer-leading-ladies/1286622 për lidhjen http://www.campaignlive.co.uk/news/1286622/emma-thompson-annie-lennox-rita-ora-unveiled-marks-spencer-leading-ladies/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 20 shtator 2026 04:52 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 4 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Rita Ora]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3055199 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150714040443/http://www.rap-up.com/2011/11/28/rita-ora-covers-outkasts-hey-ya/ për lidhjen http://www.rap-up.com/2011/11/28/rita-ora-covers-outkasts-hey-ya/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150714040443/http://www.rap-up.com/2011/11/28/rita-ora-covers-outkasts-hey-ya/ për lidhjen http://www.rap-up.com/2011/11/28/rita-ora-covers-outkasts-hey-ya/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140509002201/http://www.rap-up.com/2014/04/03/rita-ora-gets-her-walk-on-in-funny-or-die-skit/ për lidhjen http://www.rap-up.com/2014/04/03/rita-ora-gets-her-walk-on-in-funny-or-die-skit/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20131110140515/http://www.rap-up.com/2011/03/03/video-roc-nations-rita-ora-stars-in-ck-one-campaign/ për lidhjen http://www.rap-up.com/2011/03/03/video-roc-nations-rita-ora-stars-in-ck-one-campaign/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 tetor 2026 10:14 (CEST) qz0cs51i8ftmkmpdwgmdd8o2bi7xko8 1 291981 3059190 3058397 2026-10-24T04:16:39Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Serbia]] 3059190 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == UNE THEM JO DERI ATEHER KUR == --[[Speciale:Kontributet/217.24.254.71|217.24.254.71]] 9 janar 2014 20:24 (CET) == Ndryshime te lidhjet e jashtme == Përshëndetje, redaktorë! Tani sa ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli [[Serbia]]. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=1996001 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua arkivi https://web.archive.org/web/20080216024054/http://www.elsie.de/pdf/B2002GatheringClouds.pdf te http://www.elsie.de/pdf/B2002GatheringClouds.pdf Kur të keni mbaruar së shqyrtuari ndryshimet e mia, mund të ndiqni udhëzimet te stampa më poshtë për të rregulluar çdo problem me adresat. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raporto bug]])</span> 10 shtator 2019 08:24 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Serbia]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2039220 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Gjithashtu aty mund të gjeni informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua versioni i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20091231214623/http://kohajone.com/artikull.php?idm=18885 për lidhjen http://www.kohajone.com/artikull.php?idm=18885. Gjithë të mirat!—[[:en:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 shtator 2019 11:58 (CEST) == Harten == Tash duhet med ndrysho harten e Serbisë. Kosova ma nuk eshte provins ne Serbi. Qe ku osht harta e rre : Serbia without Kososvo in Europe.png Tung, Gezuar pavarsia! O djalë shqiptar nuk e njohin si shtet deri sa ata të mos e njohin Kosovën si shtet--[[Përdoruesi diskutim:Dan|Hipi Zhdripi]] 9 Prill 2007 02:17 (UTC) : O ti djale shqiptar, ketu nuk eshte fjale per politik apo pavarasi, por eshte fjala e enciklopedise, dhe Wikipedia duhet te jene i pamvarur, Serbia eshte shtet, ti sa dush mos e prano dhe asnje nje shqiptar nuk mundet te bejne dicka, puna e pavarsise eshte puna e politikaneve shqiptar dhe Ahtisarit. Dhe mos me bene si Uni ketu, ai Wikipedia e Shqipnisë, ti Wikipedia e Kosoves, ajaj, ti si admin duhesh me dite, deshirat personale nuk kane cka lipin ketu. --[[Përdoruesi:Ko.S.ystem.OV@|Proud To Be Albanian]] <small>(°[[Përdoruesi diskutim:Ko.S.ystem.OV@|diskuto]]°)</small> 9 Prill 2007 12:15 (UTC) Serbia lypin me ju qi nane nmi mytt krejt (Y) Nuk po ju kuptojë, të lutem shprehu në gjuhën e njehësuar shqipe. Deri atëher më duhet që të kthejë artikullin në gjendjen e më parshme.--[[Përdoruesi diskutim:Dan|Hipi Zhdripi]] 9 Prill 2007 12:33 (UTC) : Sa keq qe nuk kemi perkthyes ketu. --[[Përdoruesi:Ko.S.ystem.OV@|Proud To Be Albanian]] <small>(°[[Përdoruesi diskutim:Ko.S.ystem.OV@|diskuto]]°)</small> 9 Prill 2007 13:23 (UTC) Argumenti që ke prezentuar nuk ka vlerë. Arsyea është e thjeshtë [http://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Serbia&diff=199768&oldid=199766 ] [http://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Serbia&diff=199771&oldid=199768 ] [http://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Serbia&diff=next&oldid=199771 ] [http://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Serbia&diff=next&oldid=200267 ] [http://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Serbia&diff=next&oldid=200273 ] [http://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Serbia&diff=next&oldid=200629 ] , pra nga e para deri në fund vetem ke bërë rikthime kur kësaj i shtohet argumenti që nuk ke punuar në atikull dhe thënjet e tua se nuk ke njohuri për këtë temë atëher rikthimet tua nuk janë asgjë tjetër vetëm e vetëm qëllim konflikti. Të lutem pasi që nuk ke njohui për këtë temë merr lexo diçka dhe pastaj eja këtu dhe thuaj mendim tënd. Deri atherë unë po të themë se Serbia është një regjion që nga disa banda mundohet të paraqitet si një shtet bile atë edhe demokratikë. Kohën e fundit banditët e Beogradit e kanë humbur durimin dhe po shpërdhinë e po flasin ëndrra. Dhe së fundi flamuri duhet të hiqet, sepse ai mund të vendoset vetëm tek unioni i banditëve të sërbisë nëse ja kanë arritë të formojnë një bashkësi të tillë.--[[Përdoruesi diskutim:Dan|Hipi Zhdripi]] 9 Prill 2007 14:01 (UTC) : Nuk kam nerva me vazhdua kete muhabet, vec e formatova artikullin si '''{{NUMBEROFARTICLES}} artikuj''' te tjere e ti vjene ketu si hajvane me paragjykime dhe teoria konspiracione, ne kete pune mundem vec me thone, Adieu (frengisht per mirupafshim, tung; para se e krijon edhe per kete fjale nje teori). Flm per mirkuptim. --[[Përdoruesi:Ko.S.ystem.OV@|Proud To Be Albanian]] <small>(°[[Përdoruesi diskutim:Ko.S.ystem.OV@|diskuto]]°)</small> 9 Prill 2007 18:32 (UTC) Kosovo i Metohija (skraćeno: Kosmet ili KiM, kolokvijalno često Kosovo, alb. Kosovë/Kosova, eng. UNMIK Kosovo UN Protectorate) http://sr.wikipedia.org/sr-el/%D0%9A%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%B8%D1%98%D0%B0 #Sukobi na Kosovu :Za više informacija pogledajte Borba za otcepljenje Kosova i Metohije od Srbije i Kosovski rat. #Kosovo pod upravom UN :Za više informacija pogledajte Teroristički napadi na Kosovu i Metohiji. Siq po e sheh nga vetë argumenti: 1. Lufta për ndarje, 2. ndarja. Kosova është sot jashtë konrollitt d.m.th u da--[[Përdoruesi diskutim:Dan|Hipi Zhdripi]] 20 Qershor 2007 23:13 (UTC) ::Teoretikisht po. Prit dhe aktin praktik. Une nuk jam kunder emocineve tua , por prap ato jane vetem EMOCIONE, kurse e verteta akoma eshte duke u diskutuar. Perse ne nuk po e festojm pra pavarsine nuk po e festojme? Perse? Me jep nje pergjigje te sinqert. ::Ja une po ta jap: Sepse akoma jemi ne luhatese. Pra le te punojme me argumente pavaresisht se sa te hidhura jane. ::Nese ne fillojm me emocine enciklopedia nuk do te mbetet enciklopedi por leksikon , dashuriologji. ([[Përdoruesi:Puntori|Besimi është shpëtim.]] 20 Qershor 2007 23:40 (UTC)) Mund te jete e vertet qe Kosova nuk kontrollohet me nga Serbia, nga ana sociale (e kam llafin si sundim etj), por eshte e vertet qe Kosova, fatekeqesisht eshte akoma nen Shtetin e Serbise, shtet jo "regjion". --<small><span style="border:1px solid #f00;">[[User:Eagleal|<span style="color:#fff; background-color:red;">'''Eagle'''</span>]][[User talk:Eagleal|<span style="cursor:help;color:#fff;background-color:#000;">'''al&nbsp;'''</span>]]</span></small> 20 Qershor 2007 23:45 (UTC) : Si e tash! Te gjithe shqiptaret ketu ne Wikipedia shqip e urrejne Serbine, amo dani po e harron nje pune, qe ky projekt eshte nje enciklopedi (pikepamja neutrale) dhe jo forum, nese don me shkruajt mendimet personal, keshtu mundesh te shkojshe te nje forum. --[[Përdoruesi:Ko.S.ystem.OV@|Proud To Be Albanian]] <small>(°[[Përdoruesi diskutim:Ko.S.ystem.OV@|diskuto]]°)</small> 21 Qershor 2007 00:02 (UTC) Nuk është puna e emocioneve. Po e ligjit. Kosova sipas ligjit në fuqi është nën kontrollin e UNMIK-ut, Serbia ësht është kontrollin e Qeveris së Serbisë. Serbia është e pranune në OKB si e përbër prej tri pjesëve. Qysh ka qenë e pranume Jugosllavia prej tetë pjesëve. Shka të themë më tepër nuk di. Kur janë shpërndarë 6 republikat ka pas luftë. Kur shpërndahen këto tri pjesë ka luftë (diplomatike) sepse ndarja fzike veq ëshë bërë me ndarjen e Jugosllavisë. Pse nuk po e festojmë? Dihet që Kosova është e ndame po fati i saj nuk dihet. Në të vërtet dihet por jo edhe ashtu qysh na menjim me festu. D.m.th na mujim me pa si shtet shqiptar e edhe shkijet si shtet serb. D.m.th nuk ki fitu kurgjo, se flamurin (jo vetë flamrin) e me shqiponje tone spo ta pranojin. Të dardanisë se dashtem edhe pikë. Ai tipi që është dekë (nuk u konë vetëm) ka dasht me kriju fakte në ngjarje, po populli nuk ka dashtë. Kur populli nuk ka dasht pse me dasht bashkësia ndërkombëtare? Çka po du me thonë na e patem shancën që ky shtet mo formu edhe me udhëheq si shtet shqiptar por nuk ditëm, pra në histori hinë si shtet i shkijeve edhe i shqiptarve e faktikisht i udhëhequn nga shqiptarët. Po si do që të jetë Kosova është e ndame nga Serbia sepse Serbia nuk e ka [[sovraniteti]]n mbi Kosovën.--[[Përdoruesi diskutim:Dan|Hipi Zhdripi]] 20 Qershor 2007 23:58 (UTC) == Kutija == Kutija mund të bëhet vetëm për serbinë. aty nuk hinë as koova as Vojvodina. Kontrasi: ose më afër në Jug-Lindje të Ballkanit duke mbuluar pjesën jugore të Planit Panonian. Ky vend kufizohet me Hungarinë në veri, Rumuninë dhe Bullgarinë në lindje, <u>Shqipërinë</u>,<u>Kosovën</u> dhe Maqedoninë ... Me shqipërin nuk e di që kufizohet serbia?--[[Përdoruesi diskutim:Dan|Hipi Zhdripi]] 21 Qershor 2007 00:04 (UTC) == Kjo është wikipedia në gjuhen shqipe == Kjo është wikipedia në gjuhen shqipe së pari. Së dyti nëse e ki ndërment të krijosh një artikull për Republiken Socialiste të Serbis urdhëro e krijoje. Ndarja e Serbis me Kosovën është bërë në vitin 1992 me deklaraet e 2 qershorit, njohja e pavarsisë së Kosovës ende nuk është bërë zyrtarisht. Edhe pse Shtete e Bashkuara, Gjermania, Franca, Britania e Madhe publiksht e kan pranuar pavarsinë ajo nuk është e pranuar në nga OKB-ja--[[Përdoruesi diskutim:Dan|Hipi Zhdripi]] 21 Qershor 2007 00:09 (UTC) :Kjo sepse eshte e varur nga <u>shtetet Perendimore</u> dhe <u>Shtetet e lindjes</u>. Eshte e gjithe pune poli-eko. --<small><span style="border:1px solid #f00;">[[User:Eagleal|<span style="color:#fff; background-color:red;">'''Eagle'''</span>]][[User talk:Eagleal|<span style="cursor:help;color:#fff;background-color:#000;">'''al&nbsp;'''</span>]]</span></small> 21 Qershor 2007 00:13 (UTC) Marrveshja është akt juridik edhe nëse bëhet vetëm me gojë, edhe kur ta blen nga shitësi një libër, ti automatikisht ke bërë një marrveshje me shitësin. Nëse produkti nuk i përgjegjet rregullave ti mund ta ktheshë edhe nëse nuk ke fletë dëshmi, por ke dëshmitar që e ke blerë.--[[Përdoruesi diskutim:Dan|Hipi Zhdripi]] 21 Qershor 2007 00:15 (UTC) Tashti Serbia ndaq ne ta pranon që e ka "shit" ndaq mos ta pranon, na e kemi mallin në dorë. Mirë ish konë që ata me pranu. Po menojë e ka shitë qashtu qash e ka "ble" me forcë.--[[Përdoruesi diskutim:Dan|Hipi Zhdripi]] 21 Qershor 2007 00:21 (UTC) :Ne kete bote marreveshjet kane rendesi relative. Te thash eshte e gjithe '''poli-eko''' per kush te mare me shume dhe kush te ket me shume fitim. --<small><span style="border:1px solid #f00;">[[User:Eagleal|<span style="color:#fff; background-color:red;">'''Eagle'''</span>]][[User talk:Eagleal|<span style="cursor:help;color:#fff;background-color:#000;">'''al&nbsp;'''</span>]]</span></small> 21 Qershor 2007 00:23 (UTC) E pra, defakto Kosova asht e dane prej serbis!!! Edhe artikulli e pasqyron atë më së miri. Serbia duhet me u pregatit ma mirë për [[Sanxhaku i Tregut të Ri|Tregun e Ri]] me shqptart. Tyne herë e kanë ble me forcë (me ndihmen e Rusisë).--[[Përdoruesi diskutim:Dan|Hipi Zhdripi]] 21 Qershor 2007 00:28 (UTC) :Tani me kuptove. [[User:Eagleal|Eagleal]] 21 Qershor 00:34 (UTC) == Para se të bëni ndryshime == Para se të bëni ndryshime duhi me ditë se Ish-Republika e Jugosllavisë nuk është parnume si <u>trashëgimtare</u> e Republikës Federative të Jugosllavisë. Kjo d.m.th as shteti i pranum si Serbia e Malizi nuk janë rashëgimtare e Republikes Federative të Jugosllavis. Serbia është trashëgimtare e ish-Repubikës së Jugosllavis.<u> Sipas ligjit OKB-së Kosova nuk është pjesë e Ish-Jugosllavis por e Republikës Federative të Jugosllavis nën mbikqyrjen e Misionist të Kombeve të Bashkuara.</u> Nëse kanë menu Rust se amerikant janë budall atëherë auto-gol i thoj kësaj pune. SHBA-ja kurr nuk e ka pranu si trashëgimtare të RF Jugoslavisë Serbinë. Ajo kurr nuk e ka pranu si trashëgimtare të kontos së RFJ-së Serbin. I vetmi anëtarë që gjendet në këtë konto tani është Kosova.--[[Përdoruesi diskutim:Dan|Hipi Zhdripi]] 21 Qershor 2007 00:39 (UTC) Nëse keni ndonjë informat që ekzistenca e RFJ ka pushu që ekzistumi në OKB paraqitni.--[[Përdoruesi diskutim:Dan|Hipi Zhdripi]] 21 Qershor 2007 00:42 (UTC) :Mos e shiko nga nje krah ose ne tjetrin shikoje nga te gjitha. Rus/Sër-(K)-Us/Shtetet per. --<small><span style="border:1px solid #f00;">[[User:Eagleal|<span style="color:#fff; background-color:red;">'''Eagle'''</span>]][[User talk:Eagleal|<span style="cursor:help;color:#fff;background-color:#000;">'''al&nbsp;'''</span>]]</span></small> 21 Qershor 2007 00:45 (UTC) ::Po dalim fare jasht temes se enciklopedise. Po flasim per politike tani :P --<small><span style="border:1px solid #f00;">[[User:Eagleal|<span style="color:#fff; background-color:red;">'''Eagle'''</span>]][[User talk:Eagleal|<span style="cursor:help;color:#fff;background-color:#000;">'''al&nbsp;'''</span>]]</span></small> 21 Qershor 2007 00:48 (UTC) == Republika dhe shteti ortodox == Republika dhe shteti i Kishës Ortodokse Serbe kanë dallim. Janë në pyetje disa shekuj. Njëra është shtet modern tjetra shtet mesjetar.--[[Përdoruesi diskutim:Dan|Hipi Zhdripi]] 7 Mars 2008 14:40 (UTC) Emërtimet e brendshme të nacionalistëve apo fundamentalistëve serb nuk qojnë peshë për përkufizimin e shtetit dhe kombit e racës në shkencë.--[[Përdoruesi diskutim:Dan|Hipi Zhdripi]] 7 Mars 2008 14:43 (UTC) Goranët, serbët musliman, serbët ortodoks, shtetasit serb, raca sllave serbe etj. duhet të dallohet përndryshe lindin konflikte më të shumta se sa me Maqedonin antike, Greqin antike dhe shtete modere që bartin emrat e ngjajshëm.--[[Përdoruesi diskutim:Dan|Hipi Zhdripi]] 7 Mars 2008 14:46 (UTC) Sllavo maqedonët si pasojë e këtyre ngatërrimeve, deri vonë janë paraqitur si sllavo-serb!!! Ka dallim "pravosllavci" dhe "zakoni grekë", kisha sllave dhe kisha bizantine nuk është njëjtë. Kisha sllave ka marr nën administrim kisha bizantine dhe antarët e saj i ka shpall sllav (pravosllavci). == Map == [[Image:Serbia cities02.png|thumb|right|250px]] I see that article is protected from editing, so can some admin please include this map into article? [[Speciale:Kontributet/212.69.22.17|212.69.22.17]] 15 Shtator 2010 13:07 (CEST) == Sipërfaqja == Siparfaqja duhet të ndrrohet ajo aktuale është pa Kosovën jo si në wikipedian angleze me Kosovën--[[Përdoruesi:Tytuu|Tytuu]] ([[Përdoruesi diskutim:Tytuu|diskutimet]]) 13 Nëntor 2014 23:36 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Serbia]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2491700 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20071112013805/http://www.b92.net/eng/news/society-article.php?yyyy=2007&mm=10&dd=22&nav_id=44785 për lidhjen http://www.b92.net/eng/news/society-article.php?yyyy=2007&mm=10&dd=22&nav_id=44785. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 tetor 2022 18:15 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Serbia]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2906481 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20210204144154/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/serbia/ për lidhjen https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/serbia/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 1 mars 2026 06:57 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Serbia]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3052930 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20241110052257/https://www.archives.org.rs/ për lidhjen https://www.archives.org.rs/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 1 tetor 2026 19:14 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Serbia]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3054080 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180729112935/http://www.historyofmacedonia.org/PartitionedMacedonia/BalkanWars.html për lidhjen http://www.historyofmacedonia.org/PartitionedMacedonia/BalkanWars.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 5 tetor 2026 23:24 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Serbia]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3055211 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20091016075852/http://historyofscience.com/G2I/timeline/images/frankish_empire_big.jpg për lidhjen http://historyofscience.com/G2I/timeline/images/frankish_empire_big.jpg. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20100611170754/http://www.entomology.montana.edu/ për lidhjen http://www.entomology.montana.edu/. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://www.politika.rs/rubrike/Tema. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://www.danas.rs/20031209. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://www.beograd.rs/cms/view. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://www.politika.rs/rubrike/Tema-nedelje/Srbija. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 tetor 2026 13:29 (CEST) 0krqv836qrb69lcpyd6kxnylz7hpuxq 1 299102 3059234 2375026 2026-10-24T10:16:42Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059234 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Porti i Durrësit]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2181747 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200126155634/http://www.apdurres.com.al/ për lidhjen http://www.apdurres.com.al/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 26 janar 2021 02:39 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Porti i Durrësit]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2375025 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20120313125736/http://www.mynewsdesk.com/se/view/pressrelease/albania-s-durres-port-authority-awards-a-five-year-service-contract-to-cargotec-285929 për lidhjen http://www.mynewsdesk.com/se/view/pressrelease/albania-s-durres-port-authority-awards-a-five-year-service-contract-to-cargotec-285929. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 27 dhjetor 2021 13:38 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Porti i Durrësit]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059233 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20201018112353/http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/newsbriefs/setimes/newsbriefs/2010/08/18/nb-12 për lidhjen http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/newsbriefs/setimes/newsbriefs/2010/08/18/nb-12. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2026 12:16 (CEST) t6y4ovhlsxejqiwfk7t3sijf38jk6nk 0 300845 3059098 2995687 2026-10-23T13:54:19Z Ziv 165425 ([[c:GR|GR]]) [[File:72.Бригада За Специјалне Операције.png]] → [[File:72. бригада за специјалне операције.png]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. 3059098 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Operacioni Shigjeta | partof = [[Lufta e Kosovës|Luftës së Kosovës]] | image = [[Skeda:Camp Prizren 2002-01-20.jpg|350px]] | caption = '''Pamja e Malit të Pashtrikut nga [[Prizreni]] pas Luftës''' | date = 26 Maj – 10 Qershor 1999 | place = [[Pashtriku|Pashtrik]], [[Komuna e Prizrenit]], [[Kosovë]]<br>Kufiri Shqipëri – Kosovë | coordinates = | map_type = | map_size = | map_caption = | map_label = | result = [[Marrëveshja e Kumanovës]] *Fitorja e UÇK-së dhe NATO-s *UÇK-ja e çliroi malin e [[Pashtriku|Pashtrikut]] dhe fshatrat përreth tij *Tërheqja e Ushtrisë Jugosllave nga Pashtriku me humbje *Ngecje Taktike | combatant1 = [[File:Flag of the Kosovo Liberation Army.svg|25px|border]] [[Ushtria Çlirimtare e Kosovës]]<br>[[File:Flag of NATO.svg|25px|border]] [[NATO]]<br>'''Mbështetje artilerie:'''<br /> {{flag|Shqipëria}} '''Mbështetje mjekësore:'''<br /> {{flag|Norvegjia}} | combatant2 = [[File:Seal of the Army of Serbia and Montenegro.svg|25px]] [[Forcat e Armatosura të Serbisë dhe Malit të Zi|Ushtria Jugosllave]]<br> *[[File:Flag of Russia.svg|25px|border]] Mercenarë rusë | units1 = *[[Skeda:Flag of the Kosovo Liberation Army.svg|27px]] Brigada 121 "Ismet Jashari"<br> *[[Skeda:Flag of the Kosovo Liberation Army.svg|27px]] Brigada 123<br> *[[File:Emblem of the Albanian mod.svg|22px]] Divizioni i Kukësit<ref name="Prointegra2017">{{cite web|last=Hajra|first=Hajro|date=8 mars 2017|title=Agim Sylejmani: Operativa e Shtabit të operacionit "SHIGJETA" Maj -Qershor 1999|trans-title=Agim Sylejmani: person in charge of the staff of Operation Arrow, May-June 1999|url=https://prointegra.ch/agim-sylejmani/|access-date=21 shkurt 2022|website=Prointegra.ch|language=sq|quote=Divizioni i Kukësit dhe gjeneral Kudusi Lama ishin bartësit kryesor të luftës që zhvillohej në gjithë atë front të gjerë, aq sa ishte edhe vija kufitare Shqipëri-Kosovë.|trans-quote=The Kukës Division and General Kudusi Lama were the main bearers of the war that took place throughout that wide front, as much as the Albania-Kosovo border line.|archive-date=21 shkurt 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220221103642/https://prointegra.ch/agim-sylejmani/|url-status=dead}}</ref> | units2 = *[[File:Flag of Serbia and Montenegro; Flag of Yugoslavia (1992–2003).svg|27px]] Njësitë e Korpusit të Prishtinës *[[File:Flag of Yugoslavia (1992–2003).svg|27px]] Brigada e Motorizuar 549 *[[File:72. бригада за специјалне операције.png|28px|border|72nd Brigade for Special operations]] [[Brigada e 72-të për Operacione Speciale (Serbi)|Brigada e 72-të për Operacione Speciale]] | commander1 = [[Skeda:Flag of the Kosovo Liberation Army.svg|25px|border]] [[Agim Çeku]]<br> [[Skeda:Flag of the Kosovo Liberation Army.svg|25px|border]] [[Ekrem Rexha]]<br>[[Skeda:Flag of the Kosovo Liberation Army.svg|25px|border]] [[Beqir Sadiku]]<br>[[Skeda:Flag of the Kosovo Liberation Army.svg|25px|border]] [[Tahir Sinani]]<br>[[Skeda:Flag of the Kosovo Liberation Army.svg|25px|border]] [[Bilall Syla]]<br>[[File:Flag of NATO.svg|25px|border]] [[Wesley Clark]] | commander2 = [[File:Flag of Serbia and Montenegro; Flag of Yugoslavia (1992–2003).svg|25px|border]] [[Nebojsha Pavkoviç]]<br>[[File:Flag of Serbia and Montenegro; Flag of Yugoslavia (1992–2003).svg|25px|border]] [[Vladimir Lazareviç]]<br>[[File:Flag of Serbia and Montenegro; Flag of Yugoslavia (1992–2003).svg|25px|border]] [[Bozhidar Deliç]]<br> [[File:Flag of Serbia and Montenegro; Flag of Yugoslavia (1992–2003).svg|25px|border]] [[Boshko Lemiç]]{{KIA}}<br>[[File:Flag of Serbia and Montenegro; Flag of Yugoslavia (1992–2003).svg|25px|border]] [[Stojan Konjikovac]] | strength1 = *[[Skeda:Flag of the Kosovo Liberation Army.svg|27px]] 156 luftëtarë (në fillim)<br> *[[Skeda:Flag of the Kosovo Liberation Army.svg|27px]] 1,800 luftëtarë (në maj)<br> *[[File:Flag of USA.svg|30px]] Avionë [[Boeing B-52 Stratofortress|B-52]], [[Fairchild Republic A-10 Thunderbolt II|A-10]] dhe [[Lockheed AC-130]] [[File:Emblem of the Albanian mod.svg|22px]] Mbështetje artilerie | strength2 = *[[File:Flag of Serbia and Montenegro; Flag of Yugoslavia (1992–2003).svg|27px]] 450 ushtarë (në fillim)<br> *[[File:Flag of Serbia and Montenegro; Flag of Yugoslavia (1992–2003).svg|27px]] 2,000 ushtarë (në maj)<br> *[[File:Flag of Russia.svg|27px]] Qindra mercenarë rusë | casualties1 = *[[Skeda:Flag of the Kosovo Liberation Army.svg|27px]] 16 të vrarë<ref>https://web.archive.org/web/20130824010238/https://www.theguardian.com/world/1999/jul/17/balkans</ref> *[[Skeda:Flag of the Kosovo Liberation Army.svg|27px]] 40 të plagosur | casualties2 = *[[File:Flag of Serbia and Montenegro; Flag of Yugoslavia (1992–2003).svg|27px]] 87 të vrarë *[[File:Flag of Serbia and Montenegro; Flag of Yugoslavia (1992–2003).svg|27px]] 126 të plagosur ----- '''Sipas NATO-s:'''<br /> 32 topa artilerie, 9 automjete personeli të blinduara, 6 automjete të blinduara, 4 automjete të tjera ushtarake, 8 pozicione mortajash dhe një raketë tokë-ajër SA-6.<ref name="priest"/> }} '''Beteja e Pashtrikut''' ose '''Operacioni Shigjeta''' ishte një betejë dy-javëshe e cila u zhvillua nga [[26 Maj]]i [[1999]] deri më [[10 Qershor]] [[1999]] ndërmjet [[Ushtria Çlirimtare e Kosovës|Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës]] (UÇK-së) e cila ishte e mbështetur nga forca ajrore e [[NATO]]-s, kundër [[Forcat e Armatosura të Serbisë dhe Malit të Zi|Ushtrisë Jugosllave]]. Objektivi kryesor i forcave të UÇK-së, ishte hapja e një rruge përmes lumit [[Drini i Bardhë]] dhe malit të [[Pashtriku|Pashtrikut]] në mënyrë që të sigurohej kalimi i sigurt i armëve dhe vullnetarëve përmes kufirit [[Shqipëria|Shqipëri]]–[[Kosova|Kosovë]]. Para betejës, [[Forcat e Armatosura të Serbisë dhe Malit të Zi|Ushtria Jugosllave]] dhe [[Policia e Serbisë|Policia Serbe]] kishin kryer një fushatë [[spastrimi etnik]] të fshatrave shqiptare në shpatet e Malit të [[Pashtriku|Pashtrikut]] dhe i kishin shndërruar ato në baza ushtarake.<ref>{{Citation|title=Battle of Paštrik|date=2023-02-12|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Battle_of_Pa%C5%A1trik&oldid=1138948159|work=Wikipedia|language=en|access-date=2023-02-20}}</ref> ==Afati Kohor== Luftëtarët e UÇK-së arritën ta pushtojnë Malin e [[Pashtriku|Pashtrikut]], shpatet e tij veriore dhe fshatin Milaj, në bregun verior të lumit të [[Drini i Bardhë|Drinit të Bardhë]] deri në fund të Majit 1999. Përkundër mbështetjes së rëndë ajrore të NATO-s, e cila përfshinte përdorimin e avionëve bombardues "USAF B-52", Ushtria Jugosllave përsëri e mbajti vijën në anën e lumit të [[Drini i Bardhë|Drinit të Bardhë]], ku ata ndërtonin ura të përkohshme për të mbajtur linjat e tyre të furnizimit të hapura, të mbështetura nga mortaja të rënda dhe artileria. UÇK-ja i pushtoi fshatrat Pllaneja, Buçare, Lumbardha dhe një pjesë të zonës kufitare në veriperëndim të Prizrenit, por nuk ishte në gjendje të bënte fitime të mëtejshme deri në kohën e nënshkrimit të [[Marrëveshja e Kumanovës|Marrëveshjes së Kumanovës]] më 10 qershor 1999, që rezultoi në tërheqjen e forcave jugosllave nga Kosova. == Prapaskena == Në Prill të vitit 1999 një muaj para betejës, refugjatët shqiptarë nga fshatrat Gorozhup, Milaj, Gjonaj dhe Pllaneja në shpatet e Malit të Pashtrikut raportuan se ata ishin rrahur, vrarë dhe dëbuar me forcë nga fshatrat e tyre nga ushtria jugosllave dhe policia serbe. Terreni midis Kosovës dhe Shqipërisë i cili është malor lejon vetëm disa kalime. Ushtria Jugosllave u përpoq të krijonte zinxhir mbrojtës për të cilin ata besonin se do të zmbrapste një sulm tokësor nga UÇK-ja. Zona e Pashtrikut ishte veçanërisht e prekshme nëse sulmohej nga këmbësoria e lehtë, Ushtria Jugosllave ishte e vetëdijshme për këtë dhe vendosi një seri kullash vrojtimi dhe pikash vëzhgimi në pikat strategjike pranë kufirit shqiptar. UÇK-ja kishte marrë trajnim dhe armë nga Ushtria e Shqipërisë dhe agjensitë perëndimore, gjatë kësaj periudhe UÇK-ja gjithashtu u përqëndrua në rekrutimin e veteranëve shqiptarë nga lufta në Kroaci dhe Bosnjë. [[Agim Çeku]] komandanti më i shquar i UÇK-së gjatë betejës ishte një oficer në Ushtrinë Kroate gjatë operacionit Stuhia. Komanda e lartë e UÇK-së ishte e qartë në deklaratat e tyre rreth operacionit. Qëllimi i tyre zyrtar ishte të kapnin Malin e Pashtrikut dhe bazat e operacionit përpara atje. Media perëndimore raportoi se qëllimi i UÇK-së ishte kapja e autostradës që lidh Pejën dhe Prizrenin disa kilometra në veri të Pashtrikut dhe disa raporte edhe më ambicioze e vendosën kapjen e Prizrenit si qëllim. Këto skenarë dhe raporte mediatike janë vlerësuar si joreale pasi UÇK-ja mund të kishte kapur Prizrenin vetëm me sulme të zgjatura tokësore dhe sulme ajrore. Qëllimet politike të UÇK-së ishin sigurimi i një fitore ushtarake dhe largimin e forcave jugosllave nga Pashtriku si dhe dërgimi i një mesazhi se kjo ishte një parathënie e një pushtimi shumë më të madh tokësor të NATO-s. Forca e UÇK-së u raportua të ishte e lartë deri në 4000 burra nga disa burime perëndimore. Televizioni Shqiptar vetëm deklaroi se njësitë e përfshira të UÇK-së ishin Brigada 121 "Ismet Jashari" dhe Brigada 123. Të dyja ishin pjesë e Zonës Operative të Pashtrikut. Gjenerali i NATO-s [[Wesley Clark]] vuri në dukje numrin e luftëtarëve të UÇK-së ndërmjet 1800–2000. UÇK-ja u mbështet nga zjarri i tankeve dhe artilerisë nga [[Ushtria shqiptare|Ushtria Shqiptare]] dhe mbështetja e fortë ajrore nga [[NATO]]. == Fillimi i Betejës == ===26–29 Maj: Sulmi fillestar i UÇK-së=== Ofensiva e UÇK-së filloi në orën 04:00 të mëngjesit, UÇK-ja sulmoi në të gjithë një front dhjetë milje nga zonat e tyre operative, ata u mbështetën nga breshëria e [[Ushtria shqiptare|Ushtrisë Shqiptare]] dhe mbështetja ajrore e [[NATO]]-s. UÇK-ja shpejt kapërceu pikat e vëzhgimit dhe kullave të vrojtimit jugosllav. Sapo kaluan kufirin, disa njësi duket se kanë shkuar në anën veriore të malit nga i cili vëzhgojnë ftohtë qytetin e Gjakovës. Njësi të tjera shkuan mbi mal ose në pyjet në jug të tij. Kur komandanti serb [[Bozhidar Deliç]] kuptoi se një ofensivë ishte në zhvillim e sipër, ai urdhëroi trupat e tij që të futeshin në forcë dhe iu përgjigj sulmit me avionë dhe mortaja. Ai urdhëroi artilerinë e tij të vinte në shënjestër rrugët që të çonin në mal. Këto breshëri kompromentuan aftësitë sulmuese të UÇK-së për dy ditët e ardhshme. Pavarësisht përdorimit të gjerë të sulmeve ajrore të NATO-s, ata bënë shumë pak për të ndaluar artilerinë jugosllave të sulmonte linjat e furnizimit të UÇK-së brenda Shqipërisë. Ndërsa luftimet vazhdonin në vendbanimet kufitare, burimet e UÇK-së raportuan se ata kishin tejkaluar fshatin Pllaneja dhe po lëviznin drejt fshatit Gjonaj. ===1 Qershor: Shtohen sulmet ajrore të NATO-s=== Më 1 Qershor avionët e NATO-s hodhën rreth 150 bomba në objektivat e Ushtrisë Jugosllave. NATO pretendoi të ketë goditur 32 copa artilerie, 9 transportues personeli të blinduar, 6 automjete të blinduara, 4 automjete të tjera ushtarake, 8 pozicione mortaje dhe një raketë tokë-ajër SA6. NATO gjatë gjithë fushatës e mbajti UÇK-në në një gjatësi të armëve. Ofensiva e UÇK-së kishte arritur një ngërç. Ushtria Jugosllave dukej se po organizonte një kundërsulm. NATO duke u frikësuar se Millosheviçi do të merrte një pozitë më të mirë në negociata nëse ata rimerrnin fitimet e bëra nga UÇK-ja, shtonin fushatën e tyre të bombardimeve. Sipas gazetares amerikane Diana, Gjenerali [[Wesley Clark]] u tha oficerëve të tij: "Ai mal nuk do të humbasë. Unë nuk do të kem serbë në atë mal. Ne do të paguajmë për atë kodër me gjak amerikan nëse nuk e ndihmojmë UÇK-në". Disa sulme ajrore të NATO-s goditën pozicionet e UÇK-së, megjithatë UÇK-ja nuk pësoi asnjë viktimë nga zjarri miqësor i NATO-s në atë kohë. Këto sulme ajrore i dhanë mundësi UÇK-së të sulmonte. Ushtria Jugosllave iu përgjigj kësaj duke granatuar vendbanimet në kufi me Shqipërinë duke përfshirë vendbanimet Pergolaj, Golaj dhe Krumë. Këto sulme nuk goditën asnjë civil, por rritën fluksin e refugjatëve në Kukës dhe ushtruan presion mbi administratën. Shqipëria iu përgjigj kësaj duke mobilizuar ushtrinë e saj në kufi dhe duke zhvilluar një stërvitje të zjarrit të profilit të lartë. ===6–9 Qershor: Ngecja Taktike=== Më 6 Qershor, Ushtria Jugosllave nisi një kundërsulm afër fshatit Pllaneja. Ndërsa ushtarët serbë përparuan drejt Pllanejës, ata u goditën nga 82 bomba hekuri të drejtuara M-82 nga dy avionë të modelit amerikan B-52 dhe B-1B. Ka llogari kontradiktore rreth viktimave të pësuara nga trupat serbe. Sipas disa dëshmive nga luftëtarët e UÇK-së, ata pësuan humbje serioze, por sipas raporteve të tjera të UÇK-së shumica ishin në gjendje të hynin në siguri përpara ndikimit. Një inspektim tokësor nga trupat gjermane të KFOR-it pas përfundimit të luftimeve nuk gjeti rrënoja të ndonjë automjeti apo tanku. Më 7 Qershor, bombardimet dhe luftimet vazhduan rreth Pashtrikut. Më 9 Qershor, Ushtria Jugosllave u tërhoq nga Pashtriku dhe u nënshkrua [[Marrëveshja e Kumanovës]] për tërheqjen e të gjitha forcave jugosllave nga Kosova. == Pasojat == Përkundër suksesit të UÇK-së për arritjen e objektivit të saj operativ, ajo është konsideruar si një nga faktorët më të rëndësishëm në vendimin e [[Sllobodan Millosheviçi]]t për të nënshkruar [[Marrëveshja e Kumanovës|Traktatin e Kumanovës]]. Sipas gjeneralit të Ushtrisë Amerikane Teodor Stroup: "Millosheviçi humbi nervat e tij kur fuqia tokësore, në formën e ofensivës shqiptare dhe aftësinë e Task Force Hawk për të përfituar nga ofensiva dhe për të ndriçuar fushën e betejës me mjetet e tij të inteligjencës, mbikëqyrjes dhe zbulimit, së pari zhbllokuan aftësinë e plotë të fuqisë ajrore". == Referime == *{{Cite journal|last=Forage|first=Paul C.|date=2001-12-01|title=The battle for mount Pastrik: A preliminary study|url=https://doi.org/10.1080/13518040108430498|journal=The Journal of Slavic Military Studies|volume=14|issue=4|pages=57–80|doi=10.1080/13518040108430498|s2cid=143238207|issn=1351-8046}} * {{Cite book|last=Смиљанић|first=Спасоје|url=https://books.google.com/books?id=It3rSAAACAAJ|title=Војска Југославије у одбрани од агресије 1999. године|edition=I|year=2009|publisher=Клуб генерала и адмирала Србије|location=Београд|isbn=978-86-912285-0-7}} * {{Cite news|last=Steele|first=Jonathan|title=Ghost village marks the battle that ended the war|work=The Guardian|location=London|date=17 korrik 1999|url=https://www.theguardian.com/world/1999/jul/17/balkans|ref={{harvid|Steele|1999}}}} {{DEFAULTSORT:Pastrik}} [[Kategoria:Beteja e Pashtrikut]] [[Kategoria:Operacione ushtarake të Luftës së Kosovës]] [[Kategoria:Beteja që përfshijnë Republikën Federale të Jugosllavisë]] [[Kategoria:Beteja që përfshijnë Shqipërinë]] [[Kategoria:Marrëdhëniet mes Shqipërisë dhe Jugosllavisë]] [[Kategoria:1999 në Kosovë]] [[Kategoria:1999 në Serbi]] [[Kategoria:Konflikte në 1999]] [[Kategoria:Ushtria Çlirimtare e Kosovës]] [[Kategoria:Maj 1999 në Evropë]] [[Kategoria:Qershor 1999 në Evropë]] [[Kategoria:Ndërhyrja e NATO-s në ish-Jugosllavi]] [[Kategoria:Sulme me bomba thërrmuese]] [[Kategoria:Beteja të Luftës së Kosovës]] 65b7ylq3fl6zfudk6lrxsssqw9i479w 0 304211 3059141 2958824 2026-10-23T20:35:03Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3059141 wikitext text/x-wiki Migrimi në IPv6 shihet si një detyrë shqetësuese për shkak të papajtueshmërisë së tij me IPv4. Pengesat kryesore që ndikojnë në migrimin nga IPv4 në IPv6 janë papajtueshmëria midis pajisjeve dhe programeve kompjuterikë<ref name=":0">{{Cite web|last=Shah, Parvez|first=Junaid Latief, Javed|title=An Examination of Next Generation IP Migration Techniques: Constraints and Evaluation|url=https://www.researchgate.net/profile/Junaid-Shah-8/publication/283554778_An_examination_of_next_generation_IP_migration_techniques_Constraints_and_evaluation/links/5ff1f3f592851c13fee3d93f/An-examination-of-next-generation-IP-migration-techniques-Constraints-and-evaluation.pdf|url-status=live|language=en}}</ref>. Interneti aktual bazohet në Protokollin e Internetit IPv4, me përdorimin në rritje të IP-së, është shfaqur një problem lidhur me IP adresat pasi që ato nuk janë te pakufizuar dhe se IP adresat e versionit 4 (IPv4) ditë pas dite po shterohen<ref name=":1">{{Cite web|last=Kalwar, Bohra, Memon|first=Saadullah, Nafeesa, Aftab A|date=2015|title=A survey of transition mechanisms from IPv4 to IPv6, Simulated test bed and analysis|url=https://www.researchgate.net/profile/Saadullah-Kalwar/publication/283503724_A_Survey_of_Transition_Mechanisms_from_IPv4_to_IPv6_-_Simulated_Test_Bed_and_Analysis/links/5a308efd458515a13d8552b3/A-Survey-of-Transition-Mechanisms-from-IPv4-to-IPv6-Simulated-Test-Bed-and-Analysis.pdf|url-status=live|language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|date=2012|title=TRANSITION FROM IPv4 TO IPv6|url=https://www.theseus.fi/bitstream/handle/10024/40098/Nguyen_Phu.pdf|url-status=dead|language=en|access-date=29 qershor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629094425/https://www.theseus.fi/bitstream/handle/10024/40098/Nguyen_Phu.pdf|archive-date=29 qershor 2021}}</ref> . Shterimi i IPv4 shpiu deri tek lindja e një protokolli të ri që quhet Internet protokoll versioni 6 apo ndryshe si IPv6. Ky version u përcaktu në mënyrë që të zgjidh problemet e adresave dhe problemet e tjera ne protokollin e përdorur aktualisht<ref name=":4" />. Kalimi ne IPv6 nuk do të ndodhë menjeherë, andaj është e nevojshme që rrjetet të përkrahin operimin e dyjave për një kohë, prandaj shtrohet nevoja e kërkimit të një mekanizmi që mundëson bashkë ekzistencën e IPv4 dhe IPv6<ref name=":1" />. == IPv4 == [[Ipv4 Adresimi]] - IPv4 është ip adresë 32 bit dhe mund të adresojë rreth 4.3 miliarde paisje<ref name=":4">{{Cite web|last=Ali|first=Amer Nizar Abu|date=2012|title=Comparison study between IPV4 & IPV6|url=https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.402.3655&rep=rep1&type=pdf|url-status=live|language=en}}</ref>. Ky lloj i ip adresave përbëhet nga dy pjesë kryesore: adresa e rrjetit dhe  adresa e hostit . Adresa e rrjetit është përdorur për të gjetur vendndodhjen e rrjetit kurse adresa e hostit për të arritur destinacionin e vecantë brenda një rrjeti. IPv4 ndahen në pesë klasa varësisht prej numrit të bitëve të rezervuar për fushën e rrjetës dhe fushën  e shfrytëzuesit të rrjetës: [[Klaset e ip adresave]] A , B , C , D , E<ref name=":2" />. == IPv6 == IPv6 ose ndryshe IPng (IP-The Next Generation) arsyeja kryesore për një version të ri ishte rritja e hapësirës së IP adresave, nga 32 bitë në 128 bitë ,duke ofruar kështu një brez të madh të adresave<ref name=":3">{{Cite web|last=Ioan, Sherali|first=Raicu, Zeadally|date=2003|title=Evaluating IPv4 to IPv6, Transition Mechanisms|url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.75.8970&rep=rep1&type=pdf|url-status=live|language=en}}</ref><ref name=":1" />. Përbëhet nga 8 segmente me nga 16 bit të ndarë nga dy pika, i referohemi si format “Heksadecimal me dy pika”. Forma e paraqitjes së strukturës së adresës  IPv6 është x:x:x:x:x:x:x:x, ku çdo x përfaqëson 16 bit apo 4 shifra heksadecimale<ref name=":2" />. Rritja e hapësirës së adresave ofron shumë përfitime shtesë si: hederi i IPv6 është më i thjeshtuar me më pak fusha, kjo përmirëson trajtimin e paketave nga ruterët për arsye se këtu  është bërë eliminimi i fushës “checksum” duke mos pasur nevojë nga ana e ruterit kontrollimin e kësaj fushe në cdo  hap. Një përfitim tjetër kyq është mundësia e vendosjes së komunikimit nga fillimi deri në fund pa pasur  nevojën për aplikimin e metodes së përkthimit të adresave – NAT (Network Address Translation) prej adresave private në atë publike dhe anasjelltas. Tjetër benefit gjithashtu është mundësia e autokonfigurimit duke anashkalur përdorimin e DHCP([[Dynamic Host Configuration Protocol]]) serverit<ref name=":3" /> . == Teknikat e Migrimit == IPv4 dhe IPv6 nuk janë direkt kompatibile me njëri-tjetrin. Kalimi në IPv6 nuk është diçka që do të bëhet menjeherë, prandaj është e rëndësishme të zhvillohen mekanizma që mund të përdoren për të bërë kalimin nga IPv4 në IPv6. Teknikat e migrimit janë kategorizuar si: Përdorimi paralel i dy versioneve të ip adresimit (Dual stack), Konvertimi (Translation), Tunelimi (Tunneling)<ref name=":1" />. === Përdorimi paralel i dy versioneve të ip adresimit === Teknika e parë e migrimit është referuar si Dual Stack. Kjo teknikë e migrimit mudëson që të përdoren paralel të dy  versionet e IP adresave në një nyje të vetme, në të njejtën kohë si dhe mundëson pajisjet që të përdorin të dy  protokollet sipas shërbimeve në dispozicion. Nyja që e përkrah këtë teknikë të migrimit duhet të jetë në gjendje të i kuptojë dhe procesoj të dy protokollet IP, pra nuk  vendosë se cilin protokoll do te lëshojë në operim, protokollet  e rutimit janë ato që vendosin<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|date=2018|title=Migration from IPv4 to IPv6|url=https://acadpubl.eu/hub/2018-118-24/4/699.pdf|url-status=live|language=en}}</ref>. Përdorimi paralel i dy versioneve të IP adresimit ndodh në shtresën e rrjetit, andaj para dërgimit të paketës në shtresen tjeter shtresa e rrjetit do të vendos se cilin protokoll do të përdor në baze të informacioneve nga shtresa e të dhënave<ref name=":1" />. === Teknika e konvertimit === Kjo teknikë është menduar për komunikim mes rrjetit IPv4 dhe IPv6, mekanizma e konvertimit qëndron  në konvertimin e hederave të IPv4 në IPv6 dhe anasjelltas në mënyrë direkte përmes perkthyesit apo konvertuesit i cili  mund të jetë një paisje ruter. Kjo mund të konsiderohet e ngjashme me NAT, përderisa NAT bënë përkthimin e IP adresave private në IP adresa publike dhe anasjelltas, këtu përkthehen hederat e IPv4 në IPv6 dhe anasjelltas ato të IPv6 në IPv4. Për shembull, një paketë me origjinë nga rrjeti IPv4, përkthyesi do të konvertojë hederin e tij në heder të IPv6 përpara se të dërgohet tek rrjeti IPv6 dhe i njëjti proces bëhet edhe në mënyrë të kundërt<ref name=":1" />. === Tunelimi === Metoda e tunelimit është një teknikë tjetër që mundëson kalimin e paketave nga IPv4 në IPv6. Përdoret për të lidhur dy nyje IPv6 duke përdorur rrjetin IPv4. Parimet e përdorura në tunelim janë enkapsulimi dhe de-enkapsulimi. Tunelimi enkapsulon paketat e një protokolli në tjetrin. Paketat me origjinë nga nyja IPv6 do të enkapsulohen brenda paketave IPv4, në këtë mënyrë ato përhapen përgjatë  rrjetit IPv4, dhe kur arrin në pikën dalëse të tunelit te  konfiguruar ai e de-enkapsulon atë paketë , e nxjerr paketën origjinale IPv6 dhe e dërgon ne rrjetin IPv6<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|date=2018|title=Migration from IPv4 to IPv6|url=https://acadpubl.eu/hub/2018-118-24/4/699.pdf|url-status=live|language=en}}</ref>. == Referime == {{Reflist}} 73m7xxird8evqai4qxtzjgxh04l5by0 1 304925 3059142 2236394 2026-10-23T20:35:04Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059142 wikitext text/x-wiki <div style="width: auto; border: 1px solid grey; padding: 0.5em; font-size: 100%; line-height: 150%; text-align: center"> {| | valign="center" | [[File:Wikimedians of Albanian Language User Group Vertical Logo.svg|left|80px]] | style="width: 100%" | Ky artikull u shkrua nga studentë të lëndës Metodologjia e hulumtimeve shkencore të Fakultetit të Inxhinierisë Elektrike dhe Kompjuterike (FIEK), në kuadër të bashkëpunimit me [[Meta:Wikimedians of Albanian Language User Group|Grupin e Wikimedianëve të Gjuhës Shqipe]]. Redaktori është fillestar prandaj ndihmoje nëse mundesh.<br> | valign="center" | [[File:University of Prishtina logo.svg|right|80px]] |} </div> == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Migrimi nga IPv4 në IPv6]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059141 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20210629094425/https://www.theseus.fi/bitstream/handle/10024/40098/Nguyen_Phu.pdf për lidhjen https://www.theseus.fi/bitstream/handle/10024/40098/Nguyen_Phu.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 23 tetor 2026 22:35 (CEST) pp1qp3uovxad5bq9kfnxe5ba2fwqv1f 1 305692 3059228 2447728 2026-10-24T08:39:54Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059228 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Pier Paolo Pasolini]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2242854 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140427082617/http://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1972/03_preistr_ger_1972/03_Preistraeger_1972.html për lidhjen http://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1972/03_preistr_ger_1972/03_Preistraeger_1972.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 25 gusht 2021 12:24 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Pier Paolo Pasolini]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2379062 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20140504155337/http://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1971/03_preistr_ger_1971/03_Preistraeger_1971.html për lidhjen http://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1971/03_preistr_ger_1971/03_Preistraeger_1971.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 30 dhjetor 2021 20:40 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Pier Paolo Pasolini]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2447727 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160822090711/http://www.dante-klagenfurt.at/vortraege_auf_italienisch/auf-italienisch-bericht10.html për lidhjen http://www.dante-klagenfurt.at/vortraege_auf_italienisch/auf-italienisch-bericht10.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 11 maj 2022 02:53 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Pier Paolo Pasolini]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059227 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230811014546/https://www.wireservice.ca/pasolinis-greatest-passion-football/ për lidhjen https://www.wireservice.ca/pasolinis-greatest-passion-football/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2026 10:39 (CEST) f8fsmzdxm2agvih8do296jn2vfs7kb6 0 307915 3059243 2998168 2026-10-24T11:44:43Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3059243 wikitext text/x-wiki {{Infobox konflikt civil | title = Protestat në Kosovë 2013 | partof = | image = | image_size = | caption = | date = shkurt—maj 2013 | place = [[Prishtina|Prishtinë]], [[Kosovë]] | coordinates = | causes = | goals = *Hetimi mbi rritjen e faturave të energjisë elektrike. *Nuk ka rritje të mëtejshme të çmimit të energjisë elektrike. *Dorëheqja e Drejtorit Ekzekutiv të [[Korporata Energjetike e Kosovës|KEK]]-ut, Arben Gjukaj. | methods = Protesta të qeta<br>Marshime | status = | result = Parlamenti i Kosovës hetoi faturat e larta të energjisë elektrike në një raport. Çmimi i energjisë elektrike nuk u rrit. Qeveria filloi procedurën për largimin e Arben Gjukajt nga pozita e kryeshefit ekzekutiv të KEC. | side1 =Konsumatorët | side2 =[[Qeveria e Kosovës]] | leadfigures1 = {{Bulleted list|Shoqëria civile|[[Yll Rugova]]|Shpend Kursani|Rron Gjinovci|Rudina Hasimja|[[Partia e Fortë]] }} | leadfigures2 = {{Bulleted list|[[Qeveria e Kosovës]]|[[Energjia Elektrike e Kosovës|Korporata Elektrike e Kosovës]]|[[Zyra e Rregullatorit të Energjisë]]|[[Besim Beqaj]]|[[Partia Demokratike e Kosovës|PDK]]|[[Hashim Thaçi]]|[[Policia e Kosovës]]}} | howmany1 = 4,000-12,000 qytetarë (vlerësimet e KFOR-it) | howmany2 = Numër i panjohur i punonjësve të Policisë | casualties1 = 0 të arrestuar | casualties2 = 0 të lënduar dhe të plagosur }} Protestat e vitit 2013 filluan në [[Prishtina|Prishtinë]], [[Kosova|Kosovë]] pasi njerëzit filluan të marrin fatura të larta të energjisë elektrike. Të nxitur nga komentet në mediet sociale, në shkurt më shumë se 1000 njerëz u mblodhën para ndërtesës së Korporatës Elektrike të Kosovës.<ref>[http://pristina.usembassy.gov/demonstration_notice_march_22_2013.html 2013 Protests in Pristina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518143359/http://pristina.usembassy.gov/demonstration_notice_march_22_2013.html |date=18 maj 2015 }} , US Embassy Kosovo</ref> Protestat vazhduan në javët e ardhshme, duke u shndërruar përfundimisht në një protestë kundër korrupsionit. Disa nga parullat kryesore nga protesta ku "KEK pompon faturat", "Asnjë vend me hajdutë" dhe "Ndal vjedhjen, zhvillo shtetin". [[Qeveria e Kosovës|Qeveria]] u përgjigj me shumë kujdes gjatë protestave, duke premtuar përmbushjen e të gjitha kërkesave të vendosura nga protestuesit.<ref>[http://www.balkaninsight.com/en/article/kosovo-stages-mass-protest-against-thievery Kosovo Stages Mass Protest Over Corruption], BIRN 2013</ref> == Korrupsioni == Protesta u ndez nga [[Elektriciteti|faturat e larta të energjisë]] elektrike, por shpejt u shndërrua në një protestë më të përhapur të korrupsionit. Në maj protestat u përhapën në qytete të tjera të Kosovës. == Ndikimi == Për shkak të protestës, një rritje e parashikuar prej 5% për faturën e energjisë elektrike u ndalua. Parlamenti filloi një hetim, i cili rezultoi në një raport të detajuar dërguar Qeverisë dhe Autoritetit Rregullator të Energjisë Elektrike të Kosovës. Ajo u pa gjithashtu si një protestë e rëndësishme sepse ishte një nga ato të rrallat në Kosovë të filluara nga popullata pa asnjë ndërhyrje nga partitë politike apo OJQ-të.<ref>[http://www.socialist.ca/node/1712 Protests in Kosovo], Agon Hamza 2013, socialist.ca</ref> == Shiko edhe == * [[Demonstratat e `81-shit|Protestat e vitit 1981 në Kosovë]] * [[Protesta e studentëve në Kosovë (2014)|Protesta e studentëve 2014 në Kosovë]] == Referime == {{reflist}} == Lidhje të jashtme == * [http://www.huffingtonpost.com/mary-anne-hitt/kosovo-coal-protests_b_1391053.htmll Kosova proteston për Bankën Botërore dhe planet e SHBA për qymyr të ri], huffingtonpost.com * [https://web.archive.org/web/20160303213446/http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2013/03/26/feature-02 Qeveria i përgjigjet protestave të korrupsionit], të SETimes * [https://web.archive.org/web/20130904135512/http://eng.infoglobi.com/violent-protest-announced-in-pristina/ Protestë e dhunshme e paralajmëruar në Prishtinë], infoglobi.com [[Kategoria:Protesta në Kosovë]] [[Kategoria:Protesta në vitin 2013]] [[Kategoria:2013 në Kosovë]] [[Kategoria:Historia e Kosovës]] 6rkiyylfqua9go0p1o9nkcc9jipxcxj 1 310667 3059244 2998170 2026-10-24T11:44:43Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059244 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Protestat në Kosovë (2013)]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2375072 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150518143359/http://pristina.usembassy.gov/demonstration_notice_march_22_2013.html për lidhjen http://pristina.usembassy.gov/demonstration_notice_march_22_2013.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 27 dhjetor 2021 14:23 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Protestat në Kosovë, 2013]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059243 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160303213446/http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2013/03/26/feature-02 për lidhjen http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2013/03/26/feature-02. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2026 13:44 (CEST) jdkfb494q66oon3x5u071yv67q4o2uj 1 316223 3059122 2450732 2026-10-23T17:50:57Z Arianit 106 /* Përkthim */ pjesë e re 3059122 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Bukuria]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2450731 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20080513011251/http://www.uni-regensburg.de/Fakultaeten/phil_Fak_II/Psychologie/Psy_II/beautycheck/english/prototypen/prototypen.htm për lidhjen http://www.uni-regensburg.de/Fakultaeten/phil_Fak_II/Psychologie/Psy_II/beautycheck/english/prototypen/prototypen.htm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 21 maj 2022 07:56 (CEST) == Përkthim == {{Përkthyer nga|en|Beauty|26 shtator 2026|1376768482}} [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 23 tetor 2026 19:50 (CEST) p3x0uaaeq73y8i70kywktjj3dfro4ex 0 316511 3059157 2746127 2026-10-23T23:51:39Z Terikei 194785 /* Historiku */ 3059157 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Klina_station_tracks.JPG|djathtas|parapamje| Fillimi i shtegut në qytetin e Klinës (rruga për në Prizren është në të majtë).]] [[Skeda:Kosovo_railways.svg|djathtas|parapamje| Gjurmët në hartën e hekurudhave të Kosovës.]] '''Hekurudha Prizren - Klinë''' është një linjë hekurudhore e cila ndodhet në pjesën jugperëndimore të [[Kosova|Kosovës]] . Është e gjatë 58.43 km dhe në veri (afër qytetit të Klinës) lidhet me linjën Fushë Kosovë – Pejë . Pista është me një pistë dhe jo elektrizuar. Ka 12 ura dhe 52 vendkalime. == Historiku == Linja hekurudhore Klinë - Prizren është ndërtuar pas [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]] në lidhje me përpjekjet për industrializimin dhe zhvillimin e Kosovës. Ndërtimi i saj filloi në [[1959|vitin 1959]] dhe përfundoi në [[1963|vitin 1963]] . <ref>Dovršava se pruga Prizren–Metohija. Borba. 25. 11. 1962, ĉ. 325, s. 2</ref> Pista shkon në drejtimin veri-jug në luginën e lumit [[Drini i Bardhë|Drin i Bardhë]] . Aktualisht është në funksion vetëm një pjesë e linjës dhe vetëm për transport mallrash deri në fshatin Zrze, ku ndodhet kompleksi industrial. Binarët <ref>[http://edice.cd.cz/edice/IZD/izd21_07/KOSOVO.pdf Článek o kosovských železnicích na portálu Českých drah]{{Lidhje e vdekur}}</ref> e hekurudhës janë dëmtuar në zonën e ish-stacionit hekurudhor në Prizren dhe një pjesë e tij është ndërtuar me shtëpi banimi. Liderët politikë të Kosovës e kanë bërë prioritet të tyre jo vetëm rinovimin e lidhjes në të ardhmen, por edhe shtrirjen e saj më në jug drejt [[Shqipëria|Shqipërisë]] në qytetin e [[Njësia administrative MILOT|MILOTIT]] . <ref>[http://www.kosovapress.com/en/news/hekurudha-milot-prizren-mbetet-ne-leter-be-nuk-jep-financim-50185/ Článek na portálu kosovapress.com ]</ref> Rikonstruksioni i linjës do të kryhet deri në [[2022|vitin 2022]] dhe rinovimi total do të kërkojë kosto prej 58.1 mil. [[euro]] . == Stacionet == Në këtë linjë kanë funksionuar gjithsej 7 stacione hekurudhore: * '''[[Stacioni hekurudhor në Klinë|Klina]]''' * [[Volljaku]] * [[Mirusha]] * [[Çifllaku (Rahovec)|Çifllak]] * [[Kramoviku]] * [[Xërxa (Rahovec)|Xërxë]] * '''[[Stacioni hekurudhor në Prizren|Prizreni]]''' == Shih edhe == * [[Prizreni]] * [[Komuna e Prizrenit]] * [[Hekurudhat e Kosovës]] * [[Hekurudha Shqipëri-Kosovë]] == Referime == [[Kategoria:Transporti në Kosovë]] [[Kategoria:Linja hekurudhore në Kosovë]] petax1sas7k3q4mzh1wm79u60pd34sb 3059158 3059157 2026-10-23T23:53:06Z Terikei 194785 /* Historiku */ 3059158 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Klina_station_tracks.JPG|djathtas|parapamje| Fillimi i shtegut në qytetin e Klinës (rruga për në Prizren është në të majtë).]] [[Skeda:Kosovo_railways.svg|djathtas|parapamje| Gjurmët në hartën e hekurudhave të Kosovës.]] '''Hekurudha Prizren - Klinë''' është një linjë hekurudhore e cila ndodhet në pjesën jugperëndimore të [[Kosova|Kosovës]] . Është e gjatë 58.43 km dhe në veri (afër qytetit të Klinës) lidhet me linjën Fushë Kosovë – Pejë . Pista është me një pistë dhe jo elektrizuar. Ka 12 ura dhe 52 vendkalime. == Historiku == Linja hekurudhore Klinë - Prizren është ndërtuar pas [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]] në lidhje me përpjekjet për industrializimin dhe zhvillimin e Kosovës. Ndërtimi i saj filloi në [[1959|vitin 1959]] dhe përfundoi në [[1963|vitin 1963]] . <ref>Dovršava se pruga Prizren–Metohija. Borba. 25. 11. 1962, ĉ. 325, s. 2</ref> Pista shkon në drejtimin veri-jug në luginën e lumit [[Drini i Bardhë|Drin i Bardhë]] . Aktualisht është në funksion vetëm një pjesë e linjës dhe vetëm për transport mallrash deri në fshatin Zrze, ku ndodhet kompleksi industrial. Binarët <ref>[http://edice.cd.cz/edice/IZD/izd21_07/KOSOVO.pdf Článek o kosovských železnicích na portálu Českých drah]{{Lidhje e vdekur}}</ref> e hekurudhës janë dëmtuar në zonën e ish-stacionit hekurudhor në Prizren dhe një pjesë e tij është ndërtuar me shtëpi banimi. Liderët politikë të Kosovës e kanë bërë prioritet të tyre jo vetëm rinovimin e lidhjes në të ardhmen, por edhe shtrirjen e saj më në jug drejt [[Shqipëria|Shqipërisë]] në qytetin e [[Njësia administrative Milot|MILOTIT]] . <ref>[http://www.kosovapress.com/en/news/hekurudha-milot-prizren-mbetet-ne-leter-be-nuk-jep-financim-50185/ Článek na portálu kosovapress.com ]</ref> Rikonstruksioni i linjës do të kryhet deri në [[2022|vitin 2022]] dhe rinovimi total do të kërkojë kosto prej 58.1 mil. [[euro]] . == Stacionet == Në këtë linjë kanë funksionuar gjithsej 7 stacione hekurudhore: * '''[[Stacioni hekurudhor në Klinë|Klina]]''' * [[Volljaku]] * [[Mirusha]] * [[Çifllaku (Rahovec)|Çifllak]] * [[Kramoviku]] * [[Xërxa (Rahovec)|Xërxë]] * '''[[Stacioni hekurudhor në Prizren|Prizreni]]''' == Shih edhe == * [[Prizreni]] * [[Komuna e Prizrenit]] * [[Hekurudhat e Kosovës]] * [[Hekurudha Shqipëri-Kosovë]] == Referime == [[Kategoria:Transporti në Kosovë]] [[Kategoria:Linja hekurudhore në Kosovë]] lmz2xw13bsc8n3e2n7z3azreczzzqnq 1 317957 3059219 2656619 2026-10-24T07:57:51Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059219 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Perandoria Gupta]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2466258 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U zëvendësua lidhja e arkivit https://www.webcitation.org/5kwqOxl5F?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/gupta_dynasty.html me https://web.archive.org/web/20091029013809/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/Gupta_Dynasty.html te lidhja http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/gupta_dynasty.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 31 korrik 2022 20:39 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Perandoria Gupta]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2466354 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U rregullua formatimi/përdorimi për lidhjen http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/Gupta_Dynasty.html. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20091029013809/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/Gupta_Dynasty.html për lidhjen http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/gupta_dynasty.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 1 gusht 2022 03:05 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Perandoria Gupta]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2656618 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150502194736/http://www.theindianhistory.org/Gupta/founder-of-the-gupta-empire-maharaja-sri-gupta.html për lidhjen http://theindianhistory.org/Gupta/founder-of-the-gupta-empire-maharaja-sri-gupta.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 16 prill 2024 03:20 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Perandoria Gupta]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059218 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160307034414/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Gupta_Rule për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Gupta_Rule. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2026 09:57 (CEST) s202ozx3sm75rn41tcpgn7in2po85xx 0 319022 3059241 2988156 2026-10-24T11:10:05Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3059241 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Stephaniehaynes_family.jpg|lidhja=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cf/Stephaniehaynes_family.jpg/220px-Stephaniehaynes_family.jpg|parapamje| Çift lezbikesh me fëmijë]] '''Prindërimi LGBT''' u referohet [[Lesbike|personave lesbike]], [[gej]], [[Biseksualiteti|biseksualë]] dhe [[Transgjinor|transgjinorë]] ([[LGBT]]) që rrisin një ose më shumë fëmijë si [[Prindi|prindër]] ose prindër kujdestarë. Këtu përfshihen: fëmijët e rritur nga çifte të të njëjtit seks ('''prindërimi i të njëjtit seks'''), fëmijët e rritur nga prindër beqarë LGBT dhe fëmijët e rritur nga një çift me seks të kundërt ku të paktën njëri partner është LGBT. Kundërshtarët e të drejtave LGBT kanë argumentuar se prindërimi LGBT ndikon negativisht tek fëmijët. Megjithatë, kërkimet shkencore tregojnë vazhdimisht se prindërit LGBT janë po aq të aftë sa prindërit heteroseksualë, dhe fëmijët e tyre janë psikologjikisht të shëndetshëm dhe të përshtatur po aq mirë sa ata të rritur nga prindërit heteroseksualë.<ref name="cpa2006">{{Cite web|year=2006|title=Marriage of Same-Sex Couples – 2006 Position Statement Canadian Psychological Association|url=http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/Marriage%20of%20Same-Sex%20Couples%20Position%20Statement%20-%20October%202006%20(1).pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20090419195945/http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/Marriage%20of%20Same-Sex%20Couples%20Position%20Statement%20-%20October%202006%20%281%29.pdf|archive-date=2009-04-19|language=en}}</ref><ref name="apsp">{{Cite web|title=Elizabeth Short, Damien W. Riggs, Amaryll Perlesz, Rhonda Brown, Graeme Kane: Lesbian, Gay, Bisexual and Transgender (LGBT) Parented Families – A Literature Review prepared for The Australian Psychological Society|url=https://www.psychology.org.au/getmedia/47196902-158d-4cbb-86e6-2f3f1c71ffd1/LGBT-families-literature-review.pdf.pdf|access-date=2020-01-15|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Manning|first=Wendy D.|last2=Fettro|first2=Marshal Neal|last3=Lamidi|first3=Esther|date=2014-08-01|title=Child Well-Being in Same-Sex Parent Families: Review of Research Prepared for American Sociological Association Amicus Brief|journal=Population Research and Policy Review|language=en|volume=33|issue=4|pages=485–502|doi=10.1007/s11113-014-9329-6|issn=0167-5923|pmc=4091994|pmid=25018575}}</ref><ref>{{Cite web|date=dhjetor 2017|title=What does the scholarly research say about the well-being of children with gay or lesbian parents?|url=https://whatweknow.inequality.cornell.edu/wp-content/uploads/2018/04/PDF-Parenting-wellbeing-1.pdf|language=en|access-date=14 shtator 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20180616023544/https://whatweknow.inequality.cornell.edu/wp-content/uploads/2018/04/PDF-Parenting-wellbeing-1.pdf|archive-date=16 qershor 2018|url-status=dead}}</ref><ref name="amici2010">{{Cite web|title=Brief of the American Psychological Association, Kentucky Psychological Association, Ohio Psychological Association, American Psychiatric Association, American Academy of Pediatrics, American Association for Marriage and Family Therapy, Michigan Association for Marriage and Family Therapy, National Association of Social Workers, National Association of Social Workers Tennessee Chapter, National Association of Social Workers Michigan Chapter, National Association of Social Workers Kentucky Chapter, National Association of Social Workers Ohio Chapter, American Psychoanalytic Association, American Academy of Family Physicians, and American Medical Association as Amici Curiae in Support of Petitioners|url=https://www.supremecourt.gov/ObergefellHodges/AmicusBriefs/14-556_American_Psychological_Association.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190412074914/https://www.supremecourt.gov/ObergefellHodges/AmicusBriefs/14-556_American_Psychological_Association.pdf|archive-date=2019-04-12|access-date=2017-06-27|language=en}}</ref> Shoqatat e mëdha të profesionistëve të shëndetit mendor në SHBA, Kanada dhe Australi nuk kanë identifikuar kërkime të besueshme empirike të cilat sugjerojnë të kundërtën.<ref name="amici2010" /><ref name="pediatrics">{{Cite journal|vauthors=Pawelski JG, Perrin EC, Foy JM, etal|date=korrik 2006|title=The effects of marriage, civil union, and domestic partnership laws on the health and well-being of children|journal=Pediatrics|language=en|volume=118|issue=1|pages=349–64|doi=10.1542/peds.2006-1279|pmid=16818585|doi-access=free}}</ref><ref name="herek2006">{{Cite journal|last=Herek|first=Gregory M.|date=2006|title=Legal recognition of same-sex relationships in the United States: A social science perspective.|url=https://pdfs.semanticscholar.org/8872/3b7680ce586e75a5a771316d890e663c1b4b.pdf|url-status=dead|journal=American Psychologist|language=en|volume=61|issue=6|pages=607–621|doi=10.1037/0003-066X.61.6.607|pmid=16953748|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218114648/https://pdfs.semanticscholar.org/8872/3b7680ce586e75a5a771316d890e663c1b4b.pdf|archive-date=2020-02-18}}</ref><ref name="stacey2010">{{Cite journal|last=Biblarz|first=Timothy J.|last2=Stacey|first2=Judith|date=shkurt 2010|title=How Does the Gender of Parents Matter?|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-marriage-and-family_2010-02_72_1/page/3|journal=Journal of Marriage and Family|language=en|volume=72|issue=1|pages=3–22|citeseerx=10.1.1.593.4963|doi=10.1111/j.1741-3737.2009.00678.x}}</ref><ref name="cpa2005">{{Cite web|title=Brief presented to the Legislative House of Commons Committee on Bill C38 by the Canadian Psychological Association – June 2, 2005.|url=http://www.cpa.ca/cpasite/UserFiles/Documents/advocacy/brief.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013225547/http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/advocacy/brief.pdf|archive-date=13 tetor 2012|access-date=2 shkurt 2015|language=en}}</ref> [[Skeda:Parents_SanFranciscoPrideParadeJun292008Flickr_files.jpg|lidhja=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/06/Parents_SanFranciscoPrideParadeJun292008Flickr_files.jpg/220px-Parents_SanFranciscoPrideParadeJun292008Flickr_files.jpg|parapamje| Një çift i të njëjtit seks me fëmijët e tyre në Paradën e San Francisco, 2008.]] [[Skeda:Newcastle_Pride_2015,_Newcastle_upon_Tyne,_July_2015_(10).JPG|lidhja=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d5/Newcastle_Pride_2015%2C_Newcastle_upon_Tyne%2C_July_2015_%2810%29.JPG/220px-Newcastle_Pride_2015%2C_Newcastle_upon_Tyne%2C_July_2015_%2810%29.JPG|parapamje]] Personat LGBT mund të bëhen prindër nëpërmjet mënyrave të ndryshme, duke përfshirë nga marrëdhëniet aktuale ose të mëparshme, si p.sh.:bashkëprindërimin, birësimin, kujdestarinë, inseminimin nga donatorët, IVF dhe surrogacinë (mitër me qera).<ref name="Berkowitz">Berkowitz, D & Marsiglio, W (2007). Gay Men: Negotiating Procreative, Father, and Family Identities. ''Journal of Marriage and Family'' 69 (May 2007): 366–381</ref><ref name=":0">{{Cite journal|last=Bodri|first=D.|last2=Nair|first2=S.|last3=Gill|first3=A.|last4=Lamanna|first4=G.|last5=Rahmati|first5=M.|last6=Arian-Schad|first6=M.|last7=Smith|first7=V.|last8=Linara|first8=E.|last9=Wang|first9=J.|last10=Macklon|first10=N.|last11=Ahuja|first11=K.K.|date=shkurt 2018|title=Shared motherhood IVF: high delivery rates in a large study of treatments for lesbian couples using partner-donated eggs|journal=Reproductive BioMedicine Online|language=en|volume=36|issue=2|pages=130–136|doi=10.1016/j.rbmo.2017.11.006|pmid=29269265|doi-access=free}}</ref> Një burrë gej, një lezbike ose një person transgjinor që kalon tranzicionin më vonë në jetë, mund të kenë fëmijë nga një marrëdhënie e seksit të kundërt, për arsye të ndryshme.<ref name="Brokeback">{{Cite news|last=Butler|first=Katy|date=7 mars 2006|title=Many Couples Must Negotiate Terms of 'Brokeback' Marriages|language=en|work=New York Times|url=https://www.nytimes.com/2006/03/07/health/07broke.html}}</ref><ref>{{Cite web|title=Gay Men from Heterosexual Marriages: Attitudes, Behaviors, Childhood Experiences, and Reasons for Marriage|url=http://www.haworthpress.com/store/ArticleAbstract.asp?sid=3Q4EE45JK40W8L1DN0HJVF3U8WFT5DSC&ID=11230|access-date=26 korrik 2015|publisher=Haworth Press|language=en}}</ref><ref name="Moore07">{{Cite news|last=Moore|first=Carrie A.|date=30 mars 2007|title=Gay LDS men detail challenges|language=en|publisher=[[Deseret Morning News]]|url=http://deseretnews.com/dn/view/0,1249,660207378,00.html|access-date=14 shtator 2022|archive-date=13 mars 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313070401/http://www.deseretnews.com/dn/view/0%2C1249%2C660207378%2C00.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|last=Bozett|first=Frederick W.|url=https://archive.org/details/gaylesbianparent00bozerich/page/138|title=Gay and Lesbian Parents|publisher=Praeger|year=1987|isbn=978-0-275-92541-3|location=New York|page=[https://archive.org/details/gaylesbianparent00bozerich/page/138 138]|language=en|chapter=The Heterosexually Married Gay and Lesbian Parent|chapter-url=https://books.google.com/books?id=yffzsKWvP6AC&pg=PA138}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Büntzly G|year=1993|title=Gay fathers in straight marriages|url=https://archive.org/details/journal-of-homosexuality_1993_24_3-4/page/107|journal=Journal of Homosexuality|language=en|volume=24|issue=3–4|pages=107–14|doi=10.1300/J082v24n03_07|pmid=8505530}}</ref> Disa fëmijë nuk e dinë që kanë një prind LGBT; Problematikat e daljes hapur ndryshojnë dhe disa prindër mund të mos u tregojnë kurrë fëmijëve të tyre që ata identifikohen si LGBT. Prandaj, mënyra se si fëmijët reagojnë ndaj daljes hapur të prindërve të tyre LGBT, ka pak të bëjë me orientimin e tyre seksual ose identifikimin gjinor, por më tepër me mënyrën se si secili prind reagon ndaj aktit të daljes hapur, dmth: nëse ka prishje të partneritetit prindëror ose nëse prindërit mbajnë një marrëdhënie të shëndetshme, të hapur dhe komunikuese pas daljes hapur ose gjatë tranzicionit në rastin e prindërve trans.<ref name="Dunne EJ 1987 213–22">{{Cite journal|last=Dunne EJ|year=1987|title=Helping gay fathers come out to their children|journal=Journal of Homosexuality|language=en|volume=14|issue=1–2|pages=213–22|doi=10.1300/J082v14n01_16|pmid=3655343}}</ref><ref name="haworthpress.com">{{Cite web|title=A Family Matter: When a Spouse Comes Out as Gay, Lesbian, or Bisexual|url=http://www.haworthpress.com/store/ArticleAbstract.asp?sid=3Q4EE45JK40W8L1DN0HJVF3U8WFT5DSC&ID=55278|access-date=26 korrik 2015|publisher=Haworth Press|language=en}}</ref><ref name="Faccio, Elena 2013">{{Cite journal|last=Faccio|first=Elena|last2=Bordin|first2=Elena|last3=Cipolletta|first3=Sabrina|date=tetor 2013|title=Transsexual parenthood and new role assumptions|journal=Culture, Health & Sexuality|language=en|volume=15|issue=9|pages=1055–1070|doi=10.1080/13691058.2013.806676|pmid=23822798}}</ref> Shumë lezbike, gej, biseksualë dhe transgjinorë janë prindër. Për shembull në censusin e vitit 2000 në SHBA, 33 për qind e familjeve të çifteve lezbike dhe 22 për qind e familjeve gej raportuan se të paktën një fëmijë nën moshën 18 vjeç jetonte në shtëpi me ta.<ref name="apa">[http://www.apa.org/pi/lgbc/policy/parents.html APA Policy Statement on Sexual Orientation, Parents & Children], [[American Psychological Association]], July 28 & 30, 2004. Retrieved on 04-06-2007.</ref> Që nga viti 2005, rreth 270,313 fëmijë në Shtetet e Bashkuara të Amerikës jetojnë në familje me çifte të të njëjtit seks. === Birësimi === Birësimi i përbashkët nga çiftet e të njëjtit seks është i ligjshëm në 27 vende. Për më tepër, 5 vende kanë legalizuar një formë të adoptimit të thjeshtrit/ës. Heteroseksizmi institucional mund të vërehet në politikat e birësimit në shumë pjesë të botës: disa vende ose shtete ndalojnë në mënyrë eksplicite birësimin nga personat që janë hapur lezbike, gej ose biseksualë. Juridiksione të tjera marrin vendime nëse personat LGBTQ mund të adoptojnë bazuar sipas rasteve, me variacion të madh ndërmjet agjencive në varësi të fokusit të agjencisë (fëmijë me nevoja të veçanta, foshnja, etj.), përkatësi fetare e agjencisë nëse ka. Ekzistojnë gjithashtu barriera ligjore për birësimet ndërkombëtare, pasi aktualisht asnjë vend nuk është i përfshirë në mënyrë aktive në birësimet ndërkombëtare (p.sh Kina, Guatemala) lejojnë birësimin nga persona që identifikohen hapur si lezbike dhe gej. Personat biseksualë, transgjinorë dhe transeksualë zakonisht nuk përmenden qartësisht, por me sa duket janë përfshirë në këto ndalime.<ref>{{Cite journal|last=Ross|first=Lori|last2=Epstein|first2=Rachel|last3=Goldfinger|first3=Corrie|last4=Steele|first4=Leah|last5=Anderson|first5=Scott|last6=Strike|first6=Carol|date=tetor 2008|title=Lesbian and queer mothers navigating the adoption system: The impacts on mental health|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.5172/hesr.451.17.3.254|journal=Health Sociology Review|language=en|volume=17|issue=3|pages=254–266|doi=10.5172/hesr.451.17.3.254|issn=1446-1242}}</ref> Sandy Schuster dhe Madeleine Isaacson, të cilat u takuan në kishën e tyre Pentekostale, fituan betejën e parë të kujdestarisë në Amerikë në favor të një çifti lezbikesh në vitin 1978.<ref>{{Cite web|title=Who Was the First Gay Couple to Adopt a Child? It's Been a Long Journey|url=https://www.romper.com/p/who-was-the-first-gay-couple-to-adopt-a-child-its-been-a-long-journey-13187|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Polikoff|first=Nancy D.|url=https://books.google.com/books?id=yz8E9534yikC&dq=sandy+schuster+madeleine+isaacson+%22pentecostal%22&pg=PA34|title=Beyond Straight and Gay Marriage: Valuing All Families Under the Law|last2=Bronski|first2=Michael|year=2008|isbn=9780807044322|language=en}}</ref> Në janar të vitit 2008, [[Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut|Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut]] vendosi që një kandidat i kualifikuar ligjërisht dhe i përshtatshëm, nuk duhet të përjashtohet nga birësimi bazuar në orientimin e tyre seksual.<ref>[http://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-84571 Judgment in the case of E.B. v. France]</ref> Në vitin 2010, një gjykatë në Florida deklaroi se "raportet dhe studimet zbulojnë se nuk ka dallime në prindërimin LGBT apo përshtatjen e fëmijëve të tyre", prandaj ''Gjykata është e bindur se çështja është aq shumë përtej diskutimit sa do të ishte irracionale të vendosej ndryshe.''<ref>{{Cite web|title=Archived copy|url=http://www.3dca.flcourts.org/Opinions/3D08-3044.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101010214522/http://www.3dca.flcourts.org/opinions/3D08-3044.pdf|archive-date=2010-10-10|access-date=2010-09-22|language=en}}</ref> == Referime == {{Reflist}} [[Kategoria:LGBTQ]] e8kasti2rdjwk6t0je3p5hywsfzyqll 0 320883 3059186 2960710 2026-10-24T03:42:01Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3059186 wikitext text/x-wiki {{Short description|Fashion retail company}} {{Infobox company|name=ORDO Store|logo=|logo_caption=Logo e re perdorur nga 2022|former_name=ordo.store (2020–2021)|type=Kompani private|industry={{Unbulleted list|Shitje online}}|founded={{Start date and age|2020|3|5|df=y}} në Tirana, Albania|hq_location={{Nowrap|[[Tirana]], [[Albania]]}}|key_people=Xhesilda Zgjupa (CEO) Nertil Qatja (COO)|num_employees=10 (2021)|website={{Unbulleted list|{{url|ordostore.co.uk}}|{{url|men.ordostore.co.uk}}}}|services=Worldwide|founders={{Unbulleted list|Xhesilda Zgjupa|Nertil Qatja}}}} '''ORDO Store''' është një kompani shqiptare e shitjeve online me pakicë të veshjeve për [[femra]] dhe [[Mashkulli|meshkuj]].<ref>{{Cite web|title=ORDO Store {{!}} company|url=https://gvcoriovallum.nl/ordostore.co.uk/|url-status=live|access-date=2021-10-19|website=gvcoriovallum.nl|language=en}}{{Lidhje e vdekur}}</ref><ref>{{Cite web|title=Registered number|url=https://ordostore.co.uk/wp-content/uploads/2022/10/Certifikate_Regjistrimi_ORDO.pdf|url-status=dead|website=Qendra Kombetare e Biznesit National Business Center|language=sq|access-date=26 tetor 2022|archive-date=22 tetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221022215722/https://ordostore.co.uk/wp-content/uploads/2022/10/Certifikate_Regjistrimi_ORDO.pdf}}</ref> Kompania operon kryesisht në [[Interneti|internet]].<ref>{{Cite web|title=Si te ngresh nje kompani ne fashion si ORDO store – AOBLE|url=https://aoble.net/ordo-store/|access-date=2022-10-24|website=AOBLE|language=en-US|archive-date=24 tetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221024191817/https://aoble.net/ordo-store/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=Eritor VOP|date=2022-10-24|title=A company finally accepted some different payment methods|url=https://voiceofpeopletoday.com/a-company-finally-accepted-some-different-payment-methods/|url-status=live|access-date=2022-10-23|website=VOP Today News|language=en-US}}</ref> Kompania shet mbi 100 marka të njohura nga e gjithë bota dhe dërgon në të gjitha vendet nga qendra e përmbushjes në [[Evropa|Europë]].<ref>{{Cite web|title=About Us Shipping & Delivery|url=https://ordostore.co.uk/about-us/|url-status=dead|access-date=2022-10-24|website=ORDO Store|language=en-US|archive-date=24 tetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221024214732/https://ordostore.co.uk/about-us/}}</ref><ref>{{Cite web|last=admini|date=2020-07-24|title=ORDO Store sjell veshjet e modes së vjeter qe u rikthyen me buje|url=https://pinoku.al/veshjet-e-modes-se-vjeter-qe-u-rikthyen-kete-vere-me-buje/|access-date=2022-10-24|language=sq|archive-date=24 tetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221024214741/https://pinoku.al/veshjet-e-modes-se-vjeter-qe-u-rikthyen-kete-vere-me-buje/|url-status=dead}}</ref> ORDO Store është shumë i njohur për përdorimin e marketingut në mediat sociale, veçanërisht në [[Instagram]].<ref>{{Cite web|date=2021-09-14|title=How and why ORDO Store company is online {{!}} ORDO NEWS|url=https://ordonews.com/ordo-store-how-and-why-this-company-is-online/|url-status=dead|access-date=2022-10-19|website=ORDONews|language=en-US|archive-date=20 tetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221020023134/https://ordonews.com/ordo-store-how-and-why-this-company-is-online/}}</ref><ref>{{Cite web|title=ORDO Store is a verified company and rated "Great" with 4.2 / 5 on Trustpilot|url=https://www.trustpilot.com/review/ordo.store|url-status=live|access-date=2022-10-23|website=Trustpilot|language=en-US}}</ref><ref name="vop">{{Cite web|date=2021-09-15|title=ORDO Store: What we do not know a year after opening|url=https://voiceofpeopletoday.com/ordo-store-what-we-do-not-know-a-year-after-opening/|access-date=2022-10-24|website=VOP Today News|language=en-US}}</ref> == Historiku == ORDO Store u themelua në vitin 2020 nga Xhesilda Zgjupa dhe Nertil Qatja të cilët shërbejnë përkatësisht si chief executive officer dhe chief operating officer.<ref name="vop" /><ref>{{Cite web|title=Government document|url=https://ordostore.co.uk/wp-content/uploads/2022/10/Ekstrakt-i-Shoqerise-ORDO.pdf|url-status=dead|website=Qendra Kombetare e Biznesit National Business Center|language=sq|access-date=26 tetor 2022|archive-date=22 tetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221022215722/https://ordostore.co.uk/wp-content/uploads/2022/10/Ekstrakt-i-Shoqerise-ORDO.pdf}}</ref> Në vitin 2020 kompania u regjistrua si tatimpagues në shtetin Shqiptar si ordo.store dhe në vitin 2021 kompania u riemërua si ORDO Store.<ref>{{Cite web|title=Drejtoria e pergjithshme e Tatimeve efiling.tatime.gov.al|url=https://efiling.tatime.gov.al/cats_public/Account/LogOn|access-date=2022-10-24|website=efiling.tatime.gov.al|language=sq}}</ref> ORDO Store hapi vendndodhjen e parë në Tiranë, Shqipëri për shitjen e produkteve në vitin 2021.<ref>{{Cite web|title=ORDO Store (@ordostore.co.uk) download instagram stories highlights, photos, videos - ImgInn.com|url=https://imginn.com/ordostore.co.uk/|access-date=2022-10-22|website=imginn.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-01-22|title=A great strategy to follow: What is ORDO Store in Albania|url=https://inovafashion.com/a-great-strategy-to-follow-what-is-ordo-store-in-albania/|url-status=dead|access-date=2022-10-19|website=INOVA Fashion|language=en-US|archive-date=20 tetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221020014357/https://inovafashion.com/a-great-strategy-to-follow-what-is-ordo-store-in-albania/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Financial report 2021-best month|url=https://ordostore.co.uk/wp-content/uploads/2022/10/financial-report-2021-best-month.pdf|url-status=dead|website=2021 Financial Report - ORDO Store|language=en|access-date=26 tetor 2022|archive-date=22 tetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221022215724/https://ordostore.co.uk/wp-content/uploads/2022/10/financial-report-2021-best-month.pdf}}</ref> Kompania ka një vendndodhje fizike për zyrën pranë Bulevardit Gjergj Fishta dhe një vendndodhje për magazinën pranë rrugës Niko Avrami.<ref>{{Cite web|title=ORDO Store · 8RF6+64J, Qarku i Tiranës, Tiranë 1060, Shqipëri|url=https://www.google.com/maps/place/ORDO+Store/@41.3230622,19.8102545,15z/data=!4m6!3m5!1s0x1350312fe629fa49:0x3a3bf0891d4d55f!8m2!3d41.3230622!4d19.8102545!16s%2Fg%2F11qgjnb0zc?sa=X&ved=2ahUKEwi0-eGxl4b7AhUNYPEDHYmHDE8Q_BJ6BAh5EB8&shorturl=1|access-date=2022-10-29|website=ORDO Store · 8RF6+64J, Qarku i Tiranës, Tiranë 1060, Shqipëri|language=sq-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=ORDO Warehouse · Rruga Niko Avrami 38, Tiranë, Shqipëri|url=https://www.google.com/maps/place/ORDO+Warehouse/@41.3490538,19.8323418,17z/data=!3m1!4b1!4m6!3m5!1s0x135031d8323417f3:0xfa730691c91e6941!8m2!3d41.3490499!4d19.8365636!16s%2Fg%2F11p0fyr0fw?shorturl=1|access-date=2022-10-29|website=ORDO Warehouse · Rruga Niko Avrami 38, Tiranë, Shqipëri|language=sq-US}}</ref> Në vitin 2021, ORDO Store u zgjerua në veshje për meshkuj me lëshimin e linjës së tyre [https://men.ordostore.co.uk/ ORDO Men] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221022065621/https://men.ordostore.co.uk/ |date=22 tetor 2022 }}.<ref>{{Cite web|title=What ORDO Store presents in their mens line|url=https://www.njoftime.com/showthread.php?661495-What-ORDO-Store-presents-in-their-mens-line&s=cadb2ebcb00062ed151e16a0f9001544|access-date=2022-10-24|website=www.njoftime.com|language=en|archive-date=24 tetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221024203454/https://www.njoftime.com/showthread.php?661495-What-ORDO-Store-presents-in-their-mens-line&s=cadb2ebcb00062ed151e16a0f9001544|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=INOVA Fashion - ULTRA Fast fashion {{!}} Over 100+ brands|url=https://inovafashion.com/|access-date=2022-10-24|website=INOVA Fashion|language=en-US|archive-date=24 tetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221024214728/https://inovafashion.com/|url-status=dead}}</ref> Falë bashkëpunimeve te suksesshme me brandet më në zë të momentit kompania sjell trendet më të fundit për klientët. ORDO Store ka sjell risi për tregun në [[Shqipëria|Shqiperi]] dhe [[Kosova|Kosovë]] duke qenë ndër kompanitë e para në të cilën klientët mund të bëjnë blerje online duke përdorur kartë krediti/debiti ose direkt nëpërmjet [[PayPal]].<ref>{{Cite web|title=A Simple and Safer Way to Pay and Get Paid|url=https://www.paypal.com/al/webapps/mpp/home|access-date=2022-10-29|website=www.paypal.com|language=en-AL}}</ref><ref>{{Cite web|title=ORDO Store - Apps on Google Play|url=https://play.google.com/store/apps/details?id=com.ordostore.relase&hl=en&gl=US|access-date=2022-10-29|website=play.google.com|language=en}}</ref> Kompania njihet edhe si kompania e parë online në Shqipëri e cila pranon pagesa me [[Bitcoin|kriptovaluta]] pas marrëveshjes me [[Coinbase]].<ref>{{Cite web|date=2021-11-22|title=ORDO Store will support crypto payments {{!}} ORDO NEWS|url=https://ordonews.com/ordo-store-will-support-crypto-payments/|url-status=dead|access-date=2022-10-22|language=en-US|archive-date=22 tetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221022114920/https://ordonews.com/ordo-store-will-support-crypto-payments/}}</ref><ref>{{Cite web|title=A company finally accepted some different payment methods|url=https://voiceofpeopletoday.com/a-company-finally-accepted-some-different-payment-methods/|access-date=2022-10-24|website=VOP Today News|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Coinbase - Buy and Sell Bitcoin, Ethereum, and more with trust|url=https://www.coinbase.com/|access-date=2022-10-27|website=www.coinbase.com|language=en}}</ref> == Menaxhimi == ORDO Store drejtohet nga Xhesilda Zgjupa, themeluesja e biznesit. Kompania sot ofron shërbimin në të gjithë botën sa i përket dërgesave pas marveshjes me [[Posta Shqiptare|Postën Shqiptare]] dhe [[FedEx]]. Të gjitha dërgesat nisen drejt destinacioneve nga magazina në qytetin e Tiranës.<ref>{{Cite web|title=Shërbim Postar Ekspres i Jashtëm (EMS)|url=https://www.postashqiptare.al/c/39/sherbim-postar-ekspres-i-jashtem-ems|access-date=2022-10-29|website=www.postashqiptare.al|language=sq}}</ref><ref>{{Cite web|last=Service impacts|first=(as of October 24th, 2022)|title=FedEx International Priority Freight and FedEx International Priority|url=https://www.fedex.com/en-al/shipping/software.html|url-status=dead|language=en|access-date=29 tetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006081026/https://www.fedex.com/en-al/shipping/software.html|archive-date=6 tetor 2022}}</ref> == Iniciativa == Në vitin 2022 Xhesilda nis një iniciativë "We stand with WOMEN" për të ndihmuar gratë në mbarë botën duke mbledhur donacione në platformën ORDO Store dhe duke e dërguar në UN Women.<ref>{{Cite web|title=ORDO Store WOMEN program|url=https://ordostore.co.uk/donate/|access-date=2022-10-27|website=ORDO Store|language=en-US|archive-date=24 tetor 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221024052015/https://ordostore.co.uk/donate/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Protect and empower women and girls in Ukraine and neighbouring countries|url=https://donate.unwomen.org/en/ukraine|access-date=2022-10-22|website=donate.unwomen.org|language=en}}</ref> == Referime == <references /> == Faqe të jashtme == * [https://ordostore.co.uk/ Official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221020032604/https://ordostore.co.uk/ |date=20 tetor 2022 }} * [https://men.ordostore.co.uk/ Official mens website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221022065621/https://men.ordostore.co.uk/ |date=22 tetor 2022 }} [[Kategoria:Kompani në Shqipëri]] [[Kategoria:Modë]] [[Kategoria:Kompani britanike]] mx4h4gxkxcljh5fk2wx1e16w1ubk3pk 1 320906 3059187 2692717 2026-10-24T03:42:02Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059187 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:ORDO Store/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} Përshëndetje, kam krijuar nje faqe te re ne lidhje me subjektin ORDO Store. == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[ORDO Store]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059186 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20221006081026/https://www.fedex.com/en-al/shipping/software.html për lidhjen https://www.fedex.com/en-al/shipping/software.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2026 05:42 (CEST) ayk5o29sdiogmcgpsvb36ccu8hu6xll 0 324329 3059099 2584966 2026-10-23T13:54:20Z Ziv 165425 ([[c:GR|GR]]) [[File:72.Бригада За Специјалне Операције.png]] → [[File:72. бригада за специјалне операције.png]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. 3059099 wikitext text/x-wiki [[Skeda:72. бригада за специјалне операције.png|parapamje|Arnimi i Brigadës të 72-të për Operacione Speciale.]] '''Brigada e 72-të për Operacione Speciale''' ([[Gjuha serbe|serbisht]]: ''72. brigada za specijalne operacije'') është një njësi e [[Forcat speciale|forcave speciale]], 1/2-ta e [[Brigada (njësi ushtarake)|brigadave]] të forcave speciale (tjetra është [[Brigada e 63-të e Parashutës (Serbi)|Brigada e 63-të e Parashutës]]) e [[Forcat e Armatosura Serbe|Forcave të Armatosura Serbe]]. Ajo është nën komandën e [[Shtabi i Përgjithshëm i Forcave të Armatosura Serbe|Shtabit të Përgjithshëm]] dhe është i vendosur në [[Pançeva|Pançevë]]. E formuar në vitin 1992, ishte njësia elitare e [[:en:Armed Forces of Serbia and Montenegro|Forcave të Armatosura]] të [[Konfederata Serbia dhe Mali i Zi|Serbisë dhe Malit të Zi]]. E rikonfiguruar në vitin 2006 në një [[Batalioni (njësi ushtarake)|batalion]] në kuadër të Forcave të Armatosura Serbe të sapoformuara, "72-ta" rifitoi statusin e një [[Brigada (njësi ushtarake)|brigade]] në vitin 2019. == Historia == Njësia e ka origjinën në Brigadën e 72-të Speciale të Forcave të Armatosura të Serbisë dhe Malit të Zi e cila u formua në vitin 1992. Përbëhej nga batalioni i parë zbulues komando, batalioni i dytë zbulues komando, batalioni i deputetëve për operacione kundër terrorizmit dhe njësia logjistike. Në vitin 2006, batalioni i parë i zbulimit-komando dhe batalioni i dytë i zbulimit komando u bashkuan në një batalion të vetëm zbulues-komando "Griffins" dhe batalioni i policisë ushtarake për operacione kundër-terroriste u bë batalioni kundër-terrorist "Hawks". == Struktura == Edhe pse me status brigade (për të nderuar më mirë traditat e së kaluarës), Brigada 72 për Operacione Speciale aktualisht është më shumë një njësi me madhësi batalioni me qëllim të shpallur për të arritur madhësinë e një brigade në mënyrë që të rizgjidhë detyrat e reja të mbrojtjes për shkak të rritjes së kërcënimet e sigurisë. Ai është i organizuar në tre batalione (dy batalione për operacione speciale, "Skifterat" dhe "Griffins" dhe batalion komandues) si dhe një kompani logjistike dhe një togë e policisë ushtarake. Përveç kësaj, ekziston një njësi zhytjeje (që rrjedh nga Qendra e 82-të e Marinës "Hijet" - versioni i Jugosllavisë i US Navy SEALs) e cila është pjesë e batalionit "Griffins". * Batalioni komandues * [[:en:Battalion_"Hawks"|Batalioni për Operacione Speciale "Skifteri"]] (kundër-terrorizëm, veprim i drejtpërdrejtë) * [[:en:Battalion_"Griffins"|Batalioni për Operacione Speciale "Griffins"]] (zbulim, rrënim dhe sabotim) ** Kompania e 82-të e prishjes nënujore të lumit (bretkosa, zbulimi i lumenjve, prishja dhe sabotimi nënujor) * Kompania e Logjistikës * Toga e deputetit == Misionet == Brigada e 72-të për Opera Speciale është ajo që vepron në role të ndryshme dhe të kryejë lista të ndryshme detyrash, falë stërvitjeve në specialitete të ndryshme: zbulim, operacion prapa vijave të armikut, prishje dhe sabotim, aksion luftarak nga afër. == Trajnimi == Ushtarët e regjistruar duhet të kenë së paku dy vjet përvojë shërbimi në disa njësi të tjera të Forcave të Armatosura të Serbisë përpara se të aplikojnë për pozicion në Brigadën 72 për Operacione Speciale. Përveç kësaj, të gjithë kandidatët duhet të plotësojnë shumë kërkesa të tjera dhe vetëm rreth dy të tretat e të gjithë kandidatëve kalojnë testet psikofizike. [[Skeda:72. бригада за специјалне операције.jpg|parapamje|Anëtarët e brigadës në stërvitjen, Sadejstvo 2020.]] Brigada përdor terrene të ndryshme stërvitore dhe poligone të qitjes dhe për qëllime stërvitore, edhe pse pjesa më e madhe e tyre zhvillohet në bazën vendase të njësisë "Rastko Nemanjić" në Pançevë. Stërvitja në Brigadën 72 për Operacione Speciale është e ndarë në tri faza dhe zgjat tre vjet: * Trajnimi selektiv zgjat 9 javë. Fokusi i trajnimit ka për qëllim përzgjedhjen e kandidatëve më të mirë të aftë mendërisht dhe fizikisht dhe shumë të motivuar që mund t'i rezistojnë sfidave që mund të hasin gjatë shërbimit. Gjatë trajnimit selektiv, kandidatët duhet të kryejnë këto kurse: stërvitje fizike, stërvitje me qitje dhe zjarr, stërvitje taktike, stërvitje taktike për njësitë speciale, topografi dhe orientim në terren dhe një provim përfundimtar. * Stërvitja bazë është njëvjeçare dhe përbëhet nga: trajnimi fizik, trajnimi për qitje dhe zjarri, stërvitje taktike, stërvitje taktike për njësitë speciale, topografi dhe orientim në tokë, burime dhe sisteme për mbështetje nga zjarri, burime dhe procedura për trafikun e telekomunikacionit dhe taktik. ushtrime. * Stërvitja e avancuar është dyvjeçare dhe përfshin trajnime përmes rivlerësimit të kursit të këmbimit, ndërsa ndjek kurset e mëposhtme: zbulim-komandë, kurs për oficerë dhe nënoficerë, kurs snajper, trajnim për mbijetesë në natyrë, kurs [[:en:Mountaineering|alpinizmi]], kurs zhytës, kurs shkatërrimi, dhe kurs për mjetet shpërthyese të improvizuara. Specializimi i kandidatit dhe trajnimi i mëtutjeshëm varet se në cilin batallon caktohet. Disa pjesë të njësisë janë përqendruar në zbulimin ose kundër terrorizmit dhe disa janë të trajnuar për kërkim-shpëtim. Gjithashtu shumë anëtarë të njësisë zhvillojnë trajnime dhe kurse në qendrat e trajnimit jashtë vendit, nëpërmjet bashkëpunimit me njësitë speciale të vendeve të tjera. == Armët dhe Pajisjet == Pushka sulmuese e përdorur nga Brigada 72 për Operacione Speciale është [[FN SCAR]] L [[5.56×45mm NATO|5.56x45mm]]. Seritë [[Heckler & Koch UMP|H&K UMP]] përdoren për betejën e afërt. [[Heckler & Koch USP|H&K USP]] është arma standarde e dorës e mbajtur nga [[Ushtari|ushtarët]]. [[:en:FN Minimi|FN Minimi]] përdoret si [[Mitralozi|mitraloz]] i lehtë, [[5.56×45mm NATO|5.56mm]] dhe [[7.62×51mm NATO|7.62mm]], ndërsa [[:en:Zastava M87|Zastava M87]] dhe [[Zastava M93 Shigjeta e Zezë|Zastava M93]] të prodhimit vendas përdoren përkatësisht si [[Mitralozi|mitraloz]] i rëndë dhe [[Pushka Kundër Materialit|pushkë kundër materialit]]. Snajperët përdorin [[Sako TRG]] 42. Armët e zjarrit nënujore të përdorura nga 82nd River Underwater Demolition Company përfshijnë pistoletë [[:en:SPP-1 underwater pistol|nënujore SPP-1]] dhe [[:en:APS underwater rifle|pushkë nënujore APS]]. Njësia është e pajisur me transportues të blinduar të personelit [[:en:Lazar 3|Lazar 3]] të prodhimit vendas dhe mjete të blinduara të lehta [[:en:BOV M16 Miloš|Miloš]], si dhe me mjet tokësor pa pilot [[:en:Miloš (unmanned ground vehicle)|Mali Miloš]]. Automjeti i brigadës është [[Land Rover Defender]]. Kompania e 82-të e rrënimit nënujor të lumit është e pajisur me 14 varka të [[:en:Rigid inflatable boat|ngurtë infaltable të tipit RIB 720]]. Brigada e 72-të për [[Operacionet Speciale|Operacione Speciale]] është e pajisur edhe me [[Raketë e drejtuar kundër-Tankeve|sistemin raketor të drejtuar kundërtank]] [[:en:9M133_Kornet|Kornet]]. == Traditat == === Përvjetori === Përvjetori i njësisë festohet më 27 janar. === Shenjt Mbrojtës === [[:en:Slava_(tradition)|Sllava]] e njësisë ose shenjtori i saj mbrojtës është [[:en:Saint_Sava|Shën Sava]] i njohur si ''Savindan''. === Motoja === Motoja e Brigadës është: "''Kur të tjerët nuk guxojnë, është një.. i 72-ti që mundet dhe guxon gjithmonë!''". === Ngjyra === E 72-ta vesh [[:en:Beret|beretë]] ngjyrë kafe. === Dekorime === [[:en:Order_of_the_War_Banner|Urdhri i Flamurit të Luftës (2000)]]. == Shiko edhe == * [[Ministria e Mbrojtjes (Serbi)|Ministria e Mbrojtjes]] * [[Shtabi i Përgjithshëm i Forcave të Armatosura Serbe|Shtabi i Përgjithshëm i Forcave të Armatosura]] * [[Brigada e 63-të e Parashutës (Serbi)|Brigada e 63-të e Parashutës]] * [[Njësia e Operacioneve Speciale Kobrat (Serbi)|Njësia e Operacioneve Speciale Kobrat]] == Referenca == {{reflist}} [[Kategoria:Brigada]] [[Kategoria:Serbi]] [[Kategoria:Forcat e Armatosura Serbe]] j58ikguojvrfoxahrbaqxpgnnsn71sr 0 348654 3059159 2965807 2026-10-23T23:59:35Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3059159 wikitext text/x-wiki {{Infobox muze |name = Muzeu Sherlock Holmes |image = 221B Baker Street, London - Sherlock Holmes Museum.jpg |imagesize = 200 |caption = Pjesa e jashtme e Muzeut Sherlock Holmes dhe porta e derës e shënuar si 221B |established = 1990 |location = [[Baker Street]]<br />[[Londër]], [[Zona e kodit postar NW|NW1]]<br />Mbretëria e Bashkuar |coordinates = {{coord|51.5237|-0.1585|region:GB-WSM|display=inline,title}} |curator = Andrea von Ehrenstein |publictransit = [[Skeda:Underground.svg|15px]] [[Baker Street]]<br />[[Skeda:NationalRail.svg|15px]] [[Stacioni i Marylebone|Marylebone]] |website = {{URL|http://www.sherlock-holmes.co.uk}} }} '''Muzeu Sherlock Holmes''' është një muze i drejtuar privatisht në Londër, Angli, kushtuar detektivit të famshëm imagjinar [[Sherlock Holmes]]. Është muzeu i parë në botë kushtuar personazhit letrar Sherlock Holmes. Ajo u hap në vitin 1990 dhe ndodhet në [[Baker Street]], duke mbajtur numrin 221B me lejen e [[Qyteti i Westminster|Qytetit të Westminster]],<ref name=":0">{{Cite web|last=Harper|first=Philip|title=Sherlock Holmes Museum {{!}} Museums London – FREE resource of all 200 museums in London.|url=https://www.museumslondon.org/museum/90/sherlock-holmes-museum|language=en|access-date=2020-10-13|website=www.museumslondon.org}}</ref> edhe pse shtrihet midis numrave 237 dhe 241,<ref>{{cite web|last=McClure|first=Rosemary|title=A not-so-elementary guide to Sherlock Holmes' London|url=https://www.latimes.com/travel/la-tr-london-sherlock-holmes-20181030-story.html|work=[[Los Angeles Times]]|date=30 tetor 2018|access-date=23 nëntor 2018|language=en}}</ref> pranë skajit verior të Baker Street në Londrën qendrore afër [[Regent's Park]].<ref>{{cite book|title=Finding Sherlock's London: Travel Guide to Over 200 Sites in London|author=was Thomas Bruce Wheeler|year=2003|publisher=iUniverse|language=en|isbn=0-595-28114-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/findingsherlocks0000whee}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2004/01/11/AR2005041501841.html|title=Sherlock Holmes 101|work=Washington Post|date=11 janar 2004|language=en}}</ref> Shtëpia e qytetit [[Arkitektura gjeorgjiane|gjeorgjian]] të cilën muzeu e zë si "221B Baker Street" u ndërtua më 1815.<ref>{{Cite web|title=About the museum|url=http://www.sherlock-holmes.co.uk/about-the-museum/|access-date=2020-10-13|website=Sherlock Holmes Museum|language=en-US}}</ref> Më parë është përdorur si konvikt nga viti 1860 deri në vitin 1936.<ref name=":0" /> Ai mbulon periudhën nga 1881 deri në 1904 kur tregimet përshkruajnë Sherlock Holmes dhe Doktor Watson që banonin atje si qiramarrës të [[Mrs Hudson]].<ref name=":0" /> Shtëpia është renditur e klasës 2 nga qeveria për shkak të veçorive të saj të veçanta arkitekturore dhe historike.<ref name=":0" /> Muzeu përmban ekspozita nga disa përshtatje të ndryshme të Sherlock Holmes dhe rikrijime të skenave nga seria e [[Granada Television]] ''[[Sherlock Holmes (seria televizive 1984)|Sherlock Holmes]]'' (1984). ==Mosmarrëveshja e numërimit== {{Shih|221B Baker Street}} [[Skeda:Sherlock Holmes Museum - Sitting Room - London England.jpg|parapamje|majtas|Dhoma e ndenjes në katin e 1-rë të muzeut]] Adresa 221B ishte objekt i një mosmarrëveshjeje të zgjatur midis muzeut dhe ndërtesës së afërt të [[Abbey (bank)|Abbey National]]. Që nga vitet 1930, [[Royal Mail]] kishte dërguar postë në adresë të [[Sherlock Holmes]] në Abbey National Bank,<ref name="stamp">{{cite web|last=Stamp|first=Jimmy|title=The Mystery of 221B Baker Street|url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/the-mystery-of-221b-baker-street-3608784/|publisher=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]]|date=18 korrik 2012|access-date=23 nëntor 2018|language=en}}</ref> dhe ata kishin punësuar një sekretar special për t'u marrë me korrespondencë të tillë. Muzeu bëri disa apele që një postë e tillë t'i dërgohej, me arsyetimin se ishte organizata më e përshtatshme për t'iu përgjigjur postës, në vend të bankës, aktiviteti kryesor i së cilës ishte dhënia e parave me interes. Edhe pse të gjitha këto iniciativa ishin të pasuksesshme, çështja u zgjidh përfundimisht në vitin 2002 kur Abbey National liroi selinë e saj pas shtatëdhjetë vjetësh dhe posta aktualisht i dërgohet muzeut.<ref name="stamp"/> ==Kundërshtimet e familjes== [[Skeda:Sherlock Holmes Museum door.jpg|parapamje|djathtas|Pamje e përparme 221 B]] [[Jean Conan Doyle]] e bëri të qartë mungesën e entuziazmit të saj për muzeun kur u pyet për të. Ajo ishte shumë kundër idesë për të sugjeruar se krijimi i babait të saj ishte një person real dhe e dinte se prania e muzeut do të përforconte idenë në mendjet e shumë njerëzve se Holmes kishte ekzistuar vërtet.<ref>{{cite book|last=Duncan|first=Alistair|year=2009|title=Close to Holmes: A Look at the Connections Between Historical London, Sherlock Holmes and Sir Arthur Conan Doyle|publisher=[[MX Publishing]]|language=en|isbn=978-1-904312-50-5}}</ref> Kjo ide u forcua më tej nga prania e një pllake përkujtimore blu në pjesën e jashtme që tregon vitet e qëndrimit të supozuar të Holmes. Megjithatë, Dame Jean Conan Doyle i dha mbështetjen e saj Muzeut Sherlock Holmes në Zvicër duke marrë pjesë në hapjen e tij më 1991.<ref>{{Cite web|title=The Reichenbach Irregulars - die Schweizer Sherlock Holmes-Gesellschaft|url=http://www.221b.ch/Meiringen_e.html|access-date=2020-10-13|website=www.221b.ch|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410223207/http://221b.ch/Meiringen_e.html|archive-date=10 prill 2021|url-status=dead}}</ref> Dame Jean iu ofrua mundësia për të krijuar një dhomë në muzeun e Londrës kushtuar babait të saj, por kjo ofertë u refuzua dhe që atëherë pronat e fundit të mbetura të Sir Arthur Conan Doyle janë shitur në ankand.<gallery widths="200" heights="200" perrow="5" caption="Interiors"> Skeda:Sherlock Holmes Museum 001.jpg|"Dhoma e ndenjes" Skeda:Sherlock Holmes Museum 003.jpg|Tavolina e shtruar në "Dhoma e Sherlock Holmes" Skeda:Sherlock Holmes Museum Study 1.jpg|Laboratori i Sherlock Skeda:Sherlock Holmes Museum 004.jpg|"Dhoma e gjumit e Holmes" Skeda:Typewriter in Sherlock Holmes Museum.jpg|Makina e shkrimit në fund të shekullit të 19-të Skeda:Sherlock Holmes Museum 007.jpg|"Dhoma e Dr. Watson", librat Skeda:Sherlock Holmes Museum 011.jpg|Banjo Skeda:Sherlock Holmes Museum 002.jpg|Muzeu Sherlock Holmes, Baker Street, "The Study" Skeda:Sherlock Holmes Museum 009.jpg|Skulpturë çiklist, e ekspozuar për të ilustruar tregimin e shkurtër ''The Adventure of the Solitary Cyclist'' Skeda:Sherlock Holmes Museum 008.jpg|"Dhoma e Mrs Hudson", oxhaku Skeda:Sherlock Holmes Museum 006.jpg|"Dhoma e Dr. Watson", lavamani </gallery> == Referime == {{reflist}} ==Lidhje të jashtme== *[http://www.sherlock-holmes.co.uk Muzeu Sherlock Holmes] {{Sherlock Holmes}} [[Kategoria:Sherlock Holmes]] [[Kategoria:Shtëpitë e përfunduara më 1815]] [[Kategoria:Muzetë biografikë në Londër|Sherlock Holmes]] [[Kategoria:Muzetë letrare në Londër]] [[Kategoria:Muze të krijuar në vitin 1990]] [[Kategoria:Muzetë në Qytetin e Westminsterit]] [[Kategoria:Baker Street]] [[Kategoria:Arkitektura gjeorgjiane në Qytetin e Westminsterit]] ifz8or30aai43y3g6c82jdulbwoe0i9 0 350613 3059102 3058894 2026-10-23T14:11:32Z FootballerInTheMaking 193456 3059102 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__ {{Infobox person | name = Petrit Miftari | image = PetritMiftari-Fotografia e Vitit 2021.jpg | caption = Petrit Miftari duke pranuar çmimin „Fotografia e Vitit 2021“, të dhënë nga Shoqata e Gazetarëve Sportivë të Kosovës | birth_date = {{Birth date and age|2002|4|1}} | birth_place = [[Podujevë]], [[Kosovë]] | education = [[Kolegji AAB]] | occupation = Zyrtar për media dhe komunikim | employer = [[KF Llapi]] | known_for = Fotografia e Vitit 2021; menaxhimi i të dhënave të futbollit kosovar në [[Transfermarkt]] }} '''Petrit Miftari''' ka lindur më 1 prill 2002 në Podujevë, Kosovë. Shkollimin e mesëm e ka përfunduar në Gjimnazin „Aleksandër Xhuvani“ në Podujevë, ndërsa studimet universitare i ka ndjekur në [[Kolegji AAB|Kolegjin AAB]], në programin e Komunikimit Masiv dhe Gazetarisë. Që nga viti 2016, Miftari është i angazhuar në [[KF Llapi]], ku ushtron detyrën e zyrtarit për media dhe komunikim.<ref>{{Cite web|date=2021-12-30|title=Llapi gëzon në këtë mënyrë futbollistët dhe stafin për festat e fundvitit|url=https://gazetaolle.com/llapi-gezon-ne-kete-menyre-futbollistet-dhe-stafin-per-festat-e-fundvitit/|access-date=2024-02-20|website=Gazeta OLLE|language=sq|archive-date=20 shkurt 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240220211013/https://gazetaolle.com/llapi-gezon-ne-kete-menyre-futbollistet-dhe-stafin-per-festat-e-fundvitit/|url-status=dead}}</ref> == Veprimtaria profesionale == Në vitin 2021, një fotografi e realizuar nga Miftari u përzgjodh si „Fotografia e Vitit“ nga Shoqata e Gazetarëve Sportivë të Kosovës. Në vitin 2023, Miftari u angazhua në menaxhimin dhe përditësimin e të dhënave të [[Superliga e Futbollit të Kosovës|Superligës së Kosovës]] në futboll në platformën ndërkombëtare të statistikave dhe transferimeve [[Transfermarkt]].<ref>{{Cite web|date=2023-12-06|title=Të rinjtë kreativ nga Kosova bëjnë revolucion në futbollin kosovar duke e bërë Kosovën pjesë të “Transfermarkt”|url=https://lajmi.net/te-rinjte-kreativ-nga-kosova-bejne-revolucion-ne-futbollin-kosovar-duke-e-bere-kosoven-pjese-te-transfermarkt/|access-date=2024-02-20|website=Lajmi.net|language=sq}}</ref> Veprimtaria e tij në këtë fushë është përmendur edhe në një artikull të publikuar nga Arbresh.info, ku Miftari dhe një bashkëpunëtor i tij trajtohen në lidhje me përditësimin e statistikave të futbollit kosovar në Transfermarkt.<ref>{{Cite web|date=2023-11-29|title=Ajeti dhe Miftari, dy djelmoshat që rivlerësuan statistikat e futbollit kosovar në faqen gjigante “Transfermarkt”|url=https://www.arbresh.info/sport/ajeti-dhe-miftari-dy-djelmoshat-qe-rivleresuan-statistikat-e-futbollit-kosovar-ne-faqen-gjigante-transfermarkt/|access-date=2024-02-20|website=Arbresh.info|language=sq}}</ref> Në tetor 2026, Miftari përfundoi studimet në Kolegjin AAB, duke u diplomuar me gradën Bachelor në Komunikim Masiv dhe Gazetari. == Shiko edhe == * [[KF Llapi]] * [[Kolegji AAB]] * [[ATV (Kosovë)]] == Referime == {{Reflist}} == Lidhje të jashtme == * [https://www.facebook.com/petrit.m.miftari?mibextid=ZbWKwL Petrit Miftari në Facebook] * [https://www.instagram.com/petritmiftari_?igsh=NWt1cnA0dHZpbWt2 Petrit Miftari në Instagram] * [https://www.transfermarkt.com/petrit-miftari/profil/trainer/71979 Petrit Miftari në Transfermarkt] hufq9xoigbbifrm4ye993yefkbkv007 2 351834 3059152 2649618 2026-10-23T22:56:59Z Xqbot 13749 Robot: Fixing double redirect from [[Përdoruesi:Përzgjedhja Natyrore]] to [[Përdoruesi:ShrinkingUniverse]] 3059152 wikitext text/x-wiki #RIDREJTO [[Përdoruesi:ShrinkingUniverse]] pp7uhj92nhztrh1t7df1efk00a95o1s 0 357802 3059237 3044373 2026-10-24T10:23:49Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3059237 wikitext text/x-wiki Portugezët ishin evropianët e parë që mbërritën në Bengal ashtu dhe në [[Dhaka]]. Portugezët që erdhën në Dhaka ishin kryesisht misionarë dhe tregtarë që erdhën nga baza e tyre kryesore në Hugli.<ref name="the daily star-pd">{{cite news|title=The Portuguese in Dhaka|author=Dhrubo Alam|url=https://www.thedailystar.net/in-focus/the-portuguese-dhaka-1523059|publisher=The Daily Star|date=22 janar 2018|lang=en|accessdate=21 maj 2018}}</ref> [[File:Holy Rosary Church, Tejgaon--.jpg|thumb|369px|Kisha e Ruzarit të Shenjtë në Dhaka]] ==Historia== Në [[shekulli XVI|shekullin e XVI]], disa tregtarë portugezë u vendosën në Dhaka duke eksportuar mallra musline, pambuku dhe mëndafshi në [[Evropa|Europë]] dhe [[Azia Juglindore|Azinë Juglindore]]. Sipas Campos, shkrimtari i Portugezëve në Bengal (1919), portugezët u vendosën në Dhaka në vitin [[1580]]. Nga disa dokumente, mund të thuhet se ngulimi portugez në Dhaka lulëzoi deri në fillim të [[shekulli XVIII|shekullit të XVIII]]. Etërit Augustinë portugezë në këtë periudhë krijuan kisha në [[Dhaka]].<ref name="bpedia-porto">{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Portuguese,_The|title=The Portuguese|edition=i 2-të|year=2012|publisher=Asiatic Society of Bengal|website=Banglapedia, National Encyclopedia of Bangladesh|lang=en|access-date=16 korrik 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20170401131309/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Portuguese,_The|archive-date=1 prill 2017|url-status=dead}}</ref> Një kishë në Texhgaon thuhet se ka qenë ndërtuar nga misionarët augustinianë para vitit [[1599]].<ref name="Taylor251">{{harvnb|James Taylor|1840|pp=251-52}}</ref> Portugezët blenë dy fshatra në Bhoval dhe blenë tokë në Narindën e tanishme. Ata ndërtuan një kishë në Narinda në vendin e varrezave të krishtera të tanishme në Dhaka në fillim të [[shekulli XVII|shekullit të XVII]]. Në [[1616]] ata vendosën zyrtarisht një mision në Dhaka. Në [[1632]], perandori mogul [[Shah Xhahani|Shah Xhahan]] filloi ti përzërë ata nga Bengali. Kisha në Narinda u braktis gjatë kësaj kohe, por nuk u dëmtua. Më vonë, Shaista Khani i lejoi ata të krijonin një ngulim në bregun e lumit Içamati (rreth {{convert|25|km}} në jug të Dhakës) pasi ata treguan besnikëri ndaj mogulëve. Vendi ku ata krijuan ngulimin gjendet në zonën e tanishme Muktarpur–Mirkadim të Munshiganxhit dhe është akoma e njohur si "Pazari Firingi". Kisha e Narindës në këtë kohë funksiononte prapë pasi atë Anthony Barbier përmend se i kaloi aty krishtlindjet gjatë vizitës në Dhaka në vitin [[1713]]. Nga dokumentet e vitit [[1789]] mund të thuhet se kisha e vetme akive në këtë kohë ishte ajo në Texhgaon (tashmë [[Kisha e Ruzares së Shenjtë në Dhaka]]), që ishte një fshat katër milje në veri të qendrës së Dhakës në atë kohë. Mendohet se Kisha e Narindës është braktisur nga kjo kohë. Por nga harta e major James Rennell ([[1780]]), portugezët kishin akoma ngulimin përreth zonës së kishës së vjetër, që është zona e tanishme Narinda-Pazari Lakshmi. Ata kishin edhe një qendër tregtare në atë zonë. Nga viti [[1620]], tregtarë të tjerë evropianë filluan të merrnin leje tregtie nga mogulët. Kështu nga kjo kohë filloi konkurrenca midis portugezëve dhe tregtarëve të tjerë evropianë. Por ata e vijuan sipërmarrjen e tyre në Dhaka deri në [[shekulli XVIII|shekullin e XVIII]]. Në shekullin e XVIII ata filluan ta humbisnin sipërmarrjen e tyre në garë me tregtarët hollandezë dhe anglezë, duke u detyruar ta mbyllnin aktivitetin e tyre në Dhaka nga fundi i shekullit. Mendohet se disa misionarë vijuan ende të qëndronin në Dhaka pasi një tjetër kishë u ndërtua në distriktin e Dhakës në vitin [[1815]].<ref name="the daily star-pd"/> ==Shiko edhe== * [[Historia e Bengalit]] * [[Historia e Bangladeshit]] * [[Historia e Dhakës]] * [[Ngulimi portugez në Çitagong]] * [[India Portugeze]] == Referime == {{reflist}} ==Bibliografia== *{{cite book|author=Omar Prakash Chouhan|title=History of World Trade Since 1450|editor=John J. McCusker|chapter=Mughal Empire|volume=1|year=2006|lang=en|accessdate=3 gusht 2017|url=http://link.galegroup.com/apps/doc/CX3447600139/WHIC?u=seat24826&xid=6b597320|publisher=Macmillan Reference USA|isbn=0-02-866070-6|pages=237-40}} *{{cite book|author=James Taylor|title=A Sketch of the Topography and Statistics of Dacca|url=https://archive.org/details/asketchtopograp00taylgoog|date=1840|publisher=G.H. Huttmann, Military Orphan Press|location=Kalkuta|lang=en}} *{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?|title=Banglapedia, National Encyclopedia of Bangladesh|editor1=Sirajul Islam|editor2=Ahmed A. Jamal|year=2012|lang=en|edition=i 2-të|publisher=Asiatic Society of Bengal}} [[Kategoria:Bangladesh]] [[Kategoria:Historia e Indisë]] [[Kategoria:Kolonializmi Portugez në Azinë Jugore]] asjfel3mxtsyqwqrit4h11cl4lowb65 0 357851 3059181 3048536 2026-10-24T02:14:25Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3059181 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = {{lang|pt|Porto Grande de Bengala}} <br />{{lang|bn|পোর্তো গ্রাঞ্জি জি বেঙ্গালা}} | common_name = Ngulimi portugez në Çitagong | image_flag = Flag of Portugal (1640).svg | image_coat = Brasão de armas do reino de Portugal (1485).svg | symbol_type = stema | image_map = BD_Chattogram_District_locator_map.svg | image_map_caption = Distrikti i Çitagongut në Bangladeshin e tanishwm | status = Ngulim tregtar | empire = [[Portugalia]] | era = Koloniale | year_start = 1528 | year_end = 1666 | event_start = Lejuar nga Sulltanati i Bengalit | event_end = Aneksimi Mogul i Çitagongut | p1 = Sulltanati i Bengalit | p2 = Mbretëria Mrauk U | s1 = [[Perandoria Mogule]] | capital = Limani Firingi | common_languages = [[portugalisht]], [[Gjuha bengale|bengalisht]] | title_leader = Mbreti i Portugalisë | leader1 = Zhoao III (i pari) | year_leader1 = 1528-1557 | leader2 = Afonsi VI (i fundit) | year_leader2 = 1656-1666 }} Çitagongu, qyteti i dytë më i madh dhe porti kryesor i [[Bengali]]t, ishte streha e një ngulimi të lulëzuar tregtar të Perandorisë Portugeze në lindje në [[shekulli XVI|shekujt e XVI]] dhe [[shekulli XVII|XVII]].<ref>{{cite book|author=Syedur Rahman|title=Historical dictionary of Bangladesh|url=https://books.google.com/books?id=bJfcCPUr0OoC|chapter=Arakan|edition=i 4-rt|publisher=Scarecrow Press|date=2010|lang=en|accessdate=22 qershor 2015|isbn=978-081087453-4|page=24}}</ref> Portugezët mbërritën për herë të parë në Çitagong rreth vitit [[1528]]<ref>{{harvnb|Saugata Bhaduri|2013|p=22}}</ref> dhe e lanë në vitin [[1666]]<ref name="Trudy-Salkin188">{{harvnb|Trudy Ring|Robert M. Salkin|1994|p=188}}</ref> pas pushtimit mogul.<ref>{{cite book|lang=en|title=The Rise of Islam and the Bengal frontier, 1204 – 1760|url=https://books.google.com/books?id=gKhChF3yAOUC|year=1996|author=Richard M. Eaton|publisher=University of California Press|isbn=052020507-3|accessdate=21 qershor 2015|page=235}}</ref> Qe enklava e parë evropiane në rajonin historik të [[Bengali]]t.<ref>{{harvnb|Biplab Dasgupta|2005|p=258}}</ref> ==Etimologjia== Çitagongu ishte porti më i madh detar në Sulltanatin e Bengalit, që quhej "Shahi Bangalah" (Bengali perandorak) në persisht dhe bengalisht. Portugezët i referoheshin qytetit-port si ''Porto Grande de Bengala'', që do të thotë "Porti i Madh i Bengalit". Termi shpesh thjeshtëzohej si ''Porto Grande''.<ref>{{harvnb|Sidh Losa Mendiratta|Walter Rossa|2015}}</ref> == Mbërritja e Portugezëve == [[File:Bengale Tiré de "Oud en nieuw Oost-Indien" par François Valentyn (1724-26).jpg|thumb|left|339px|Hartë e hershme hollandeze e Bengalit]] Më 9 maj [[1512]], një flotë prej katër anijesh të komanduara nga João da Silveira nga "Estado da India" mbërriti në Çitagong nga [[Goa]].<ref name="Ray2012">{{cite web|edition=i 2-të|author=Aniruddha Ray|year=2012|title=The Portuguese|publisher=Asiatic Society of Bangladesh|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Portuguese,_The|website=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|lang=en|editor1=Sirajul Islam|editor2=Ahmed A. Jamal|access-date=18 korrik 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20170401131309/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Portuguese,_The|archive-date=1 prill 2017|url-status=dead}}</ref> Ata u ndoqën nga mjaft të dërguar nga Mbretëria e Portugalisë në Sulltanatin e Bengalit, atëherë i konsideruar si rajoni më i pasur në nënkontinentin Indian. Ata krijuan qendrën e parë tregtare portugeze në Bengal Çitagong në [[1517]].<ref>{{harvnb|Biplab Dasgupta|2005|p=259}}</ref> Rajonin e frekuentonin gjithashtu tregtarë nga Malaka, Bombei dhe Cejloni portugez.<ref name="Ray2012"/> Disa burime tregojnë se Joao Coelho kishte mbërritur në Çitagong përpara João da Silveiras. Shumë portugezë malamanë kishin ardhur në Bengal përpara Silveiras me anije si tregtarë.<ref name="Ëallcousins169">{{cite book|year=1993|title=Pioneers in India With Eight Coloured Illustrations|url=https://books.google.com/books?id=AfQUY9NzZfsC|author=Harry Johnston Wallcousins|publisher=Asian Educational Services|isbn=812060843-7|accessdate=11 korrik 2015|lang=en|page=169}}</ref> Për më tepër, disa nga portugezët u vendosën në Pipli ([[Orissa]] e tanishme në Indi) në [[1514]], që vizituan Bengalin Perëndimor. == Krijimi i bazës tregtare == [[File:Minar-of-portuguese-bhaban-5.jpg|thumb|left|Gjykata e parë e Çitagongut, e njohur si ''Darul Adalat'' e vendosur në Kolegjin Qeveritar Hazi Mohammad Mohshin, dëshmi e ngulimit portugez]] Në [[1528]], Sulltani i Bengalit i lejoi portugezët të krijonin qendra tregtare dhe dogana në Portin e Çitagongut.<ref name="Ray2012"/> Në Firingi Bandar u vendosën një fortesë dhe baza navale. Ngulimi u rrit në portin më të shquar euroaziatik në [[Gjiri i Bengalit|Gjirin e Bengalit]] gjatë Periudhës së Zbulimeve.<ref name="Ramerini">{{cite web|author=Marco Ramerini|title=The Portuguese on the Bay of Bengal|lang=en|url=http://www.colonialvoyage.com/portuguese-bay-bengal/|accessdate=21 qershor 2015|website=Colonial Voyage|archive-date=28 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150628213645/http://www.colonialvoyage.com/portuguese-bay-bengal/|url-status=dead}}</ref> U fut sistemi ''cartaz'', që kërkonte që të gjitha anijet në zonë të blinin licensa nga portugezët.<ref name="Gin2004">{{harvnb|Ooi Keat Gin|2004|p=870}}</ref><ref>{{cite book|title=The Portuguese in India|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=8XLPnkqwzDYC|date=2006|accessdate=21 qershor 2015|author=M. N. Pearson|isbn=052102850-7|lang=en|page=78|edition=i 1-rë digital}}</ref> Në [[1590]], portugezët pushtuan ishujt e afërt të Sandvipit nën udhëheqjen e António de Sousa Godinhos.<ref>{{harvnb|Saugata Bhaduri|2013|p=23}}</ref> Në [[1602]], ishulli i Sandvipit të Çitagongut u pushtua nga portugezët nga Kedar Rai i Sripurit.<ref>{{harvnb|Asim Kumar Mandal|2003|p=44}}</ref> Piratët portugezë, të quajtur Gonçalves dhe Carvalho, e sunduan ishullin e Sandvipit për mjaft vite. Çdo vit rreth 300 anije të ngarkuara me kripë niseshin për në [[Liverpool]] nga Sandvipi. Sandvipi në atë kohë ishte shumë i famshëm për ndërtimin e anijeve dhe prodhimin e kripës. Në [[1616]], pas mbërritjes së Delvar Khanit, një zyrtar i lartë i marinës mogule, piratët portugezë u dëbuan nga Sandvipi dhe Delvar Khani e sundoi ishullin në mënyrë të pavarur për rreth 50 vjet.<ref>{{cite web|title=Sandwipees should respond to the call of Master Shahjahan for development of Sandwip|year=2013|type=Editorial|website=The Guardian|accessdate=12 korrik 2015|url=http://www.theguardianbd.com/sandwipees-should-respond-to-the-call-of-master-shahjahan-for-development-of-sandwip/|lang=en}}</ref> Limani i Çitagongut u bë porti më i rëndësishëm për portugezët, për shkak të vendosjes së tij, shërbimet lundruese dhe ankorimi i sigurt. Porti ndodhet shumë afër me grykë-derdhjen e Meghnas, që ishte rruga kryesore për në kryeqytetin mbretëror të Goudas.<ref>{{cite journal|last=Lahore University|first=Department of Geography|title=Pakistan Geographical Review|volume=62|issue=2|year=2007|lang=en|journal=Journal of University of the Punjab|url=https://books.google.com/books?id=pyhNAAAAIAAJ|accessdate=12 korrik 2015|oclc=655502543|issn=0030-9788}}</ref> Portugezët e konsideronin Çitagongun si një vend shumë të përshtatshëm për të jetuar. Nga fundi i [[shekulli XVI|shekullit XVI]], porti i Çitagongut ishte kthyer në një port të lulëzuar, që tërhoqi si tregtarë dhe ngulime portugeze. Sipas një shënimi të [[1567]]-ës së Caesar Federeci-t, çdo vit tridhjetë ose tridhjetë e pesë anije, të mëdha dhe të vogla, ankoroheshin në portin e Çitagongut.<ref>{{cite book|author=Jayanta Kumar Roy|date=2007|title=Aspects of India's International Relations, 1700 to 2000: South Asia and the World|lang=en|page=12|isbn=978-813170834-7|url=https://books.google.com/books?id=Nyk6oA2nOlgC|publisher=Pearson Longman}}</ref> Në [[1598]] në Çitagong dhe Arakan jetonin rreth 2 500 portugezë dhe euroaziatikë.<ref name="Hasan125">{{harvnb|Samiul Hasan|2012|p=125}}</ref><ref name="Ramerini"/> Prania e rritur tregtare përfshinte zyrtarë, tregtarë, misionarë, ushtarë, aventurierë, lundërtarë dhe piratë. Enklava kishte një administratë tepër "laissez-faire" të drejtuar nga tregtarët. Tregëtia e skllevërve dhe pitateria lulëzuan.<ref name="Ray2012"/> Prodhimet më të tregtuara përfshinin mëndafsh, tekstile [[pambuku]] dhe musline, metale të çmuara, erëza, oriz, dru, kripë dhe barut. [[Kisha katolike]] u vendos në Bengal gjatë sundimit portugez në Çitagong. Qyteti port ishte selia e parë e Vikarit Apostolik të [[Bengali]]t.<ref>{{cite web|title=The Early Years of the Church in Chittagong Diocese|lang=en|publisher=Catholic Diocese|accessdate=21 qershor 2015|url=http://www.ctgdiocese.com/chronicle-snippets/|archive-date=12 shkurt 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212172403/http://www.ctgdiocese.com/chronicle-snippets/|url-status=dead}}</ref> Portugezët nxitën gjithashtu martesat e përziera me popullsinë vendore.<ref>{{cite book|author=V. K. Agnihotri|title=Indian History|edition=Twenty Sixth|publisher=Allied Publishers|isbn=978-818424568-4|accessdate=21 qershor 2015|date=2010|url=https://books.google.com/books?id=MazdaWXQFuQC&pg=B-276|page=276|lang=en}}</ref> Në [[1615]], Marina portugeze mundi një flotë Arakaneze-Hollandeze pranë qytetit port.<ref name="Ramerini"/> ==Pirateria== Prania portugeze në Çitagong përfundimisht mbeti jetëshkurtër. Rënia e Sulltanatit të Bengalit dhe ngritja e Mbretërisë Arakaneze të Mrauk U e ndryshoi panoramën gjeopolitike. Çitagongu bë një mollë e rëndësishme sherri midis [[Perandoria Mogule|Perandorisë Mogule]], Mbretërisë së Mrauk U, Perandorisë Burmeze dhe Mbretërisë së [[Tripura]]s.<ref name="Ray2012"/> Mbreti Mrauk U masakroi 600 anëtarë të bashkësisë portugeze në Dianga në [[1607]].<ref name="Ramerini"/> Si pasojë, portugezët u lidhën me Arakanët. Pirateria portugezo-arakaneze kundër Bengalit Mogul u rrit në [[shekulli XVII|shekullin e XVII]].<ref>{{cite book|isbn=978-184603240-0|author=Angus Konstam|title=Piracy: The Complete History|chapter=The Pirate Round|url=https://books.google.com/books?id=USiyy1ZA-BsC|publisher=Osprey|accessdate=22 qershor 2015|year=2008|lang=en|page=250}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Si përgjigje, portugezët shkatërruan bregun Arakan dhe e shpunë plaçkën e marrë te mbreti i Barisalit.<ref name=":0">{{harvnb|S. N. H. Rizvi|1965|pp=74-6}}</ref> ==Skllavëria== Portugezët morën pjesën lindore të rrjetit arab të tregëtisë së skllevërve dhe i shitën skllevërit e tyre në Tamluk dhe Balasore, dhe në portet e Dekanit. Skllevërit shiteshin në Dianga dhe Pipli, duke u transportuar me anije. Portugezët ndërtuan një fortesë në Pipli në [[1599]] për të burgosurit e siell nga Arakanezët.<ref>{{harvnb|Biplab Dasgupta|2005|p=267}}</ref> Në [[1629]] portugezët nën komandën e Diego Da Sa sulmuan [[Dhaka|Dhakën]] duke marë shumë robër, përfshirë gruan e një oficeri të ushtrisë mogule, që e shpunë me pranga në Dianga. Robërit u konvertuan në të krishterë.<ref>{{harvnb|S. N. H. Rizvi|1965|p=84}}</ref> ==Fundi i ngulimit == [[File:Dutch VOC ships in Chittagong or Arakan.jpg|thumb|left|408px|Anije hollandeze në portin e Çitagongut, 1702]] Në [[1632]], ushtria mogule i përzuri portugezët nga Satgaoni (Hughli), për shkak të lidhjes së portugezëve me tregtinë e skllevërve, rrëmbimi dhe refuzimi për të mbështetur [[Shah Xhahani]]n.<ref>{{cite book|author=Jayanta Kumar Roy|title=Aspects of India's International Relations, 1700 to 2000: South Asia and the World|date=2007|lang=en|publisher=Pearson Longman|url=https://books.google.com/books?id=Nyk6oA2nOlgC|page=13|isbn=978-8131708347|ref=none}}</ref><ref name="Chatterjee-Eaton13">{{cite book|title=Slavery and South Asian History|editor1=Chatterjee Indrani|editor2=Richard M. Eaton|accessdate=12 korrik 2015|url=https://books.google.com/books?id=Nsh8NHDQHlcC|date=2006|publisher=Indiana University Press|lang=en|isbn=025311671-6|page=13}}</ref> Në [[1666]], mëkëmbësi mogul Shaista Khan rimori kontrollin e Çitagongut pas mundjes së arakanezëve një një luftë detare.<ref>{{harvnb|Jean Baptiste Tavernier|2012|p=129}}</ref> Pushtimi Mogul i Çitagongut solli fundin e e mbizotërimit portugez prej më shumë se 130 vjet në qytetin port.<ref>{{cite book|title=The Historical Foundations of World Order: the Tower and the Arena|author=Douglas M. Johnston|chapter=7|lang=en|accessdate=22 qershor 2015|url=https://books.google.com/books?id=99H_tpN_iVkC|year=2008|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-900416167-2|page=442}}</ref> Pushtimi i portit të Çitagongut synonte që në mënyrë të ngjashme kryesisht të largonte nga Bengali sulmet skllavëruese arakaneze.<ref name="Chatterjee-Eaton13"/> Mogulët i sulmuan arakanezët nga xhungla me një ushtri prej 6500 vetash të mbështetur nga 288 anije lufte të grumbulluara për kapjen e limanit të Çitagongut. Pas tre ditësh beteje, arakanezët u dorëzuan. Çitagongu u bë menjëherë kryeqyteti i qeverisë së re të Bengalit.<ref name="Trudy-Salkin188"/> Kjo betejë përfshiu si lëvizje përgjatë tokës ashtu dhe përgjatë ujit. Për të luftuar aftësinë e piratëve mbi ujë, Mogulët thirrën në ndihmë anijet hollandeze nga Batavia. Përpara se anijet hollandeze të mbërrinin në bregun e Çitagongut, beteja tashmë kishte përfunduar. Për të bartur ushtarë, Shaista Khani ndërtoi mjaft anije të mëdha dhe një numër të madh galerash.<ref >{{harvnb|Biplab Dasgupta|2005|p=264}}</ref> Pasi Mogulët morën Çitagongun, portugezët u zhvendosën në Pazarin Ferengi në [[Dhaka]]. Pasardhësit e portugezëve banojnë akoma në këto vende.<ref name="Hasan125"/> [[File:James George - Chittagong, Figures washing (1822) 13083.jpg|thumb|358px|Xhami në Çitagong, 1822, pikturë e Kolonel Lejtnant James George]] ==Ngulime të tjera == {{see also|India Portugeze|Portugezët në Dhaka}} Nga Çitagongu, portugezët vijuan të krijonin ngulime në porte dhe qytete të tjera të Bengalit, veçanërisht në Satgaon, Bandel dhe [[Dhaka]]. Satgaoni u bë i njohur si ''Porto Pequeno'' (Porti i Vogël). Portogola në Dhakën e Vjetër bujti bashkësinë portugeze.<ref name="Ramerini"/> ==Përhapja e Krishtërimit == Krishtërimi u përhap përgjatë Bengalit nga tregtarët portugezë bashkë me misionarët e krishterë. Megjithëse krishtërimi e kishte mbërritur tashmë Indinë me Apostullin Thoma në vitin 52 të e.s., portugezët krijuan kishat e para të krishtera në Çitagong.<ref name="Meggitt223">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=cdkILWIONLQC|title=Bangladesh: the Bradt Travel Guide|author1=Belinda Meggitt|author2=Mikey Leung|year=2012|publisher=Bradt Travel Guides|edition=i 2-të|lang=en|isbn=978-184162409-9|accessdate=11 korrik 2015|page=223}}</ref> Në [[1498]], eksploruesi i krishter [[Vasco da Gama]] udhëtoi në Bengal.<ref>{{cite news|author=Reema Islam|lang=en|title=The Christian Community|date=18 dhjetor 2014|url=http://www.dhakatribune.com/weekend/2014/dec/18/christian-community|accessdate=11 korrik 2015|newspaper=The Dhaka Tribune}}</ref> ==Trashëgimia== Pasardhësit e tregtarëve portugezëve në Çitagong janë të njohur si ''firingi''. Ata jetojnë në zonat e Patharghatas dhe Pazarit Firingi në Çitagongun e Vjetër.<ref>{{cite web|author=Bangladesh Channel Services|title=Explore the Wonders of Chittagong in Bangladesh|accessdate=11 korrik 2015|lang=en|url=http://www.bangladesh.com/chittagong-division/chittagong/}}</ref> Ka shumë huazime portugeze në bengalisht, duke përfshirë shumë terma të zakonshëm shtëpiakë, veçanërisht në dialektin çitagongias.<ref name="AKRahim">{{cite news|newspaper=Dhaka Tribune|date=25 janar 2014|author=A. K. Rahim|title=Você fala Bangla?|accessdate=21 qershor 2015|lang=en|url=http://www.dhakatribune.com/feature/2014/jan/25/voc%25C3%25AA-fala-bangla}}</ref> Portugezët sollën shumë fruta ekzotike, lule dhe bimë, veçanërisht nga kolonitë e tyre Latino-Amerikane. Ata futën në Bengal piperkat, delonix regia-n, guavan, ananasin, papajën, mangot alfonso.<ref name="Ray2012"/> Një misionar portugez në [[Kalkuta|Kalkutën]] britanike publikoi librin e parë mbi gramatikën e bengalishtes.<ref name="AKRahim"/> Kishat më të vjetra në Bangladesh dhe [[Bengali Perëndimor|Bengalin Perëndimor]] i gjejnë fillesat e tyre nga misionet portugeze, që mbërritën në Çitagong në [[shekulli XVI|shekullin e XVI]]. Shumica e të krishterëve bengalezë kanë mbiemra portugezë.<ref name="AKRahim"/> Pas pavarësisë së [[Bangladeshi]]t, [[Portugalia]] e njohu atë më 20 dhjetor [[1974]] duke pasuar Revolucionin e Karafilave, kur ajo vendosi marrëdhënie me shumë kombe të çkolonizuara.<ref>{{cite web|title=Bangladesh Portugal Bilateral Relations|publisher=Honorary Consulate of Portugal|url=http://www.portugalconsulatebd.com/bilateral_relations.html|access-date=11 korrik 2015|lang=en|archive-date=12 korrik 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150712163741/http://www.portugalconsulatebd.com/bilateral_relations.html}}</ref> Portugezët patën një ndikim të madh mbi tregtinë, kulturën, karakterin dhe gjuhën e banorëve të Çitagongut.<ref name="Meggitt223"/> == Mbetje tërheqëse portugeze == Në Çitagong dhe Bengal tashmë gjenden shumë pak gjurmë të pranisë portugeze. ''Darul Adalat'', ndërtesa e parë e gjykatës gjendet në kampusin e Kolegjit Qeveritar Hazi Mohammad Mohshin, është një strukturë e ndërtuar nga portugezët. Struktura është e njohur nga banorët si Fortesa Portugeze. Departamenti i Arkeologjisë së Bangladeshit ka ndërrmarrë nismën për ta ruajtur këtë gjurmë.<ref>{{Cite news|author=Minhaj Uddin|date=23 maj 2014|title=Centuries-old Darul Adalat's existence hangs in balance|lang=en|accessdate=8 shtator 2016|newspaper=The Daily Star|url=http://www.thedailystar.net/centuries-old-darul-adalats-existence-hangs-in-balance-25388}}</ref> Ka pak kisha dhe rrënoja. Disa emra gjeografikë mbeten, si Ishujt Dom Manik, Point Palmiras në bregun e [[Orissa]]s, Pazari Firingi në Dhaka dhe Çitagong.<ref>{{harvnb|Richard Hosking|2010|p=290}}</ref> ==Shiko edhe== * [[Historia e Bengalit]] * [[Historia e Bangladeshit]] * [[Portugezët në Dhaka]] * [[Ngulimi hollandez në Raxhshahi]] * [[Bengali Hollandez]] * [[Armenët në Bengal]] * [[India Portugeze]] == Referime == {{reflist|30em}} ==Bibliografia== * {{cite book|author=V. K. Agnihotri|title=Indian History|publisher=Allied Publishers|url=https://books.google.com/books?id=MazdaWXQFuQC|isbn=978-8184245684|date=2010|edition=Twenty Sixth|access-date=21 qershor 2015|lang=en|ref=none}} * {{cite book|author=Saugata Bhaduri|year=2013|chapter=Indo-Canadian Diaspora: The Iberian Connection|editor1=Antonia Navarro-Tejero|editor2=Taniya Gupta|title=India in Canada, Canada in India|publisher=Cambridge Scholars Publishing|lang=en|location=Newcastle upon Tyne|url=https://books.google.com/books?id=EmYxBwAAQBAJ|isbn=978-1-4438-4826-8}} * {{cite book|author=Biplab Dasgupta|year=2005|lang=en|title=European Trade and Colonial Conquest|url=https://books.google.com/books?id=YRRnRK8lEYEC|publisher=Anthem Press|location=Londër|isbn=1843310295}} * {{cite book|author=Richard M. Eaton|title=The Rise of Islam and the Bengal frontier, 1204 – 1760|url=https://books.google.com/books?id=gKhChF3yAOUC|date=1996|publisher=University of California Press|location=Berkeley|isbn=0520205073|accessdate=21 qershor 2015|lang=en|ref=none}} * {{cite book|editor=Ooi Keat Gin|lang=en|title=Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor|volume=1|year=2004|location=Santa Barbara, Calif.|access-date=28 qershor 2015|url=https://books.google.com/books?id=QKgraWbb7yoC|publisher=ABC Clio|isbn=1576077705}} * {{cite book|author=Douglas M. Johnston|title=The Historical Foundations of World Order: the Tower and the Arena|chapter=7|date=2008|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-9004161672|url=https://books.google.com/books?id=99H_tpN_iVkC|accessdate=22 qershor 2015|location=Leiden|lang=en|ref=none}} * {{cite book|author=Angus Konstam|chapter=The Pirate Round|title=Piracy: The Complete History|date=2008|publisher=Osprey|url=https://books.google.com/books?id=USiyy1ZA-BsC|location=Oxford|isbn=978-1846032400|accessdate=22 qershor 2015|lang=en|ref=none}}{{Lidhje e vdekur}} * {{cite book|author=Asim Kumar Mandal|title=The Sundarbans of India: A Development Analysis|url=https://books.google.com/books?id=jbKGojVTWGcC|date=2003|publisher=Indus Publ. Co.|location=Nju Delhi|isbn=8173871434|accessdate=28 qershor 2015|lang=en}} * {{cite web|author1=Sidh Losa Mendiratta|author2=Walter Rossa|title=Porto Grande de Bengala: Historical Background and Urbanism|date=2015|publisher=Heritage of Portuguese Influence|url=http://www.hpip.org/def/en/Contents/Navigation/GeographicToponymicNavigation/Place?a=527|lang=en|accessdate=29 qershor 2015}} * {{cite book|author=M. N. Pearson|title=The Portuguese in India|edition=i 1-rë digital|url=https://books.google.com/books?id=8XLPnkqwzDYC|publisher=Cambridge University Press|date=2006|isbn=0521028507|accessdate=21 qershor 2015|lang=en|ref=none}} * {{cite book|author=Syedur Rahman|chapter=Arakan|lang=en|title=Historical dictionary of Bangladesh|url=https://books.google.com/books?id=bJfcCPUr0OoC|date=2010|isbn=978-0810874534|publisher=Scarecrow Press|location=Lanham, MD|edition=i 4-rt|accessdate=22 qershor 2015|ref=none}} * {{cite web|author=Marco Ramerini|lang=en|title=The Portuguese on the Bay of Bengal|url=http://www.colonialvoyage.com/portuguese-bay-bengal/|website=Colonial Voyage|accessdate=21 qershor 2015|archive-date=28 qershor 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150628213645/http://www.colonialvoyage.com/portuguese-bay-bengal/|url-status=dead|ref=none}} * {{cite book|editor1=Trudy Ring|editor2=Robert M. Salkin|year=1994|title=International Dictionary of Historic Places|volume=5|lang=en|publisher=Fitzroy Dearborn Publishers|isbn=1-884964-04-4|url=https://books.google.com/books?id=vWLRxJEU49EC|accessdate=21 qershor 2015|location=Chicago}} * {{cite book|author=Jean Baptiste Tavernier|year=2012|title=Travels in India|translator=V. Ball|url=https://books.google.com/books?id=O7jEvBH3TuwC|publisher=Cambridge University Press|lang=en|isbn=978-110804602-2|location=New York|accessdate=22 qershor 2015}} * {{cite web|title=The Early Years of the Church in Chittagong Diocese|accessdate=21 qershor 2015|url=http://www.ctgdiocese.com/chronicle-snippets/|publisher=Catholic Diocese|lang=en|archive-date=12 shkurt 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212172403/http://www.ctgdiocese.com/chronicle-snippets/|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.portugalconsulatebd.com/bilateral_relations.html|title=Bangladesh Portugal Bilateral Relations|publisher=Honorary Consulate of Portugal|lang=en|accessdate=11 korrik 2015|archive-date=12 korrik 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150712163741/http://www.portugalconsulatebd.com/bilateral_relations.html}} * {{cite book|author=Harry Johnston Wallcousins|title=Pioneers in India With Eight Coloured Illustrations|url=https://books.google.com/books?id=AfQUY9NzZfsC|lang=en|accessdate=11 korrik 2015|publisher=Asian Educational Services|year=1993|isbn=8120608437|location=Nju Delhi|ref=none}} * {{cite web|author=Bangladesh Channel Services|title=Explore the wonders of Chittagong in Bangladesh|url=http://www.bangladesh.com/chittagong-division/chittagong/|access-date=11 korrik 2015|lang=en|ref=none}} * {{cite book|author1=Belinda Meggitt|author2=Mikey Leung|title=Bangladesh: the Bradt Travel Guide|year=2012|publisher=Bradt Travel Guides|location=Chalfont St. Peter|isbn=978-1841624099|url=https://books.google.com/books?id=cdkILWIONLQC|edition=i 2-të|access-date=11 korrik 2015|lang=en|ref=none}} * {{cite book|editor=Richard Hosking|title=Food and Language: Proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cookery 2009|year=2010|location=Totnes|publisher=Prospect Books|url=https://books.google.com/books?id=uYqTiD7SbcQC|isbn=978-1903018798|access-date=12 korrik 2015|lang=en}} * {{cite journal|author=Lahore University, Department of Geography|year=2007|title=Pakistan Geographical Review|volume=62|issue=2|lang=en|journal=Journal of University of the Punjab|url=https://books.google.com/books?id=pyhNAAAAIAAJ|oclc=655502543|issn=0030-9788|accessdate=12 korrik 2015}} * {{cite book|author=Jayanta Kumar Roy|title=Aspects of India's International Relations, 1700 to 2000: South Asia and the World|date=2007|publisher=Pearson Longman, an imprint of Pearson Education|url=https://books.google.com/books?id=Nyk6oA2nOlgC|location=Nju Delhi|isbn=978-8131708347|lang=en|ref=none}} * {{cite book|editor1=Chatterjee Indrani|editor2=Richard M. Eaton|title=Slavery and South Asian History|date=2006|location=Bloomington|isbn=0253116716|lang=en|publisher=Indiana University Press|url=https://books.google.com/books?id=Nsh8NHDQHlcC|accessdate=12 korrik 2015|ref=none}} * {{cite book|editor=Samiul Hasan|title=The Muslim World in the 21st Century: space, power, and human development|year=2012|publisher=Springer|lang=en|location=New York|isbn=978-9400726321|url=https://books.google.com/books?id=SaG8GIBTIGAC|accessdate=13 korrik 2015}} * {{cite journal|url-status=dead|author=S. N. H. Rizvi|date=1965|lang=en|issue=1|title=East Pakistan District Gazetteers|journal=Government of East Pakistan Services and General Administration Department|accessdate=22 nëntor 2016|url=http://dl.nlb.gov.bd/greenstone/collect/admin-books/index/assoc/HASHe169/d1b0804f.dir/EAST%20PAKISTAN%20DISTRICT%20GAZETTEER%20CHITTAGONG%20-%20page%201.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220073104/http://dl.nlb.gov.bd/greenstone/collect/admin-books/index/assoc/HASHe169/d1b0804f.dir/EAST%20PAKISTAN%20DISTRICT%20GAZETTEER%20CHITTAGONG%20-%20page%201.pdf|archive-date=20 dhjetor 2016}} [[Kategoria:Bangladesh]] [[Kategoria:Historia e Indisë]] [[Kategoria:Kolonializmi Portugez në Azinë Jugore]] rkg3v40wd0xfzn5s2kgqi71c8qp242h 1 358150 3059182 2894148 2026-10-24T02:14:26Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059182 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Ngulimi portugez në Çitagong]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2678579 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200212172403/http://www.ctgdiocese.com/chronicle-snippets/ për lidhjen http://www.ctgdiocese.com/chronicle-snippets/. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://books.google.com/books?id=USiyy1ZA-BsC. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://books.google.com/books?id=USiyy1ZA-BsC. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200212172403/http://www.ctgdiocese.com/chronicle-snippets/ për lidhjen http://www.ctgdiocese.com/chronicle-snippets/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 25 korrik 2024 17:43 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Ngulimi portugez në Çitagong]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2894147 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150628213645/http://www.colonialvoyage.com/portuguese-bay-bengal/ për lidhjen http://www.colonialvoyage.com/portuguese-bay-bengal/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150628213645/http://www.colonialvoyage.com/portuguese-bay-bengal/ për lidhjen http://www.colonialvoyage.com/portuguese-bay-bengal/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 29 janar 2026 21:42 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Ngulimi portugez në Çitagong]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059181 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170401131309/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Portuguese,_The për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Portuguese,_The. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2026 04:14 (CEST) ak1r8kxngh85w38997mloo7hglj44ev 0 358188 3059216 3041097 2026-10-24T07:18:01Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 0 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 1 #IABot (v2.0.9.6) 3059216 wikitext text/x-wiki [[Skeda:HomelessParis 7032101.jpg|parapamje|Një i pastrehë në [[Parisi|Paris]].|250x250px]] '''Pastrehësia''', e njohur edhe si '''të pastrehët''' ose '''të pastrehuar''', është gjendja e mungesës së [[Streha|strehimit]] të qëndrueshëm, të sigurt dhe funksional. Kategoria e përgjithshme përfshin situata të ndryshme, të tilla si të jetuarit në [[Rruga|rrugë]], lëvizjen ndërmjet akomodimeve të përkohshme si familja ose miqtë, banimi në konvikte pa siguri të qëndrimit,<ref name="HansonEasey-2016">{{cite web|last1=Hanson-Easey|first1=Scott|last2=Every|first2=Danielle|last3=Tehan|first3=Bridget|last4=Richardson|first4=John|last5=Krackowizer|first5=Antoinette|year=2016|title=Climate change, housing and homelessness: Report on the homelessness and climate change forum (why are climate change and homelessness in the same category?)|url=https://www.nccarf.edu.au/sites/default/files/Forum%20report%20on%20homelessness%20and%20climate%20change%20final.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414191517/https://www.nccarf.edu.au/sites/default/files/Forum%20report%20on%20homelessness%20and%20climate%20change%20final.pdf|archive-date=14 prill 2019|access-date=18 mars 2019}}</ref> dhe njerëzit që largohen nga vendbanimet e tyre për shkak të konfliktit civil dhe janë refugjatë brenda vendit të tyre. Statusi ligjor i personave të pastrehë ndryshon nga vendi në vend.<ref>{{cite web|title=Glossary defining homelessness|url=http://www.homeless.org.au/glossary.htm|access-date=17 shtator 2014}}</ref> Studimet e regjistrimit të të pastrehëve të qeverisë së Shteteve të Bashkuara<ref>{{Cite journal|last1=Bogard|first1=Cynthia J.|date=2001|title=Advocacy and Enumeration|url=https://archive.org/details/sim_american-behavioral-scientist_2001-09_45_1/page/105|journal=American Behavioral Scientist|volume=45|pages=105–120|doi=10.1177/00027640121957042|issn=0002-7642}}</ref><ref>Gabbard, W. Jay; et al., [https://archive.today/20120713123305/http://psyckelogo.metapress.com/openurl.asp?genre=article&issn=1053-0789&volume=16&issue=2&spage=90 "Methodological Issues in Enumerating Homeless Individuals"], ''Journal of Social Distress and the Homeless'' Vol. 16, No. 2 / May 2007 90–103</ref> përfshijnë gjithashtu njerëz që flenë në një vend publik ose privat, i cili nuk është krijuar për t'u përdorur si një akomodim i rregullt i gjumit për qeniet njerëzore.<ref>Office of Applied Studies, [[United States Department of Health and Human Services]], [http://oas.samhsa.gov/MentalHealthHP2010/terminology.htm "Terminology"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171223035357/http://oas.samhsa.gov/MentalHealthHP2010/terminology.htm|date=23 December 2017}}</ref><ref>{{cite web|title=United States Code, Title 42, Chapter 119, Subchapter I, §&nbsp;11302|url=https://www.law.cornell.edu/uscode/text/42/11302-|access-date=17 shtator 2014}} {{Lidhje e vdekur}}</ref> Të pastrehët dhe varfëria janë të ndërlidhura.<ref name="HansonEasey-2016" /> Nuk ka asnjë metodë të standardizuar për numërimin e individëve të pastrehë dhe identifikimin e nevojave të tyre; për rrjedhojë, shumica e qyteteve kanë vetëm shifra të vlerësuara për popullsinë e tyre të pastrehë.<ref>{{Cite book|last=Caves|first=R. W.|title=Encyclopedia of the City|publisher=Routledge|year=2004|page=348}}</ref> Në vitin 2024, rreth 140–150 milionë njerëz në mbarë botën ishin të pastrehë, dhe deri në 1.6 miliardë njerëz jetojnë si [[Uzurpimi|uzurpues]], [[Refugjatët|refugjatë]] ose në [[Strehimorja|strehimore]] të përkohshme.<ref>{{Cite web|title=Global Homelessness Statistics|url=https://www.homelessworldcup.org/homelessness-statistics|access-date=2024-06-07|website=Homeless World Cup|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|title=Home Equals {{!}} Home Equals|url=https://www.habitat.org/home-equals|access-date=2024-06-07|website=www.habitat.org}}</ref> Personat e pastrehuar që udhëtojnë janë cilësuar si vaganë në të kaluarën; prej tyre, personat që kërkojnë punë janë ''[[Endacaku|endacakë]]'', ndërsa ata që nuk kërkojnë punë janë ''[[Vagabondi|vagabondë]]''. Të këto 3 terma, megjithatë, në përgjithësi kanë një konotacion [[Poshtërimi|poshtërues]] sot. == Përkufizimi i Kombeve të Bashkuara == Në vitin 2004, Departamenti i Çështjeve Ekonomike dhe shoqërore i Kombeve të Bashkuara e përcaktoi një familje të pastrehë si ato familje pa strehë që do të binin në fushën e banesave për shkak të mungesës së të ardhurave të qëndrueshme. Personat e prekur mbajnë me vete sendet e tyre të pakta, duke fjetur në rrugë, në pragje ose në skela, ose në një hapësirë ​​tjetër, në një bazë pak a shumë të rastësishme.<ref>{{Cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/techreport/hhChar.pdf|language=sq}}</ref> Në vitin 2009, në Konferencën e Statistikantëve Evropianë (CES) të Komisionit Ekonomik të Kombeve të Bashkuara për Evropën, Grupi i Ekspertëve për Regjistrimet e Popullsisë dhe Strehimit e përcaktoi mungesën e strehimit si: Në Rekomandimet e tij për Regjistrimet e Popullsisë dhe Strehimit, CES identifikon personat e pastrehë në dy grupe të gjera: # Pa strehë parësore: kjo kategori përfshin personat që jetojnë në rrugë pa një strehë që do të binte brenda fushëveprimit të vendeve të banimit. # Pa strehë dytësore: kjo kategori mund të përfshijë persona pa vendbanim të zakonshëm që lëvizin shpesh midis llojeve të ndryshme të akomodimeve (duke përfshirë banesa, strehimore dhe institucione për të pastrehët ose vende të tjera banimi). Kjo kategori përfshin personat që jetojnë në banesa private, por që raportojnë 'pa adresë të zakonshme' në formularin e tyre të regjistrimit. CES pranon se qasja e mësipërme nuk ofron një përkufizim të plotë të 'pa strehë'.<ref>{{Cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/censuskb20/Attachments/2009MPHASIS_ECE_Homeless-GUID25ae612721cc4c2c87b536892e1ed1e1.pdf|language=sq|access-date=12 janar 2026|archive-date=14 janar 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114100827/http://unstats.un.org/unsd/censuskb20/Attachments/2009MPHASIS_ECE_Homeless-GUID25ae612721cc4c2c87b536892e1ed1e1.pdf|url-status=dead}}</ref> Neni 25 i Deklaratës Universale të të Drejtave të Njeriut, i miratuar më 10 dhjetor 1948 nga Asambleja e Përgjithshme e OKB-së, përmban këtë tekst në lidhje me strehimin dhe cilësinë e jetesës: # Gjithkush ka të drejtë për një standard jetese të përshtatshëm për shëndetin dhe mirëqenien e tij dhe të familjes së tij, duke përfshirë ushqimin, veshmbathjen, strehimin dhe kujdesin mjekësor dhe shërbimet e nevojshme shoqërore, si dhe të drejtën për siguri në rast papunësie, sëmundjeje, paaftësie, vejushërie, pleqërie ose mungesë tjetër të mjeteve të jetesës për shkak të rrethanave jashtë kontrollit të tij. 2. Amësia dhe fëmijëria kanë të drejtë për kujdes dhe ndihmë të veçantë. Të gjithë fëmijët, qofshin të lindur brenda apo jashtë martese, gëzojnë të njëjtën mbrojtje shoqërore. Tipologjia ETHOS e Pastrehësisë dhe Përjashtimit nga Strehimi u zhvillua si një mjet për të përmirësuar kuptimin dhe matjen e pastrehësisë në Evropë dhe për të ofruar një "gjuhë" të përbashkët për shkëmbime transnacionale mbi pastrehësinë. ETHOS e koncepton pastrehësinë si një proces (në vend të një fenomeni statik) që prek shumë familje të cenueshme në pika të ndryshme të jetës së tyre. Tipologjia u lançua në vitin 2005 dhe përdoret për qëllime të ndryshme: si një kornizë për debat, për qëllime mbledhjeje të dhënash, qëllime politikash, qëllime monitorimi dhe në media. Kjo tipologji është një ushtrim i hapur që bën abstraksion të përkufizimeve ekzistuese ligjore në shtetet anëtare të BE-së. Ajo ekziston në 25 versione gjuhësore, përkthimet ofrohen kryesisht nga përkthyes vullnetarë. Shumë vende dhe individë nuk e konsiderojnë strehimin si një të drejtë njerëzore. Ish-Presidenti i SHBA-së Jimmy Carter e trajtoi këtë çështje në një intervistë të vitit 2017, duke thënë: "Shumë njerëz nuk e shohin strehimin si një të drejtë njerëzore, por është". Pikëpamja e tij bie ndesh me shumë amerikanë që nuk besojnë se strehimi është një e drejtë themelore njerëzore.<ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-07-27/jimmy-carter-housing-is-a-basic-human-right|language=sq}}</ref> == Shiko edhe == * [[Streha]] * [[Varfëria]] * [[Varfëria ekstreme]] * [[Të pastrehët dhe shëndeti mendor]] == Referime == [[Kategoria:Pastrehësi]] [[Kategoria:Banim]] [[Kategoria:Uzurpim]] epmlg4nbfbqd0r6sd5177ctaiybp1x6 1 358906 3059221 3028553 2026-10-24T08:03:36Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059221 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Perandoria Portugeze/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Perandoria Portugeze]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059220 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20160303223935/http://www.tvi24.iol.pt/sociedade/lingua-portuguesa-portugues-ensino-governo-alunos/972503-4071.html për lidhjen http://www.tvi24.iol.pt/sociedade/lingua-portuguesa-portugues-ensino-governo-alunos/972503-4071.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2026 10:03 (CEST) kj4anzov2b59kahhgh796w41kj1jn0z 0 359222 3059173 3004704 2026-10-24T01:08:08Z JB82 24336 3059173 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club | nickname = Die Schwoazn | ground = [[Liebenauer Stadium|Merkur Arena]] | capacity = 16,364 | league = [[Bundesliga e Austrisë|Bundesliga Austriake]] | season = 2025/26 | position = '''2.''' | current = Sezoni 2024–25 i SK Sturm Graz | image = SK Sturm Graz.svg | clubname = Sturm Graz | fullname = Sportklub Sturm Graz | founded = [[1 maj]] [[1909]] (si ''Grazer Fußballclub Sturm'') | chairman = {{Flamuri|Austria}} Christian Jauk | chrtitle = Presidenti | manager = {{Flamuri|Austria}} [[Christian Ilzer]] | mgrtitle = Trajneri | website = http://www.sksturm.at | pattern_la1 = _nikechallenge5wb | pattern_b1 = _nikechallenge5wb | pattern_ra1 = _nikechallenge5wb | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _nikechallenge5bw | pattern_b2 = _nikechallenge5bw | pattern_ra2 = _nikechallenge5bw | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | pattern_la3 = | pattern_b3 = _nikepark7jg | pattern_ra3 = | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = dbaf2d | body3 = dbaf2d | rightarm3 = dbaf2d | shorts3 = dbaf2d | socks3 = 000000 }} '''Sportklub Sturm Graz''' është një klub profesionist austriak [[Futbolli|i futbollit]], me seli në [[Graz]], duke luajtur në [[Bundesliga Austriake]]. Klubi është themeluar në vitin 1909. Ngjyrat e tij janë bardh e zi. Në historinë e tij, Sturm Graz ka fituar katër herë kampionatin austriak të futbollit, në 1998, 1999, 2011 dhe 2024, dhe ka marrë pjesë disa herë në [[UEFA Champions League]] dhe [[UEFA Europa League]]. Rivalët e tyre më të mëdhenj janë fqinjët e Grazit [[Grazer AK]], me të cilët ata ndajnë stadiumin e tyre, [[Stadiumi Liebenauer|Merkur Arena]]. == Skuadra aktuale == {{updated|8 Gusht 2024}}: {{fs start}} {{Fs player|no=1|nat=NED|pos=GK|name=[[Kjell Scherpen]]|other={{small|në huazim nga [[Brighton & Hove Albion F.C.|Brighton]]}}}} {{fs player|no=2|nat=SCO|pos=DF|name=[[Max Johnston (footballer)|Max Johnston]]}} {{fs player|no=4|nat=SLO|pos=DF|name=[[Jon Gorenc Stanković]]}} {{fs player|no=5|nat=SUI|pos=DF|name=[[Gregory Wüthrich]]}} {{Fs player|no=6|nat=AUT|pos=DF|name=[[Aleksandar Borković]]}} {{fs player|no=9|nat=POL|pos=FW|name=[[Szymon Włodarczyk]]}} {{fs player|no=10|nat=GEO|pos=MF|name=[[Otar Kiteishvili]]}} {{fs player|no=11|nat=AUT|pos=FW|name=[[Manprit Sarkaria]]}} {{Fs player|no=14|nat=CRO|pos=MF|name=[[Lovro Zvonarek]]|other={{small|në huazim nga [[FC Bayern München|Bayern Munich]]}}}} {{fs player|no=15|nat=DEN|pos=FW|name=[[William Bøving]]}} {{Fs player|no=17|nat=AUT|pos=DF|name=[[Emir Karić]]}} {{fs player|no=18|nat=DEN|pos=FW|name=[[Mika Biereth]]}} {{fs mid}} {{fs player|no=19|nat=SVN|pos=FW|name=[[Tomi Horvat]]}} {{fs player|no=20|nat=NOR|pos=FW|name=[[Seedy Jatta]]}} {{fs player|no=21|nat=DEN|pos=MF|name=[[Tochi Chukwuani]]}} {{fs player|no=22|nat=BIH|pos=DF|name=[[Jusuf Gazibegović]]}} {{fs player|no=23|nat=SLO|pos=DF|name=Arjan Malić}} {{fs player|no=24|nat=BEL|pos=DF|name=[[Dimitri Lavalée]]}} {{fs player|no=25|nat=AUT|pos=MF|name=[[Stefan Hierländer]]}} {{fs player|no=30|nat=HUN|pos=MF|name=[[Martin Kern (footballer)|Martin Kern]]}} {{fs player|no=35|nat=AUT|pos=DF|name=[[Niklas Geyrhofer]]}} {{fs player|no=36|nat=Mali|pos=FW|name=[[Amady Camara]]}} {{fs player|no=38|nat=AUT|pos=FW|name=[[Leon Grgic|Leon Grgić]]}} {{fs player|no=40|nat=AUT|pos=GK|name=Matteo Bignetti}} {{fs player|no=44|nat=Mali|pos=DF|name=[[Amadou Danté]]}} {{fs player|no=47|nat=AUT|pos=DF|name=[[Emanuel Aiwu]]}} {{fs player|no=53|nat=RUS|pos=GK|name=[[Daniil Khudyakov]]}} {{fs end}} == Nderimet == === Kombëtare === * '''[[Bundesliga Austriake|Austrian Bundesliga]]''' ** '''Fitues (4)''': [[1997–98 Austrian Football Bundesliga|1997–98]], [[1998–99 Austrian Football Bundesliga|1998–99]], [[2010–11 Austrian Football Bundesliga|2010–11]], [[2023–24 Austrian Football Bundesliga|2023–24]] ** Vëndi 2-të (9): [[1980–81 Austrian Football Bundesliga|1980–81]], [[1994–95 Austrian Football Bundesliga|1994–95]], [[1995–96 Austrian Football Bundesliga|1995–96]], [[1999–2000 Austrian Football Bundesliga|1999–2000]], [[2001–02 Austrian Football Bundesliga|2001–02]], [[2017–18 Austrian Football Bundesliga|2017–18]], [[2021–22 Austrian Football Bundesliga|2021–22]], [[2022–23 Austrian Football Bundesliga|2022–23]], [[2025–26 Austrian Football Bundesliga|2025–26]] * '''[[Kupa e Austrisë]]''' ** '''Fitues (7)''': [[1995–96 Austrian Cup|1995–96]], [[1996–97 Austrian Cup|1996–97]], [[1998–99 Austrian Cup|1998–99]], [[2009–10 Austrian Cup|2009–10]], [[2017–18 Austrian Cup|2017–18]], [[2022–23 Austrian Cup|2022–23]], [[2023–24 Austrian Cup|2023–24]] ** Vëndi 2-të (4): 1947–48, 1974–75, [[1997–98 Austrian Cup|1997–98]], [[2001–02 Austrian Cup|2001–02]] * '''[[Superkupa e Austrisë]]''' ** '''Fitues (3)''': 1996, 1998, 1999 ** Vëndi 2-të (2): 1997, 2002 * '''Kampionati Amator i Austrisë''' ** '''Fitues (1):''' 1934 === Ndërkombëtare === * '''[[UEFA Kupa Intertoto|UEFA Intertoto Cup]]''' ** '''Fitues (1):''' [[2008 UEFA Intertoto Cup|2008]]<ref name="Intertoto2008">[http://www.eurotopfoot.com/uic.php3 Coupe Intertoto 2008]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140606205222/http://www.eurotopfoot.com/uic.php3|date=6 June 2014}}. Janë renditur të gjitha 11 skuadrat që fituan Kupën Intertoto, duke u kualifikuar për Kupën UEFA.</ref> == Referimet == [[Kategoria:Klube futbolli në Austri]]   6geq7tmtkct4xcdl774k3xev1lxtl8r 1 361549 3059196 2883185 2026-10-24T04:21:19Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Diskutim:Samir Mane]] 3059196 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Samir Mane]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2136829 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180410110057/http://albanian.cri.cn/361/2014/04/29/302s131344.htm për lidhjen http://albanian.cri.cn/361/2014/04/29/302s131344.htm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 16 korrik 2020 01:26 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Samir Mane]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2379234 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180421071239/http://balfin.al/index.php/al/presidenti për lidhjen http://balfin.al/index.php/al/presidenti. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 31 dhjetor 2021 00:45 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Samir Mane]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2637669 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U zëvendësua lidhja e arkivit https://www.cna.al/aktualitet/mane-tregon-sekretin-kjo-eshte-metoda-efektive-qe-punonjesit-te-mos-l-i365389 me https://web.archive.org/web/20240124083355/https://www.cna.al/aktualitet/mane-tregon-sekretin-kjo-eshte-metoda-efektive-qe-punonjesit-te-mos-l-i365389 te lidhja https://www.cna.al/aktualitet/mane-tregon-sekretin-kjo-eshte-metoda-efektive-qe-punonjesit-te-mos-l-i365389. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 27 janar 2024 11:51 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 2 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Samir Mane]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2665590 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240117165505/https://albanianpost.com/alba-trade-kompania-austriake-me-adn-shqiptare-qe-furnizon-me-teknologji-ballkanin/ për lidhjen https://albanianpost.com/alba-trade-kompania-austriake-me-adn-shqiptare-qe-furnizon-me-teknologji-ballkanin/. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240117165505/https://albanianpost.com/alba-trade-kompania-austriake-me-adn-shqiptare-qe-furnizon-me-teknologji-ballkanin/ për lidhjen https://albanianpost.com/alba-trade-kompania-austriake-me-adn-shqiptare-qe-furnizon-me-teknologji-ballkanin/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 22 maj 2024 17:13 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Samir Mane]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2668026 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240113012308/https://unyt.edu.al/index.php/2023/05/24/nga-student-ne-sipermarres-open-lecture-by-samir-mane/ për lidhjen https://unyt.edu.al/index.php/2023/05/24/nga-student-ne-sipermarres-open-lecture-by-samir-mane/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 3 qershor 2024 18:53 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Samir Mane]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2820959 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240124083355/https://aid-air.com/en/embassy-consulate/thailand/honorary-consulate-of-thailand-in-tirana-albania/,%20https://aid-air.com/en/embassy-consulate/thailand/honorary-consulate-of-thailand-in-tirana-albania/ për lidhjen https://aid-air.com/en/embassy-consulate/thailand/honorary-consulate-of-thailand-in-tirana-albania/,%20https://aid-air.com/en/embassy-consulate/thailand/honorary-consulate-of-thailand-in-tirana-albania/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 3 gusht 2025 01:02 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Samir Mane]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2878802 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240117165506/https://newsbomb.net/balfin-ka-ditelindjen-e-30-te-me-bereqet-me-punonjes-e-bashkepunetore-e-pa-politikane-samir-mane-tregon-vizionin-per-vitet-qe-vijne-ceremonia/ për lidhjen https://newsbomb.net/balfin-ka-ditelindjen-e-30-te-me-bereqet-me-punonjes-e-bashkepunetore-e-pa-politikane-samir-mane-tregon-vizionin-per-vitet-qe-vijne-ceremonia/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 7 dhjetor 2025 23:03 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Samir Mane]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3055209 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240112202119/https://aid-air.com/en/embassy-consulate/thailand/honorary-consulate-of-thailand-in-tirana-albania/ për lidhjen https://aid-air.com/en/embassy-consulate/thailand/honorary-consulate-of-thailand-in-tirana-albania/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 9 tetor 2026 12:28 (CEST) cxzwefr5fsz92rx2vc76cnzc2ojuo4g 0 362827 3059174 2968639 2026-10-24T01:29:01Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3059174 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Water_pollution_in_the_Wairarapa.JPG|djathtas|parapamje| Ndotja e ujit për shkak të fermave të qumështit në zonën Vairarapa të Zelandës së Re (fotografuar në 2003)]] '''Ndotja bujqësore''' i referohet nënprodukteve biotike dhe abiotike të praktikave [[Bujqësia|bujqësore]] që rezultojnë në [[Ndotja|kontaminim ose degradim]] të mjedisit dhe ekosistemeve përreth, dhe/ose shkaktojnë dëmtim të njerëzve dhe interesave të tyre ekonomike. Ndotja mund të vijë nga një sërë burimesh, duke filluar nga ndotja e ujit nga burimi pikësor (nga një pikë e vetme shkarkimi) deri te shkaqet më të përhapura, të nivelit të peizazhit, të njohura gjithashtu si ndotja joburimore dhe [[ndotja e ajrit]]. Pasi të jenë në mjedis, këta ndotës mund të kenë efekte të drejtpërdrejta në ekosistemet përreth, p.sh. vrasin kafshët e egra vendase ose ndotin ujin e pijshëm, dhe efektet në rrjedhën e poshtme si zonat e vdekura të shkaktuara nga rrjedhjet bujqësore përqendrohen në trupa të mëdhenj ujorë. Praktikat e menaxhimit, apo mosnjohja e tyre, luajnë një rol vendimtar në sasinë dhe ndikimin e këtyre ndotësve. Teknikat e menaxhimit variojnë nga menaxhimi i kafshëve dhe strehimi deri te përhapja e [[Pesticidet|pesticideve]] dhe [[Plehu|plehrave]] në praktikat globale bujqësore, të cilat mund të kenë ndikime të mëdha mjedisore. Praktikat e këqija të menaxhimit përfshijnë operacionet e ushqyerjes së kafshëve të menaxhuara keq, kullotjen e tepërt, plugimin, plehrat dhe përdorimin e paduhur, të tepruar ose të keq të pesticideve. Ndotësit nga bujqësia [[Ndotja e ujit|ndikojnë shumë në cilësinë e ujit]] dhe mund të gjenden në liqene, lumenj, ligatina, grykëderdhje dhe [[Ujërat nëntokësorë|ujëra nëntokësorë]]. Ndotësit nga bujqësia përfshijnë mbetjet, lëndët ushqyese, patogjenët, pesticidet, metalet dhe kripërat.<ref>{{Cite web|date=2015-02-20|title=Agricultural Nonpoint Source Fact Sheet|url=http://water.epa.gov/polwaste/nps/agriculture_facts.cfm|access-date=22 prill 2015|website=United States Environmental Protection Agency|publisher=EPA|archive-date=7 shtator 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907203903/http://water.epa.gov/polwaste/nps/agriculture_facts.cfm|url-status=dead}}</ref> Bujqësia e kafshëve ka një ndikim të madh në ndotësit që hyjnë në mjedis. Bakteret dhe patogjenët në pleh organik mund të hyjnë në përrenj dhe ujëra nëntokësorë nëse kullotja, ruajtja e plehut organik në laguna dhe zbatimi i plehut organik në fusha nuk menaxhohet siç duhet.<ref name=":2">"Investigating the Environmental Effects of Agriculture Practices on Natural Resources". ''USGS.'' January 2007, pubs.usgs.gov/fs/2007/3001/pdf/508FS2007_3001.pdf. Accessed 2 April 2018.</ref> Ndotja e ajrit e shkaktuar nga bujqësia nëpërmjet ndryshimeve të përdorimit të tokës dhe praktikave të bujqësisë së kafshëve kanë një ndikim të madh në ndryshimin e klimës. Adresimi i këtyre shqetësimeve ishte një pjesë qendrore e Raportit të Veçantë të IPCC-së për Ndryshimet Klimatike dhe Tokën si dhe në raportin e Veprimeve të UNEP-it për cilësinë e ajrit të vitit 2024.<ref name=":0">{{Cite web|year=2024|title=Actions on Air Quality. A Global Summary of Policies and Programmes to Reduce Air Pollution|url=https://www.unep.org/resources/report/actions-air-quality-global-summary-policies-and-programmes-reduce-air-pollution|publisher=[[United Nations Environment Programme]]}}</ref> Zbutja e ndotjes bujqësore është një përbërës kyç në zhvillimin e një sistemi të qëndrueshëm ushqimor.<ref>{{Cite journal|last=Stefanovic|first=Lilliana|last2=Freytag-Leyer|first2=Barbara|last3=Kahl|first3=Johannes|date=2020|title=Food System Outcomes: An Overview and the Contribution to Food Systems Transformation|journal=Frontiers in Sustainable Food Systems|volume=4|doi=10.3389/fsufs.2020.546167|issn=2571-581X|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Leip|first=Adrian|last2=Bodirsky|first2=Benjamin Leon|last3=Kugelberg|first3=Susanna|date=1 mars 2021|title=The role of nitrogen in achieving sustainable food systems for healthy diets|journal=Global Food Security|volume=28|pages=100408|bibcode=2021GlFS...2800408L|doi=10.1016/j.gfs.2020.100408|pmc=7938701|pmid=33738182}}</ref><ref>{{Cite book|last=Allievi|first=Francesca|title=Achieving the Sustainable Development Goals Through Sustainable Food Systems|last2=Antonelli|first2=Marta|last3=Dembska|first3=Katarzyna|last4=Principato|first4=Ludovica|date=2019|isbn=978-3-030-23968-8|pages=3–23|chapter=Understanding the Global Food System|doi=10.1007/978-3-030-23969-5_1|chapter-url=http://www.theseus.fi/handle/10024/345083|archive-url=https://web.archive.org/web/20240922115240/https://www.theseus.fi/handle/10024/345083|archive-date=22 shtator 2024|access-date=22 shtator 2024|url-status=dead}}</ref> == Shiko edhe == * [[Ndotja]] == Referime == [[Kategoria:Ndotje e ujit]] [[Kategoria:Dhe]] [[Kategoria:Ndotje e ajrit]] [[Kategoria:Ndotje]] my9y0ks6sx5n0fornouko1rpqlmw7qm 0 365601 3059239 3057788 2026-10-24T10:50:47Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3059239 wikitext text/x-wiki {{Infobox former subdivision |_noautocat = <!-- "no" for no automatic categorization --> | native_name = {{lang-en|Presidency of Bengal}}, {{lang-bn|বেঙ্গল প্রেসিডেন্সি}} | conventional_long_name = Presidenca e Fortesës William në Bengal<br/> {{small|{{nobold|(1699–1935)<ref>{{cite report|author=Parliament of the United Kingdom of Great Britain and Ireland|date=28 gusht 1833|title=Government of India Act 1833|url=https://lawsisto.com/Read-Central-Act/993/GOVERNMENT-OF-INDIA-ACT-1833|section=38|language=en}}</ref>}}}}<hr/>Provinca e Bengalit<br/>{{small|{{nobold|(1935–1947)<ref>{{cite report|author=Parliament of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland|title=Government of India Act 1935|url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1935/2/pdfs/ukpga_19350002_en.pdf|date=2 gusht 1935|format=pdf|section=269—2|language=en|page=166}}</ref>}}}} |subdivision = Presidencë |nation = [[Presidencat dhe provincat e Indisë Britanike|India Britanike]] |status_text = [[Presidencat dhe provincat e Indisë Britanike|Presidencë e Indisë Britanike]] <!-- Titles and names of the first and last leaders and their deputies --> | title_leader = Guvernatorë | leader1 = Sir Charles Eyre | year_leader1 = 1699–1701 (i pari) | leader2 = Sir Frederick Burrows | year_leader2 = 1946–1947 (i fundit) <!-- Name of prime minister (up to six) --> | title_deputy = Kryeminstra | deputy1 = A. K. Fazlul Huq | deputy2 = H. S. Suhrawardy | year_deputy1 = 1937–1943 (i pari) | year_deputy2 = 1946–1947 (i fundit) <!-- Legislature --> | legislature = Legjislatura e Bengalit | house1 = Këshilli Legjislativ i Bengalit (1862–1947) | house2 = Asambleja Legjislative e Bengalit (1935–1947) | type_house1 = Dhoma e Lartë | type_house2 = Dhoma e Ulët <!-- General information --> | capital = [[Kalkuta]] | coordinates = {{coord|22.5660|N|88.3464|E|region:IN_type:country|display=title,inline}} | today = [[Bangladeshi]]<br/> [[India]]<br/> [[Pakistani]]<br/> [[Birmania]]<br/> [[Malajzia]] <!-- Rise and fall, events, years and dates --> <!-- Only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration". --> | event_start = Leja [[Perandoria Mogule|Mogule]] për të tregtuar në subahun e Bengalit | date_start = 1612 | event_end = Ndarja e Bengalit gjatë Ndarjes së Indisë | date_end = 1947 | life_span = 1699–1947 | event1 = Beteja e Plasejit<ref>{{cite web|title=Battle of Plassey &#124; National Army Museum|website=nam.ac.uk|lang=en|url=https://www.nam.ac.uk/explore/battle-plassey}}</ref> | date_event1 = 1757 |era = <!-- Use: "Napoleonic Ëars", etc. --> |event_pre = <!-- Optional: A crucial event that took place before before "event_start" --> |date_pre = |event_post = <!-- Optional: A crucial event that took place before after "event_end" --> |date_post = <!-- Images --> | image_flag = Flag_of_British_Bengal.svg | image_coat = Badge of British Bengal.svg | symbol_type = Stema |flag_type = Flamuri | image_map = Bengal Presidency in British India with dependencies 1852.png | image_map_caption = Shtrirja e Presidencës së Bengalit në kulmin e saj në vitin 1853 në të gjelbër dhe pjesa tjetër e [[Presidencat dhe provincat e Indisë Britanike|Indisë Britanike]] në gri. <!-- Flag navigation: Preceding and succeeding entities "p1" to "p5" and "s1" to "s8" --> | p1 = '''1793:'''<br/> Subahu i Bengalit | flag_p1 = Flag of the Principality of Bengal (15th-18th century).svg | p2 = '''1800:'''<br />Sulltanati Kedah | flag_p2 = Flag of Kedah.svg | p3 = '''1824:'''<br/> Dinastia Konbaung | flag_p3 = Flag of Konbaung Dynasty (Nonrectangular).svg | p4 = '''1825:'''<br/> Malaka Hollandeze | flag_p4 = Flag of the Dutch East India Company.svg | p5 = Bengali Hollandez | flag_p5 = Flag of the Dutch East India Company.svg | p6 = India Franceze | flag_p6 = Drapeau du régiment de la Compagnie des Indes en 1756.png | p7 = '''1826:'''<br/> Mbretëria Ahom | flag_p7 = | p8 = '''1832:'''<br/> Mbretëria Dimasa | flag_p8 = | p9 = '''1835:'''<br/> Mbretëria Xhaintia | flag_p9 = | p10 = '''1839:'''<br/> Mbretëria Matak | flag_p10 = | p11 = '''1869:'''<br/> India Daneze | flag_p11 = Flag of Denmark.svg | s1 = '''1853:'''<br/> Provinca e Panxhabit | flag_s1 = British East India Company flag.svg | s2 = '''1861:'''<br/> Provinca Axhmer-Mervara | flag_s2 = British Raj Red Ensign.svg | s3 = '''1862:'''<br/> Provinca e Burmës | flag_s3 = British Raj Red Ensign.svg | s4 = '''1867:'''<br/> Ngulimet e ngushticave | flag_s4 = Flag of the British Straits Settlements (1925–1946).svg | s5 = '''1871:'''<br/> Provincat Qëndrore | flag_s5 = British Raj Red Ensign.svg | s6 = '''1874:'''<br/> Kufiri Veri-Lindor | flag_s6 = British Raj Red Ensign.svg | s7 = '''1887:'''<br/> Provincat Veri-Lindore dhe Udhi | flag_s7 = British Raj Red Ensign.svg | s8 = '''1905:'''<br/> Bengali Lindore dhe Asami | flag_s8 = British Raj Red Ensign.svg | s9 = '''1912:'''<br/> Provinca e Biharit dhe Orisës | flag_s9 = British Raj Red Ensign.svg | s10 = '''1947:'''<br/> Bengali Lindor | flag_s10 = Flag of Pakistan.svg | s11 = Bengali Perëndimor | flag_s11 = Flag of India.svg <!-- Area and population of a given year (up to 5) --> | stat_year1 = 1770 |stat_area1 = <!-- area in square kilometres (w/o commas or spaces), area in square miles is calculated --> | stat_pop1 = 30,000,000<ref>{{harvnb|Leela Visaria|Parvin Visaria|1983|p=471}}</ref> | footnotes = {{notelist}} }} '''Presidenca e Bengalit Kolonial''', zyrtarisht e emërtuar '''Presidenca e Fortesës William në Bengal''', më vonë '''Provinca e Bengalit''', ishte më e madhja e [[Presidencat dhe provincat e Indisë Britanike|tre presidencave të Indisë Britanike]] gjatë [[Sundimi i Kompanisë Britanike të Indisë Lindore|Sundimit të Kompanisë]] dhe më vonë një [[Presidencat dhe provincat e Indisë Britanike|provincë e Indisë]].<ref>{{cite web|title=Economic History of Bengal Presidency|url=https://www.theigc.org/sites/default/files/2014/08/Shaibal-Gupta-Economic-history-of-Bengal-presidency.pdf|lang=en|website=International Growth Centre}}</ref> Në kulmin e shtrirjes së saj territoriale, ajo mbulonte pjesë të asaj që tani është [[Azia Jugore]] dhe [[Azia Juglindore]]. Vetë [[Bengali]] mbulonte rajonin etno-linguistik të që përfshin [[Bangladeshi]]n e sotmë dhe [[Bengali Perëndimor|shtetin indian të Bengalit Perëndimor]]). [[Kalkuta]], qyteti që u zhvillua përreth [[Fortesa William në Indi|Fortesës William]], qe kryeqyteti i Presidencës së Bengalit. Për shumë vite, guvernatori i Bengalit qe njëkohësisht edhe guvernatori i përgjithshëm i [[Presidencat dhe provincat e Indisë Britanike|Indisë]] dhe Kalkuta kryeqytetin e saj deri në vitin [[1911]]. Presidenca e Bengalit doli nga qendrat e tregtimit të vendosura në provincën e Bengalit (Bengal Subah) gjatë sundimit të [[Perandoria Mogule|perandorit]] [[Xhahangiri|Xhahangir]] në vitin [[1612]]. Kompania e Indisë Lindore (The East India Company, EIC), një monopol britanik me një Kartë Mbretërore, konkuronte me kompanitë e tjera europiane për të fituar ndikim në Bengal. Në vitin [[1757]] dhe [[1764]], Kompania mundi navabin e Bengalit, që vepronte nën sovranitetin mogul, në Betejën e Plasejit dhe Betejën e Buksarit, duke e vënë atë nën ndikimin britanik. Në vitin [[1765]], perandori Shah Alam II ia dha të drejtat e mbledhjes së të ardhurave mbi Bengalin Kompanisë dhe të drejtat gjyqësore në vitin [[1793]]. Pas kësaj, provinca e Bengalit më vonë u bashkua me Presidencën e Fortesës William, por nën suzerenitetin e perandorit deri në vitin [[1835]].<ref>{{harvnb|Sudeep Chakravarti|2017|p=143}}</ref> Në vitin [[1836]], territoret e epërme të Presidencës së Bengalit u organizuan në divizionin e Agrës ose Provincat Veri-Perëndimore dhe u administruan nga një zëvendës-guvernator brenda presidencës. Territoret e poshtme u organizuan në divizionin e Bengalit dhe u vendosën nën drejtimin e zëvendës-guvernatorit ashtu si në vitin [[1853]]. Zyra e guvernatorit të presidencës u shfuqizua dhe presidenca ekzistoi vetëm si një entitet nominal nën qeverisjen e dyfishtë të dy zëvendës-guvernatorëve në [[Agra]] dhe [[Kalkuta]]. Në vitin [[1887]], divizioni i Agrës u nda nga presidenca dhe u bashkua me provincën e Udhit, duke e përfunduar qeverisjen e dyfishtë. Në vitin [[1912]], guvernatori u rikthye. Në fillim të [[shekulli XX|shekullit të XX]], Bengali u kthye në një pikë të nxehtë të Lëvizjes për Pavarësinë Indiane dhe Rilindjes Bengaleze,<ref>{{harvnb|Sutapa Dutta|2022|pp=827–845}}</ref> ashtu si dhe arësimit, politikës, ligjit, shkencës dhe arteve. Përfshinte qytetin më të madh në Indi dhe qytetin e dytë më të madh në [[Perandoria Britanike|Perandorinë Britanike]].<ref>{{harvnb|P. J. Marshall|2001|p=227}}</ref> Në kulmin e shtrirjes territoriale të saj, në mesin e [[shekulli XIX|shekullin e XIX]], Presidenca e Bengalit shtrihej nga Kalimi Khajber deri në [[Singapori|Singapor]].<ref>{{harvnb|Llewellyn-Jones|2023}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|title=A Tale of Two Cities: Singapore and Kolkata Past and Present|url=https://www.isas.nus.edu.sg/wp-content/uploads/2019/12/Singapore-and-Kolkata-Publication-1.pdf|author=Tan Tai Yong|page=3|publisher=National University of Singapore}}</ref> Në vitin [[1853]], Panxhabi u nda nga presidenca në një provincë të re. Në vitin [[1861]], Territoret Saugor dhe Nerbuda të Provincave Veri-Perëndimore (që atëherë ishte një ndarje e Presidencës së Bengalit) u ndanë nga presidenca dhe u bashkuan me Provincën e Nagpurit për të krijuar Provincat Qëndrore. Në vitin [[1871]], Axhmeri dhe Mervara që gjithashtu administroheshin si pjesë e Provincave Veri-Perëndimore, u ndanë nga presidenca për të formuar Provincën Axhmer-Mervara. Në vitin [[1874]], [[Assam|Asami]] u nda nga Bengali.<ref name="WhiteBoard">{{cite magazine|lang=en|title=The Commonwealth and Dhaka|url=https://whiteboardmagazine.com/3987/the-commonwealth-and-dhaka/|date=15 shtator 2023|magazine=The White Board|access-date=3 nëntor 2024|archive-date=4 tetor 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231004190303/https://whiteboardmagazine.com/3987/the-commonwealth-and-dhaka/|url-status=dead}}</ref> Në vitin [[1862]], Burma u kthyle në një provincë të veëantë. Ngulimet e Ngushticave u bënë koloni të kurorës në vitin [[1867]].<ref name="autogenerated2">{{cite web|accessdate=30 mars 2020|url=http://eresources.nlb.gov.sg/history/events/bd541c73-58ef-4bb1-9de7-173f00913286|lang=en|title=The Straits Settlements Becomes a Residency - Singapore History|work=eresources.nlb.gov.sg}}</ref> Në vitin [[1877]], Provincat Veri-Perëndimore më në fund u ndanë nga Bengali duke u bashkuar me Udhin. Kështu, në vitin [[1877]], Presidenca e Bengalit përfshinte vetëm [[Bihari]]n, [[Xharkand]]in, [[Orissa]]n dhe [[Bengali]]n. Në vitin [[1905]], Ndarja e Parë e Bengalit rezultoi në provincën jetë-shkurtër të Bengalit Lindore dhe Asamit, që funksionoi bashkë me Presidencën e Bengalit. Në vitin [[1912]], provinca u bashkua prapë me Presidencën e Bengalit, ndërsa Bihari dhe Orisa u kthyen në një provincë të veçantë. Në vitin [[1862]], Këshilli Legjislativ i Bengalit u bë legjislatura e parë e [[Presidencat dhe provincat e Indisë Britanike|Indisë Britanike]] me përfaqësimin e banorëve vendas, pas një peticioni nga Shoqëria Britaniko-Indiane e Kalkutës.<ref>{{cite web|lang=en|title=President of India, Shri Pranab Mukherjee delivers first Bhairon Singh Shekhaëat memorial lecture on the topic ‘History of Parliamentary Democracy in India’|url=https://pib.gov.in/newsite/erelcontent.aspx?relid=161805|work=pib.gov.in}}</ref><ref>{{cite book|chapter=Bengal Legislative Council|year=2012|language=en|chapter-url=https://en.banglapedia.org/index.php/Bengal_Legislative_Council|title=Banglapedia: The National Enciclopedia of Bangladesh|publisher=Asiatic Society of Bangladesh|editor1-last=Islam|editor1-first=Sirajul|editor2-last=Jamal|editor2-first=Ahmed A.|edition=i 2-të|id=isbn 978-984-512-035-7 deri te 978-984-512-048-7}}</ref> Si pjesë e përpjekjeve drejt [[home rule]], Akti i Qeversjes së Indisë në 1935 krijoi një legjislaturë me dy dhoma, me Asamblenë Legjislative të Bengalit që u bë asambleja më e madhe provinciale në Indi në vitin [[1937]]. Zyra e Kryeministrit të Bengalit u krijua si pjesë e autonomisë në rritje vendore. Pas zgjedhjeve të vitit [[1946]], ndarja në rritje mes hinduve dhe myslimanëve përgjatë Indisë e detyroi Asamblenë e Bengalit të vendos për ndajen, megjithë thirrjet për një Bengal të Bashkuar. Ndarja e [[Raxhi Britanik|Indisë Britanike]] në vitin [[1947]] rezultoi në ndarjen e dytë të Bengalit mbi baza fetare në Bengalin Lindor ([[Bangladeshi]] i tanishëm) pjesë të [[Pakistani]]t dhe [[Bengali Perëndimor|Bengalin Perëndimor]] pjesë të [[India|Indisë]] së tanishme. ==Historia== ===Sfondi=== [[File: Jahangir of India.jpg|thumb|left|Xhahangiri e lejoi i pari Kompaninë e Indisë Lindore të tregtonte në Bengal]] Në vitin [[1599]], u nxor një Kartë Mbretërore nga [[Elizabeta I]] që lejonte krijimin e një kompanie tregtare në Londër me qëllim që të tregtonte me [[India Koloniale|Inditë Lindore]]. Drejtimi i kompanisë u vendos në duart e një guvernatori dhe një Oborri Drejtorash prej 24 anëtarësh. Korporata u bë e njohur si "Honourable East India Company" (HEIC). Ajo u bë korporata më e fuqishme e kohës së saj, me zotërimin e mbi gjysmës së tregtisë botërore. [[Edmund Burke]] e përshkroi kompaninë si "një shtet me pamjen e një tregtari".<ref>{{cite web|title=Before the East India Company|work=laphamsquarterly.org|language=en|date=27 shtator 2019|url=https://www.laphamsquarterly.org/roundtable/east-india-company}}</ref> Ajo u përshkrua si një "shtet brenda një shteti" dhe madje "një perandori brenda një perandorie".<ref>{{cite web|work=worldhistory.org|language=en|title=East India Company|url=https://www.worldhistory.org/East_India_Company/}}</ref> Kompanisë iu dha monopoli mbi tregtinë britanike në [[Oqeani Indian|Oqeanin Indian]].<ref>{{harvnb|William Dalrymple|2019|p=9}}</ref> Në vitin [[1608]], [[Perandoria Mogule|perandori mogul]] [[Xhahangiri|Xhahangir]] e lejoi Kompaninë Angleze të Indisë Lindore të krijonte një qendër të vogël tregtimi në bregun perëndimor të Indisë. Kjo u ndoq në vitin [[1611]] nga një empor tregtimi në Bregun e Koromandelit në Indinë Jugore dhe në vitin [[1612]] ajo ju bashkua kompanive të tjera tregtare europiane për të tregtuar në provincën e pasur mogule të Bengalit (Bengal Subah) në lindje.<ref>{{cite book|year=1909|title=Imperial Gazetteer of India|publisher=Clarendon Press|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/toc.html?volume=2|pages=452–472|volume=2|location=Oksford|lang=en|access-date=3 nëntor 2024|archive-date=7 mars 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307064237/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/toc.html?volume=2|url-status=dead}}</ref> Megjithatë, pushteti i [[Perandoria Mogule|Perandorisë Mogule]] ra duke nisur nga viti [[1707]], pasi navabi i Bengalit në Murshidabad u bë financiarisht i pavarur me ndihmën e bankierëve si Xhagat Sethi. Navabët filluan të hynin në traktate me kompani të shumta europiane, si [[India Franceze|Kompania Franceze e Indisë Lindore]], [[India Hollandeze|Kompania Hollandeze e Indisë Lindore]] dhe [[India Daneze|Kompania Daneze e Indisë Lindore]]. Oborri mogul në [[Delhi]] u dobësua nga pushtimi i Nader Shahut nga Persia ([[1739]]) dhe pushtimi i Ahmed Shah Durranit nga [[Afganistani]] ([[1761]]). Ndërsa provinca e Bengalit vuajti një dekadë sulmesh nga [[Konfederata Maratha]], nëpërmjet bandave të kalorësisë së lehtë ''bargir-giri'', për ta plaçkitur territorin, midis viteve [[1741]] dhe [[1751]].<ref>{{cite web|last=Daniyal|first=Shoaib|title=Forgotten Indian history: The brutal Maratha invasions of Bengal|url=http://scroll.in/article/776978/forgotten-indian-history-the-brutal-maratha-invasions-of-bengal|access-date=18 shkurt 2022|work=scroll.in|date=21 dhjetor 2015|language=en-US}}</ref> Në vitin [[1742]] Kompania zgjodhi të shpenzonte 25 mijë rupi në ndërtimin e një hendeku maratha {{convert|3|km|mi|abbr=on}} përreth Kalkutës, për të mbrojtur infrastrukturën e saj nga sulmuesit.<ref>{{cite web|date=31 gusht 2015|title=Relation of Alivardi with the Marathas|url=https://www.historydiscussion.net/history-of-india/relation-of-alivardi-with-the-marathas/5934|access-date=18 shkurt 2022|work=History Discussion - Discuss Anything About History|language=en-US|archive-date=29 nëntor 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211129020243/https://www.historydiscussion.net/history-of-India/relation-of-Alivardi-with-the-Marathas/5934|url-status=dead}}</ref> Navabi i Bengalit më vonë nënshkroi një traktat paqeje me [[Perandoria Maratha|marathët]] në vitin [[1751]] duke ceduar [[Odisha|Orisën]] dhe paguar 1.2 milionë rupi në vit si tribut i një të katërtës së prodhimit (''çauth''). Navabi i Bengalit pagoi gjithashtu 3.2&nbsp;milionë rupi ndaj [[marathëve]], për vonimin e tributit të vitit paraardhës.<ref name="Mehta2005">{{cite book|last1=Mehta|first1=Jaswant Lal|year=2005|title=Advanced Study in the History of Modern India 1707-1813|language=en|publisher=New Dawn Press|url=https://books.google.com/books?id=d1wUgKKzawoC&pg=PA201|isbn=978-1-932705-54-6|page=201}}</ref> [[File:Lord Clive meeting with Mir Jafar after the Battle of Plassey.jpg|thumb|left|369px|Robert Clive në Betejën e Plasejit në 1757, që shënoi mundjen e navabit të fundit të pavarur të Bengalit, Siraxh ud-Daulah]] Në qershor [[1756]] empori i kompanisë në Kosimbazar<ref>{{cite book|first=Samuel Charles|last=Hill|url=http://archive.org/details/bengalin175657se01hilluoft|title=Bengal in 1756-57, A Selection of Public and Private Papers Dealing with the Affairs of the British in Bengal During the Reign of Siraj-Uddaula; with notes and an historical introduction|publisher=London, Murray|year=1905|others=Robarts - University of Toronto|lang=en}}</ref> Dhe [[Kalkuta]] u rrethuan dhe u zaptuan me forcat e navabit të Bengalit, duke konfiskuar mallrat, thesarin dhe armët e Kompanisë.<ref>{{harvnb|Deepanjan Ghosh|2017}}</ref> Kalkuta u riemërtua Alinagar në nder të paraardhësit të Siraxh ud-Daulah. Një forcë e Kompanisë, e drejtuar nga Watson dhe Robert Clive, e rimorën [[Fortesa William|Fortesën William]] në janar [[1757]], duke e detyruar navabin Siraxh ud-Daulah të nënshkruante Traktatin e Alinagarit, që rivendoste të drejtat e Kompanisë për të tregtuar në Bengal dhe për të fortifikuar [[Fortesa William|Fortesën William]]. Paralelisht Robert Clive konspiroi me Xhagat Sethit, Omiçandin dhe Mir Xhafarin për të vendosur më vonë këtë të fundit në fronin e Bengalit, një plan që ata do ta zbatonin në qershor të vitit [[1757]].<ref name="auto">{{harvnb|Oturkar|1953|pp=279–281}}</ref> Fitoret e Kompanisë së Indive Lindore në Betejën e Plasejit ([[1757]]) dhe Betejën e Buksarit (prapë kundër navabëve të Bengalit dhe Udhit në vitin [[1764]]) çuan në shfuqizimin e sundimit vendor të ''nizamatit'' në Bengal në vitin [[1793]]. Kompania filloi ti zgjeronte gradualisht territoret e saj përgjatë Indisë dhe Azisë Juglindore.<ref>{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India|year=1909|location=Oksford|publisher=Clarendon Press|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/toc.html?volume=2|volume=2|pp=473–487|lang=en|access-date=3 nëntor 2024|archive-date=7 mars 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307064237/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/toc.html?volume=2|url-status=dead}}</ref> Nga mesi i [[shekulli XIX|shekullit të XIX]], Kompania e Indive Lindore ishte bërë fuqia politike dhe ushtarake mbizotëruese në [[Nënkontinenti indian|Nënkontinentin Indian]]. Territori i saj mbahej në [[Trusti (ligji)|kujdestari]] për Kurorën Britanike.<ref name="igi-ii-pp488-514">{{cite book|year=1909|title=Imperial Gazetteer of India|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/toc.html?volume=2|publisher=Clarendon Press|volume=2|location=Oksford|pages=488–514|lang=en|access-date=3 nëntor 2024|archive-date=7 mars 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307064237/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/toc.html?volume=2|url-status=dead}}</ref> Kompania gjithashtu nxori monedha në emër të perandorit nominal mogul (që në vitin [[1857]] u dërgua në ekzil). [[File:The trial of Warren Hastings, 1788.jpg|thumb|379px|Nxjerrja para gjyqit e Warren Hastings]] ===Ndryshimet administrative dhe vendbanimi permanent=== Nën drejtimin e Warren Hastings, u konsolidua sundimi britanik mbi Bengalin, me kthimin e zonës së tregtimit në një territor të pushtuar nën qeverisjen ushtarako-civile, ndërsa formimi i një sistemi të rregulluar legjislacioni u vu nën drejtimin e John Shore, Baroni i I-rë Teignmouth. Duke vepruar nëpërmjet Lord Cornwallis, guvernatori i përgjithshëm i kohës, ai saktësoi dhe përcaktoi të drejtat e zotëruesve të tokave mbi to. Këta zotërues tokash nën sistemin e mëparshëm kishin filluar, në pjesën më të madhe, si mbledhës të të ardhurave, që gradualisht fituan disa të drejta të parashkruara gati si pronarë të tokave të lëna atyre në nga qeveria. Në vitin [[1793]] Lord Cornwallis i shpalli të drejtat e tyre të përheshme dhe tokat e Bengalit ua dha pothuajse-pronarëve të mëparshëm të quajtur nga vendasit si ''zamindarë'', me kushtin e pagimit të një takse fikse mbi tokën. Ky legjislacion është i njohur si Vendbanimi Permanent i të Ardhurave të Tokës. U hartua për të "futur" idenë e të drejtës së pronësisë në Indi, dhe për të nxitur një treg toke. Synimi i parë keqkuptonte natyrën e zotërimit të tokave në Indi, ndërsa i dyti qe një dështim i plotë. ''Cornwallis Code'', ndërsa përcaktonte të drejtat e zotëruesve, dështoi tu jepte njohjen e duhur të të drejtave të nën-qiramarrësit dhe kultivuesit. Kjo mbeti një problem serioz për periudhën e [[Sundimi i Kompanisë Britanike të Indisë Lindore|Sundimit Britanik]], pasi në të gjithë Presidencën e Bengalit ''rajatë'' (bujqit pa tokë) e gjetën veten e tyre të shtypur nga ''zamindarët'' që mblidhnin të ardhurat e tokës, që e dinin se ëdo rupi që ata mund të shtrydhnin nga bujqit e tyre dhe dhe mbi të ardhurat fikse e kërkuar nga qeveria përfaqësonte fitim neto. Për më tepër, Vendbanimi Permanent nuk vinte në llogari [[inflacioni]]n, që donte të thoshte se vlera e të ardhurave për qeverinë ra vit pas viti, ndërsa barra e rëndë mbi bujqit u rrit jo më pak. Kjo hartua në fillim të [[shekulli XIX|shekullit të XIX]] nëpërmjet skemave detyruese për kultivimin e [[opiumi]]t dhe [[indigo]]s, i pari nga shteti, ndërsa e dyta nga kultivuesit britanikë. Bujqit detyroheshin të mbillnin një sipërfaqe të caktuar prej këtyre kulturave, që pastaj bliheshin nën ëmimin e tregut për eksport. Kjo e shtoi shumë varfërinë rurale. ===Aktet e Qeverisjes së Indisë në 1833 dhe 1853=== [[File:Photographic Views of Singapore Plate 01 Johnston's Pier.jpg|thumb|left|372px|Skela e Johnston-it, Singapor, rreth 1900]] Në vitin [[1833]], Parlamenti Britanik nxori Aktin e Qeverisjes së Indisë në 1833, duke i shfuqizuar të drejtat e monopolit të Kompanisë dhe kthimi i saj në një trupë të thjeshtë qeverisëse të territoreve të saj në Indi në emër të Kurorës Britanike. Akti lehtësonte guvernatorin në këshillat e [[Mumbai|Bombeit]] dhe [[Çenai|Madrasit]] nga detyrat e tyre legjislative dhe konsolidonte të gjitha funksionet legjislative të guvernatorit të përgjithshëm në Këshillin e Indisë në [[Kalkuta]] dhe krijonte një qeveri supreme të Indisë në Kalkuta me zyrat e guvernatorit të përgjithshëm të Indisë që zëvendësonin guvernatorin e përgjithshëm të Fortesës William. Akti krijoi gjithashtu, për formimin e një Presidence të Agrës me guvernatorin e saj në këshill nga territoret e ceduara dhe pushtuara të Presidencës së Fortesës William dhe gjithashtu kërkonte ti ndante funksionet e Presidencës së Fortesës William nga qeveria e Indisë dhe guvernatori i përgjithshëm i Indisë në këshill. Kjo, gjithësesi, nuk u zbatua kurr plotësisht, por u krijua një tjetër Akt i Parlamentit në 1835 duke krijuar Provincat Veri-Perëndimore me një zëvendës guvernator në [[Agra]] dhe gjithashtu mundësoi krijimin e një organizimi të ngjashëm me një zëvendës guvernator të Bengalit. Të katërta provincat, d.m.th., Provincat Veri-Perëndimore, Presidenca e Bengalit, Presidenca e Madrasit dhe Presidenca e Bombeit ishin të barabarta në status dhe të pavarura nga njëra-tjetra, të varura vetëm nga qeveria e Indisë.<ref>{{cite book|lang=en|author=George Tomkyns Chesney|url=https://books.google.al/books?id=X_0nAAAAYAAJ|title=Indian Polity: A Vieë of the System of Administration in India|year=1894|publisher=Longmans, Green & Company|orig-year=1870</ref> Pushtimet e reja në Panxhab ([[1849]]), [[Birmania|Burma]] ([[1826]]) dhe Udh ([[1856]]) u konstituan si Provinca të Kryekomisionerit të administruara drejtpërdrejt nga Qeveria e Indisë. Akti i Qeverisë së Indisë në 1853 më në fund caktoi një zëvendës guvernator për Bengalin, që deri atëherë kishte qenë administruar nga guvernatori i përgjithshëm i Indisë. Akti caktoi gjithashtu zëvendës guvernatorë për Panxhabin dhe Burmën. Ushtria e Bengalit dhe Shërbimi Civil i Bengalit vijuan të funksiononin edhe te tre zëvendës guvernatorët, megjithatë ata ishin nën kontrollin e Qeverisë së Indisë në vend të Qeverisë së Bengalit. Shërbimi Civil i Bengalit u bashkua në Shërbimin Civil të Indisë më vonë bashkë me dy shërbimet e tejra civile dhe Ushtria e Bengalit në fund u përzie në Ushtrinë e re Britaniko-Indiane në [[1904]]–[[1905|5]], pas një përpjekje të gjatë për reformimin e saj mes [[Herbert Kitchener, konti i I-rë Kitchener|Lord Kitchener]], shefi i shtabit dhe [[Lord Curzon]], nën-mbreti. ===Vendbanimet e Ngushticave=== Në vitin [[1830]], Vendbanimet Britanike të Ngushticave në bregun e [[Ngushtica e Malakës|Ngushticës së Malakës]], u bënë rezidenca e Presidencës së Bengalit në Kalkuta. Zona ndërkohë përfshinte Ishullin Princi i Uellsit dhe Provincën Wellesley, ashtu si dhe portet e [[Malaka|Malakës]] dhe [[Singapori]]t.<ref name="autogenerated2"/> Nën administrimin e Kompanisë së Indive Lindore, vendbanime u përdorën si ngulim penal për të burgosurit civilë dhe ushtarakë indianë,<ref>{{harvnb|Clare Anderson|2007|p=14}}</ref> duke u dhënë atyre titullin e "Gjiret Botanike të Indisë".<ref>{{harvnb|Stephen Nicholas|Peter R. Shergold|1989|p=29}}</ref> Vitet [[1852]] dhe [[1853]] përjetuan kryengritje të vogla nga të dënuarit në Singapor dhe Penang.<ref>{{harvnb|Turnbull|1970|p=91}}</ref> Të zemëruar me [[Sundimi i Kompanisë Britanike të Indisë Lindore|Kompaninë e Indisë Lindore]], në vitin [[1857]] popullsia europiane e vendbanimeve dërgoi një peticion në Parlamentin Britanik<ref>{{cite journal|title=The Petition published from Pingang Gazette|lang=en|journal=The Straits Times|url=https://eresources.nlb.gov.sg/newspapers/digitised/article/straitstimes18571013-1.2.14|date=13 tetor 1857|page=2}}</ref> duke kërkuar sundimin e drejtpërdrejtë. [[File:George Nathaniel Curzon - Marble Statue By Frederick William Pomeroy - Victoria Memorial Hall - Kolkata 2018-02-17 1303.JPG|thumb|309px|Statujë në Përmendoren e Viktorias në Kalkuta të Lord Curzon-it, që shpalli krijimin e Bengalit Lindor dhe Asamit në 16 tetor 1905]] ===Periudha Viktoriane=== Në vitin [[1859]], nën termat e Shpalljes së Mbretëreshës të nxierë nga mbretëresha Viktoria, Presidenca e Bengalit, bashkë me pjesën tjetër të [[Presidencat dhe provincat e Indisë Britanike|Indisë Britanike]], u vunë nën sundimin e drejtpërdrejtë të Kurorës Britanike.<ref name="victoriap221">{{harvnb|Christopher Raymond Hibbert|2000|p=221}}</ref> ===Ndarja e Bengalit në 1905=== Ndarja e provincës së madhe të Bengalit, që u vendos nga Lord Curzon dhe Kajan Udin Ahmet, kryesekretari i Bengalit u vu në zbatim në tetor [[1905]]. Divizionet e [[Chittagong]]ut, [[Dhaka|Dhakës]] dhe [[Rajshahi]]t, distrikti i Maldës dhe shtetet e Tripurës, [[Sylhet]]it dhe Komillës u zhvendosën nga Bengali në një provincë të re, Bengal Lindor dhe Asami; pesë shtetet hindi-folëse të Çota Nagpurit, përkatësisht Çangbhakari, Korija, Surguxha, Udaipuri dhe Xhashpuri, u zhvendosën nga Bengal në Provincat Qëndrore; dhe shteti i Sambalpurit dhe pesë shtete [[odisht|orija]] të Bamras, Rairakholit, Sonepurit, [[Patna|Patnës]] dhe Kalahandit u zhvendosën nga Provincat Qëndrore në Bengal. Provinca e mbetur e Bengalit në këtë mënyrë përbëhej nga tridhjetë e tre distriktet e Burdvanit, Birbhumit, Bankurës, Midnapurit, Hughlit, Hovrahut, Njëzet e katër Parganave, [[Kalkuta]]s, Nadias, Murshidabadit, Xhesores, Khulnës, [[Patna]]s, [[Gaja]]s, Shahabadit, Saranit, Çamparanit, Muzafarpurit, Darbhangës, Monghirit, Bhagalpurit, Purneas, Parganat Santhal, Kutakut, Balasores, Angulit dhe Kandhmalit, [[Puri]]t, Sambalpurit, Singhbhumit, Hazaribaghut, Rançit, Palamaut dhe Manbhumit. Shtetet princërore të [[Sikkim]]it dhe shtetet tributare të [[Orissa|Odishës]] dhe Çhota Nagpurit nuk ishin pjesë e Bengalit, por marrëdhëniet britanike me ta menaxhoheshin nga qeveria e tij. Akti i Këshillave Indianë të 1909-it i zgjeroi këshillat legjislativë të Provincave të Bengalit dhe "Bengalit Lindor dhe Asamit" për të përfshirë 50 anëtarë të emëruar dhe të zgjedhur, përveç tre anëtarëve {{lang-la|ex officio}} nga këshilli ekzekutiv.<ref>{{harvnb|Sir Courtenay Peregrine Ilbert|1907|p=431}}</ref> Këshilli Legjislativ i Bengalit përfshinte 22 anëtarë të emëruar, nga të cilët jo më shumë se 17 mund të ishin zyrtarë, dhe dy ekspertë të emëruar. Nga 26 anëtarët e zgjedhur, një zgjidhej nga Korporata e Kalkutës, gjashtë nga bashkitë, gjashtë nga bordet e distrikteve, një nga Universiteti i Kalkutës, pesë nga pronarët e tokave, katër nga myslimanët, dy nga Dhoma e Tregtisë së Bengalit dhe një nga Shoqëria e Tregtisë së Kalkutës. Këshilli Legjislativ i Bengalit Lindor dhe Asamit përfshinte 22 anëtarë të emëruar, nga të cilët jo më shumë sesa 17 ishin zyrtarë dhe një që përfaqësonte tregtinë indiane, dhe dy të ekspertë të emëruar. Nga 18 anëtarët e zgjedhur, tre zgjidheshin nga bashkitë, pesë nga bordet e distrikteve dhe ato vendore, dy nga pronarët e tokave, katër nga myslimanët, dy nga interesat e ëajës, një nga interesat e jutes dhe një nga komisionerët e Portit të [[Chittagong]]ut.<ref>{{harvnb|Sir Courtenay Peregrine Ilbert|1907|pp=432–35}}</ref> Ndarja e Bengalit rezultoi tepër kundërthënëse, pasi shkaktoi një Bengal Perëndimor gjerësisht hindu dhe një Bengal Lindor gjerësisht mysliman. Ndarja u ndoq nga turbullira serioze popullore, pjesërisht në baza se kjo ishte një pjesë e politikës cinike përëa dhe sundo dhe pjesërisht se popullsia e Bengalit, qendra e interesave dhe zhvillimit të tyre ishte [[Kalkuta]], tani do të ndahej nën dy qeverisje, në vend që të ishte e përqëndruar dhe numerikisht e mbizotëruar nga njëra, ndërsa pjesa më e madhe do të ishte në një ndarje të re. Në vitet [[1906]]–[[1909]] turbullirat u shtuan në një shtrirje të madhe, duke kërkuar vëmendje të veëantë nga Qeveria Indiane dhe [[home rule|ajo vendore]], gjë që ëoi në vendimin e vitit [[1911]] për ta anulluar. [[File:King George V 1911 color-crop.jpg|thumb|318px|Në 1911, mbreti-perandor Xhorxhi V shpalli anullimin e ndarjes së I-rë të Bengalit dhe zhvendosjen e kryeqytetit të [[Raxhi Britanik|Indisë]] nga Kalkuta në Nju Delhi]] ===Riorganizimi i Bengalit, 1912=== Në Delhi Durbar në 12 dhjetor [[1911]], perandori [[Xhorxhi V]] shpalli zhvendosjen e selisë së Qeverisë së Indisë nga Kalkuta në [[Delhi]], ribashkimin e pesë divizioneve me shumicë [[gjuha bengale|bengaleze]] në një provincë të bashkuar të Bengalit nën një guvernator, krijimin e një Province të re të Biharit dhe Orisës nën një zëvendës guvernator dhe Provinca e Asamit do të rikonstituohej nën një kryekomisioner. Në 21 mars [[1912]] [[Thomas Gibson-Carmichael, 1st Baron Carmichael|Thomas Gibson-Carmichael]] u caktua guvernator i Bengalit. Në 22 mars provincat e Bengalit, Biharit dhe Orisës dhe Asamit u konstituan.<ref>{{harvnb|Sir Courtenay Peregrine Ilbert|1922|pp=117–118}}</ref> Akti i Qeverisë së Indisë së 1919-ës e rriti numrin e anëtarëve të emëruar dhe të zgjedhur të Këshillit Legjislativ nga 50 në 125, dhe e drejta e votimit u zgjerua.<ref>{{harvnb|Sir Courtenay Peregrine Ilbert|1922|p=129}}</ref> Në vitin [[1936]], [[Bihari]] dhe [[Orissa]] u bënë provinca të veëanta. Bengali mbeti në kufijtë e tij të vitit [[1912]] deri në pavarësinë e [[1947]]-ës, kur ai u nda prapë këtë herë mes shtetit [[India|Indisë]] dhe [[Pakistani]]t. ===Ndarja e Bengalit në vitin 1947 === [[File:Fortwilliam1828.jpg|thumb|left|389px|Fortesa William, 1828]] Në 8 maj [[1947]], nënmbreti [[Earl Mountbatten]] e njoftoi Qeverinë Britanike me një plan të ri ndarjeje që bënte një përjashtim për Bengalin. Ishte provinca e vetme që do të lejohej të mbetej e pavarur nëse ajo do të zgjidhte të bëhej kështu. Më 23 maj, takimi i Kabinetit Britanik gjithashtu shpresonte se [[Bengali]] do të mbetej i bashkuar. Kryeministri Britanik [[Clement Attlee]] informoi ambasadorin amerikan në Mbretërinë e Bashkuar më 2 qershor [[1947]] se kishte një "mundësi të qartë që Bengali mund të vendoste kundër ndarjes dhe kundër bashkimit me Indinë ose Pakistanin".<ref>{{cite news|author=Shoaib Daniyal|date=6 janar 2019|url=https://scroll.in/article/907754/why-did-british-prime-minister-attlee-think-bengal-was-going-to-be-an-independent-country-in-1947|title=Why did British prime minister Attlee think Bengal was going to be an independent country in 1947?|work=scroll.in|access-date=30 mars 2020|lang=en}}</ref> Në 6 korrik [[1947]], referendumi i [[Sylhet]]it dha një mandat që divizioni i Sylhetit të ri-bashkohej me Bengalin. Megjithatë, udhëheqësit nacionalistë hindu në [[Bengali Perëndimor|Bengalin Perëndimor]] dhe udhëheqësit myslimanë konservatorë të Bengalit Lindor ishin kundër planit. Në 20 qershor [[1947]], Asambleja Legjislative e Bengalit ra dakord të votonte mbi planet e ndarjes. Në sesionin paraprak të bashkuar, asembleja vendosi me 126 vota me 90 që nëse mbetej i bashkuar ai do ti bashkohej Asamblesë së Konstituese të Pakistanit. Më vonë, një takim i veëuar i anëtarëve të asamblesë nga [[Bengali Perëndimor]] vendosi me 58 vota me 21 që provinca duhet të ndahej dhe Bengali Perëndimor duhet të bashkohej me Asamblenë Konstituese të Indisë. Në një tjetër mbledhje të ndarë të anëtarëve të asamblesë nga Bengali Lindor, u vendos me 106 vota kundër 35 se provinca nuk duhet të ndahej dhe 107 vota kundër 34 se në rast ndarjeje, Bengali Lindor duhet ti bashkohej Pakistanit.<ref>{{harvnb|Sugata Bose|1986|p=230}}</ref> Nuk pati votime për propozimin për pavarësinë e Bengalit të Bashkuar. ==Qeverisja== Fillimish, Bengali ishte nën administrimin e Kompanisë Britanike të Indisë Lindore, që caktonte agjentët kryesorë, presidentët, guvernatorët, zëvendës guvernatorët në Fortesën William. Për një kohë të gjatë, guvernatori i Bengalit ishte njëkohësisht guvernatori i përgjithshëm i Indisë. Kompania e Indisë Lindore e mbajti kontrollin me ushtritë e saj private dhe makinerinë e saj administrative. Gjithësesi, Kompania e Indisë Lindore ishte një entitet pothuajse-zyrtar, duke pas marrë Kartën Mbretërore nga [[Elizabeta I|mbretëresha Elizabeta I]] në vitin [[1600]]. Rrebelimi Indian i vitit [[1857]] bëri që Qeveria Britanike të merrte kontrollin e drejtpërdrejtë të administrimit të Indisë nën Aktin e Qeverisjes së Indisë të 1858-ës. Kreu i shtetit u bë monarku britanik, që iu dha edhe titulli Perandor /Perandoresh e Indisë. Monarku përfaqësohej nga një nën-mbret. Nënmbreti i Indisë ishte i vendosur në Presidencën e Bengalit deri në vitin [[1911]]. Sekretari i Shtetit për Indinë ishte gjithashtu një zyrtar i rëndësishëm. Shërbimi Civil i Bengalit menaxhonte qeverisjen provinciale. Studiuesit modernë e konsiderojnë sistemin kolonian si një autoritarizëm burokratik.<ref name="JalalJalal1995">{{harvnb|Ayesha Jalal|1995|p=19}}</ref> [[File:Calcutta High Court 1860.jpg|thumb|381px|Gjykata e Lartë e Kalkutës, vitet 1860]] ===Këshillat ekzekutiv=== Të krijuar me Aktin e Kartës së 1833-it, Guvernatori i Përgjithshëm në Këshill ishte i varur nga Gjykata e Drejtorëve të Kompanisë së Indisë Lindore dhe Kurora Britanike. Guvernatori i Përgjithshëm në Këshill në Fortesën William kishte kompetenca legjislative, si ndalimi i [[gjuha perse|persishtes]] si një gjuhë zyrtare nën Aktin nr. XXIX të vitit 1837 të kaluar nga presidenti i Këshillit të Indisë në Këshill më 20 nëntor [[1837]]. ===Drejtësia=== Gjykata e Lartë e Kalkutës u krijua në vitin [[1862]]. Ndërtesa u projektua mbi modelin e "Ypres Cloth Hall" në [[Belgjika|Belgjikë]]. [[Ndërtesa e vjetër e Gjykatës së Lartë në Dhaka|Ndërtesa e Gjykatës së Lartë të Dhakës]] u ndërtua gjatë fillimit të [[shekulli XX|shekullit të XX]], me elemente të një panteoni roman. Gjykatat e distrikteve u krijuan në të gjitha qendrat e distrikteve të Presidencës së Bengalit. Në nivelin e distriktit, kolektorët e taksave dhe zyrtarët e të ardhurave vepronin me pushtetin e magjistratëve. Në vitin [[1829]], pushteti magjisterial iu dha të gjithë zyrtarëve të mbledhjes së taksave dhe të të ardhurave. Kundërthëniet në lidhje me mungesën e ndarjes së pushteteve vazhduan deri në vitin [[1921]].<ref>{{cite book|chapter=Separation of the Judiciary|year=2012|lang=en|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Separation_of_the_Judiciary|title=Banglapedia: The National Enciclopedia of Bangladesh|publisher=Asiatic Society of Bangladesh|access-date=30 mars 2020|editor1-last=Islam|editor1-first=Sirajul|editor2-last=Jamal|editor2-first=Ahmed A.|edition=i 2-të|id=isbn 978-984-512-035-7 deri te 978-984-512-048-7|ref=none}}</ref> ===Këshilli Legjislativ i Bengalit (1862–1947)=== Qeveria Britanike filloi të caktonte këshillat legjisaltivë nën Aktin e Këshillave Indianë të 1861-it. Këshilli Legjislativ i Bengalit u krijua në vitin [[1862]]. Ai ishte një nga këshillat më të mëdhenj dhe më të rëndësishëm legjislativë në [[Presidencat dhe provincat e Indisë Britanike|Indisë Britanike]]. Përgjatë viteve, pushteti i këshillave u zgjerua gradualisht nga një rol këshillues në një debatues i politikave të qeverisë dhe organ ligjvënës. Nën Aktin e Qeverisë Indiane të 1935-së, këshili u bë dhoma e lartë e legjislaturës së Bengalit. ===Dy-pushtetshmëria (1920–1937)=== Reformat Montagu–Chelmsford të Indisë Britanike të 1919-ës, u vunë në zbatim në vitin [[1921]], duke e zgjeruar Këshillin Legjislativ të Bengalit në 140 anëtarë për të përfshirë më shumë anëtarë indianë të zgjedhur. Reformat futën gjithasthu parimin e dyarkisë, ku disa përgjegjësi si [[bujqësia]], [[shëndetësia]], [[arsimi]] dhe qeverisja vendore, u kaluan te ministrat e zgjedhur. Megjithatë, portofolet e rëndësishme si financa, policia dhe vaditja u rezervuan për anëtarët e këshillit ekzekutiv të guvernatorit. Disa nga ministrat e shquar ishin Surendranath Banerxhi (ministër i Vetqeverisjes Vendore dhe Shëndetit Publik [[1921]]–[[1923]]), Sir Provash Çunder Miter (ministër i Arsimit [[1921]]–[[1924]], i Vetqeverisjes Vendore, Shëndetit Publik, Bujqësisë dhe Punëve Publike [[1927]]–[[1928]]), navab Sajid Ali Çaudhuri (i Bujqësisë dhe Punëve Publike) dhe A. K. Fazlul Huk (i Arsimit [[1924]]). Bhupendra Nath Bose dhe Sir Abdur Rahim ishin anëtarë ekzekutiv në këshillin e guvernatorit.<ref>{{harvnb|Kerala Putra|1928}}</ref> [[File:The Town Hall, Calcutta in the 1860s.jpg|thumb|372px|Këshilli Legjislativ në Bashkinë e Kalkutës]] ===Asambleja Legjislative e Bengalit (1935–1947)=== Akti i Qeverisë së Indisë së 1935-ës krijonte Asamblenë Legjislative të Bengalit si dhoma e ulët e legjislaturës së Bengalit. Ajo kishte 250 anëtarë, ku shumica e anëtarëve zgjidheshin ose nga elektorati i përgjithshëm ose nga elektorati mysliman. Ndërsa anëtarët e tjerë emëroheshin. Elektorati i ndarë i myslimanëve nga elektorati i përgjithshëm ishte tepër kundërthënës. Kryeministri i Bengalit ishte një anëtar i asamblesë. [[File:AK Fazlul Huq Cabinet 1937.jpg|thumb|left|362px|Kabineti i parë i zgjedhur i Bengalit i drejtuar nga A. K. Fazlul Huk në 1937]] Në zgjedhjet provinciale të vitit 1937, Kongresi Kombëtar Indian doli si partia më e madhe, por i duheshin edhe pak vota për të pasur shumicën absolute. Partia e dytë më e madhe ishte Lidhja Provinciale Myslimane e Bengalit, e ndjekur nga afër në vendin e tretë nga Krishak Praxha Parti (KPP). Pasi bisedimet mes Kongresit dhe KPP-së dështuan, Lidhja Myslimane dhe KPP-ja formuan një qeveri koalicioni.<ref>{{harvnb|Ayesha Jalal|1994|pp=26–27}}</ref> A. K. Fazlul Huk, një themelues i Lidhjes Provinciale Myslimane të Bengalit, që më vonë u largua për të formuar Krishak Praxha Parti, u zgjodh udhëheqës parlamentar dhe kryeministër. Huk ndoqi një politikë të unitetit hindu–mysliman. Kabineti i tij përfshinte figurat kryesore hindu dhe myslimane, që përfshinin Nalini Ranxhan Sarkarin (financat), Bixhoj Prasad Singha Rojin (të ardhurat), Maharaxha Srish Çandra Nandi (kominikimi dhe punët publike), Prasana Deb Raikut (Pyjet dhe eksporteve), Mukunda Behari Malik (kreditë e kooperativave dhe huamarrjes rurale), Sir Khvaxha Nazimudini (i brendshëm), Navab Kvaxha Habibullahu (bujqësia dhe industria), Husejn Shahid Suhravardi (tregtia dhe puna), Musharraf Husain (i drejtësisë dhe çështjeve legjislative) dhe Sajed Nausher Ali (i shëndetit publik dhe vetqeverisjes vendore).<ref name="bpHuq">{{cite book|chapter=A. K. Fazlul Huq|year=2012|lang=en|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Huq,_AK_Fazlul|title=Banglapedia: National Enciclopedia of Bangladesh|publisher=Asiatic Society of Bangladesh|editor1-last=Islam|editor1-first=Sirajul|editor2-last=Jamal|editor2-first=Ahmed A.|edition=i 2-të|id=isbn 978-984-512-035-7 deri te 978-984-512-048-7|ref=none|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329025149/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Huq,_AK_Fazlul|archive-date=29 mars 2019|access-date=3 nëntor 2024|url-status=dead}}</ref> Huk promovoi reformat financiare dhe të tokës me Aktin e Borxheve Bujqësore të Bengalit (1938), Aktin e Huadhënësve (1938) dhe Aktin e Dhënies së Tokës me Qira të Bengalit (amendament, 1938). Ai futi Faturën e Arësimit Fillor për ta bërë arësimin fillor falas dhe të detyrueshëm. Ai krijoi shkolla si "Lady Brabourne College". Në vitin [[1941]], kryeministri Huk iu bashkua Këshillit të Mbrojtjes së Nënmbretit në mbështetje të Aleatëve në [[Lufta e Dytë Botërore|Luftën e Dytë Botërore]]. Në një letër për guvernatorin John Herbert, Huku kërkonti rikrijimin e një Ushtrie të Bengalit. Ai shkruante "Dëshiroj që të lejoni formimin e një Ushtrie të Bengalit prej njëqind mijë bengalezë të rinj të përbërë nga hindu dhe myslimanë në një bazë pesëdhjetë me persëdhjetë. Ka një kërkesë këmbëngulëse që një hap i tillë të ndërmerret menjëherë dhe populli i Bengalit nuk do të jetë i kënaqur me ndonjë justifikim. Është një kërkesë kombëtare që duhet të pranohet menjëherë".<ref name="thedailystar1">{{cite news|author=Syed Ashraf Ali|language=en|work=The Daily Star|url=http://www.thedailystar.net/news-detail-60600|title=Sher-e-Bangla: A Natural Leader|accessdate=10 gusht 2017}}</ref> Huku mbështeti zbatimin e Rezolutës së Lahores së vitit 1940. Ai e parashikonte [[Bengali]]n si një nga "shtetet e pavarura" të vijëzuar nga rezoluta. Kabineti i parë i Hukut u shpërbë pasi Lidhja Provinciale Myslimane e Bengalit (LPMB) u tërhoq ng qeveria e tij. Huku pastaj formoi një koalicion të dytë me Hindu Mahasabhan të drejtuar nga Sjama Prasad Mukherxhi. Ky kabinet u bë i njohur si Koalicioni Shjama-Huk.<ref name="bpHuq"/> Ai përfshinte Navab Bahabur Khvaxha Habibullahun, Khan Bahadur Abdul Karimin, Khan Bahadur Hashem Ali Khanin, Shamsudin Ahmedin, Shjama Prasad Mukherxhin, Santosh Kumar Bosen dhe Upendranath Barmanin. Qeveria e Hukut ra në vitin [[1943]] dhe në vazhdim u formuar një qeveri e LPMB-së nën drejtimin e Sir Kvaxha Nazimudinit si kryeministër. Mandati i Nazimudinit koinçidoi me Urinë e Bengalit të 1943-it. Qeveria e tij u zëvendësua nga sundimi i guvernatorit. Pas mbarimit të [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës së Dytë Botërore]], në [[1946]] u mbajtën zgjedhjet provinciale të Indisë në të cilat LPMB-ja fitoi një shumicë të madhe prej 113 vendesh në asamblenë prej 250 vende. Kështu u formua një qeveri nën drejtimin e Husejn Shahid Suhravardit.<ref>{{cite book|title=Nalanda Year-book & Who's Who in India|year=1946|lang=en|publisher=Nalanda Press|url=https://books.google.com/books?id=zja2AAAAIAAJ}}</ref> Kryeministri Suhravardi vazhdoi me politikën e ndarjes së pushtetit mes hinduve dhe myslimanëve. Ai mbrojti gjithashtu një plan për një shtet sovran të Bengalit me një sistem politik multi-fetar. Prishja e unitetit hindu-mysliman përgjatë Indisë në vijim e pengoi ndarjen e pushtetit në Bengal. Dhuna fetare, që përfshinte revoltat Noakhali dhe revoltat e Ditës së Aksionit të Drejtpërdrejtë, kontribuoi në polarizimin e situatës. Kur Asambleja e Bengalit u mblodh për të votuar mbi ndarjen, shumica e ligjvënësve të Bengalit Perëndimor mbajnën një takim të veëuar dhe vendosën për ndarjen e provincës dhe bashkimin e Indinë. Shumica e ligjvënësve të Bengalit Lindor parapëlqenin Bengalin e Bashkuar. Asambleja e Bengalit u nda në Asamblenë Legjislative të Bengalit Perëndimor dhe Asamblenë Legjislative të Bengalit Lindor gjatë Ndarjes së [[Presidencat dhe provincat e Indisë Britanike|Indisë Britanike]]. ===Liritë Civile=== Në Bengal u zbatua "common law" anglez. Legjislacioni vendor u vu në zbatim nga Këshilli Legjislativ dhe Asambleja Legjislative. Preçedentët ishin gjithashtu një burim i rëndësishëm legjislativ. Shumë ligje të vëna në zbatim në Bengalin Britanik janë akoma edhe sot në zbatim, duke përfshirë Kodin Penal Indian. Në vitin [[1919]], Akti Rowlatt i zgjeroi fuqitë në kohë lufte nën Aktin e Mbrojtjes së Indisë së 1915-ës, duke përfshirë arrestime arbitrare dhe gjyqe par juri. Liria e shtypit kufizohej na Akti Indian i Shtypit të 1910-ës. Akti i Grumbullimeve Rrebeluese të 1908-ës e pengonte lirinë e grumbullimit. Rregulli III i 1818-ës gjithashtu konsiderohej drakonian. Mbreti [[Xhorxhi V]] nxirte një amnisti mbretërore për të liruar të burgosurit politikë. Disa ligje drakoniane u shfuqizuan, duke përfshirë Aktin Rowlatt.<ref>{{harvnb|Durba Ghosh|2017|pp=27–59}}</ref> Megjithëse ishte një juridiksion i "common law", India Britanike nuk gëzonte të njëjtin nivel mbrojtjeje të lirive civile si në Mbretërinë e Bashkuar. Vetëm pas shpalljes së pavarësisë në vitin [[1947]] u adoptua [[Deklarata Universale për të Drejtat e Njeriut]] në [[1948]], që të drejtat e njeriut u përfshinë qartësisht në legjislacion. [[File:Thirteenth Dalai Lama Thubten Gyatso.jpg|thumb|318px|[[Dalai Lama]] i 13-të në Kalkuta, 1910]] ===Shtetet princërore=== Shtetet princërore ishin principata autonome nën suzerenitetin e Kurorës Britanike në Indi. Fillimisht, Presidenca e Bengalit menaxhonte marrëdhëniet e Qeverisë Britanike me shumicën e shteteve princërore në veri të nënkontinentit, duke u shtrirë nga Xhamu dhe Kashmiri në veri deri te [[Manipur]]i në veri-lindje. Shpesh formohej një agjenci për të ndërmjetësuar mes qeverisë dhe shteteve princërore. Më e madhja e këtyre agjencive nën Presidencën e Bengalit dikur përfshinte "Rajputana Agency". Agjenci të tjera mbulonin shtetet tributare të Ëota Nagpurit dhe shtetet tributare të [[Orissa|Orisës]]. Caktoheshin agjentë për tu marrë me krereët tribalë, si tre krerët tribalë të Traktit Kodrinor të Ëitagongut. Në kohën e ndarjes së [[Nënkontinenti indian|Nënkontinentit Indian]] në vitin [[1947]], juridiksioni i "Agjencisë së Shteteve të Bengalit" përfshinte shtetin Kuë Bihar dhe atë [[Tripura|Tiperah Kodrinore]]. ===Mbretëritë Himalajase=== Bengali ishte strategjikisht i rëndësishëm për rajonet himalajase të [[Nepali]]t, [[Tibeti]]t, [[Butani]]t dhe [[Sikkim]]it. Lufta Anglo-Nepaleze mes Kompanisë së Indisë Lindore dhe Mbretërisë së Nepalit përfundoi me Traktatin e Sugaulit, që i dha fund zgjerimit territorial të Mbretërisë Gorkha. Traktati i Titalias u nënshkrua në vitin [[1817]] midis Kompanisë së Indisë Lindore dhe Mbretërisë së Sikimit për të vendosur Hegjemoninë Britanike mbi Sikimin. Lufta e Butanit në vitet [[1860]] bëri që Mbretëria e Butanit të humbiste kontrollin e Duarsit Bengalez ndaj Britanikëve. Ekspedita Britanike në Tibet u zhvillua midis viteve [[1903]] dhe [[1904]]. Ajo rezultoi në Traktatin e Lhasas, që njihte supremacinë e [[Dinastia Qing|Kinës Qing]] mbi [[Tibeti]]n. ===Marrëdhëniet me jashtë=== [[File:Lismore slab engraving.jpg|thumb|312px|Varri i Jonathan Henry Lovett (1779–1805), që veproi si ambasador i Bengalit në Iranin Kaxhar.]] [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës]] filluan të dërgonin përfaqësues në [[Fortesa William|Fortesën William]] në [[shekulli XVIII|shekullin e XVIII]]. Presidenti [[Xhorxh Uashington]] emëroi Benjamin Joy-in si konsullin e parë në Fortesën William në 19 nëntor [[1792]]. Emërimi u mbështet nga Sekretari i Shtetit të kohës [[Thomas Jefferson]] dhe u aprovua nga [[Senati i Shteteve të Bashkuara]] më 21 nëntor [[1792]]. Benjamin Joy mbërriti në Kalkuta në vitin [[1794]]. Kompania e Indisë Lindore nuk e njohu atë si një konsull zyrtar, por e lejoi të ishte një agjent tregtar.<ref>{{cite web|url=https://in.usembassy.gov/embassy-consulates/kolkata/|lang=en|website=in.embassy.gov|title=U.S. Consulate General Kolkata|access-date=3 nëntor 2024|archive-date=29 shkurt 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240229012022/https://in.usembassy.gov/embassy-consulates/kolkata/|url-status=dead}}</ref> Konsullata e Përgjithshme Amerikane u vendos gjatë [[Raxhi Britanik|sundimit formal Britanik]]. Një agjenci konsullore për [[Chittagong]]un u krijua në vitet [[1860]]. Shumë vende të tjera vendosën konsullata në [[Kalkuta]]. ==Arsimi== [[File:A statue at victoria memorial. kolkata.JPG|thumb|left|389px|Shtatore e [[Lord William Bentinck]] në Memorialin Viktoria të Kalkutës. Si guvernator i përgjithshëm, ai e bëri anglishten gjuhën e arsimit në shkolla duke hequr persishten.]] Sundimi Britanik themeloi mjaft kolegjeve të arteve liberale në shumë distrikte të Bengalit. Gjatë Sundimit Britanik në Bengal pati vetëm dy universitete të mirëfillta, që përfshinin Universitetin e Kalkutës dhe Universitetin e Dhakës. Të dy universitetet ishin të përfaqësuar në Asamblenë Legjislative të Bengalit nën Aktin e Qeverisë së Indisë së 1935-ës. [[File:Ram Mohan Roy statue.jpeg|thumb|284px|Raxha Ram Mohun Roji, një reformator dhe arsimtar vendas]] Arsimi fillor ishte i detyrueshëm nën Aktet e Arsimimit të Detyrueshëm.<ref name="bpEducation">{{cite book|chapter=Education|year=2012|lang=en|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Education|title=Banglapedia: National Enciclopedia of Bangladesh|publisher=Asiatic Society of Bangladesh|access-date=30 mar 2020|editor1-last=Islam|editor1-first=Sirajul|editor2-last=Jamal|editor2-first=Ahmed A.|edition=i 2-të|id=isbn 978-984-512-035-7 deri te 978-984-512-048-7|ref=none}} {{Lidhje e vdekur}}</ref> Megjithë përparimet domethënëse dhe shfaqjen e një klase të mesme të madhe të arsimuar, shumica e popullsisë nuk kishte akses të përshtatshëm në arsim. Disa nga shkollat kryesore përfshinin "Oriental Seminary" në Kalkuta, Shkolla e Mesme e Shën Gregorit në Dhaka, "Rajshahi Collegiate School" në [[Rajshahi]] dhe Chittagong Collegiate School" në [[Chittagong]]. Misionarët europian, filantropistët hindu dhe fisnikët myslimanë ishin promovues të rëndësishëm të arsimimit. [[Pakica kombëtare|Pakicat etnike]] ruajtën institucionet e tyre, si Shkolla Pogose e Armenëve. Çdo distrikt i Bengalit kishte një shkollë distrikti, që ishte institucioni kryesor dytësor. Për shkak se Kalkuta ishte kryeqyteti kolonial, qyteti pati një përqëndrim të madh institucionesh arsimore. Ai ndiqej nga [[Dhaka]], që shërbeu si kryeqytet provincial midis viteve [[1905]] dhe [[1912]]. Në çdo distrikt të Bengalit u krijuan biblioteka nga qeveria koloniale dhe ''zamindarët''. Në vitin [[1854]], u hapën katër biblioteka publike, që përfshinin “Bogra Woodburn Library", “Bibliotekën Publike të Rangpurit", “Bibliotekën Publike të Institutit të Xhesores” dhe “Bibliotekën Publike të Barisalit”. [[Northbrook Hall]]i u krijua në vitin [[1882]] në nder të guvernatorit të përgjithshëm [[Lord Northbrook]]. Biblioteka të tjera të ndërtuara përfshijnë “Bibliotekën Publike të Viktorias”, “Natoren” ([[1901]]), “Bibliotekën Publike të Siraxhganxhit” ([[1882]]), “Bibliotekën Publike të Rajshahit” ([[1884]]), “Comilla Birchandra Library” ([[1885]]), “Bibliotekën Publike të Institutit Shah Makhdum”, [[Rajshahi]]n ([[1891]]), “Bibliotekën Publike të Bashkisë së Noakhalit” (1896), “Prize Memorial Library”, [[Sylhet]]-in ([[1897]]), “Bibliotekën Publike Bashkiake të Çitagongut” ([[1904]]) dhe “Bibliotekën Kërkimore Varendra” ([[1910]]). Në vitin [[1925]], u krijua Shoqëria e Bibliotekare e Bengalit të Madh.<ref>{{cite book|last=Rahman|first=Md Zillur|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Library|editor1-last=Islam|editor1-first=Sirajul|year=2012|chapter=Library|lang=en|editor2-last=Jamal|editor2-first=Ahmed A.|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|edition=i 2-të|publisher=Asiatic Society of Bangladesh|id=isbn 978-984-512-035-7 deri te 978-984-512-048-7|archive-url=https://web.archive.org/web/20240902065547/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Library|archive-date=2 shtator 2024|access-date=3 nëntor 2024|url-status=dead}}</ref> Europianët luajtën një rol të rëndësishëm në modernizimin e e [[gjuha bengale|gjuhës bengaleze]]. Libri i parë i Gramatikës Bengaleze u hartua nga një misionar portugez.<ref>{{cite news|work=Dhaka Tribune|date=24 janar 2014|lang=en|title=Você fala Bangla?|url=https://www.dhakatribune.com/uncategorized/2014/01/24/voce-fala-bangla|access-date=3 korrik 2020}}</ref> [[gjuha angleze|Anglishtja]] ishte gjuha zyrtare. Përdorimi i [[gjuha perse|persishtes]] si një gjuhë zyrtare u ndërpre nga Akti nr. XXIX i 1837-ës i kaluar nga presidenti Këshillit të Indisë në Këshill në 20 nëntor [[1837]]. Megjithatë, persishtja vijoi të përdorej në disa institucione. Mjaft institucione kishin fakultete [[gjuha sanskrite|sanskritisht]] dhe [[gjuha arabe|arabisht]].<ref name="bpPersian">{{cite book|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Persian|chapter=Persian|title=Banglapedia: National Enciclopedia of Bangladesh|year=2012|lang=en|publisher=Asiatic Society of Bangladesh|access-date=30 mars 2020|editor1-last=Islam|editor1-first=Sirajul|editor2-last=Jamal|editor2-first=Ahmed A.|edition=i 2-të|id=isbn 978-984-512-035-7 deri te 978-984-512-048-7|ref=none|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911055911/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Persian|archive-date=11 shtator 2017|url-status=dead}}</ref> Në vazhdim jepet një listë e kolegjeve, universiteteve dhe shoqërive arësimore më të shquara në Presidencën e Bengalit. {{columns-list|colwidth=18em| * Shoqëria Aziatike * Kolegji i Kishës Skoceze * Kolegji i Presidencës * Kolegji i Fortesës William * Kolegji i Inxhinierisë Civile të Kalkutës * Kolegji Qytetar i Kalkutës * Kolegji Mjekësor i Kalkutës * Universiteti i Kalkutës * Kolegji i Dhakës * Kolegji Mjekësor i Dhakës * Shkolla e Inxhinierisë Ahsanullah * Universiteti i Dhakës * Kolegji i Çitagongut * Kolegji i Raxhshahit * Kolegji Braxhalal * Kolegji Carmichael * Kolegji Victoria * Kolegji Bethune * Kolegji Eden * Kolegji Cotton * Shkolla e Mjekësinë Tropikale e Kalkutës * Instituti Bose * Kolegji Serampore * Kolegji Thomason i Inxhinierisë Civile * Kolegji Ananda Mohan * Universiteti Visva-Bharati * Kolegji i Shën Ksavierit * Shoqëria Indiane për Kultivimin e Shkencës * Kolegji Sanskrit * “Calcutta Madrasa" * Akademia e Arteve të Bukura * Shoqata Indiane e Kongresit të Shkencave * Shoqëria Agro-Hortikulturore e Indisë * Shqyrtimi Gjeologjik i Indisë * Shqyrtimi Botanik i Indisë * Shoqëria Metematike e Kalkutës * Shqyrtimi Arkeologjik i Indisë * Shqyrtimi Antropologjik i Indisë * Kolegji Raxhendra }} ==Ekonomia== [[File:The Fort and the Hooghly River in Calcutta (c. 1885).jpg|thumb|left|372px|Porti i Kalkutës, 1885]] Bengali Mogul ishte një eksportues i rëndësishëm i [[mëndafshi]]t të papërpunuar, [[pambuku]]t dhe [[orizi]]t.<ref>{{harvnb|Prakash|2006|pp=237–240}}</ref> Me ekonominë e tij proto-industriale, [[Bengali]] kontribuoi në [[Revolucioni Industrial|Revolucionin e parë Industrial]] në Britani (veëanërisht në manifakturën tekstile gjatë revolucionit industrial). Pas vitit [[1757]], Bengali u vendos nën [[Sundimi i Kompanisë Britanike të Indisë Lindore|sundimin e kompanisë]] (që çoi në çindustrializimin e Bengalit).<ref>{{harvnb|Indrajit Ray|2011|pp=57, 90, 174}}</ref> Fuqitë e tjera europiane në rajon përfshinin [[India Franceze|Kompaninë Francese të Indisë]], [[India Hollandeze|Kompaninë Hollandeze të Indisë]], [[Kompania e Ostendit|Kompaninë austriake të Ostendit]] dhe [[India Daneze|Kompaninë Daneze të Indisë]]. Fillimisht, Kompania Angleze e Indisë Lindore promovoi kultivimin e [[opiumi]]t, që shkaktoi [[Luftërat e Opiumit]] me [[Dinastia Qing|Kinën Qing]]. Promovimi i Kompanisë së Indisë Lindore të kultivimit të indigos shtaktoi Revoltën e Indigos. Britanikët kritikoheshin shumë për favorizimin e importit të tekstileve dhe ndërprerjen e prodhimit vendor të muslinës. Kaosi i periudhës së [[Sundimi i Kompanisë Britanike të Indisë Lindore|sundimit të Kompanisë]] kulminoi në Kryengritjen Indiane të vitit 1857. Në vitin [[1858]], Qeveria Britanike mori kontrollin e drejtpërdrejtë të administrimit të Indisë. Bengali u fut në ekonominë e tregut dhe rrjetet tregtare të [[Perandoria Britanike|Perandorisë Britanike]]. [[File:NarayanganjJuteMill1906.jpeg|thumb|372px|Punëtorë në një mulli juteje në Portin e Narajanganxhit, 1906]] Presidenca e Bengalit kishte prodhimin më të madh të brendshëm bruto në [[Presidencat dhe provincat e Indisë Britanike|Indisë Britanike]].<ref>{{cite news|url=https://www.daily-sun.com/home/printnews/218795|title=Reimagining the Colonial Bengal Presidency Template (Part I)|work=Daily Sun|access-date=30 mars 2020|lang=en|url-status=dead|archive-date=2 shkurt 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202195430/https://www.daily-sun.com/home/printnews/218795}}</ref> Bankat e para koloniale britanike në [[Nënkontinenti indian|Nënkontinentin Indian]] u krijuan në Bengal. Ato përfshinin Bankën e Përgjithshme të Bengalit dhe Biharit ([[1733]]); Bankën e Hindostanit ([[1770]]), Bankën e Bengalit ([[1784]]); dhe Bankën e Përgjithshme të Indisë ([[1786]]). Banka të tjera në Bengal përfshinin Bankën e Kalkutës ([[1806]]), “Union Bank” ([[1829]]); Bankën Qeveritare të Kursimeve ([[1833]]); Bankën e Mirzapores (rreth vitit [[1835]]); Bankën e Dhakës ([[1846]]); Bankën Kurigram ([[1887]]), Bankën Kumarkhali ([[1896]]), Bankën Mahalakshmi në Çitagong ([[1910]]), Bankën e Dinaxhpurit ([[1914]]), Korporatën Bankare të Komillës ([[1914]]), Bankën Qëndrore të Bengalit ([[1918]]) dhe “Comilla Union Bank" ([[1922]]). Zyra huamarrjeje u krijuan në Faridpur ([[1865]]), Bogra ([[1872]]), Barisal ([[1873]]), Majmensingh ([[1873]]), Nasirabad ([[1875]]), Xhesore ([[1876]]), Munshiganxh ([[1876]]), [[Dhaka]] ([[1878]]), [[Sylhet]] ([[1881]]), Pabna ([[1882]]), Kishoreganxh ([[1883]]), Noakhali ([[1885]]), Khulna ([[1887]]), Madaripur ([[1887]]), Tangail ([[1887]]), Nilphamari ([[1894]]) dhe Rangpur ([[1894]]).<ref name="bpBanking">{{cite book|accessdate=30 mars 2020|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Banking_System,_Modern|chapter=Banking System, Modern|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|publisher=Asiatic Society of Bangladesh|year=2012|lang=en|editor1-last=Islam|editor1-first=Sirajul|editor2-last=Jamal|editor2-first=Ahmed A.|edition=i 2-të|id=isbn 978-984-512-035-7 deri te 978-984-512-048-7|ref=none}} {{Lidhje e vdekur}}</ref> [[File:Two silver rupee coins from the Bengal Presidency, during the reign of Shah Alam II in Company Raj, minted in Old Calcutta Mint, photographed from a personal collection in West Bengal, India, by Yogabrata Chakraborty on August 19, 2023.jpg|thumb|left|Monedhë rupie argjendi nga Presidenca e Bengalit, e nxjerr në emër të Shah Alamit II, prerë në Kalkutë.]] Rregjistrimet më të hershme të marrëveshjeve të sigurimeve janë sigurimet e huamarrjeve të Kompanisë Britanike të Indisë Lindore. Në vitin [[1830]], aktivitetet e bursës në Kalkuta drejtoheshin në fushë të hapur nën një pemë.<ref>{{cite news|title=Lights on at Lyons Range - Bombay bourse boost for city exchange|url=https://www.telegraphindia.com/west-bengal/lights-on-at-lyons-range-bombay-bourse-boost-for-city-exchange/cid/1006428|date=30 tetor 2017|work=The Telegraph|lang=en|location=Kalkuta|accessdate=30 mars 2020}}</ref> Bursa e vlerave të Kalkutës u përfshi në vitin [[1908]]. Disa nga kompanitë kryesore në Bengalin Britanik përfshinin “Alexander and Co”, “Waldies”, “Martin Burn”, “M. M. Ispahani Limited”, “James Finlay and Co.”, “A. K. Khan & Company”, “Calcutta Chemical Company”, “Bourne & Shepherd”, “Indo-Burmah Petroleum Company”, “Orient Airways”, “Shaw Wallace”, “Carew & Co”, “Aditya Birla Group”, “Tata Group”, “Balmer Lawrie”, “Biecco Lawrie”, “Braithwaite, Burn & Jessop Construction Company”, “Braithwaite & Co.”, “Bridge and Roof Company”, “Britannia Industries”, “Burn Standard Company” dhe “Andrew Yule and Company”. Disa nga këto sipërmarrje u shtetëzuan pas ndarjes së Indisë. Prodhimet bujqësore përfshinin [[orizi]]n, kallamsheqerin dhe perimet. Prodhueset kryesore të të ardhurave ishin jutja dhe [[çaji]]. Tregtia e jutes ishte thelbësore për Ekonominë e Bengalit Britanik. Bengali llogariste pjesën më të madhe të prodhimit botëror dhe eksportit të jutes. Jutja e papërpunuar ishte vinte nga brendatoka e Bengalit Lindor. Qeveria Britanike e shpalli Portin e Narajanganxhit si një "Port pa taksa" në vitin [[1878]]. “Rally Brothers & Co.” qe një nga kompanitë më të heshme britanike në sipërmarrjen e jutes së Narajanganxhit. Firmat britanike përorën ndërmjetës të quajtur ''beparis'', për të siguruar jute të papërpunuar nga brendatoka. Në vitin [[1907]], ishin 20 firma të angazhuara në tregtinë e jutes së Narajanganxhit, duke përfshirë edhe 18 firma europiane. Tregtarët hindu hapën mjaft mullinj pambuku në vitet [[1920]], që përfshinin Mullirin e Pambukut Dhakeshvari, Mullirin e Pambukut Çitaranxhan dhe Mullirin e Pambukut Lakshmi Narajan.<ref name="bpNarayanganj">{{cite book|chapter=Narayanganj|year=2012|lang=en|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Narayanganj|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|publisher=Asiatic Society of Bangladesh|accessdate=25 korrik 2017|editor1-last=Islam|editor1-first=Sirajul|editor2-last=Jamal|editor2-first=Ahmed A.|edition=i 2-të|id=isbn 978-984-512-035-7 deri te 978-984-512-048-7|ref=none|archive-url=https://web.archive.org/web/20221104193719/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Narayanganj|archive-date=4 nëntor 2022|url-status=dead}}</ref> Mallra të tjerë të tregtuar në Narajanganxh përfshinin [[druri]]n, kripën, tekstilet, vajin, [[pambuku]]n, duhanin, poëarinë, farat dhe arrat e betelit. Mallrat e papërpunuar përpunoheshin nga fabrikat në Kalkuta, veëanërisht mullinjt e jutes. Porti i Çitagongut në vitin [[1887]] u riorganizua sipas Aktit të Komisionerëve Portual. Lidhjet më të ngarkuara tregtare ishin në Burmën Britanike, që përfshinin portet e Akjabit dhe Rangunit;<ref name="Munro2003">{{harvnb|J. Forbes Munro|2003|p=55}}</ref> dhe porte të tjerë bengalezë, duke përfshirë Kalkutën, Dhakën dhe Narajanganxhin.<ref>{{harvnb|G. Willis|1886|p=16}}</ref> Në vitin fiskal 1889–90, eksportet e nxiera nga [[Chittagong]]u arrinin një tërësi prej 125,000 tonë.<ref name="dailystar">{{cite news|author=Q. S. Tauheed|title=Forum for Planned Chittagong's Search for Its Conservation-I|url=http://archive.thedailystar.net/2005/07/01/d507011902101.htm|date=1 korrik 2005|access-date=22 janar 2015|newspaper=The Daily Star|location=Dhaka|url-status=dead|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122160710/http://archive.thedailystar.net/2005/07/01/d507011902101.htm|archive-date=22 janar 2015}}</ref> Rruga Strand u ndërtua përkrahë portit. Në vitin [[1928]], Qeveria Britanike e shpalli [[Chittagong]]un si një "Port Madhor" të [[Presidencat dhe provincat e Indisë Britanike|Indisë Britanike]].<ref>{{cite book|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Chittagong_Port_Authority|chapter=Chittagong Port Authority|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|publisher=Asiatic Society of Bangladesh|access-date=24 korrik 2017|year=2012|lang=en|edition=i 2-të|editor1-last=Islam|editor1-first=Sirajul|editor2-last=Jamal|editor2-first=Ahmed A.|id=isbn 978-984-512-035-7 deri te 978-984-512-048-7|ref=none|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726200732/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Chittagong_Port_Authority|archive-date=26 korrik 2020|url-status=dead}}</ref> Porti i Çitagongut u përdor nga [[Aleatët e Luftës së Dytë Botërore|Forcat Aleate në Luftën e II Botërore]] gjatë Fushatës së Burmës. Porti i Kalkutës ishte porti më i madh detar i [[presidencat dhe provincat e Indisë Britanike|Indisë Britanike]]. Porti u ndërtua nga Kompania Britanike e Indisë Lindore. Ai ishte një nga portet më të ngarkuar në botë gjatë [[shekulli XIX|shekullit të XIX]] dhe fillimit të [[shekulli XX|shekullit të XX]]. Kalkuta ishte një port i rëndësishëm tregtar me lidhje me portet përgjatë gjithë [[Perandoria Britanike|Perandorisë Britanike]]. Brenda-toka e tij shtrihej përtej Bengalit për të përfshirë veriun dhe veri-lindjen e Indisë, mbretëritë himalajase dhe [[Tibeti]]n. [[Gjiri i Bengalit]] u bë një nga qendrat më të ngarkuara të transportit në botë, duke rivalizuar trafikun e porteve në [[Oqeani Atlantik|Atlantik]].<ref>{{cite web|title=The Bay of Bengal: Rise and Decline of a South Asian Region|via=YouTube|date=16 qershor 2014|lang=en|url=https://www.youtube.com/watch?v=JzBh71QMuqw|access-date=24 korrik 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20200618212043/https://www.youtube.com/watch?v=JzBh71QMuqw&gl=US&hl=en|archive-date=18 qershor 2020|url-status=dead}}</ref> Kalkuta ishte edhe një bazë e rëndësishme nvale në [[Lufta e Dytë Botërore|Luftën e II Botërore]] dhe për këtë u bombardua nga Japonezët. Për të ndihmuar në organizimin e sipërmarrjeve tregtare në Bengal u krjuan mjaft dhoma tregtie. Kështu në vitin [[1853]] u krijua Dhoma e Tregtisë së Bengalit. Dhoma e Tregtisë së Narajanganxhit u krijua në vitin [[1904]].<ref>{{cite web|lang=en|accessdate=1 mars 2022|url=http://www.mccibd.org/ebooks/2014/chap-01/mcci_chapter_01.pdf|title=Chapter 1: Introduction: Chambers of Commerce|website=mccibd.org}}</ref> Tregtia e tekstileve të Bengalit pasuroi shumë tregtarë. Për shembull, [[Panam Nagari]] në [[Sonargaoni|Sonargaon]] përjetoi ndërtimin e shumë shtëpive qytetare për tregtarët e pasur të tekstileve. [[File:James Andrew Broun Ramsay Dalhousie 5718.JPG|thumb|[[Lord Dalhousie]] i atribuohet zhvillimi i shërbimeve hekurudhore, telegrafike dhe postare]] Çaji u bë një eksport i rëndësishëm i Bengalit. Bengali veri-perëndimor u bë qendra e kultivimit të çajit të Darxhilingut rrëzë kodrave të Himalajave. Çaji i Darxhilingut u bë një nga çajërat më të vlerësuara në botë. Hekurudha Himalajase e Darxhilingut u ndërtua në zonën e plantacioneve të çajit.<ref name="Malley1999">{{cite book|author=L. S. S. O'Malley|url=https://books.google.com/books?id=LhOzszXcM9UC&pg=PA122|title=Bengal District Gazetteer: Darjeeling|year=1999|orig-year=1907|lang=en|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7268-018-3|page=122}}</ref> Në Bengalin Lindor, rajonet kodrinore të [[Sylhet]]it dhe [[Chittagong|Çitagongut]] u bënë qendra të prodhimit të çajit. Çaji i [[Assam|Asamit]] prodhohej në pjesën veri-lindore të Presidencës së Bengalit. Përveç britanikëve, përfituesit kryesorë të ekonomisë koloniale ishin eddhe ''zamindarët'' (pronarët e tokave feudale). Vendbanimi Permanent forcoi një sistem ku bujqit merrnin hua nga zamindarët. Ata merrnin me qira tokën nga zamindarët dhe bëheshin bujkrobër. Kontrolli i fortë i tokave nga zamindarët nënkuptonte se britanikët kishin pak kokëçarje në shfrytëzimin e tregtisë dhe sipërmarrjes. Megjithatë, Bengali tërhoqi pak vëmendje për industrializimin për shkak të marrëdhënieve të ngurtësuara bujq-zamindarë nën Vendbanimin Permanent.<ref>{{harvnb|Gupta|2012}}</ref> Zamindarët e Bengalit ndërtuan rezidenca, lozha, [[bangalou]] modernë, shtëpi qytetare hde pallate në tokat e tyre. Disa nga rezidencat më të mëdha përfshijnë [[Pallati Hazarduari|Pallatin Hazarduari]] në Murshidabad, [[Ahsan Manzili]]n në tokat e navabit të Dhakës, Pallatin e Mermertë në Kalkuta dhe Pallatin e Kuë Biharit. ==Infrastruktura dhe transporti== ===Hekurudhat=== [[File:Bengal Provincial Railway Co. Ltd., certificate.jpg|thumb|left|345px|Çertifikatë e një aksioneri në “Bengal Provincial Railway Company Limited”]] Pas shpikjes së hekurudhave në Britani, [[Presidencat dhe provincat e Indisë Britanike|India Britanike]] u bë rajoni i parë në Azi që kishte një hekurudhë. Kompania Hekurudhore e Indisë Lindore i futi hekurudhat edhe në Bengal. Kompania u krijua në 1 qershor [[1845]] në [[Londra|Londër]] me një kapital themelues prej £4,000,000 [[paund sterlina]]sh. Linja e saj e për lidhte Kalkutën me qytetet në Indinë veriore. Nga viti [[1859]], kishte 77 lokomotiva, 228 vagona udhëtarësh dhe 848 vagona trasporti mallrash. Sasi të mëdha druri sali u importuan nga [[Nepali]] për të ndërtuar tranversat hekurudhore.<ref>{{cite book|lang=en|author=George Huddleston|url=https://books.google.al/books?id=-5MEAAAAMAAJ|year=1906|title=History of the East Indian Railëay|location=Kalkuta|publisher=Thacker, Spink & Company}}</ref><ref>{{cite book|author=Hena Mukherjee|publisher=Firma KLM Private ltd|url=https://search.ëorldcat.org/title/34687070|year=1994|lang=en|title=The Early History of the East Indian Railëay 1845–1879|isbn=81-7102-003-8|location=Kalkuta}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Në vitin [[1862]], hekurudhat u futën edhe në Bengalin Lindor me Hekurudhën e Bengalit Lindor. Linja e parë hekurudhore lidhte Kalkutën me Kushtian. Nga viti [[1865]], hekurudha u zgjat deri në Raxhbari në brigjet e lumit Padma. Nga viti [[1902]], hekurudha u zgjat deri në [[Assam]]. Hekurudha Assam-Bengal u krijua për ti shërbyer pjesës veri-lindore të Presidencës së Bengalit, me terminalin e saj në [[Chittagong]].<ref name="bpRailway">{{cite book|access-date=30 mars 2020|chapter=Railway|year=2012|editor1-last=Islam|editor1-first=Sirajul|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Railway|lang=en|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|publisher=Asiatic Society of Bangladesh|edition=i 2-të|editor2-last=Jamal|editor2-first=Ahmed A.|id=isbn 978-984-512-035-7 deri te 978-984-512-048-7|ref=none|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010143242/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Railway|archive-date=10 tetor 2017|url-status=dead}}</ref> Hekurudha Veri-Perëndimore e Bengalit u krijua në vitin [[1882]] për të lidhur qytetet në rajonin e Udhit me Kalkutën. Mbi lumenjtë e Bengalit u ndërtuan mjaft ura hekurudhore, ssi Ura Hardinge. Në vitin [[1999]], [[UNESCO]] e njohu Hekurudhën Himalajase të Darxhilingut si një [[Vende të trashëgimisë botërore|Vend i Trashëgimisë Botërore]]. ===Rrugët dhe autostradat=== Në vitet [[1830]] Kompania e Indisë Lindore filloi të rindërtonte Rrugën e Madhe Kryesore në një autostradë të shtruar. Kompania e kërkoi rrugën për qëllime tregtare dhe administrative. Ajo lidhte Kalkutën me [[Peshavari]]n në Provincën e Kufirit Veri-Perëndimor. Për projektin, kompania themeloi një kolegj për të trajnuar dhe punësuar gjeometra, inxhinierë dhe supervizorë vendorë.<ref>{{harvnb|St. John|2011|pp=83–84}}</ref><ref>{{cite book|last1=Gupta|first1=Das|title=Science and Modern India: An Institutional History, c.1784-1947: Project of History of Science, Philosophy and Culture in Indian Civilization, Volume XV, Part 4|url=https://books.google.com/books?id=Pks7BAAAQBAJ&pg=PA455|publisher=Pearson Education India|year=2011|lang=en|isbn=978-813175375-0|pages=454–456}}</ref> Në lindje, rruga u shtri deri në [[Sonargaoni|Sonargaon]], Komilla dhe [[Chittagong]]. Pas ndarjes së parë të Bengalit në vitin [[1905]], autostradat e sapondërtuara lidhnin zonat e pa-aksesueshme të [[Assam]]it dhe Traktit Kodrinor të Ëitagongut. Të tërë distriktet ishin të lidhur nga një rrjet rrugor ndër-distriktual.<ref name="bpEBA">{{cite book|accessdate=30 mars 2020|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Eastern_Bengal_and_Assam|chapter=Eastern Bengal and Assam|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|publisher=Asiatic Society of Bangladesh|lang=en|year=2012|editor1-last=Islam|editor1-first=Sirajul|editor2-last=Jamal|editor2-first=Ahmed A.|edition=i 2-të|id=isbn 978-984-512-035-7 deri te 978-984-512-048-7|ref=none|archive-url=https://web.archive.org/web/20180817193242/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Eastern_Bengal_and_Assam|archive-date=17 gusht 2018|url-status=dead}}</ref> [[File:Sir Fuller arrives in Dhaka 1905.jpg|thumb|396px|Nënmbreti i Indisë mbërrin në Portin e Dhakës në 1908]] ===Rrugët lumore=== Në Bengal një [[ghatet|''ghat'']] i referohet një porti lumor. Portet më të ngarkuara lumore përfshijnë Portin e Kalkutës, Portin e Dhakës, Portin e Narajanganxhit dhe Ghatin Goalundo. Pas ndarjes së parë të Bengalit në vitin [[1905]], u futën mjaft shërbime tragetesh që lidhnin [[Chittagong|Çitagongun]], [[Dhaka|Dhakën]], Bogrën, Dinaxhpurin, Rangpurin, Xhalpaigurin, Maldahën dhe [[Rajshahi|Raxhshahin]]. Ky rrjet i përmirësuar komunikues e nxiti tregtinë dhe sipërmarrjen.<ref name="bpEBA"/> ===Aviacioni=== [[File:Royal Air Force Operations in the Far East, 1941-1945. CI178.jpg|thumb|left|354px|Aeroplanë të Forcës Ajrore Mbretërore në pistën e Çitagongut]] Një përpjekje për fluturimin e parë në Bengal u bë nga një parashutiste e re e quajtur Jennette Rumary, që në atë kohë ishte e lidhur me Park Van Tassel dhe që mbante emrin ''Jennette Van Tassel''. E ftuar të performonte nga navabi i Dhakës, në orën 6:20 mbasdite të 16 [[marsi]]t [[1892]], Jennette u nis të fluturonte nga bregu jugor i lumit Buriganga. Por shkulmi i erës e nxori atë jashtë kopshteve të Shahbagut, ku parashuta e saj ngeci në një pemë. Gjatë përpjekjeve për shpëtimin e saj nga pema, ajo ra dhe vdiq dy ditë më vonë. Jennette u varros në varrezën e krishterë në Narinda të Dhakës së Vjetër.<ref name="Fogel">{{cite book|title=Sky Rider: Park Van Tassel and the Rise of Ballooning in the West|first=Gary|last=Fogel|year=2021|lang=en|publisher=University of New Mexico Press|url=https://unmpress.com/books/sky-rider/9780826362827|access-date=22 nëntor 2021|isbn=978-0-8263-6282-7|url-status=dead|archive-date=14 gusht 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814031543/https://unmpress.com/books/sky-rider/9780826362827}}</ref> Një fushë ajrore u hap pranë një stacioni të Artilerisë Mbretërore në rrethimet e Kalkutës.<ref>{{cite news|work=FlightGlobal|lang=en|title=Air Routes in India|date=15 prill 1920|url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1920/1920%20-%200415.html|access-date=18 shtator 2011}}</ref> Guvernatori i Bengalit Sir Stanley Jackson hapi Klubin e Fluturimit të Bengalit në aerodromin e Kalkutës në shkurt [[1929]].<ref>{{cite news|title=Bengal Flying Club Opened|work=FlightGlobal|lang=en|accessdate=18 shtator 2011|url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1929/1929%20-%200480.html|date=7 mars 1929}}</ref> Në vitin [[1930]], fusha ajrore u rrit në një aeroport të mirëfilltë.<ref>{{cite news|title=State of Air Transport in the British Empire|date=29 gusht 1930|lang=en|url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1930/untitled0%20-%201033.html|work=FlightGlobal|access-date=18 shtator 2011}}</ref> Njihej në mënyrë popullore si Aeroporti Dum Dum. Fluturimet perandorake filluan nga [[Londra]] për në [[Australia|Australi]] nëpërmjet Kalkutës në vitin [[1933]].<ref>{{cite news|title=Global Networks Before Globalisation: Imperial Airways and the Development of Long-Haul Air Route|lang=en|url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1929/1929-1%20-%200670.html|work=Globalization and World Cities Research Network|date=5 dhjetor 2007|access-date=18 shtator 2011}}</ref> “Air Orient” filloi ndalesa të programuara si pjesë të itinerarit të tij [[Parisi|Paris]] [[Qyteti Ho Chi Minh|Saigon]].<ref>{{cite news|title=1930 Histoire d'Air Orient|lang=en|work=gap.air.orient.pagesperso-orange.fr|access-date=18 shtator 2011|url=http://gap.air.orient.pagesperso-orange.fr/Air%20Orient%20historique.htm}}</ref> [[KLM|Linja Ajrore Mbretërore Hollandeze KLM]] operonte një itinerar nga [[Amsterdami]] për në [[Xhakarta|Batavia]] (Xhakarta) nëpërmjet Kalkutës.<ref>{{cite news|accessdate=18 shtator 2011|work=FlightGlobal|title=Amsterdam-Batavia Flight|lang=en|date=20 nëntor 1924|url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1924/1924%20-%200735.html}}</ref> Kalkuta doli si një ndalesë për shumë linja ajrore që operonin itinerare mes Europës, Indokinës dhe Australazisë.<ref name="nscbiairport.org">{{cite web|url=http://www.nscbiairport.org/|title=気になる薄毛の事|accessdate=9 maj 2015|lang=zh|work=nscbiairport.org|url-status=dead|archive-date=19 maj 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519095723/http://www.nscbiairport.org/}}</ref> Fluturime e “Amelia Earhart" dhe “Fred Noonan”, që u përpoqën të fluturonin përreth botës, bënë një ndalesë në Kalkuta në vitin [[1937]].<ref>{{cite news|title=Amelia Earhart's Circumnavigation Attempt|work=tripline.net|lang=en|access-date=18 shtator 2011|url=http://www.tripline.net/trip/Amelia_Earhart%27s_Circumnavigation_Attempt-6410741502631003B225FC83C9742523}}</ref> Linjat vendore ajrore përfshijnë “Tata Air Services” dhe “Orient Airways”. Bengali luajti një rol të rëndësishëm për operacionet ajrore të [[Aleatët e Luftës së Dytë Botërore|Forcat Aleate të Luftë II Botërore]]. Forcat Ajrore Mbretërore operuan fushat ajrore përgjatë Bengalit gjatë Fushatës së Burmës. Aeroplanë të [[Forca Ajrore e Shteteve të Bashkuara|Forcave Ajrore të Shteteve të Bashkuara]] u stacionuan gjithashtu në Bengal. Lista në vijim përfshin një pjesë të aeroporteve dhe fushave ajrore të krijuara gjatë [[Raxhi Britanik|sundimit britanik]] në Bengal. Fushat ajrore përdoreshin nga [[Aleatët e Luftës së Dytë Botërore|Forcat Aleate]] gjatë [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës II Botërore]]. {{columns-list|colwidth=15em| * Aeroporti i Kalkutës * Fusha Ajrore e Texhgaonit * Fusha Ajrore e Çitagongut * Aeroporti i Silhetit * Fusha Ajrore e Dohazarit * Aeroporti i Shamshernagarit * Aeroporti i Lalmonirhatit * Aeroporti i Thakurgaonit * Aeroporti i Saidpurit * Aeroporti i Bogrës * Aeroporti i Ishvardit * Aeroporti i Komillës * Fusha Ajrore e Fenit * Fusha Ajroree Hathazarit * Fusha Ajrore e Asansolit * Fusha Ajrore e Çakulias * Fusha Ajrore e Piardobës * Fusha Ajrore e Guskharës * Fusha Ajrore e Dudhkundit * Fusha Ajrore e Pandavesvarit * Fusha Ajrore e Çarrës }} [[File:-Bengal Horse Artillery,1860- MET DP146172.jpg|thumb|389px|Artileria Kalorsiake e Bengalit, 1860]] ==Ushtria== [[File:Bengal Sapper and Miners Bastion, in Sherpur cantonment, Kabul, Second Afghan War, c. 1879.jpg|thumb|left|354px|Anëtarë të Xhenios së Bengalit në Kabul, 1879]] Ushtria e Bengalit ishte një nga ushtritë e presidencave të [[Presidencat dhe provincat e Indisë Britanike|Indisë Britanike]]. Ajo u formua nga Kompania e Indisë Lindore. Shefi i Shtabit të Ushtrisë së Bengalit ishte njëkohësisht Shefi i Shtabit të Ushtrisë Indo-Britanike nga viti [[1853]] deri në [[1895]], pasi Ushtria e Bengalit ishte më e madhja e ushtrive të presidencave.<ref>{{harvnb|Harold E. Raugh|2004}}</ref> Gurkhat u rekrutuan edhe në Ushtrinë e Bengalit. Në vitin [[1895]], Ushtria e Bengalit u bashkua në Ushtrinë Indiano-Britanike. Ushtria Indiano-Britanike kishte një komand në Bengal mes viteve [[1895]] dhe [[1908]]. Përballje të rëndësishme ushtarake që prekën Bengalin Britanike përfshijnë Luftën e Parë Anglo-Burmeze, Luftën Anglo-Nepaleze, Luftën e Parë Afgane, Luftërat e Opiumit, Lufta e Butanit, Lufta e Dytë Anglo-Afgane, [[Lufta e Parë Botërore]] dhe Fushata e Burmës gjatë [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës II Botërore]]. Baza kryesore britanike në Bengal ishte [[Fortesa William]]. Përgjatë nënkontinentit, britanikët shpesh i shndërruan fortesat mogule në baza ushtarake, si në [[Delhi]] dhe [[Dhaka]]. Britanikët ndërtuan edhe kazerma, që përfshijnë Kazermat e Dhakës dhe Kazermat e Çitagongut. Shumë ushtarë aleatë të vrarë në [[Birmania|Burma]] u varrosën në varrezat e [[Chittagong|Çitagongut]] dhe Komillës. Varrezat përfshijnë Varrezën e Luftës së Komunuelthit në Çitagong dhe Varrezën e Luftës së Mainamatit, që mirëmbaheshin nga Komisioni i Varrezave të Luftës së Komunuelthit. ==Zitë e bukës dhe fatkeqësi të tjera== [[File:Bengal famine image.jpg|thumb|left|362px|Zia e bukës së Bengalit në 1943]] [[India Koloniale]] ashtu si dhe Presidenca e Bengalit vuajtën nga [[Raxhi Britanik#Zi buke, epidemi, shëndeti publik|zi buke dhe epidemi shumta]] përgjatë gjithë [[Presidencat dhe provincat e Indisë Britanike|Sundimit Britanik]]. Uria e Madhe e Bengalit në [[1770]] zgjati deri në vitin [[1773]] dhe shkaktoi vdekjen e afërsisht 10 milionë bengalezëve. Kompania e Indisë Lindore kritikohej fort për lënien pas dore të sigurisë ushqimore të popullsisë. Goditjet e përsëritura të zisë së urisë në Indi, të bashkuara me abuzime të tjera kundër popullsisë, e bënë Parlamentin Britanik që gradualisht ta hiqte monopolin e Kompanisë së Indisë Lindore, e kufizoi pushtetin e kompanisë dhe në vazhdim e zëvendësoi atë me [[Raxhi Britanik|Sundimin e Kurorës]]. [[Warren Hastings]], guvernatori i Bengalit, u nxor para gjyqit për abuzimet e kompanisë. Ironikisht, Hastings kishte vendosur ti reformonte praktikat e kompanisë dhe më vonë u shpall fajtor për shpërdorime. Gjatë procesit të Hastings, [[Edmund Burke]] bëri një akuzë të ashpër për shpërdorimet e kompanisë, duke e dënuar atë për "padrejtësi dhe tradhëti kundër besimit të kombit". Burke pohonte se “Me raste të ndryshme zhvatjeje dhe vepra të tjera keq-administrimi... Me varfërimin dhe ëpopullimin e të gjithë vendit... me një ushtrim të pushtetit të mangët, të padrejtë dhe të dëmshëm... në përmbysjen e themelet e vjetra të vendit... Me mizori të padëgjuara dhe shkatërrimin e pothuajse pa përmendur... Krimet që i bënë ata të ngriheshin në prirjen e njerëzve të ligj – në dorështrëngim, grabitje, krenari, mizori, ligësi, mendjemadhësi, fyerje, egërsi, tradhëti, ligësi të karakterit – shkurt, asgjë që nuk kundërshton shuarjen e të të gjitha parimeve morale, që nuk tregon një zemër thelbësisht të zezë, një zemër të nxirë stërr, një zemër të korruptuar, të gangrenizuar në thelb... Në kemi sjell përpara jush kreun [Hastings]... një në të cilin të gjitha mashtrimet, të gjitha mitmarrjet, të gjithë dhunën, të gjithë tiraninë në Indi e mishëron”.<ref name="Dalrymple2019">{{cite book|last=Dalrymple|first=William|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2019|lang=en|title=The Anarchy: The Relentless Rise of the East India Company|url=https://books.google.com/books?id=iRuoDwAAQBAJ|isbn=978-1-63557-395-4|page=308}}</ref> Në vitin [[1876]], në Barisal vdiqën rreth 200,000 bengalezë si pasojë e Ciklonit të 1876-ës në Bengal.<ref>{{harvnb|Samarendra Karmakar|1998}}</ref> Presidenca e Bengalit vuajti një uri të gjerë midis viteve [[1873]] dhe [[1874]]. Zia e bukës së Bengalit të 1943-ës shkaktoi vdekjen e rreth 3 milionë njerëzve gjatë [[Lufta e Dytë Botërore|Luftës II Botërore]]. Njerzit vdisnin nga uria, [[malaria]], ose sëmundje të tjera të rënduara nga keq-ushqyerja, zhvendosja e popullsisë dhe mungesa e kujdesit shëndetësor. Kryeministri Britanik i kohës së luftës, [[Winston Churchill]] është konsideruar përgjegjës për urinë nga indianë të shquar, që përfshijnë politikanin Shashi Tharur.<ref name="tg29Mar2019">{{cite news|last=Safi|first=Michael|title=Churchill's policies contributed to 1943 Bengal famine – study|work=[[The Guardian]]|language=en|date=29 mars 2019|url=https://www.theguardian.com/world/2019/mar/29/winston-churchill-policies-contributed-to-1943-bengal-famine-study}}</ref><ref>{{cite news|lang=en|author=Maya Oppenheim|url=https://www.independent.co.uk/news/world/world-history/winston-churchill-genocide-dictator-shashi-tharoor-melbourne-writers-festival-a7936141.html|date=8 shtator 2017|title=Winston Churchill has as much blood on his hands as the worst genocidal dictators, claims Indian politician|work=The Independent}}</ref> Kur shërbyesit civilë britanik dërguan letra në Londër në lidhje me situatën e zisë së bukës, Ëërëilli një herë u përgjigj duke thënë "Pse nuk ka vdekur akoma [[Mahatma Gandi|Gandhi]]?".<ref>{{cite news|author=Maya Oppenheim|url=https://www.independent.co.uk/news/world/world-history/winston-churchill-adolf-hitler-no-better-shashi-tharoor-indian-politician-post-colonialist-author-a7641681.html|title='Winston Churchill is no better than Adolf Hitler,' says Indian politician Dr Shashi Tharoor|work=The Independent|date=21 mars 2017|lang=en|access-date=30 mars 2020|ref=none}}</ref><ref name="tg29Mar2019"/> Shumë studiues, megjithatë, argumentojë se ajo është një teprim për të fajësuar atë për krizën e urisë së kohës së luftës. Shkaku i vërtetë ishte rënia e Burmës te japonezët, që ndërprenë linjën kryesore të importit të orizit kur burimet vendase ishin të pakta, që ata u shkaktua në Bengalin Lindor në vazhdim të [[cikloni]]t shkatërrimtar të mesit të [[tetori]]t [[1942]].<ref>{{cite web|title=The Bengali Famine|lang=en|url=https://winstonchurchill.org/resources/in-the-media/churchill-in-the-news/bengali-famine/|date=18 nëntor 2008|accessdate=30 mars 2020|work=The International Churchill Society}}</ref> Lizzie Collingham mendon se zhvendosjet masive globale të furnizimeve të shkatuara nga [[Lufta e Dytë Botërore]] virtualisht siguruan që uria do të ndodhte diku në botë, megjithatë racizmi i Ëërëillit vendosi vendndodhjen se ku do të ndodhte uria.<ref>{{harvnb|Lizzie Collingham|2012|p=153}}</ref> [[File:1780-01-29 Berkeley Page 1a.png|thumb|309px|Ballina e ''Hicky's Bengal Gazette'' në 29 janar 1780]] ==Kultura== ===Zhvillimi letrar=== [[File:Young tagore and nazrul.png|thumb|left|406px|[[Rabindranath Tagore]] (në Londër në 1879) dhe Kazi Nazrul Islam (në Ushtrinë Indiano-Britanike në 1917–1920)]] [[Gjuha angleze|Anglishtja]] zëvendësoi [[gjuha perse|persishten]] si gjuha zyrtare e administratës. Përdorimi i persishtes u ndërpre me Aktin nr. XXIX të 1837-ës të kaluar nga presidenti i Këshillit të Indisë në Këshill më 20 nëntor [[1837]],<ref name="bpPersian"/><ref>{{harvnb|James Stuart Olson|Robert S. Shadle|1996|p=131}}</ref> duke i dhënë fund gjashtë shekujve të [[Kultura Indiano-Perse|Kulturës Indo-Perse]] në Bengal. [[Gjuha bengale|Bengalishtja]] mori vëmendje në rritje. Misionarët europianë prodhuan librat e parë modernë mbi Gramatikën Bengale. Në kohët para-koloniale, hindutë dhe myslimanët ishin tepër të lidhur me gjuhët e tyre liturgjike, që ishin përkatësisht [[Gjuha sanskrite|sanskritishtja]] dhe [[gjuha arabe|arabishtja]]. Nën sundimin britanik, përdorimi i bengalishtes u zgjerua dhe u përforcua si ''[[Lingua Franca]]'' e popullsisë vendase. Filluan të shkruheshin romane në [[gjuha bengale|bengalisht]]. Figura poliedrike e [[Rabindranat Tagora|Rabindranath Tagore]]s fitoi [[Çmimi Nobel për Letërsi|Çmimin Nobel në Letërsi]] në vitin [[1913]]. Aktivisti kulturor Kazi Nazrul Islam fitoi popullaritet si ''poet rrebel'' i [[Presidencat dhe provincat e Indisë Britanike|Indisë Britanike]]. [[Xhagadish Çandra Bose]] krijoi i pari në letërsinë bengaleze [[Shkenca fiktive|letërsinë fanta-shkencore]]. Begum Rokeja, autore e ''Ëndrra e Sulltanës'', u bë një autore e e heshme feministe e [[shkenca fiktive|letërsisë fanta-shkencore]]. ===Media=== [[File:Portrait of East India Company official.jpg|thumb|325px|Minaiatura Mogule në stilin e Kompanisë]] Në Bengalin Britanik u publikuan gazeta të shumta që nga [[shekulli XVIII]]. Shumë ishin në anglisht. ''Hicky's Bengal Gazette'' ishte një publikim i rëndësishëm i përjavshëm. Periodikët e parë në bengalisht u shfaqën në [[shekulli XIX|shekullin e XIX]]. ''Calcutta Journal'' u bë gazeta e parë e përditshme në [[Presidencat dhe provincat e Indisë Britanike|Indisë Britanike]].<ref>{{cite book|chapter=Newspapers and Periodicals|year=2012|lang=en|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Newspapers_and_Periodicals|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|access-date=30 mars 2020|publisher=Asiatic Society of Bangladesh|editor1-last=Islam|editor1-first=Sirajul|editor2-last=Jamal|editor2-first=Ahmed A.|edition=i 2-të|id=isbn 978-984-512-035-7 deri te 978-984-512-048-7|ref=none}} {{Lidhje e vdekur}}</ref> Gazeta të tjera përfshijnë ''Dacca News'' dhe ''The Bengal Times''. Kanalet radiofonike filluan transmetimin në vitin [[1927]].<ref>{{cite book|year=2012|chapter=Radio|lang=en|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Radio|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|access-date=30 mars 2020|publisher=Asiatic Society of Bangladesh|editor1-last=Islam|editor1-first=Sirajul|editor2-last=Jamal|editor2-first=Ahmed A.|edition=i 2-të|id=isbn 978-984-512-035-7 deri te 978-984-512-048-7|ref=none}} {{Lidhje e vdekur}}</ref> ===Artet pamore=== [[File:Mrshestings.jpg|thumb|left|372px|Pikturë nga Johann Zoffany e guvernatorit të përgjithshëm Warren Hastings dhe gruas së tij Marian në kopshtin e tyre në Alipore]] Shkolla e Pikturës së Kompanisë në Kalkuta, Murshidabad dhe [[Patna]] përjetoi absorbimin e Miniaturës Mogule në imazhet e zyrtarëve kolonialë britanikë në vend të zyrtarëve mogulë.<ref>{{harvnb|Nanak Ganguly|2012}}</ref> Piktorët evropianë prodhuan vepra të shumta në Bengal që nga [[shekulli XVIII]]. Në rajonin e Bengalit punuan edhe fotografë europianë. Shkolla moderniste e pikturës së Bengalit evouoi në provincë. Zamindarët e pasur gjithashtu importuan gjerësisht skultura europiane. Në vitet [[1940]], Zainul Abedin u shfaq si një piktor modernist që paraqiste varfërinë dhe urinë e Bengalit. ===Koha e Kalkutës=== Koha e Kalkutës ishte zona kohore e Presidencës së Bengalit. Ajo u krijua në vitin [[1884]], si një nga dy zonat kohore të [[Presidencat dhe provincat e Indisë Britanike|Indisë Britanike. Në pjesën e dytë të [[shekulli XIX|shekullit të XIX]], Koha e Kalkutës ishte koha mbizotëruese e përdorur në pjesën indiane [[Perandoria Britanike|Perandorisë Britanike]] duke i regjistruar ngjarjet astronomike dhe gjeologjike sipas saj.<ref>{{harvnb|Richard Dixon Oldham|1899|p=20}}</ref><ref>{{cite book|title=The Asiatic Journal and Monthly Register for British and Foreign India, China, and Australia|year=1834|publisher=Parbury, Allen, and Co.|url=https://archive.org/details/asiaticjournala09unkngoog/page/n10|lang=en|page=1}}</ref> [[File:আলিবাবা - বাংলা চলচ্চিত্র (১৯৩৭).webm|thumb|379px|''Alibaba'', film bengalez i 1939-ës bazuar te [[Një mijë e një netë|Netët Arabe]]]] ===Kinemaja=== “Royal Bioscope Company” filloi të prodhonte filma në gjuhën bengaleze në vitin [[1898]], duke xhiruar skena nga prodhimet e një numri shfaqjesh të popullore<ref name="VF">{{cite web|url=http://www.victorian-cinema.net/sen.htm|title=Who's Who of Victorian Cinema - Hiralal Sen|work=victorian-cinema.net|lang=en}}</ref> në Teatrin e Kurorës në [[Dhaka]], Teatrin Star, Teatrin Minerva dhe Teatrin Klasik në Kalkuta. [[File:Royal Calcutta Turf Club Race Stands - Viceroy's Cup Day.png|thumb|left|406px|Dita e Kupës së Nënmbretit në Pistën e Garave në Kalkuta]] Teatri Madan filloi të bënte filma pa zë në Kalkuta në vitin [[1916]]. Filmi i parë në bengalisht, ''Billvamangal'', u prodhua dhe publikua në vitin [[1919]] nën posterin e Teatrit Madan. Filmi u drejtua nga Rustomxhi Dhotivala dhe u prodhua nga Prijonath Ganguli. Shpejt, në Kalkuta u formua nga Dhirendra Nath Ganguli një kompani filmash bengalezë e quajtur “Indo-British Film Co.”. Ganguli drejtoi dhe shkroi ''Bilat Ferat'' në vitin [[1921]], që ishte prodhimi i parë i “Indo-British Film Co”, ''Xhamai Shashthi'' ([[1931]]) ishte një nga filmat e parë me zë bengalisht. Në [[1927]]–[[1928|28]], Familja Navabe e Dhakës prodhoi një film të shkurtër të quajtur ''Sukumari'' (nga [[gjuha bengale|bengalishtja]]: vajza e mirë).<ref>{{cite web|title=The Liberation Struggles of a Country and a Festival|url=http://www.dhakafilmfestival.org/the-liberation-struggles-ofa-country-and-a-festival/|work=Dhaka Film Festival|accessdate=1 dhjetor 2014|lang=en|archive-date=11 janar 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140111212011/http://www.dhakafilmfestival.org/the-liberation-struggles-ofa-country-and-a-festival/}}</ref> Pas suksesit të ''Sukumarit'', Familja Navabe ndërmori një aventurë më të madhe.<ref>{{harvnb|Zakir Raju|2015|p=91}}</ref> Për të bërë një film me gjatësi të plotë pa zë, u krijua një studio e përkohshme në kopshtet e rezidencës së familjes dhe ata prodhuan një film pa zë me gjatësi të plotë të quajtur ''The Last Kiss'', të nxierë në vitin [[1931]].<ref>{{cite web|title=Dhaka Nawab Family and Film|lang=en|work=Nawab Bari|url=http://www.nawabbari.com/main_arts.html?string=lastKiss.html|access-date=1 dhjetor 2014|url-status=dead|archive-date=7 mars 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307230554/http://www.nawabbari.com/main_arts.html?string=lastKiss.html}}</ref><ref>{{cite news|title=Did you know? First Pakistani silent movie makes it to international film fests|url=http://tribune.com.pk/story/611929/did-you-know-first-pakistani-silent-movie-makes-it-to-international-film-fests/|lang=en|work=The Express Tribune|access-date=1 dhjetor 2014}}</ref> Më vonë në [[Dhaka]] u krijua "East Bengal Cinematograph Society". ===Sportet=== [[Kriketi]] filloi të luhej që në vitet [[1790]]. Klubi i Kriketit të Kalkutës u krijua në vitin [[1792]]. Për garat e kuajve, në vitin [[1847]] u krijua “Royal Calcutta Turf Club”. Ai u bë i barasvlefshmi i “Jockey Club” në Angli për Indinë Britanike në këndvështrimin e ëështjet e arbitrimit në lidhje me garat. Përveë garave me kuaj, klubi nisi gjithashtu ndeshjet e ''polos'' mes vendasve dhe kolonëve. Garat në Pistën e Garave në Kalkuta dikur ishin mes ngjarjeve më të rëndësishme shoqërore të kalendarit, të hapura nga nënmbreti i Indisë. Gjatë viteve [[1930]] “Calcutta Derby Sweeps” ishte një lojë kryesore fati në botë. Gjithashtu në zonën Ramna të Dhakës u krijua një pistë garash nga Klubi i Dhakës.<ref>{{cite book|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Ramna_Racecourse|year=2012|chapter=Ramna Racecourse|lang=en|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|publisher=Asiatic Society of Banglaesh|editor1-last=Islam|editor1-first=Sirajul|editor2-last=Jamal|editor2-first=Ahmed A.|edition=i 2-të|id=isbn 978-984-512-035-7 deri te 978-984-512-048-7|ref=none|archive-url=https://web.archive.org/web/20161205011959/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Ramna_Racecourse|archive-date=5 dhjetor 2016|access-date=3 nëntor 2024|url-status=dead}}</ref> Akti i Lojërave Publike të Bengalit (amendment) (Akti nr. IV i vitit 1913) e përjashtonte garën me kuaj nga ligji i kumarit.<ref name="Birla2009">{{harvnb|Ritu Birla|2009|p=189}}</ref> ===Rilindja e Bengalit=== Rilindja e Bengalit i referohet lëvizjeve të reformimit shoqëror gjatë [[shekulli XIX|shekullit të XIX]] dhe fillimit të [[shekulli XX|shekullit të XX]] në rajonin e Bengalit në [[India koloniale|Indinë e pandarë]] gjatë sundimit britanik. Historiani Nitish Sengupta e përshkruan atë si të nisur me reformistin dhe humanistin Raxha Ram Mohan Rojin ([[1775]]–[[1833]]) dhe të përfunduar me fituesin e parë aziatik të [[Çmimi Nobel për Letërsi|Çmimit Nobel në Letërsi]], [[Rabindranat Tagora|Rabindranath Tagore]] ([[1861]]–[[1941]]).<ref>{{harvnb|Nitish K. Sengupta|2001|p=211}}</ref> Ky vërshim i reformuesve fetar dhe shoqërorë, studiuesve dhe shkrimtarëve është përshkruar nga historiani David Kopf si "një nga periudhat më krijuese në historinë indiane".<ref>{{harvnb|David Kopf|1994|pp=1741–1742}}</ref> Këto lëvizje u zhvilluan kryesisht në shoqërinë hindu bengaleze, sië ishte “Brahmo Samaxhi”. Pati një zgjim kulturor në rritje të shoqërisë myslimane bengaleze, që përfshin daljen e Mir Mosharraf Hosainit si romancieri i parë i Bengalit; Kazi Nazrul Islam si një poet i shquar që bashkoi ndikimet bengaleze dhe të Hindustanit; Begum Rokeja dhe Navab Faizunesa si arësimtare feministe; Kajkobadi si një poet epik; dhe anëtarët e “Lëvizjes Intelektuale të Lirisë”. Bengali luajti një rol të rëndësishëm në Lëvizjen e Pavarësisë Indiane dhe Pakistaneze. Grupet e para të organizuara anti-koloniale u shfaqën në Bengal. Rajoni prodhoi shumë udhëheqës politikë të [[nënkontinenti indian|Nënkontinentit]] gjatë fillimit të [[shekulli XX|shekullit të XX]]. Në të gjithë rajonin u formuan parti politike dhe grupe rrebele. ===Arkitektura=== {{main|Arkitektura e Bengalit}} Arkitektura civile filloi duke ndjekur stilet europiane pas vendosjes së autoritetit të Kompanisë Britanike të Indisë Lindore. [[Arkitektura Indo-Saraçene]], duke përzier [[Arkitektura Gotike|Arkitekturën Gotike]] me atë [[Arkitektura Indo-Islamike|Indo-Islamike]], ose [[Arkitektura Mogule|Mogule]] filloi nga arkitektët britanikë në fund të [[shekulli XIX|shekullit të XIX]]. Ndërsa qytete si [[Kalkuta]] dhe [[Arkitektura e Dhakës|Dhaka]] paraqesin më shumë ndërtime qytetare, rezidencat rurale u ndërtuan në shumë qyteza dhe fshatra përgjatë Bengalit. Ndikimet e [[Art Deco]] filluan në vitet [[1930]]. Familjet e pasura bengaleze (veçanërisht pronarët zamindarë) punësuan firma europiane për të projektuar shtëpia dhe pallate. <gallery mode="packed" caption="Arkitektura në Bengalin Britanik" style="font-size:88%; line-height:120%; border-bottom:1px #aaa solid;" heights="190"> The Hooghly Bridge (BOND 0034).jpeg|Ura Howrah në 1945 Victoria Memorial, Calcutta - LIFE.jpg|Përmendorja Viktoria në Kalkuta Writers Building.jpg|[[Writer's Building]] Ruplal House old.jpg|[[Ruplal House]] Completed Bridge. (23126065986).jpg|Ura Hardinge, 1915 Dhaka College 1904.jpg|Kolegji i Dhakës, 1904 Madrassa Dhaka 1904.jpg|Medreseja e Dhakës, 1904 Nawab's Shahbagh Garden dhaka 1904 02.jpg|Kopshti Shahbagh i Navabit, 1904 </gallery> ===Shoqëria=== Shoqëria bengaleze mbeti thellësisht konservatore gjatë periudhës koloniale me përjashtim të lëvizjeve të reformimit shoqëror. Historianët kanë argumentuar se britanikët përdornin një politikë përëa dhe sundo mes hinduve dhe myslimanëve. Kjo nënkuptonte të favorizonin hindutë ndaj myslimanëve dhe anasjelltas në disa sektorë. Për shembull, pas Vendbanimit Permanent, tregtarët hindu si Familja Tagore u shpërblye me toka të shumta që më parë u përkisnin fisnikërisë mogule. Në Kalkuta, ku hindutë përbënin shumicën, myslimanëve të pasur shpesh u bëheshin favore në kurriz të hinduve. Një aspekt në të cilin bashkësia hindu përfitoi, ishte rritja e shkallës së alfabetizmit. Shumë myslimanë, megjithatë, qëndruan të huaj për arësimimin anglez pas shfuqizimit të persishtes. Shoqëria bengaleze vazhdoi të përjetonte ekstremizmin fetar që ëoi në ndarjen e Bengalit në vitin [[1947]]. Qytetet e Bengali Britanik përfshinin një popullsi kozmopolite, që përfshinte [[Armenët në Bengal|armenë]] dhe hebrej. Anglo-indianët përbënin një pjesë të shquar të popullsisë urbane. U hapën shumë klube fisnikësh, që përfshijnë Klubin e Bengalit, Klubin e Kalkutës, Klubin e Dhakës, Klubin e Çitagongut, Klubin e Tolligunxhit dhe Klubin e të Shtunës. ==Shiko gjithashtu== * [[Bengali Hollandez]] * [[India Koloniale]] * [[Presidencat dhe provincat e Indisë Britanike]] * [[Sundimi i Kompanisë Britanike të Indisë Lindore]] * [[Raxhi Britanik]] * [[Armenët në Bengal]] * [[Perandoria Britanike]] * [[Historia e Bengalit]] == Referime == {{reflist}} == Bibliografia == * {{cite book|author=Clare Anderson|title=The Indian Uprising of 1857–8: Prisons, Prisoners, and Rebellion|url=https://books.google.al/books?id=MGJQKg4Tja0C|publisher=Anthem Press|year=2007|lang=en|isbn=978-1-84331-295-6}} * {{cite book|author=Christopher Alan Bayly|title=Indian Society and the Making of the British Empire|url=https://books.google.al/books?id=Nl3EzgEACAAJ|publisher=Cambridge University Press|year=1988|isbn=978-052125092-4|lang=en}} * {{cite book|author=Ritu Birla|title=Stages of Capital: Law, Culture, and Market Governance in Late Colonial India|url=https://books.google.com/books?id=KFKQm0p5XoQC|lang=en|date=14 janar 2009|publisher=Duke University Press|isbn=978-0-8223-9247-7}} * {{cite book|author=Sugata Bose|lang=en|title=Agrarian Bengal: Economy, Social Structure and Politics|url=https://books.google.com/books?id=fxXInQEACAAJ|publisher=Cambridge University Press|year=1986|isbn=978-0-521-30448-1}} * {{cite journal|author=James A. Bourdillon|title=The Partition of Bengal|journal=Journal of the Society of Arts|url=https://books.google.al/books?id=8XdjAAAAIAAJ|publisher=Royal Society of Arts|volume=LIV|issue=2769|year=1906|lang=en|location=Londër|pages=102-140}} * {{cite book|author=Charles Edward Buckland|title=Bengal Under the Lieutenant-Governors: Being a Narrative of the Principal Events and Public Measures During Their Periods of Office, from 1854-1898|url=https://books.google.al/books?id=l_oRAAAAYAAJ|publisher=S. K. Lahiri & Company|year=1901|lang=en|location=Londër}} * {{cite book|author=Sudeep Chakravarti|year=2017|lang=en|title=The Bengalis: A Portrait of a Community|url=https://books.google.al/books?id=tB8zswEACAAJ|publisher=Aleph|isbn=978-938602104-5}} * {{cite book|author=Susil Chaudhury|title=From Prosperity to Decline: Eighteenth Century Bengal|url=https://books.google.al/books?id=9KCGAAAAIAAJ|publisher=Manohar|isbn=978-817304105-1|year=1995|lang=en|location=Delhi}} * {{cite book|author=George Tomkyns Chesney|year=1894|lang=en|publisher=Longmans, Green & Company|url=https://books.google.al/books?id=X_0nAAAAYAAJ|title=Indian Polity: A View of the System of Administration in India|orig-year=1870}} * {{cite encyclopedia|title=Bengal|editor=Hugh Chisholm|year=1910|encyclopedia=The Encyclopædia Britannica: A Dictionary of Arts, Sciences, Literature and General Information|url=https://books.google.al/books?id=X3FvzwEACAAJ&dq|edition=i 11-të|volume=3|lang=en|publisher=Cambridge University Press|pages=729-735}} * {{cite book|author=Lizzie Collingham|title=Taste of War: World War II and the Battle for Food|url=https://books.google.com/books?id=J4an767BL4EC|publisher=Penguin Publishing Group|year=2012|isbn=978-1-101-56131-7|lang=en|location=New York}} * {{cite book|author=William Dalrymple|title=The Anarchy: The Relentless Rise of the East India Company|url=https://books.google.com/books?id=iRuoDwAAQBAJ|isbn=978-1-63557-395-4|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2019|language=en}} * {{cite journal|author=Sutapa Dutta|year=2022|lang=en|s2cid=248603349|journal=History of Education|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/0046760X.2022.2050304|doi=10.1080/0046760X.2022.2050304|title=Colonial Textbooks and National Consciousness in British India|volume=51|issue=6|pages=827–845}} * {{cite book|first=Gary B.|last=Fogel|year=2021|title=Sky Rider: Park Van Tassel and the Rise of Ballooning in the West|url=https://books.google.al/books?id=jlfSEAAAQBAJ|accessdate=22 nëntor 2021|contribution=Dick Brown|publisher=University of New Mexico Press|isbn=978-0-8263-6282-7|lang=en|ref=none}} * {{cite magazine|author=Nanak Ganguly|date=qershor 2012|title=Company School Paintings of Calcutta, Murshidabad, Patna (1750-1850): Doctoral Thesis of Late Dipak Bhattacharya (1960-2007)|lang=en|url=http://www.artnewsnviews.com/view-article.php?article=company-school-paintings-of-calcutta-murshidabad-patna-1750-1850-doctoral-thesis-of-late-dipak-bhattacharya-1960-2007-&iid=34&articleid=1011|magazine=Art etc. News & Views|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905211531/http://www.artnewsnviews.com/view-article.php?article=company-school-paintings-of-calcutta-murshidabad-patna-1750-1850-doctoral-thesis-of-late-dipak-bhattacharya-1960-2007-&iid=34&articleid=1011|archive-date=5 shtator 2015}} * {{cite web|author=Deepanjan Ghosh|language=en|date=11 nëntor 2017|title=The Siege of Calcutta|url=https://www.livehistoryindia.com/story/religious-places-/the-siege-of-calcutta|accessdate=18 shkurt 2022|work=livehistoryindia.com}} * {{cite book|author=Durba Ghosh|year=2017|lang=en|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.al/books?id=Y74pDwAAQBAJ&lpg=PA27|chapter=The Reforms of 1919: Montagu–Chelmsford, the Rowlatt Act, Jails Commission, and the Royal Amnesty|title=Gentlemanly Terrorists: Political Violence and the Colonial State in India, 1919-1947|doi=10.1017/9781316890806.003|s2cid=157075881|isbn=978-1-107-18666-8|pages=27–59}} * {{cite book|last1=Gupta|first1=Das|year=2011|lang=en|volume=XV, part 4|publisher=Pearson Education India|url=https://books.google.com/books?id=Pks7BAAAQBAJ|title=Science and Modern India: An Institutional History, c.1784-1947: Project of History of Science, Philosophy and Culture in Indian Civilization|isbn=978-813175375-0|ref=none}} * {{cite conference|last1=Gupta|first1=Shaibal|conference=South Asia Growth Conference 2012|url=https://www.theigc.org/wp-content/uploads/2014/08/Shaibal-Gupta-Economic-history-of-Bengal-presidency.pdf|title=Economic History of Bengal Presidency|lang=en|date=korrik 2012|citeseerx=10.1.1.348.6344|s2cid=15466381}} * {{cite book|author=Christopher Raymond Hibbert|year=2000|title=Queen Victoria: A Personal History|url=https://books.google.al/books?id=YE8-AQAAIAAJ|lang=en|isbn=978-000255826-6|publisher=Harper Collins}} * {{cite book|last=Hill|first=Samuel Charles|year=1905|lang=en|others=Robarts - University of Toronto|url=http://archive.org/details/bengalin175657se01hilluoft|title=Bengal in 1756-57: A Selection of Public and Private Papers Dealing with the Affairs of the British in Bengal During the Reign of Siraj-Uddaula; with notes and an historical introduction|publisher=London, Murray|ref=none}} * {{cite book|author=George Huddleston|year=1906|lang=en|title=History of the East Indian Railway|url=https://books.google.al/books?id=-5MEAAAAMAAJ|publisher=Thacker, Spink & Company|location=Kalkuta|ref=none}} * {{cite book|author=Sir William Wilson Hunter|year=1871|lang=en|title=Annals of Rural Bengal|url=https://books.google.al/books?id=yEoOAAAAQAAJ|publisher=Smith, Elder & Company}} * {{cite book|author=Sir Courtenay Peregrine Ilbert|chapter=Appendix II: Constitution of the Legislative Councils under the Regulations of November 1909|year=1907|publisher=Clarendon Press|url=https://books.google.al/books?id=InxCAAAAIAAJ|title=The Government of India, Supplementary Chapter (Indian Councils Act, 1909|lang=en}} * {{cite book|author=Sir Courtenay Peregrine Ilbert|title=The Government of India: A brief historical survey of Parliamentary Legislation relating to India|edition=i 3-të i përditsuar dhe rishikuar|url=https://books.google.al/books?id=FZGXYLJb6oMC|year=1922|publisher=Clarendon Press|lang=en}} * {{cite book|year=1909|title=Imperial Gazetteer of India|location=Oksford|publisher=Clarendon Press|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/toc.html?volume=2|volume=2|lang=en}} * {{cite book|author=Ayesha Jalal|title=Democracy and Authoritarianism in South Asia: A Comparative and Historical Perspective|publisher=Cambridge University Press|date=6 prill 1995|url=https://books.google.com/books?id=mHPok4epvlIC|lang=en|isbn=978-0-521-47862-5}} * {{cite book|author=Ayesha Jalal|date=1994|lang=en|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=D63KMRN1SJ8C|title=The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan|isbn=978-0-521-45850-4}} * {{cite book|first1=Ian|last1=St. John|title=The Making of the Raj: India under the East India Company|url=https://books.google.com/books?id=RKoNdrBULtQC|year=2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-031309736-2|lang=en|access-date=15 maj 2018}} * {{cite book|author=Samarendra Karmakar|year=1998|lang=en|title=The impact of tropical cyclones on the coastal regions of SAARC countries and their influence in the region SMRC-No.1|url=https://www.researchgate.net/publication/337137567|publisher=SAARC Meteorological Research Center}} * {{cite journal|author=David Kopf|date=dhjetor 1994|title=Amiya P. Sen. Hindu Revivalism in Bengal 1872|url=https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1994-12_99_5/page/1740|volume=99|issue=5|type=Book review|jstor=2168519|journal=American Historical Review|lang=en|pages=1741–1742|doi=10.2307/2168519}} * {{cite book|last1=Llewellyn-Jones|first1=Rosie|year=2023|language=en|title=Empire Building: The Construction of British India, 1690–1860|publisher=Hurst Publishers|accessdate=3 gusht 2023|url=https://books.google.com/books?id=vXysEAAAQBAJ|isbn=978-1-80526-026-4}} * {{cite journal|author=Mahitosh Mandal|year=2022|title=Dalit Resistance during the Bengal Renaissance: Five Anti-Caste Thinkers from Colonial Bengal, India|journal=Caste: A Global Journal on Social Exclusion|volume=3|issue=1|doi=10.26812/caste.v3i1.367|lang=en|pages=11–30|url=https://journals.library.brandeis.edu/index.php/caste/article/view/367/96|s2cid=249027627|doi-access=free}} * {{cite book|editor=P. J. Marshall|lang=en|title=The Cambridge Illustrated History of the British Empire|url=https://books.google.com/books?id=S2EXN8JTwAEC|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-052100254-7|date=2 gusht 2001}} * {{cite book|author=John R. McLane|title=Land and Local Kingship in Eighteenth-Century Bengal|url=https://books.google.al/books?id=PlNvQgAACAAJ|publisher=Cambridge University Press|year=1993|lang=en|isbn=978-052141074-8}} * {{cite book|author=Jaswant Lal Mehta|title=Advanced Study in the History of Modern India 1707-1813|url=https://books.google.com/books?id=d1wUgKKzawoC|publisher=New Dawn Press|isbn=978-1-932705-54-6|language=en|year=2005}} * {{cite book|author=Hena Mukherjee|title=The Early History of the East Indian Railway 1845–1879|url=https://search.worldcat.org/title/34687070|year=1994|lang=en|publisher=Firma KLM Private ltd.|isbn=81-7102-003-8|location=Kalkuta|ref=none}} * {{cite book|author=J. Forbes Munro|year=2003|publisher=Boydell Press|title=Maritime Enterprise and Empire: Sir William Mackinnon and His Business Network, 1823-93|url=https://books.google.com/books?id=Dm6tSiRizBcC|isbn=978-0-85115-935-5|lang=en}} * {{cite book|title=Nalanda Year-book & Who's Who in India|year=1946|publisher=Nalanda Press|url=https://books.google.com/books?id=zja2AAAAIAAJ|lang=en}} * {{cite book|author1=Stephen Nicholas|author2=Peter R. Shergold|chapter=Transportation as Global Migration|url=https://books.google.al/books?id=PX2hli7W8WkC|publisher=Cambridge University Press|editor=Stephen Nicholas|year=1989|title=Convict Workers: Reinterpreting Australia's Past|lang=en|isbn=0-521-36126-5|pages=28-40}} * {{cite book|author=Richard Dixon Oldham|year=1899|publisher=Office of the Geological Survey|url=https://books.google.com/books?id=JO7OAAAAMAAJ|title=Report of the Great Earthquake of 12th June, 1897|lang=en}} * {{cite book|author=L. S. S. O'Malley|year=1999|lang=en|title=Bengal District Gazetteer: Darjeeling|url=https://books.google.com/books?id=LhOzszXcM9UC|publisher=Logos Press|orig-year=1907|isbn=978-81-7268-018-3|ref=none}} * {{cite book|editor1=James Stuart Olson|editor2=Robert S. Shadle|title=Historical Dictionary of the British Empire|url=https://books.google.al/books?id=CxEZAQAAIAAJ|chapter=Bentinck, Lord William Cavendish|publisher=Greenwood Press|volume=1|year=1996|lang=en|isbn=0-313-29366-X}} * {{cite journal|last=Oturkar|first=R. V.|year=1953|lang=en|title=New Light on the Battle of Plassey|url=https://www.jstor.org/stable/44303890|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=16|pages=279–281|jstor=44303890|issn=2249-1937}} * {{cite encyclopedia|last=Prakash|first=Om|year=2006|editor-last=McCusker|editor-first=John J.|url=http://link.galegroup.com/apps/doc/CX3447600139/WHIC?u=seat24826&xid=6b597320|encyclopedia=History of World Trade Since 1450|lang=en|title=Empire, Mughal|accessdate=3 gusht 2017|volume=1|publisher=Macmillan Reference USA|isbn=0-02-866070-6|pages=237–240}} * {{cite book|author=Kerala Putra|year=1928|title=The Working of Dyarchy In India 1919–1928|url=https://archive.org/details/workingofdyarchy029425mbp|lang=en|publisher=D. B. Taraporevala Sons and Company}} * {{cite book|author=Zakir Raju|title=Bangladesh Cinema and National Identity: In Search of the Modern|url=https://books.google.com/books?id=PnLfBQAAQBAJ|year=2015|isbn=978-0-415-46544-1|publisher=Routledge|lang=en|location=Londër}} * {{cite book|author=Harold E. Raugh|year=2004|lang=en|publisher=ABC-CLIO Ltd|isbn=978-157607925-6|url=https://books.google.al/books?id=GpYYAAAAIAAJ|title=The Victorians at War, 1815-1914: An Encyclopedia of British Military History}} * {{cite book|author=Indrajit Ray|title=Bengal Industries and the British Industrial Revolution (1757–1857)|url=https://books.google.com/books?id=CHOrAgAAQBAJ|isbn=978-1-136-82552-1|publisher=Routledge|year=2011|lang=en}} * {{cite book|title=The Asiatic Journal and Monthly Register for British and Foreign India, China, and Australia|year=1834|lang=en|publisher=Parbury, Allen, and Co.|url=https://archive.org/details/asiaticjournala09unkngoog/}} * {{cite journal|last1=Turnbull|first1=C. M.|year=1970|title=Convicts in the Straits Settlements 1826-1867|volume=43|issue=1 (217)|journal=Journal of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society|lang=en|pages=87–103|jstor=41492016}} * {{cite book|author=Nitish K. Sengupta|year=2001|lang=en|title=History of the Bengali-speaking People|url=https://books.google.al/books?id=VdDztNnvj9IC|publisher=UBS Publishers' Distributors|isbn=978-81-7476-355-6}} * {{cite book|year=1886|title=Report on the Administration of Bengal: Willis's Current Notes|url=https://books.google.com/books?id=foQIAAAAQAAJ|lang=en|author=G. Willis|publisher=Bengal Secretariat Press|contribution=Bengal Revenue Department}} * {{cite book|author1=Leela Visaria|author2=Parvin Visaria|year=1983|lang=en|editor1=Dharma Kumar|url=https://books.google.al/books?id=9ew8AAAAIAAJ|chapter=Population (1757–1947)|editor2=Meghnad Desai|title=The Cambridge Economic History of India|volume=2, c.1757–c.1970|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-22802-2}} * {{cite web|author=Tan Tai Yong|title=A Tale of Two Cities: Singapore and Kolkata Past and Present|url=https://www.isas.nus.edu.sg/wp-content/uploads/2019/12/Singapore-and-Kolkata-Publication-1.pdf|lang=en|page=3|publisher=National University of Singapore|ref=none}} ==Lidhje të jashtme== * {{Commons category|Bengal Presidency|Presidenca e Bengalit Kolonial}} * [http://coinindia.com/galleries-bengalpresidency.html Coins of the Bengal Presidency] [[Kategoria:Historia e Indisë]] [[Kategoria:Bangladesh]] [[Kategoria:Kolonializmi Britanik në Azinë Jugore]] [[Kategoria:Historia e Azisë Jugore]] 5q0o3k3v4lmvxalllwxr37qmsixrc1x 1 366242 3059240 3057789 2026-10-24T10:50:49Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059240 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Presidenca e Bengalit Kolonial/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Presidenca e Bengalit Kolonial]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3056766 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180817193242/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Eastern_Bengal_and_Assam për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Eastern_Bengal_and_Assam. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 13 tetor 2026 04:23 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 6 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Presidenca e Bengalit Kolonial]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3057788 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190329025149/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Huq,_AK_Fazlul për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Huq,_AK_Fazlul. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://en.banglapedia.org/index.php?title=Education. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240902065547/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Library për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Library. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://en.banglapedia.org/index.php?title=Banking_System,_Modern. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20221104193719/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Narayanganj për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Narayanganj. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200726200732/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Chittagong_Port_Authority për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Chittagong_Port_Authority. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20171010143242/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Railway për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Railway. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://en.banglapedia.org/index.php?title=Newspapers_and_Periodicals. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://en.banglapedia.org/index.php?title=Radio. *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20161205011959/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Ramna_Racecourse për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Ramna_Racecourse. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 17 tetor 2026 19:33 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Presidenca e Bengalit Kolonial]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059239 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170911055911/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Persian për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Persian. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2026 12:50 (CEST) 4vaf0ioe20qqgee787rxqxb06upecd4 1 366244 3059242 2715375 2026-10-24T11:10:06Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059242 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Prindërimi LGBT]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2715374 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20080313070401/http://www.deseretnews.com/dn/view/0%2C1249%2C660207378%2C00.html për lidhjen http://deseretnews.com/dn/view/0,1249,660207378,00.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 14 nëntor 2024 05:33 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Prindërimi LGBT]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059241 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180616023544/https://whatweknow.inequality.cornell.edu/wp-content/uploads/2018/04/PDF-Parenting-wellbeing-1.pdf për lidhjen https://whatweknow.inequality.cornell.edu/wp-content/uploads/2018/04/PDF-Parenting-wellbeing-1.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2026 13:10 (CEST) of44cqq30d2f303xkut9bwcfbvyno2i 0 367709 3059184 3053562 2026-10-24T02:25:00Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3059184 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Nicolas Berggruen | image = Nicolas Berggruen in 2017.jpg | caption = Berggruen in 2017 | birth_date = {{birth date and age|10|08|1961|df=yes}} | birth_place = Paris, France | death_date = | death_place = | citizenship = {{plainlist| * Germany * United States}} | alma_mater = [[New York University]] | occupation = Investor | children = 2 | mother = [[Bettina Moissi]] | father = [[Heinz Berggruen]] | relatives = {{plainlist| * [[Olivier Berggruen]] (brother) * [[John Berggruen]] (half-brother)}} | website = {{URL|https://www.nicolasberggruen.com}} }} '''Nicolas Berggruen''' (i lindur më 10 gusht 1961) është një investitor dhe filantrop miliarder me bazë në SHBA.<ref name="LATIMES">{{Cite web|last=Curwen|first=Tom|date=30 prill 2016|title=On his Santa Monica mountaintop, a billionaire envisions lofty thoughts on politics and culture|url=http://www.latimes.com/local/california/la-me-nicolas-berggruen-think-tank-20160429-snap-story.html|access-date=1 maj 2016|website=L.A. Times}}</ref><ref>{{Cite news|last=Wolfe|first=Alexandra|title=Philanthropist Nicolas Berggruen's Big Bet on Philosophy|language=en-US|work=WSJ|url=https://www.wsj.com/articles/philanthropist-nicolas-berggruens-big-bet-on-philosophy-1486750574|access-date=2024-06-03}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nicolas Berggruen - RSA|url=https://www.thersa.org/events/speakers/nicolas-berggruen|access-date=2024-06-03|website=www.thersa.org}}</ref><ref>{{Cite web|last=Di Mento|first=Maria|date=9 maj 2016|title=Gifts Roundup: Investor Nicolas Berggruen Puts $500 Million Into His Think Tank|url=https://www.philanthropy.com/article/gifts-roundup-investor-berggruen-puts-500-million-into-his-think-tank/|website=The Chronicle of Philanthropy}}</ref> I lindur në Paris, Francë, ai është një shtetas i dyfishtë gjerman dhe amerikan<ref>{{Cite news|last=Schuessler|first=Jennifer|date=2015-09-15|title=Nicolas Berggruen Wants to Bridge the East-West Gap|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2015/09/16/arts/nicolas-berggruen-wants-to-bridge-the-east-west-gap.html|access-date=2021-04-22|issn=0362-4331}}</ref> . Ai është themeluesi dhe presidenti i Berggruen Holdings, një kompani private investimesh<ref>{{Cite web|title=Berggruen Holdings Inc - Company Profile and News|url=https://www.bloomberg.com/profile/company/84777Z:US|access-date=2020-11-10|website=Bloomberg.com|language=en}}</ref><ref name=":5">{{Cite news|date=2012-09-28|title=Deep Thoughts With the Homeless Billionaire|language=en|work=Bloomberg.com|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2012-09-27/deep-thoughts-with-the-homeless-billionaire|access-date=2020-11-10}}</ref> dhe bashkëthemelues dhe kryetar i Institutit Berggruen, një institut jofitimprurës, jopartiak që punon për të adresuar çështjet e qeverisjes globale. Në vitin 2014, përmes Institutit, Berggruen lançoi ''Noema Magazine'', dikur ''WorldPost,'' një botim dixhital dhe i printuar i dedikuar për të eksploruar çështjet globale.<ref name=":2">{{Cite web|last=Dean|first=Jason|date=2017-10-04|title=Nicolas Berggruen: All-In-Mentality - CSQ Magazine|url=https://csq.com/2017/10/nicolas-berggruen-all-in-mentality/|access-date=2020-11-11|website=CSQ {{!}} Magazine, Events, Community|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=de la Merced|first=Michael J.|date=25 janar 2014|title=With Some Investing Help, Huffington Unveils a New International Venture|url=https://dealbook.nytimes.com/2014/01/25/with-some-investing-help-huffington-unveils-a-new-international-venture/}}</ref> == Biografia == [[Skeda:Oliver_Mark_-_Nicolas_Berggruen_and_Olivier_Berggruen,_Berlin_2008.jpg|parapamje| Nicolas Berggruen dhe Olivier Berggruen fotografuar nga Oliver Mark, Berlin 2008]] Nicolas Berggruen ka lindur në Paris, Francë. Ai është djali i koleksionistit dhe tregtarit të artit Heinz Berggruen dhe aktores [[Bettina Moissi]] . Babai i tij vjen nga një familje [[Historia e Jehudëve në Gjermani|hebreje gjermane]] dhe nëna e tij ishte një [[Shqiptarët|shqiptare]] [[Kisha Katolike|katolike]] dhe gjermane, vajza e aktorëve [[Aleksandër Moisiu]] dhe Herta Hambach.<ref>{{Cite web|title=Nicolas Berggruen|url=https://www.linkedin.com/posts/nicolasberggruen_top-channel-n%C3%AB-gjurm%C3%ABt-e-gjyshit-nipat-activity-6970139916202631168-gwXT|website=LinkedIn}}</ref><ref>{{Cite web|last=Knöfel|first=Ulrike|last2=Doerry|first2=Martin|date=9 shtator 2007|title=Seinen Geist am Leben erhalten|url=https://www.spiegel.de/kultur/seinen-geist-am-leben-erhalten-a-eb7e2684-0002-0001-0000-000052909367|access-date=23 prill 2022|website=[[Der Spiegel]]|language=de|quote=Meine Mutter ist katholisch, mein Vater jüdisch.}}</ref> Heinz Berggruen konsiderohej një nga koleksionistët më të mëdhenj të artit në botë, pasi kishte dhuruar dhe shitur vepra nga [[Pablo Picasso|Picasso]], Klee dhe [[Henri Matisse|Matisse]] në Muzeun Berggruen në Berlin, Muzeun Metropolitan të Artit në New York City dhe Galerinë Kombëtare në Londër.<ref name=":0">{{Cite news|last=Kahn|first=Jeremy|date=2011-11-05|title=Billionaire Nicolas Berggruen is always on the move, looking for the next deal|language=en-US|work=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/business/billionaire-nicolas-berggruen-is-always-on-the-move-looking-for-the-next-deal/2011/10/31/gIQAof3OqM_story.html|access-date=2020-11-11|issn=0190-8286}}</ref> Nëna e tij luajti rolin kryesor femër në filmin gjerman [[Holokausti|të Holokaustit]] të vitit 1948 ''Long Is the Road'' .<ref>{{Cite book|last=Shandley|first=Robert R.|url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt14bsxrn|title=Rubble Films: German Cinema In Shadow Of 3Rd Reich|date=2001|publisher=Temple University Press|isbn=978-1-56639-877-0|jstor=j.ctt14bsxrn}}</ref> Edhe pse i lindur në Francë, gjuha e parë e Berggruen është gjermanishtja. Ai flet rrjedhshëm edhe anglisht dhe frëngjisht.<ref name=":7">{{Cite web|date=2019-09-11|title=Nicolas Berggruen: International Man Of Democracy (And Mystery)|url=https://hauteliving.com/2019/09/nicolas-bergguen-renovating-democracy/673090/|access-date=2020-11-11|website=Haute Living|language=en-US}}</ref> Berggruen ka dy gjysëm motra më të mëdhenj nga martesa e parë e babait të tij: John, një tregtar arti dhe Helen, një artiste. Për më tepër, ai ka një vëlla më të vogël, Olivier, një historian arti dhe kurator.<ref>{{Cite web|date=2013-06-07|title=Pablo Picasso works draw art world to Berlin|url=http://www.theguardian.com/world/2013/jun/07/pablo-picasso-art-berlin-berggruen|access-date=2021-03-22|website=[[The Guardian]]|language=en-GB}}</ref> Berggruen e vlerëson babain e tij për nxitjen e tij konkurruese: "Ajo që mësova nga babai [ishta] pasioni dhe fokusi... Ai vlerësonte cilësinë mbi sasinë".<ref name=":2"/> Nicolas dhe Olivier ndoqën shkollën fillore në École alsacienne në Paris.<ref>{{Cite web|last=PO|date=2019-08-20|title=L'histoire de L'École alsacienne par Roger Gruner|url=http://archives.ecole-alsacienne.org/spip/L-Ecole-Alsacienne.html|access-date=2020-11-11|website=École alsacienne|language=fr}}{{Lidhje e vdekur}}</ref> Ata u rritën si katolikë, me besimin e nënës së tyre.<ref name="NYTphilosophy">{{Cite web|last=Steinberger|first=Michael|date=6 prill 2022|title=How the 'Homeless Billionaire' Became a Philosopher King|url=https://www.nytimes.com/2022/04/06/magazine/nicolas-berggruen-philosophy.html|url-access=limited|access-date=23 prill 2022|website=[[The New York Times]]}}</ref> I rritur në Paris në vitet 1970, Berggruen e kaloi kohën duke lexuar. Ai ishte veçanërisht i tërhequr nga puna e filozofit francez [[Jean-Paul Sartre]] dhe çështjet e qeverisjes politike.<ref name=":3">{{Cite web|last=Du|first=Lisa|title=The High-Flying Life Of 'Homeless Billionaire' Nicolas Berggruen|url=https://www.businessinsider.com/homeless-billionaire-nicolas-berggruen-2011-12|access-date=2020-11-11|website=Business Insider}}</ref> Berggruen ndoqi shkollën e mesme në Le Rosey në Zvicër. Ai u interesua për [[Marksizmi|marksizmin]] dhe në moshën 15-vjeçare kishte shkruar një kushtetutë për një vend utopik.<ref>{{Cite web|date=9 dhjetor 2011|title=102 Minutes With Nicolas Berggruen -- New York Magazine - Nymag|url=https://nymag.com/news/intelligencer/encounter/nicolas-berggruen-2011-12/|access-date=2020-11-12|website=New York Magazine|language=en-us}}</ref> Berggruen refuzoi të mësonte anglisht në atë kohë sepse mendonte se ishte "gjuha e imperializmit". Berggruen kishte një natyrë rebele, duke sfiduar shpesh mësuesit për çështje intelektuale dhe përfundimisht, ai u përjashtua nga shkolla për rebelim.<ref name=":2" /> Në moshën 16-vjeçare, Berggruen kaloi provimet e tij shtetërore në Paris përpara se të përfundonte një bacalauréat në Paris si kandidat i lirë. Në vitin 1978, Nicolas u transferua në Londër, ku ai fliste rrjedhshëm anglisht dhe u trajnua nën zhvilluesin e pronave dhe filantropistin Lord Max Rayne në London Merchant Securities, i njohur sot si LMS Capital Plc.<ref name=":0"/><ref name=":2"/> Në vitin 1979, 17-vjeçari Berggruen u transferua në Nju Jork për të ndjekur Universitetin e Nju Jorkut, ku mori një diplomë bachelor në Financë dhe Biznes Ndërkombëtar në 1981.<ref name=":0"/> == Karriera investuese == === Përvoja e hershme e biznesit === Pasi mori diplomën e tij, Berggruen u transferua në [[Filadelfia]] për të punuar për sektorin e pasurive të paluajtshme të Bass Brothers Enterprises, të udhëhequr nga investitori Sid Bass . Midis 1983 dhe 1987, Berggruen ishte Drejtor në Jacobson and Co.  === Berggruen Holdings === Berggruen u kthye në Nju Jork dhe, bazuar në një fond besimi me vlerë rreth 250,000 dollarë, ai filloi të investonte në pasuri të paluajtshme dhe aksione publike, duke u zgjeruar më vonë në kapitalin privat, kapitalin sipërmarrës dhe fondet mbrojtëse. Në vitin 1984, ai themeloi Berggruen Holdings, Inc. si një mjet investimi për Trustin Bamirës Nicolas Berggruen. Berggruen Holdings operon kryesisht si një investitor/pronar afatgjatë për kompanitë e portofolit të tyre. Në mesin e viteve 1980, Berggruen filloi të blinte prona të paluajtshme në të gjithë qytetin e Nju Jorkut dhe që atëherë ka bërë mbi 100 kontrolle të drejtpërdrejta dhe investime në pasuri të paluajtshme globalisht. Në vitin 1988, ai dhe Julio Mario Santo Domingo, Jr. bashkëthemeluan Alpha Investment Management, një fond mbrojtës . Firma u rrit në rreth 2 miliardë dollarë nën menaxhim përpara se themeluesit t'i shisnin Safra Bank në 2004.<ref name="ftinterview">{{Cite news|last=Tett|first=Gillian|author-link=Gillian Tett|date=14 janar 2011|title=Lunch with the FT: Nicolas Berggruen|work=[[Financial Times]]|url=http://www.ft.com/cms/s/2/4eca9d52-1f55-11e0-8c1c-00144feab49a.html|access-date=25 shtator 2011}}</ref> Në vitin 2005, për tarifën simbolike prej 1 euro, Berggruen bleu shitësin gjerman të falimentuar Karstadt, duke investuar mbi 65 milionë euro (83 milionë dollarë) dhe duke kursyer mbi 25,000 vende pune. Duke komentuar rëndësinë e markës së shitjes me pakicë, Berggruen tha: "Ne duam të marrim një markë me një prani të madhe në të gjithë Gjermaninë dhe t'i kthejmë asaj gjithë lavdinë e saj të mëparshme."<ref>{{Cite news|last=Launder|first=William|date=2010-06-13|title=Karstadt's New Owner Is a 'Homeless Billionaire'|language=en-US|work=Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704067504575304701181628836|access-date=2020-11-11|issn=0099-9660}}</ref> Në vitin 2010, pasi kishte shpenzuar 400 milionë euro, ai e nxori kompaninë nga falimentimi.<ref name=":3"/> Nëpërmjet Freedom Acquisitions – mjeti i tij i parë investues që doli në publik në 2006 – Berggruen bleu një aksion në grupin e fondit mbrojtës GLG Partners në 2007. Në vitin 2009, me fondin e tij të dytë, Liberty Acquisitions, Berggruen bleu Pearl Insurance, dhe në vitin 2010, ai bleu shumicën e aksioneve në grupin mediatik spanjoll, Prisa, për një raport prej 900 milionë dollarësh.<ref name=":4">{{Cite news|last=Sakoui|first=Anousha|date=22 shkurt 2011|title=Justice founders start acquisitions search|work=[[financial times]]|url=https://www.ft.com/content/f69e9c4c-3ec5-11e0-834e-00144feabdc0|access-date=10 tetor 2020}}</ref> Në vitin 2011, së bashku me partnerin e biznesit Martin Franklin dhe investitorin William Ackman, Berggruen lançoi mjetin e tij të tretë të investimit, Justice Holding, një kompani që mblodhi 900 milion £ në ofertën e saj fillestare publike.<ref>{{Cite web|date=15 shkurt 2011|title=Berggruen Justice Fund Raises £900M|url=https://www.institutionalinvestor.com/article/b150xyvnd7v3y2/berggruen-justice-fund-raises-900m|access-date=2020-11-12|website=Institutional Investor|language=en-gb}}</ref> Në vitin 2012, zotërimet e drejtësisë morën një aksion prej 881 milion £ (29%) në Burger King Worldwide, Inc.<ref name=":4"/> Në mesin e viteve 2000, Berggruen Holdings filloi të blejë prona të paluajtshme rezidenciale dhe komerciale në të gjithë botën në [[Tel Aviv-Jafa|Tel Aviv]], Berlin, [[Stambolli|Stamboll]] dhe Bregun Perëndimor Amerikan. Në vitin 2012, kompania zotëronte dhe operonte një portofol prej më shumë se 90 ndërtesash në Berlin, Gjermani.<ref>{{Cite web|title=Berggruen acquires Berlin portfolio for EUR 1...|url=https://propertyeu.info/Nieuws/Berggruen-acquires-Berlin-portfolio-for-EUR-130m/ed2adc20ebf544c684cf55f0ebc2236b|access-date=2020-11-22|website=PropertyEU News|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202042211/https://propertyeu.info/Nieuws/Berggruen-acquires-Berlin-portfolio-for-EUR-130m/ed2adc20ebf544c684cf55f0ebc2236b|archive-date=2 dhjetor 2024|url-status=dead}}</ref> Në Tel Aviv, Berggruen punoi me arkitektin Richard Meier për të projektuar një kompleks apartamentesh luksoze në bulevardin Rothschild .<ref name=":9">{{Cite news|date=2012-06-25|title=Berggruen Says German Real Estate Vulnerable in Euro Breakup|language=en|work=Bloomberg.com|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2012-06-24/berggruen-says-german-real-estate-vulnerable-in-euro-breakup|access-date=2020-11-22}}</ref> Në vitin 2014, investimet në pasuri të paluajtshme u bënë themeli i Berggruen's NBP Capital, i specializuar në menaxhimin e investimeve, zhvillimin, ndërtimin, mikpritjen dhe shërbimet e menaxhimit të pronave.<ref>{{Cite web|title=NBP Capital, LLC – Berggruen|url=https://www.berggruenholdings.com/investments/nbp-capital-llc/|access-date=2020-11-12|language=en-US|archive-date=16 nëntor 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201116111359/https://www.berggruenholdings.com/investments/nbp-capital-llc/|url-status=dead}}</ref> Në vitin 2020, vlera e tregut të NBP Capital tejkaloi 1 miliard dollarë.<ref>{{Cite web|date=2020-01-21|title=NBP Capital Names Mark Fitkin as Chief Operating Officer|url=https://www.businesswire.com/news/home/20200121005309/en/NBP-Capital-Names-Mark-Fitkin-as-Chief-Operating-Officer|access-date=2020-11-12|website=www.businesswire.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=NBP Capital - Company Profile and News|url=https://www.bloomberg.com/profile/company/1538125D:US|access-date=2020-11-12|website=Bloomberg.com|language=en}}</ref> Në vitin 2012, përmes Berggruen Holdings, Berggruen ishte një investitor dhe zhvillues kryesor në Newark, Fshati i Mësuesve të Nju Xhersit. Projektuar nga Richard Meier, projekti rivitalizoi pesë blloqe të qendrës së Newark.<ref>{{Cite web|title=Teachers Village {{!}} Team|url=http://www.teachersvillage.com/team.html|access-date=2016-06-16|website=www.teachersvillage.com|archive-date=7 mars 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180307190330/http://www.teachersvillage.com/team.html|url-status=dead}}</ref> Në vitin 2013, Berggruen Holdings investoi në Bursën e Afrikës Lindore, një bursë rajonale e mallrave bujqësore me financim privat në [[Afrika Lindore|Afrikën Lindore]] . Shkëmbimi synon të rrisë efikasitetin e tregut rajonal dhe të sigurojë të ardhura më të larta për fermerët, veçanërisht fermerët e vegjël. Berggruen tha, "Bujqësia është çelësi për prosperitetin e Afrikës, dhe kështu ndihma për rrjedhën e informacionit dhe financave brenda sektorit bujqësor do të jetë veçanërisht e dobishme."<ref name=":11">{{Cite web|last=Bee|first=The Sacramento|date=23 janar 2013|title=East Africa Exchange Launched|url=https://www.african-markets.com/en/news/africa/east-africa-exchange-launched|access-date=2020-11-22|website=african markets|language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web|date=2013-09-05|title=AFEX Leads Charge to Jumpstart Nigeria's Agribusiness Sector|url=https://theafricabazaar.com/story3/|access-date=2020-11-22|website=The Africa Bazaar Magazine - Official Site|language=en}}</ref> Për më tepër, Berggruen Holdings, Heirs Holdings dhe 50 Ventures u bashkuan për të formuar Africa Exchange Holdings, Ltd (AFEX), për të zhvilluar një rrjet shkëmbimesh mallrash për të transformuar dinamikën e tregtisë dhe për të siguruar të ardhura më të larta për të varfërit rurale.<ref name=":11" /> Deri në vitin 2011, Berggruen Holdings kishte zyra në Berlin, Stamboll, Mumbai, Nju Jork dhe Tel Aviv, nëntë drejtues të lartë, zotëronte më shumë se 30 kompani në industri dhe klasa të ndryshme të aseteve dhe vlerësohej në më shumë se 1.5 miliardë euro.<ref name=":0"/><ref name=":9"/> == Instituti Berggruen == Në vitin 2010, Nicolas themeloi Institutin Berggruen, një institut i pavarur mendimi që synon të riformësojë institucionet politike dhe sociale mbi qeverisjen, sistemet ekonomike, globalizimin, gjeopolitikën dhe teknologjinë.<ref name="sfgate250911">{{Cite news|last=Garofoli|first=Joe|date=25 shtator 2011|title=Can billionaire Nicolas Berggruen fix California?|work=[[San Francisco Chronicle]]|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2011/09/25/MNK21L6IF8.DTL|access-date=2 tetor 2011|via=SFGate.com|archive-date=27 shtator 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927075713/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2011%2F09%2F25%2FMNK21L6IF8.DTL|url-status=dead}}</ref> Për të adresuar këto çështje, Berggruen investoi 100 milionë dollarë në Institut,<ref>{{Cite web|date=2015-11-03|title="Homeless Billionaire" Nicolas Berggruen Becomes Honorary Seoul Citizen -|url=http://english.seoul.go.kr/homeless-billionaire-nicolas-berggruen-becomes-honorary-seoul-citizen/|access-date=2020-11-11|website=서울시 영문|language=en-US}}</ref> duke i dhënë më pas një shtesë prej 500 milionë dollarësh në vitin 2016.<ref>{{Cite news|title=Berggruen Institute Receives $500 Million Endowment|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/company/corporate-trends/berggruen-institute-receives-500-million-endowment/articleshow/52092362.cms?from=mdr|access-date=2020-11-11}}</ref><ref>{{Cite news|last=Palmeri|first=Christopher|date=4 maj 2016|title='Homeless Billionaire' Charms L.A. With $500 Million Gift|work=Bloomberg.com|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-05-04/-homeless-billionaire-gets-l-a-welcome-after-500-million-gift|access-date=2016-06-16}}</ref> Berggruen nisi Institutin pas një sërë diskutimesh të organizuara në [[Kalifornia|Kaliforni]] që synonin adresimin e borxhit në rritje të shtetit. Bisedimet u bënë ''Komiteti Think Long për Kaliforninë,'' një nismë dypartiake e fokusuar në reformimin e sistemit të qeverisjes së Kalifornisë.<ref>{{Cite web|date=2011-11-28|title=Think Long Committee for California|url=https://www.dailybulletin.com/general-news/20111128/think-long-committee-for-california|access-date=2020-11-11|website=Daily Bulletin|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Conversation: Thinking long about state's future - Reform California - the Sacramento Bee|url=http://www.sacbee.com/2011/11/20/4065880/thinking-long-about-states-future.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120419020036/http://www.sacbee.com/2011/11/20/4065880/thinking-long-about-states-future.html|archive-date=2012-04-19|access-date=2012-04-11}}</ref> Nisma fitoi mbështetjen e lojtarëve të shquar politikë, duke përfshirë ish-sekretaren e shtetit [[Condoleezza Rice]], sipërmarrësin miliarder Eli Broad, ish-guvernatorin e Kalifornisë Grey Davis dhe [[Eric E. Schmidt|Eric Schmidt]], ish-CEO i Google.<ref>{{Cite web|date=2011-01-08|title=Nicolas Berggruen: Change agent|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2011-jan-08-la-oe-morrison-berggruen-20110108-story.html|access-date=2020-11-13|website=Los Angeles Times|language=en-US}}</ref> Seancat prodhuan një projekt-ligj për të reformuar sistemin e referendumit të Kalifornisë, të cilin guvernatori i atëhershëm i Kalifornisë Jerry Brown e nënshkroi në ligj në 2012.<ref name=":2"/> === Iniciativat === [[Skeda:Nicolas_Berggruen_and_Justice_Ruth_Bader_Ginsburg.jpg|alt=Nicolas Berggruen and Justice Ruth Bader Ginsburg at the Berggruen Prize Gala in New York City, 2019|parapamje| Nicolas Berggruen dhe gjyqtarja Ruth Bader Ginsburg në 2019]] Nëpërmjet Institutit, Berggruen ka nisur disa projekte të reformës së qeverisë, duke përfshirë Këshillin e Shekullit 21, i cili është i fokusuar në sfidat e qeverisjes globale, Këshilli për të Ardhmen e Evropës, për të mbështetur punën për integrimin evropian . Anëtarët e Këshillit të Shekullit 21 të Institutit përfshijnë disa ish-krerë shtetesh dhe qeverish, [[Toni Bler|Tony Blair]], [[Gerhard Schröder]], Helle Thorning Schmidt, Fernando Henrique Cardoso dhe [[Nicolas Sarkozy]], ndër të tjera.<ref name=":2"/><ref>{{Cite web|title=Meet the Board {{!}} Oversight Board|url=https://www.oversightboard.com/meet-the-board/helle-thorning-schmidt/|access-date=2020-11-22|website=www.oversightboard.com|language=en|archive-date=20 prill 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240420064026/https://www.oversightboard.com/meet-the-board/helle-thorning-schmidt/|url-status=dead}}</ref> Në vitin 2015, Berggruen njoftoi fillimin e Qendrës së Filozofisë dhe Kulturës Berggruen.<ref name="nytimes.com">{{Cite web|date=16 shtator 2015|title=Nicolas Berggruen Wants to Bridge the East-West Gap|url=https://www.nytimes.com/2015/09/16/arts/nicolas-berggruen-wants-to-bridge-the-east-west-gap.html|access-date=1 maj 2016|website=The New York Times}}</ref> Në bashkëpunim me Universitetet e Pekinit, [[Universiteti Stanford|Stanfordit]], Nju Jorkut dhe [[Universiteti i Oksfordit|Oksfordit]], ndër të tjera, Qendra bashkon mendimtarë kryesorë nga e gjithë bota për të menduar se si kultura dhe filozofia informojnë të menduarit politik.<ref>{{Cite web|last=Candid|title=Berggruen Institute Launches Philosophy and Culture Center|url=http://philanthropynewsdigest.org/news/berggruen-institute-launches-philosophy-and-culture-center|access-date=2020-11-13|website=Philanthropy News Digest (PND)|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260212091458/https://philanthropynewsdigest.org/news/berggruen-institute-launches-philosophy-and-culture-center|archive-date=12 shkurt 2026|url-status=dead}}</ref> Qendra ofron një program bursash midis universiteteve kineze dhe amerikane dhe një çmim vjetor prej 1 milion dollarësh për filozofi të dhënë nga një juri ndërkombëtare.<ref name="nytimes.com" /> === Kampusi === Në vitin 2017, Berggruen bleu një sipërfaqe prej 450 hektarësh toke në malet Santa Monica me pamje nga [[Los Anxheles|Los Angeles]] për të krijuar një sipërfaqe {{Convert|137000|sqft|m2}} Kampusi i studiuesve. Kampusi do të strehojë programet arsimore, kolegët dhe studiuesit e Qendrës. Herzog &amp;amp; de Meuron dhe Gensler i LA do të udhëheqin një ekip arkitektësh në projektimin e kampusit. Kampusi, i quajtur Monteverdi, do të ndërtohet në afërsisht 22 nga pasuria prej 450 hektarësh dhe do të delegojë 95% të mbetur si hapësirë të hapur të mbrojtur.<ref>{{Cite web|date=15 shkurt 2020|title=Plans for Berggruen Institute's 'scholars' campus' in the Santa Monica Mountains move forward|url=http://www.theartnewspaper.com/news/berggruen-institute-plans-move-forward|access-date=2020-11-11|website=www.theartnewspaper.com}}</ref> == Pikëpamjet filozofike == === Demokracia === Besimet e Berggruen për rinovimin e demokracisë përfshijnë një marrëdhënie të qëndrueshme SHBA-Kinë, pjesëmarrje pa populizëm, adresimin e ndryshimeve klimatike dhe krijimin e "kapitalit bazë universal" për të siguruar kushte të përshtatshme jetese për të gjithë, pavarësisht nga statusi i punësimit.<ref name=":8">{{Cite news|date=2019-05-16|title=Democracy is floundering: we need to fix it or lose it|work=The Economist|url=https://www.economist.com/open-future/2019/05/16/democracy-is-floundering-we-need-to-fix-it-or-lose-it|access-date=2020-11-16|issn=0013-0613}}</ref><ref name=":10">{{Cite web|date=2019-05-03|title=Can We Trust Billionaires to Save Democracy? {{!}} Scheer Intelligence|url=https://www.kcrw.com/culture/shows/scheer-intelligence/can-we-trust-billionaires-to-save-democracy|access-date=2020-11-22|website=KCRW|language=en|archive-date=3 dhjetor 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203070301/https://www.kcrw.com/culture/shows/scheer-intelligence/can-we-trust-billionaires-to-save-democracy|url-status=dead}}</ref> Pikëpamjet e tij për demokracinë kërkojnë një kulturë politike gjithëpërfshirëse dhe nacionalizëm pozitiv.<ref name=":8" /> Berggruen thotë: "Demokracia është në të vërtetë për t'u dhënë individëve një vend në shoqëri, një zë - respekt, në disa mënyra - barazi si njerëz. Është gjithashtu një sistem. Nuk është çdo individ për veten e tij; duhet të jetë shoqëria në tërësi."<ref name=":7"/> === Punim i botuar === Në vitin 2012, Berggruen dhe Nathan Gardels botuan librin ''Qeverisja Inteligjente për shekullin e 21-të : Një rrugë e mesme midis Perëndimit dhe Lindjes'' . Argumenti qendror i librit është se populizmi dhe të menduarit afatshkurtër kanë penguar përparimin e demokracive perëndimore, ndërkohë që shumë kombe autoritare lindore, në veçanti Kina, do të përfitonin nga forcimi i sistemeve të tyre meritokratike me legjitimitetin popullor që është tipik për qeveritë perëndimore. I botuar në anglisht, libri më vonë u përkthye në spanjisht, portugalisht dhe gjuhë të tjera.<ref>{{Cite news|date=2012-12-20|title=Intelligent Governance for the Twenty-first Century|language=en-US|work=Foreign Affairs: America and the World|url=https://www.foreignaffairs.com/reviews/capsule-review/2012-12-27/intelligent-governance-twenty-first-century|access-date=2020-11-11|issn=0015-7120}}</ref> ''[[Financial Times]]'' e quajti atë si një nga "Librat e tyre më të mirë të 2012". Në vitin 2019, Berggruen dhe Gardels botuan librin e tyre të dytë, ''Rinovimi i Demokracisë: Qeverisja në Epokën e Globalizimit dhe Kapitalizmit Dixhital'' .<ref>{{Cite book|last=Gardels|first=Nathan|url=https://www.ucpress.edu/book/9780520303607/renovating-democracy|title=Renovating Democracy|last2=Berggruen|first2=Nicolas|date=prill 2019|publisher=Univ of California Press|isbn=9780520303607|language=en}}</ref> Autorët mbrojnë ristrukturimin e kornizave të qeverisjes demokratike për të siguruar kushte të përshtatshme jetese për të gjithë. Ata argumentojnë se në një kohë kur vendet e punës po zëvendësohen nga teknologjia, punësimi nuk duhet të përcaktojë nëse nevojat themelore të një personi janë llogaritur.<ref name=":10"/> == Filantropia == Berggruen është zotuar të japë pjesën më të madhe të pasurisë së tij përmes Trustit Bamirës Nicolas Berggruen.<ref>{{Cite web|title=Home Page|url=http://nicolasberggruentrust.com/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023060352/http://nicolasberggruentrust.com/|archive-date=23 tetor 2013|access-date=1 maj 2016|website=nicolasberggruentrust.com}}</ref> Në vitin 2010, ai iu bashkua [[Bill Gates]] dhe [[Warren Buffett]] 's The Giving Pledge për të trajtuar disa nga problemet më urgjente të shoqërisë.<ref>{{Cite web|title=Archived copy|url=http://givingpledge.org/pdf/letters/Berggruen_Letter.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131107072235/http://givingpledge.org/pdf/letters/Berggruen_Letter.pdf|archive-date=2013-11-07|access-date=2013-10-22}}</ref> == Art == Babai i Berggruen ishte një tregtar dhe koleksionist arti me ndikim që la një trashëgimi donacionesh në muze të ndryshëm.<ref>{{Cite news|last=Riding|first=Alan|date=2007-02-26|title=Obituary: Heinz Berggruen, noted art dealer and collector - Europe - International Herald Tribune (Published 2007)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2007/02/26/world/europe/26iht-obits.4728075.html|access-date=2020-11-12|issn=0362-4331}}</ref> Vëllai i tij më i vogël, Olivier Berggruen, është një historian arti dhe kurator. Një koleksionist i zjarrtë në fillim të viteve 1980 dhe 1990, ndërsa jetonte në NYC, Berggruen filloi të mblidhte [[Andy Warhol]] dhe [[Jean Michel Basquiat|Jean-Michel Basquiat]] .<ref>{{Cite web|date=18 korrik 2019|title=Nicolas Berggruen|url=https://avantarte.com/story/interview-nicolas-berggruen/|access-date=2020-11-12|website=Avant Arte|language=en-US|archive-date=5 qershor 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230605001212/https://avantarte.com/story/interview-nicolas-berggruen|url-status=dead}}</ref> Në qasjen e tij ndaj koleksionit, Berggruen tha: "Grumbullimi duhet të udhëhiqet nga syri juaj, shijet tuaja. Është një ndjekje intelektuale."<ref>{{Cite web|title=Buy what you like|url=https://www.forbes.com/global/1999/0614/0212104a.html|access-date=2020-11-12|website=Forbes|language=en}}</ref> Berggruen është kreu i Bordit të Muzeut Berggruen në Berlin. Ai është anëtar i Muzeut të Qarkut të Los Anxhelosit (LACMA), i Këshillave Ndërkombëtarë të Galerisë Tate në Londër dhe i Muzeut të Artit Modern në Nju Jork, si dhe anëtar i Fondacionit Beyeler, Këshillit Ndërkombëtar të [[Galeritë Serpentine|Galerisë Serpentine.]],<ref>{{Cite web|title=Support|url=http://www.serpentinegallery.org/support.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013212458/http://www.serpentinegallery.org/support.html|archive-date=13 tetor 2013|access-date=1 maj 2016|website=Serpentine Galleries}}</ref> dhe Bordi Këshillimor Ndërkombëtar i Sotheby's .<ref>{{Cite web|title=Sotheby's - Board of Directors|url=http://www.sothebys.com/en/inside/board-of-directors.html|access-date=1 maj 2016|website=sothebys.com}}</ref> Ai është një Ambasador Ndërkombëtar i Koleksionit Feuerle, me qendër në Berlin.<ref>{{Cite web|title=INTERNATIONAL AMBASSADORS|url=https://www.thefeuerlecollection.org/en/international-ambassadors/|access-date=2020-11-12|website=The Feuerle Collection|language=en-US}}</ref> Në bashkëpunim me LACMA, Berggruen ka bërë blerje të destinuara për muzeun. Në vitin 2006 ai bleu skulpturën kinetike të Chris Burden Metropolis II dhe ia dha LACMA-së me një hua afatgjatë.<ref name="MetropolisLoan">{{Cite web|last=Patton|first=Phil|date=11 gusht 2011|title='Metropolis II': a Sculpture Moving at 200 M.P.H., Scaled|url=https://wheels.blogs.nytimes.com/2011/08/11/metropolis-ii-a-sculpture-moving-at-200-m-p-h-scaled/|website=Wheels Blog}}</ref> Në vitin 2021, Berggruen nënshkroi një marrëveshje paraprake për të blerë Casa dei Tre Oci në ishullin Giudecca në Venecia, me plane për të përdorur hapësirën për të pritur simpoziume, punëtori dhe ekspozita në partneritet me muzetë e mëdhenj. Në vitin 2022, ai bleu gjithashtu Palazzo Diedo në distriktin Cannaregio, i cili do të fokusohet kryesisht në porositë e dedikuara të artistëve; artisti i parë në rezidencë është Sterling Ruby . == Shoqatat dhe çmimet == Berggruen është një anëtar i Këshillit për Marrëdhëniet me Jashtë,<ref>{{Cite web|title=Membership Roster|url=http://www.cfr.org/about/membership/roster.html?letter=B|access-date=1 maj 2016|website=Council on Foreign Relations|archive-date=6 janar 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120106033256/http://www.cfr.org/about/membership/roster.html?letter=B|url-status=dead}}</ref> Drejtor në Bordin e Këshillit të Paqësorit për Politikën Ndërkombëtare, një anëtar i Foro Iberoamericano, një anëtar i [[Helena Group|Grupit Helena]] dhe një anëtar i Komisionit për Etikën dhe Shtetësinë Globale. . Në vitin 2013 ai u emërua nga Qendra për Studime Evropiane të Harvardit si anëtari i parë i lartë jorezident i saj.<ref>{{Cite web|title=Archived copy|url=https://ces.fas.harvard.edu/files/front/BerggruenPressRelease.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061933/https://ces.fas.harvard.edu/files/front/BerggruenPressRelease.pdf|archive-date=2013-10-23|access-date=2013-09-30}}</ref> Ai u emërua anëtar i Këshillit Këshillimor Ndërkombëtar të Institutit Brookings dhe Këshillit Global të Presidentit të NYU.<ref>{{Cite web|title=International Advisory Council|url=http://www.brookings.edu/support-brookings/getting-involved/international-advisory-council|access-date=1 maj 2016|website=The Brookings Institution}}</ref> Në vitin 2014 ai u emërua anëtar i Këshillit të Lidershipit në Qendrën për Lidership Publik të Shkollës Harvard Kennedy, anëtar i Këshillit Këshillimor Global të [[Universiteti i Harvardit|Universitetit të Harvardit]] dhe administrues i besuar i Shoqërisë së Azisë .<ref>{{Cite web|title=Co-Chairs and Trustees|url=http://asiasociety.org/about/trustees|access-date=1 maj 2016|website=Asia Society}}</ref> Ai është gjithashtu anëtar i [[Forumi Ekonomik Botëror|Forumit Ekonomik Botëror]] .<ref>{{Cite web|title=Nicolas Berggruen - World Economic Forum|url=http://www.weforum.org/contributors/nicolas-berggruen|access-date=1 maj 2016|website=World Economic Forum}}</ref> Berggruen u nderua nga alma mater i tij, NYU Stern, në darkën e çmimit të Shoqërisë Haskins Giving 2016 për angazhimin e tij ndaj biznesit dhe shërbimit publik.<ref>{{Cite web|title=NYU Stern {{!}} Haskins Giving Society Award Dinner|url=http://www.stern.nyu.edu/portal-partners/alumni/events/haskins-giving-society-award-dinner|access-date=2016-06-16|website=www.stern.nyu.edu}}</ref> Në vitin 2018, ai mori Medaljen e Nderit të Ellis Island .<ref>{{Cite web|title=2018 Ellis Island Medal of Honor Recipients|url=http://www.neco.org/medal-of-honor/2018-medalists|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313153356/http://www.neco.org/medal-of-honor/2018-medalists|archive-date=2018-03-13|access-date=2018-05-13|website=www.neco.org|language=en}}</ref> == Jeta personale == Në fillim të viteve 2000, Berggruen u quajt "miliarderi i pastrehë" kur shiti pronat e tij të banimit dhe sendet.<ref name="sfgate250911"/> Në moshën 40-vjeçare, ai nuk kishte shtëpi, makinë apo orë. Në vend të kësaj, ai udhëtoi, duke qëndruar në hotele të ndryshme me vetëm një çantë të vogël rrobash dhe BlackBerry-n e tij.<ref name="LATIMES"/> Ai mbajti avionin e tij privat Gulfstream IV,<ref name="FTroots">{{Cite news|last=Thomson|first=A.K.|date=16 nëntor 2017|title='Homeless billionaire' Nicolas Berggruen on putting down LA roots|work=The Financial Times|url=https://www.ft.com/content/a7e83d76-c60c-11e7-b30e-a7c1c7c13aab|access-date=11 nëntor 2020}}</ref> duke vënë në dukje se është shumë "praktik" për t'u hequr. Në një intervistë për ''Bloomberg'', Berggruen tha: "Nuk jam aq i interesuar për gjërat materiale. Për sa kohë që gjej një shtrat të mirë ku mund të fle, mjafton".<ref name=":5"/> Ai u takua me Noor Alfallah në vitin 2018.<ref>{{Cite web|last=Alfallah|first=Noor|date=18 gusht 2018|title=instagram.com/nooralfallah|url=https://www.instagram.com/p/BmRUoPOnhZr/}}</ref> Nga viti 2012, Berggruen bleu disa apartamente në Sierra Towers, ku jetoi për disa vite.<ref name="FTroots" /> Në vitin 2016, ai kishte dy fëmijë të lindur nga një dhurues vezë dhe dy [[Nëna surrogate|surrogate]] .<ref name="LATIMES" /><ref name=":2" /> Ai jeton me ta në Los Anxhelos.<ref name="FTroots" /> Berggruen bleu një {{Convert|20000|sqft|m2}} shtëpi në Holmby Hills për 42 milionë dollarë në 2017. Në vitin 2021, ai bleu Gordon Kaufmann -projektuar, {{Convert|29000|sqft|m2}} Pasuria Hearst në Beverly Hills për 63.1 milionë dollarë, në atë kohë më e paguara ndonjëherë për një shtëpi në një ankand. Prona u riemërua Beverly Estate në 2022.<ref>{{Cite web|date=2022-08-20|title=One of Hollywood's Most Storied Estates Gets a Second Act|url=https://www.townandcountrymag.com/leisure/sporting/a40784827/beverly-estate-nicolas-berggruen-marion-davies-hearst-photos/|access-date=2023-01-05|website=Town & Country|language=en-us}}</ref> == Referime == {{reflist}} == Lidhje të jashtme == * {{Official website|http://berggruen.org}} * [http://www.berggruenholdings.com Berggruen Holdings] [[Kategoria:Gjermanë me prejardhje shqiptare]] [[Kategoria:Amerikanë me prejardhje arbëreshe]] [[Kategoria:Amerikanë me prejardhje shqiptare]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Lindje 1961]] [[Kategoria:Gjermanë me prejardhje arbëreshe]] [[Kategoria:Njerëz nga Parisi]] bpp9zvcz0v72u12646urv311vkfo1fh 1 368530 3059185 3058129 2026-10-24T02:25:01Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059185 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Nicolas Berggruen/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Nicolas Berggruen]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059184 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20241202042211/https://propertyeu.info/Nieuws/Berggruen-acquires-Berlin-portfolio-for-EUR-130m/ed2adc20ebf544c684cf55f0ebc2236b për lidhjen https://propertyeu.info/Nieuws/Berggruen-acquires-Berlin-portfolio-for-EUR-130m/ed2adc20ebf544c684cf55f0ebc2236b. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2026 04:25 (CEST) n21z35xvjb5wjtm2q5cg71gc7deuxsg 1 373215 3059223 2760991 2026-10-24T08:07:09Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059223 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Perëndimi i diellit]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2760990 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20230328131645/http://solar-center.stanford.edu/AO/sunrise.html për lidhjen http://solar-center.stanford.edu/AO/sunrise.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 19 shkurt 2025 19:06 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Perëndimi i diellit]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059222 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20221209192428/http://curious.astro.cornell.edu/our-solar-system/the-moon/46-our-solar-system/the-moon/observing-the-moon/128-how-does-the-position-of-moonrise-and-moonset-change-intermediate për lidhjen http://curious.astro.cornell.edu/our-solar-system/the-moon/46-our-solar-system/the-moon/observing-the-moon/128-how-does-the-position-of-moonrise-and-moonset-change-intermediate. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2026 10:07 (CEST) 8vyqtgph2nh50233pg379ejh36x8w5v 1 381339 3059162 3053530 2026-10-24T00:05:09Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059162 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Muzeu i Hekurudhave të Kosovës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2809874 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20200108110133/https://www.aktuale.mk/ky-eshte-muzeu-i-hekurudhave-te-kosoves/ për lidhjen https://www.aktuale.mk/ky-eshte-muzeu-i-hekurudhave-te-kosoves/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 qershor 2025 18:08 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Muzeu i Hekurudhave të Kosovës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3053529 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja http://infrakos.com/wp-content/uploads/2012/06/REVISTAHEKURUDHAII3.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 5 tetor 2026 02:37 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Muzeu i Hekurudhave të Kosovës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059161 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20190527151334/http://infrakos.com/muzeu/ për lidhjen http://infrakos.com/muzeu/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2026 02:05 (CEST) 9x5xri39bufgmc9pw9yh1umblj16f22 1 382617 3059175 2815680 2026-10-24T01:29:02Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059175 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Ndotja bujqësore]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2815679 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20150907203903/http://water.epa.gov/polwaste/nps/agriculture_facts.cfm për lidhjen http://water.epa.gov/polwaste/nps/agriculture_facts.cfm. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 12 korrik 2025 03:36 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Ndotja bujqësore]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059174 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240922115240/https://www.theseus.fi/handle/10024/345083 për lidhjen http://www.theseus.fi/handle/10024/345083. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2026 03:29 (CEST) 0rt6xk712d3til7d9o1xfl6jadedu4z 1 384958 3059130 3001922 2026-10-23T19:10:31Z Arianit 106 /* Përkthim */ pjesë e re 3059130 wikitext text/x-wiki {{Përdoruesi:MajavahBot/config |archive = Diskutim:Dielli/Arkivi %(counter)d |algo = old(14d) |counter = 1 |maxarchivesize = 1M |minthreadsleft = 0 |minthreadstoarchive = 1 |archiveheader = {{Arkivi}} }} {{Arkiva|age=14|bot=MajavahBot}} == Përkthim == {{Përkthyer nga|en|Sun|15 tetor 2026|1380357941}} [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 23 tetor 2026 21:10 (CEST) asu8ukqvuih2fz0gj4loylw0ygp3uep 4 387086 3059188 3058395 2026-10-24T04:16:19Z MajavahBot 122738 U arkivua 1 diskutim nga faqja [[Wikipedia:Kuvendi]] 3059188 wikitext text/x-wiki {{Arkivi}} == Përmirësime te faqet me rëndësi == [[WP:Administrata|Faqja e Administratës]] është përmirësuar nga ana funksionale e vizuale. Pjesët për zgjedhjet e administratorëve, burokratëve apo dorëheqjet e tyre janë tashmë të organizuara në nënfaqe të veçanta të shoqëruara me shpjegimet përkatëse për procedurat që duhen ndjekur për secilën. Vetë faqja kryesore është më informative duke treguar automatikisht çdo kandidaturë aktive ose duke shfaqur një mesazh informues në rastin kur nuk ekzistojnë kandidatura aktive. Te Forumi i Grisjes, Ofiçina, Zyra e Ankesave apo faqet për artikujt e mirë e të përkryer kërkesat gjithashtu do të mbajnë një datë minimale përfundimi të shtuar automatikisht, ngjashëm me kandidaturat për administratorë. Së fundmi, dritaret informuese te Kuvendi janë përmirësuar gjithashtu dhe tani shfaqin mesazhin "Gjithçka në rregull!" në dritaret ku nuk ka çështje për të zgjidhur (përkundrejt dritareve që bëhen të kuqe kur në to kërkohet vëmendje). Si gjithmonë, hidhini një sy e nëse vini re ndonjë gjë që s'shkon apo keni sugjerime për ndryshime ndokund, më thoni. Puna e mbarë! - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 5 shtator 2025 11:55 (CEST) == Libra për Wikimedianë == [[Wikipedia:Wikimedians of Albanian Language User Group|Grupi i Wikimedianëve të Gjuhës Shqipe]] nis iniciativën “Libra për Wikimedianë”, me qëllim të mbështetjes së kontribuesve aktivë në projektet e Wikimedias përmes literaturës. Kjo është një mundësi për të kërkuar libra që do t’ju ndihmojnë në krijimin dhe përmirësimin e përmbajtjes në Wikipedia, Commons dhe Wikidata. Procesi fillon më 1 tetor 2025 dhe do të zgjasë deri në shpenzimin e fondeve të disponueshme. Për më shumë informacion ose për të aplikuar, vizitoni: https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedians_of_Albanian_Language_User_Group/Libra_p%C3%ABr_Wikimedian%C3%AB - [[Përdoruesi:Ritamaliqi|Ritamaliqi]] ([[Përdoruesi diskutim:Ritamaliqi|diskutimet]]) 9 shtator 2025 14:08 (CEST) == Pastrimi i skedave jo të lira == Dua të ringjall diskutimet nga viti 2023, dhe së fundmi [[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi#Oversized non-free files|java e kaluar]], meqë Wikipedia Shqipe ka një problem masiv me figurat e ngarkuar në mënyrë lokale tek projekti. Shkurt e shqip: Wikipedia Shqipe më përpara lejonte ngarkimin e fotove që të strehoheshin nën projektin tonë brenda adresës sq.wikipedia.org — jo vetëm në Wikimedia Commons. Kjo erdhi me kushtin që fotot të jenë të arsyetuara për ''përdorim të ndershëm'' (ose ''fair use'', siç njihet më mirë nga anglishtja) — {{Dmth}} artikulli përfiton prej përfshirjes së fotos dhe nuk mund të zëvëndësohet me ndonjë material të lirë. Shumë pamje historike hyjnë në këtë kategori. Fatkeqësisht, mungesa e diligjencës së përdorues(e)ve në të kaluarën na la me më se 1000 skeda pa leje në Wikipedia Shqip. Pa autor, pa leje, pa arsyetim pse nuk mund të përdoret diçka tjetër. Shumica e Wikipedive tjera kërkojnë që [[:En:WP:IMAGERES|fotografitë të jenë sa më të vogla që munden po pa humbur detaj]]. Fotot që janë ngarkuar në sq.wikipedia.org janë shpeshherë të cilësive të ndryshme por nuk përfillin këtë rregull. Si pasojë e këtij problemi, u ndalua ngarkimi i fotove në sq.wikipedia.org derisa të zgjidhet ky problem dhe u lejua vetëm ngarkimi në [[W:Wikimedia Commons|Wikimedia Commons]] ku vetëm materialet e lira për përdorim mund të postohen. Fatkeqësisht ky problem u përsërit edhe atje, me fotografi që tejkalojnë rregullat, nuk citojnë autor, ose konstatojnë autorësi fallco. Apet jemi në pozitën zero. Në 2023 prej jashtë u kërkua një [[Wikipedia:Kuvendi/Arkivi 23#Cleaning up files|përpjekje e koncentruar]] nga përdoruesit/et e Wikipedisë Shqip që këtyre foto pa leje t'iu gjindet autori dhe të konstatohet a meritojnë të jenë në wiki, dhe të fshihen ato që s'plotësojnë kriteret. Që atëherë nuk ka fort ndryshim, dhe dokumentacioni + rregullat bëhen akoma më të vjetra e jo të plota. Nuk ndihmon fakti që nuk mjaftojnë përdoruesit. Javën e kaluar [[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi#Oversized non-free files|u kërkua edhe një diskutim për këtë problem]] me një zgjidhje përmes një boti nga @[[Përdoruesi:MGA73|MGA73]]. Kryeadministratori nuk është aktiv për t'a vënë në funksion, dhe një numër dërrmues adminësh nuk janë aktiv që shumë kohë. U sygjerua një opsion nuklear: '''të fshihen të gjitha skedat pa licensë'''. Të gjitha skedat pa licensë janë të kategorizuara brenda [[:Kategoria:Non Licensed Images]] falë MGA73-shit. U propozua një afat prej 30 ditësh që të kontrollohen fotot me licensë të paqartë dhe t'iu vihet licensa si duhet, përndryshe fshihen të gjithat. Kërkoj vëmendjen e të gjithë administratorëve për këtë çështje meqë ka pritur tash e pesë vjet dhe ka nevojë për të vepruar ''disi''. Duhet rishqyrtuar diskutimi dhe duhet lejuar eventualisht ngarkimi i fotografive lokale në sq.wikipedia.org që mos t'i mundojmë administratorët e Commons-it me problemin tonë, dhe më me rëndësi, të lejojmë që Wikipedia Shqip të pasurohet si duhet dhe siç i ka hije. [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 24 qershor 2025 03:12 (CEST) :@[[Përdoruesi:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]], nuk e di a kemi përdorues të mjaftueshëm që të arrijmë t'i shqyrtojmë të gjitha për një kohë aq të shkurtër. Kurse Ngarkimi lokal i fotografive besoj se është ide e mirë dhe bëhet. [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 28 qershor 2025 00:33 (CEST) :@[[Përdoruesi:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]], faleminderit për qasjen tënde ndaj këtij problemi! Nëse e ke lexuar në diskutimet e vjetra, synimi im ka qenë një plan me 3 faza: :# Zbrazja graduale e ngarkimeve lokale (ritmi gradual është thelbësor këtu për të mos humbur informacion të dobishëm e për të mos shkaktuar ndryshim të ndjeshëm te artikujt që i përdorin këto materiale); :# Krijimi i një rregulloreje për ngarkimet lokale sipas ligjeve në fuqi për të drejtat e autorit (dhe mundësisht e 1-2 përdoruesve të aftë për të gjykuar në lidhje me këtë rregullore, këtu mbase mund të jesh ti një zgjedhje e mirë); :# Rihapja e ngarkimit lokal (nga ky proces do të përfitonin shumë artikujt në lidhje me filmat e librat, kopertinat e afishet e të cilave nuk gjenden në Commons). :Unë vazhdimisht përpiqem të fshij materiale multimediale lokale për ta ulur atë numër duke u përpjekur të bëj sa më pak dëm por nevojitet më shumë punë. Përdoruesi në fjalë është hera e disatë që na kontakton me të drejtë, siç e ke parë nga diskutimet. Nëse mendon se mund të angazhohesh në mënyrë më organike me çështjen në fjalë, mund të konsiderojmë dhënien e privilegjeve shtesë të nevojshme për punën në të ardhmen e afërme (për fshirjen do të nevojiteshin të drejta administrative dhe duke qenë se kemi pasur dy kandidatura të sukseshme së afërmi në atë drejtim, çmoj se idealisht do të ishte e udhës të kishim një periudhë 6 mujore pritjeje derisa të vazhdonim me kandidaturën e radhës). - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 29 qershor 2025 12:59 (CEST) ::Përshëndetje! Mendoj se mund të jetë më e lehtë të vendosësh nëse një foto duhet fshirë apo jo nëse ka një politikë të qartë. Ndoshta do të ishte më e lehtë nëse do të filloje me politikën për ngarkimet lokale? --[[Përdoruesi:MGA73|MGA73]] ([[Përdoruesi diskutim:MGA73|diskutimet]]) 29 qershor 2025 13:09 (CEST) Përshëndetje! E kuptoj plotësisht dëshirën për të minimizuar dëmet, por nuk lejohet të mbahen skedarë pa licencë. Duke i mbajtur ato, shkelet politika zyrtare. Sipas mendimit tim, kjo vetëm sa e zgjat dhimbjen sepse në fund skedarët do të duhet të fshihen nëse nuk mund t'u shtohet një licencë e vlefshme. Kur një imazh është i pranishëm në një artikull, ka shumë pak gjasa që dikush ta zëvendësojë me një imazh të lirë, sepse shumica nuk do ta vërejnë se ka një problem me imazhin. Nëse imazhi fshihet, mungesa bëhet e dukshme dhe rritet mundësia që dikush të shtojë një imazh me licencë të lirë. Nëse qëllimi është të hapet sërish mundësia për ngarkimin e skedarëve, atëherë kjo do të jetë më e realizueshme nëse merret vendimi për të fshirë të gjithë skedarët pa licencë ose pa informacion për autorin e fotos etj. --[[Përdoruesi:MGA73|MGA73]] ([[Përdoruesi diskutim:MGA73|diskutimet]]) 7 korrik 2025 17:42 (CEST) :@[[Përdoruesi:MGA73|MGA73]], unfortunately, as you can see yourself it's hard to generate activity, especially on this matter. But as I've already mentioned we're already working on it for quite a long time now, albeit in a very slow manner (if you keep track of the media numbers you'll see them change continuously). :@[[Përdoruesi:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]], would you be interested in dealing with this project? Either in the detailed manner I explained above or in a general sense, just tagging and removing media from articles. Currently I'm the only user dealing with it. It's OK if not though. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 10 korrik 2025 11:15 (CEST) :: I have made [[Përdoruesi:MGA73/FileDelinker.js]] so it is easy to delink files. For example: [[Special:Diff/2815326]]. If fair use is possible then that could be an alernative. But not for living people and for buildings etc that still exist. If you take a quick look at [[:Kategoria:Non Licensed Images]] how many should be deleted and how many changed to fair use? --[[Përdoruesi:MGA73|MGA73]] ([[Përdoruesi diskutim:MGA73|diskutimet]]) 10 korrik 2025 18:00 (CEST) ::I've historically been pretty good at finding the sources to files, however it'd be pretty tedious and not worth it. It's easier to look through and find the files that one can make a fair use rationale for and then find the source to that, and then delete the others. The obvious copyright violations have spent enough time on the wiki. [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 10 korrik 2025 19:16 (CEST) :::The script will now nominate files with <nowiki>{{Delete|No license}}</nowiki>. Please let me know or just fix if there is a better way. See [https://sq.wikipedia.org/wiki/Speciale:LidhjetK%C3%ABtu?target=Stampa%3ADelete&namespace=6&limit=50 files here]. --[[Përdoruesi:MGA73|MGA73]] ([[Përdoruesi diskutim:MGA73|diskutimet]]) 15 korrik 2025 13:57 (CEST) ::::[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] let me know if anything should be fixed in the script. --[[Përdoruesi:MGA73|MGA73]] ([[Përdoruesi diskutim:MGA73|diskutimet]]) 30 korrik 2025 17:14 (CEST) :::::@[[Përdoruesi:MGA73|MGA73]], hello! Unfortunately I'm not that active these days, as you may see from the lack of a response in this discussion, something that may continue up until late September. Hopefully someone else will try and help around with this matter. If not, I'll try to get back to it as soon as I start being more active. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 19 gusht 2025 00:54 (CEST) Maybe [[Përdoruesi:Leutrim.P]] or [[Përdoruesi:Edukatori]] could help out with the files? There are currently 74 files nominated for deletion in [[:Kategoria:Faqe për grisje]]. If time is the problem them Global Sysops can delete files too but local admins understand the language better can check files much faster. --[[Përdoruesi:MGA73|MGA73]] ([[Përdoruesi diskutim:MGA73|diskutimet]]) 4 shtator 2025 18:50 (CEST) :Hi, @[[Përdoruesi:MGA73|MGA73]], only 74 files are already listed, Since Klein deleted some the number should be lower by now. Keep adding deletion stamps, when the number is more considerable i will start deleting them by criteria. P.s. im not alot familiar with the proces i will adapt in time and show results. We must carefully choose what to delete, so we don't do damage by mass deletions. I don't see a reason to rush about this issue, we will complete the process we just need some more time!. [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 4 shtator 2025 23:09 (CEST) ::@[[Përdoruesi:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]], ideja jote duket e logjikshme, t'i identifikojmë ato që mund të i'u gjejmë licensë, dhe të tjerat të grisen njëheri, përndryshe jemi duke grisur verbërisht!. [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 4 shtator 2025 23:16 (CEST) ::: @[[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] Thank you for your qnswer. I brought up the topic in October 2022 at [[Wikipedia:Kuvendi/Arkivi_23#Cleaning_up_files]] so I would not say files are deleted too fast :-) In fact on many wikis files are deleted after 1-2 weeks when they lack copyright information. But I do not mind that things take a little longer because it would be nice if it is possible to save some of the files. :::If I use [[Përdoruesi:MGA73/FileDelinker.js]] to add the deletion stamp then the file will be removed from pages where it is moved. So I think the best way is to look at the files in [[:Kategoria:Non Licensed Images]] and pick out the files that could be saved. That way the files will not be removed from the pages. --[[Përdoruesi:MGA73|MGA73]] ([[Përdoruesi diskutim:MGA73|diskutimet]]) 5 shtator 2025 18:23 (CEST) ::::Hello! I just deleted another ~50 photos. Around 1000 remain; Progress feels slow but I'd say it is there, since we started this process with around 5000. Sorry for the short answers. I will start being more active and participative in this discussion after 1-2 weeks. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 6 shtator 2025 10:48 (CEST) :::::Great! And yes, it is going the right way. But it will go easier if more users help. Especially helpfull if the original uploaders can have a look. If own work they can just add a license and relevant information. If by someone else they can perhaps add source and information about the author and deathyear. --[[Përdoruesi:MGA73|MGA73]] ([[Përdoruesi diskutim:MGA73|diskutimet]]) 8 shtator 2025 08:31 (CEST) ::::::@[[Përdoruesi:MGA73|MGA73]], yes, that would be ideal but unfortunately, as you may have noticed already, not a really realistic scenario. I have a question: in [[:Kategoria:Non Licensed Images|Kategoria:Non Licensed Images]] there are many images which are just diagrams. Examples: ::::::[[:Skeda:AM fig2.jpg]] [[:Skeda:DSL i zgjeruar në Wireless.jpg]] [[:Skeda:Koduesi2.png]] [[:Skeda:PSkema22.png]] ::::::Can't we just export these images into Commons without extra info? They can of course then delete them there if these prove to be not useful but I mean, do such images require licensing information as well? - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 9 shtator 2025 12:23 (CEST) :::::::Image 1 seems to already be in Commons, so we can get rid of that and replace it accordingly. The remaining images are either belonging to someone else and have been acquired via a textbook, or are original from what I can tell. [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 9 shtator 2025 13:35 (CEST) ::::::::The more simple diagrams can be marked with [[Stampa:PD-ineligible]] but the more complex diagrams may be copyrightable. So it think it is a case by case judgement. If there are (m)any logos, album covers, film posters etc. then tagging those with the relevant template could also reduce the number of files. --[[Përdoruesi:MGA73|MGA73]] ([[Përdoruesi diskutim:MGA73|diskutimet]]) 9 shtator 2025 16:57 (CEST) :::::::::You are more experienced than me when it comes to copyright issues. Can you take a look at the category and mark (and maybe export) the ones you think are worthy of that? - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 9 shtator 2025 17:03 (CEST) :::::::::: Sure... Some are allready on Commons. See [[:Kategoria:All Wikipedia files with a different name on Wikimedia Commons]]. --[[Përdoruesi:MGA73|MGA73]] ([[Përdoruesi diskutim:MGA73|diskutimet]]) 9 shtator 2025 18:29 (CEST) :::::::::::Oh, nice! Do you have any bot task capable of changing the name from the local version to the one in Commons? Curiosity in general. There are only ~10 files in there so we can easily swap them manually. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 9 shtator 2025 20:44 (CEST) ::::::::::::@[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] yes I can change the local pages so they use the file on Commons. And I think the files are already fixed. :::::::::::::@[[Përdoruesi:MGA73|MGA73]], thank you! Deleted them locally. Can you export all the PD-marked files on Commons too so I can delete them locally? - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 10 shtator 2025 03:23 (CEST) :::::::::::::@[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] yes I will move more files when I have a little time. They should go in [[:Kategoria:All Wikipedia files with the same name on Wikimedia Commons]]. --[[Përdoruesi:MGA73|MGA73]] ([[Përdoruesi diskutim:MGA73|diskutimet]]) 11 shtator 2025 09:42 (CEST) ::::::::::::::@[[Përdoruesi:MGA73|MGA73]], just to be clear, when I talked about PD-marked files above I meant all kinds of files uploaded locally on public domain for different reasons. I say this because I noticed that there are different files related to different PD templates like the files linked in {{tl|PD}} or the ones linked in {{tl|PD-self}}, etc. This is in no way an urge to hurry, I've said myself many times above that the whole process needs to be taken slowly (as we're doing) but I'm just trying to clarify since I may lack the terminology in the matter to express myself correctly. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 11 shtator 2025 14:16 (CEST) :::::::::::::::@[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] I agree that all free files should be moved to Commons. Feel free to check and clear [[:Kategoria:All Wikipedia files with the same name on Wikimedia Commons]] and [[:Kategoria:All Wikipedia files with a different name on Wikimedia Commons]] when you have a little time. --[[Përdoruesi:MGA73|MGA73]] ([[Përdoruesi diskutim:MGA73|diskutimet]]) 11 shtator 2025 14:29 (CEST) ::::::::::::::::All current files on [[:Kategoria:All Wikipedia files with the same name on Wikimedia Commons]] deleted. The files on the other category need to be replaced before deleting I suppose. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 12 shtator 2025 02:44 (CEST) :::::::::::::::::Yes they should be replaced and the are placed :-) I usually to it at the same time they are moved to Commons. If someone else move the files I may not notice so its a good idea to check file usage. --[[Përdoruesi:MGA73|MGA73]] ([[Përdoruesi diskutim:MGA73|diskutimet]]) 12 shtator 2025 09:13 (CEST) ::::::::::::::::::Deleted. Tell me when more PD-files are exported so I can clean up after again. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 12 shtator 2025 14:06 (CEST) {{outdent}} I will. There is always [[Speciale:SkedaTëPapërdorura]] and [[:Kategoria:Faqe për grisje]] when you have a little time. --[[Përdoruesi:MGA73|MGA73]] ([[Përdoruesi diskutim:MGA73|diskutimet]]) 13 shtator 2025 09:10 (CEST) :Cleaned up those categories again. There are still ~5 graphics/maps on [[Speciale:SkedaTëPapërdorura]]. Can you check to make sure they do not have the standards to reach PD status? At least the graphic looks like it should be treated the same as many other similar graphics that were exported on Commons. Maybe even some of the maps (if not all?). - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 14 shtator 2025 22:38 (CEST) ::Quite a lot of graphics and schemes left [[:Kategoria:Non Licensed Images|here]] as well. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 14 shtator 2025 22:40 (CEST) :::Hi [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]]! I just checked [[Speciale:SkedaTëPapërdorura]] and [[:Kategoria:Faqe për grisje]] and I do not think there are any graphs left that should be moved to Commons. I have moved some files from [[:Kategoria:Non Licensed Images]] but I think the rest may be too complex to be PD-ineligible. But its likely they are from English Wikipedia for example. But I think they need to be checked one by one. --[[Përdoruesi:MGA73|MGA73]] ([[Përdoruesi diskutim:MGA73|diskutimet]]) 19 shtator 2025 16:01 (CEST) ::::Hello, @[[Përdoruesi:MGA73|MGA73]]! Not even the different technical schemes? For example, you've currently exported to Commons [[:Skeda:TDC.png]]. Shouldn't [[:Skeda:TAC.png]] follow it? It's the same concept for different types of current (DC vs AC). What about diagrams such as [[:Skeda:Sectional-view-for-a-dc-four-pole-machine.png]], [[:Skeda:Fig 4. Bllok diagrami i transmetuesit dhe pranuesit FH-CDMA.jpg]] or [[:Skeda:Fig.1 Efekti i zgjerimit të spektrit -1-.jpg]]? There are many similar schemes and diagrams currently left in [[:Kategoria:Non Licensed Images]]. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 19 shtator 2025 18:48 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Confidence_Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 2 tetor 2025 21:49 (CEST) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-10-06_Wikipedias&oldid=29381387 --> == Pyetësor për kontribuesit në projektet Wikimedia në gjuhën shqipe == A kontribuon në Wikimedia-n në gjuhën shqipe? Na ndihmo të kuptojmë më mirë përvojën tënde këtë pyetësor duam të kuptojmë më shumë se çfarë të inkurajon ose të shkurajon për të kontribuar në projektet Wikimedia në gjuhën shqipe. Cilat janë sfidat me të cilat përballesh? Përgjigjet e tua janë anonime dhe do të përdoren vetëm për qëllime kërkimore. Nëse dëshiron të marrësh pjesë edhe në një intervistë (për qëllime hulumtimi), na tregoni emrin e përdoruesit në Wikimedia ose një adresë emaili. Gjithçka mbetet konfidenciale. Formulari: https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfHk5Lm4KQCEd4UcbulWV-Mxj-gnLU97UgQZKgoHrOWJ_nbOg/viewform?usp=dialog Ky studim synon të përmirësojë dhe zhvillojë komunitetin Wikimedia në gjuhën shqipe. Kontributi juaj ka rëndësi. Për cdo pyetje ose paqartësi, ndjehuni të lirë të më kontaktoni: lun3im@gmail.com [[Përdoruesi:LunSad|LunSad]] ([[Përdoruesi diskutim:LunSad|diskutimet]])LunSad == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]]. Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]]. When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]]. '''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.''' Best regards, Abhishek Suryawanshi<br />Chair, Elections Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Përdoruesi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Përdoruesi diskutim:MediaWiki message delivery|diskutimet]]) 9 tetor 2025 06:48 (CEST) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 20 tetor 2025 13:43 (CEST) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == Ć/Č dhe Q/Ç == Gjej shtysen per ata çelur kete diskutim nga historiku i redaktimeve te artikullit te tani vonendjerit [[Halid Beshliq]] [ketu https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Halid_Beshliq&action=history] ku [[Përdoruesi:Lec120]] shkruan ne shenimet e nderhyrjes se tij (qe e çmoj te dobishme per te ftilluar nje dukuri se ciles i ka munguar vemendja) «Në Gjuhën Shqipe gërmat jugosllave “ć” dhe “č” përkthehen me “ç” dhe jo “q”.» Ky perdorues siç edhe shume te tjere nuk duket se kane mjaftueshem njohuri mbi marredheniet ndergjuhesore sllave e shqiptare, ama me nderhyrjen e radhes qe bera ftillova "e keni gabim, ć-ja eshte qiellzore dhe perkon me q-ne shqipe, č-ja eshte dhembore dhe perkon me ç-ne shqipe". Mbase mund te shnderrohet ne nje lloj norme qe te kuptohet ne vijim nga perdoruesit e tjere se si do te duhej t'i qasemi prurjeve te ketij lloji. – [[Përdoruesi:FototekaMarubi|FototekaMarubi]] ([[Përdoruesi diskutim:FototekaMarubi|diskutimet]]) 17 tetor 2025 11:51 (CEST) :Për momentin po përpiloj një [[Përdoruesi:Fallbackintoreality/Manuali i Stilit|manual të stilit]] për të standardizuar shkrimin këtu (nëse po e lexoni këtu, [[Përdoruesi diskutim:Fallbackintoreality/Manuali i Stilit|kisha kërku këshilla prej publikut të gjerë!]]) dhe transliterimi/romanizimi i shkronjave cirilike është njëri prej shumë rasteve që do t'a kishte zgjidhur ekzistenca e këtij dokumenti. Prapavija ime është në gjuhësi prandaj i njoh këto probleme shumë mirë ama nuk kam mundur të gjej dokumentim apo ndonjë referencë për këtë dukuri (aq më pak në shqip), sipas të cilës mund t'a konformojmë Wikipedinë. Fjalorët siç po duket mund të na ndihmojnë pak, mirëpo nuk jam aq i sigurt aty. [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 20 tetor 2025 19:55 (CEST) ::Te falenderoj per nderhyrjen @[[Përdoruesi:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]]. Pavaresisht se ndaj gjuhesise e quaj veten profan, sidoqofte kjo nuk me le qe te mos bubrroj. Pashe edhe qe ka patur nje tjeter teme te nxehte per terminologjine e mesxhid/xhamive apo sahat/orave aq sa edhe nje monument dukshem te emertuar ne liste institucionale monumentesh si '''Sahati i Inglizit''' ishin çuar peshe ta emertonin '''Sahati i ''<u>ores</u>''''' - qe realisht nuk di ku duam te shkojme keshtu. [[Përdoruesi:FototekaMarubi|FototekaMarubi]] ([[Përdoruesi diskutim:FototekaMarubi|diskutimet]]) 21 tetor 2025 11:41 (CEST) == Growth News #35 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Growth team logo - Icon only.svg|right|frameless|class=skin-invert]] ''A quarterly update from the Growth team on our work to improve the new editor experience.'' === New releases === ==== English Wikipedia gets "Add a Link" Structured Task ==== We [[w:Wikipedia_talk:Growth_Team_features#"Add_a_link"_experiment_and_next_steps|released]] the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Personalized first day/Structured tasks/Add a link|"Add a Link" Structured Task]] to 100% of accounts at English Wikipedia on Tuesday, September 2nd (before then it was available to 20% of accounts). ==== Growth features for Wikidata ==== After examining if the Growth features and Mentorship could be adapted to Wikidata, we activated the Growth features on [https://www.wikidata.beta.wmcloud.org/wiki/Wikidata:Main_Page Beta Wikidata] to allow for testing and discussion ([[phab:T400937|T400937]]). Although some features, like Suggested Edits, are Wikipedia-specific, the Growth team designed most features to be more wiki-agnostic. === Work in progress === ==== Revise Tone Structured Task ==== The Growth team is making progress on [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise Tone|the technical architecture, onboarding design, and early user testing]]. We are targeting an A/B test before the end of this year, with constructive edits by newcomers as the primary success metric. ==== Add a link to more wikis ==== The machine learning team has been working on a new model that can suggest links to more languages, including Urdu, Chinese, and Japanese Wikipedias. [[phab:T404460|We are starting to release]] the “Add a Link” feature to Wikipedias that weren’t supported by the previous model. [[mw:Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]], which can be [[mw:Help:Growth/Tools/Add_a_link#Configuration|configured by the community locally]], increases the chance that a new contributor will make their first edit and then continue to participate in Wikipedia. === Research === The Growth team is involved in several research initiatives to help guide our future work: [[mw:Growth/Progression System|Progression System]] – We have [[mw:Growth/Progression_System#Design_Research|published]] initial findings from interviews with 10 English and French Wikipedia newcomers. The research examined motivations, challenges, and feedback on a prototype system intended to help editors build confidence, develop skills, and contribute more constructively over time. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Mobile Web Editing Research|Mobile Web Editing Research]] – This project combines quantitative and qualitative data, community feedback, and user journey analysis to identify possible ways to enhance the mobile editing experience. [[m:Special:MyLanguage/Research:Successful Newcomers Survey 2025|Newcomers Survey]] – This project surveys successful newcomers on English Wikipedia to understand their early editing experiences, tool use, and community interactions. === Community events === The Growth team participated in several community events to listen, share, and collaborate on improving newcomer experiences across Wikimedia projects. '''Wikimania - [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/RPBSEF/ Organizers as key partners to support newcomers' growth in our movement]''' This session invited organizers to share how they introduce newcomers to Growth features and the challenges they encounter. The discussion focused on common newcomer questions and opportunities to strengthen collaboration in supporting new editors. '''Wikimania - [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/review/VCSCUVJCGFRNY89TTKXRVFMGYMWPMSXT Lightning Talk: Structured Tasks]''' This talk demonstrated how Structured Tasks help newcomers take their first successful steps on Wikipedia. It shared impact data, community configurations, and a demo of “Add a Link,” illustrating how these tasks make editing more accessible and sustainable, particularly for mobile contributors. '''Wikimania - [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/TVCVAB/ Building a Sustainable Future for Wikimedia Contributors]''' With active editor numbers declining, the [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Strategy|Contributors Strategy]] aims to create a clearer, more engaging path for participation. This session, led by the WMF Contributors group with involvement from the Editing, Growth, Moderator Tools, and Connection (formerly Campaigns) teams, highlighted efforts to streamline contributor experiences, offer structured and mobile-friendly workflows, and foster meaningful engagement. Participants learned about ongoing initiatives and shared feedback to help shape a more inclusive and sustainable future for Wikimedia contributors. '''CEE Meeting - [[metawiki:Wikimedia_CEE_Meeting_2025/Submissions/Retaining_beginners_and_improving_content_moderation:_an_inclusive_and_sustainable_future_for_Wikipedia_contributors|Retaining beginners and improving content moderation: an inclusive and sustainable future for Wikipedia contributors]]''' Many communities face a decline in volunteer engagement. Newcomers often leave soon after joining, while experienced editors struggle to manage increasingly complex workflows and overwhelming backlogs. We presented the [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Strategy|Contributors Strategy]] and the different features and workflows that can help communities to address these challenges. We listened to the specific needs of the CEE communities to help guide the Contributors teams' work. ''<small>'''[[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth team's newsletter]]''' prepared by [[mw:Special:MyLanguage/Growth|the Growth team]] and posted by [[m:User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[mw:Talk:Growth|Give feedback]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/Growth team updates|Subscribe or unsubscribe]].</small>'' </div> 22 tetor 2025 12:23 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Growth_team_updates&oldid=29457883 --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 30 tetor 2025 15:13 (CET) <!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == Join the CEE Hub staff team – We’re hiring a Program Specialist == Hi everyone, The regional [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is looking for a '''Program Specialist''' to join our [[:m:Wikimedia CEE Hub/Staff|staff team]]! Are you someone experienced with Wikimedia who wants to help volunteers? Do you participate in Wiki Loves… and other related projects, and do you have ideas and skills to help others improve their efforts? Do you enjoy working with people from different countries? Are you able to work on your own, feel comfortable on Meta-Wiki, and understand how Meta works? If this sounds like you and you're interested in working with the CEE hub team, we’d love to hear from you! '''As a Program Specialist, you will:''' * Support affiliates and communities in developing and implementing impactful programs, * Strengthen regional cooperation and cross-border projects, * Help guide campaigns and initiatives across the CEE region, * Work closely with the CEE Hub team and community members. This is a '''part-time (0.8–0.9 full-time equivalent), remote position''' open to candidates based in the CEE region or nearby time zones. '''APPLICATION DEADLINE: NOVEMBER 10, 2025''' ➡️ '''Learn more and learn how to apply on Meta:''' [[:m:Wikimedia CEE Hub/Jobs/Program Specialist|Wikimedia CEE Hub – Program Specialist]] ⬅️ If you know someone who would be a great fit, please share this opportunity with them! <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29192870 --> == Help us test Cat-a-lot on your Wikipedia == '''[[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Cat-a-lot]]''' is a JavaScript gadget that helps with moving, removing and adding files (as well as articles or subcategories) between, from and to categories and it is widely used on Wikimedia Commons, where it is accessible for every user after enabling the gadget in your [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets Preferences]. Complete explanation of the tool, along with the images and demonstration video it is accessible on [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Wikimedia Commons]]. If your Wikipedia is struggling with performing this repetitive task when you need to move pages between categories and remove pages from a category, Cat-a-lot could be activated for your Wikipedia as well. Installation can be done as your user script or as a project gadget and codes can be found [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|here]]. Installation is already done on Polish and Romanian wikis from our CEE Region. English phrases from [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating]] can be translated and saved in [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro]] (for example). [[:m:CEE Hub/Working Groups/Technical Advancement Group|CEE Hub Technical Advancement Group]] is willing to support your community in the installation of the tool, and to offer support in case of bugs, as we can report them to the development team. Just leave a message below with any issues you encounter. --[[Përdoruesi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Përdoruesi diskutim:MediaWiki message delivery|diskutimet]]) 18 nëntor 2025 11:42 (CET) (on behalf of the CEE Hub Technical Advancement Group) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670161 --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 20 nëntor 2025 15:22 (CET) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Kontrolli i ndryshimeve në pritje == {{dmb|1|PËR}} Përshëndetje! Pak kohë më parë arritëm të përmbyllnim listën e ndryshimeve në pritje, falë angazhimit të disa përdoruesve aktivë. Megjithatë, lista ka filluar sërish të rritet me ritëm të shpejtë dhe tashmë po i afrohet 300 ndryshimeve. Situata vështirësohet edhe nga fakti se shumica e kontrolluesve figurojnë vetëm në letër: shumë prej tyre nuk janë më aktivë në kontroll, e disa nuk redaktojnë fare prej kohësh. Kjo e bën të paqartë me kë mund të bashkëpunohet realisht për ta mbajtur listën nën kontroll. Në këtë situatë, propozoj këto masa: * Kryerjen e një auditimi të plotë të kontrolluesve për të përcaktuar kush është realisht aktiv; * Vendosjen e një kriteri minimal prej 10 kontrollesh në muaj si kusht për vazhdimin e privilegjeve të kontrolluesit; * Dhënien graduale të privilegjeve të kontrolluesit: 1 muaj → 3 muaj → 1 vit → të përhershme. Pas përmbylljes së këtij diskutimi, parashikohet dhe hapja e një diskutimi për aktivizimin e [[mw:Moderator Tools/Automoderator|Automoderatorit]], i cili pritet të ndihmojë në mbajtjen në kontroll të listës së ndryshimeve në pritje përmes përdorimit të inteligjencës artificiale. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 25 nëntor 2025 15:17 (CET) :Ideja e Automoderatorit me duket ide e mire, nese ka filtrat e duhura. [[Përdoruesi:Lanceloth345|Lanceloth345]] ([[Përdoruesi diskutim:Lanceloth345|diskutimet]]) 26 nëntor 2025 23:40 (CET) === Votimi === * {{PËR}} - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 25 nëntor 2025 15:17 (CET) * {{PËR}} - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 25 nëntor 2025 22:16 (CET) * {{PËR}} - [[Përdoruesi:Lanceloth345|Lanceloth345]] ([[Përdoruesi diskutim:Lanceloth345|diskutimet]]) 26 nëntor 2025 23:38 (CET) * {{PËR}} - [[Përdoruesi:Vyolltsa|Vyolltsa]] ([[Përdoruesi diskutim:Vyolltsa|diskutimet]]) 2 dhjetor 2025 09:32 (CET) * {{KUNDËR}} - Kontrollimi është punë redaktuese si shumë kontribute të tjera, me ndryshimin që ka një pengesë më të lartë të fitimit të besimit nga komuniteti që të mos abuzohet. Prandaj e kemi dhënë pas 100 redaktimesh. Unë nuk e shoh këtë si privilegj të veçantë, por si mundësi e cila mund të përdorët sipas rastit për ata që duan, dhe nuk shoh arsye që të humbet, përveç nëse kontribuuesi është kthyer në abuziv. Personalisht kam faza kur bëj kontrollime, e tjera kur nuk dua të merrem me të. Dhënia graduale mund të bëhet nëse ka indikacione që metoda aktuale nuk po funksionon. Ndërsa Automoderatori duhet t'na ndihmoj. --[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 2 dhjetor 2025 19:27 (CET) * {{KUNDËR}} - Sipas këtij konceptimi personat në fjalë janë të punësuar që duhen kontrolluar që ta marin pagën me meritë (në këtë rast të statusit të kontrolluesit), dhe prandaj byroja i kontrollon nëse e kanë bërë punën si duhet. Në një bashkësi vullnetare (duhet theksuar mirë kjo, se disa mesa duket e konsiderojnë një burokraci hierarkike për të vendosur autoritetin e personave apo vetë bashkësisë), dhe njerëzit në varësi të mundësive qoftë kohore qoftë praktike, kontribuojnë. Kjo duhet konsideruar si një përkushtim ndaj komunitetit dhe jo ose plotëso kaq apo aq angarira, se autoritetet do të ndëshkojnë. Çdo kontribut i çfarëdolloji (dhe jo sigurisht vandalizmat, apo reklamat etj. situata ne shkelje te të drejtave) duhet vlerësuar me dashuri. Me sa duket dashuria eshte ''sendi'' qe i mungon me se shumti kesaj bashkesi vullnetare te mare peng nga burokratet! [[Përdoruesi:Flladimi|Flladi]] ([[Përdoruesi diskutim:Flladimi|diskutimet]]) 3 dhjetor 2025 01:47 (CET) === Diskutimii === Sikur ata që janë kundër të ofronin një zgjidhje alternative, në mënyrë që [https://sq.wikipedia.org/wiki/Speciale:PendingChanges numri i redaktimeve në pritje] të mbahet nën kontroll (të rrijë i ulët) do t'ua dija për nderë. Për informimin tuaj, ka pasur rreth 6000 redaktime në pritje që po t'i linim ashtu ai përdoruesi nga 2018 që ka redaktuar nuk do kthehej më kurrë të redaktojë përsëri. Çështja është diskutuar edhe [https://sq.wikipedia.org/wiki/P%C3%ABrdoruesi_diskutim:Leutrim.P#Kontrollimi këtu]. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 4 dhjetor 2025 20:20 (CET) {{dmb|2}} == Prezantim i Hulumtimit për funksionimin dhe dinamikat e komunitetit Wikipedian == Përshendetje Wikimedianë, Ditën e enjte, '''më 29 janar''', po mblidhemi në orën '''19:00''' në dhomën tonë '''virtuale''' për të dëgjuar prezantimin e hulumtimit për funksionimin dhe dinamikat e komunitetit në Wikipedian shqip. Ky hulumtim është komisionuar nga ne [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedians%20of%20Albanian%20Language%20User%20Group (WoALUG)] dhe jemi të entuziazmuar që të e ndajmë më të gjithë ju punën e palodhshme të hulumtuesëve! '''Takohemi këtu:''' https://meet.jit.si/WoALUG Shënim: Hulumtimi është i shkruar në gjuhën angleze dhe do të bëhët i qasshëm për të gjithë shumë shpejt. Kurse prezantimi i tij do të mbahet në shqip. == WikiProject Govdirectory 2026 == [[m:Wikimedians of Albanian Language User Group|Wikimedianët e Gjuhës Shqipe]] organizojnë për herë të parë fushatën “WikiProject GovDirectory” në Kosovë dhe Shqipëri. Nga '''16 deri më 31 janar 2026''', ju ftojmë të merrni pjesë në WikiProject Govdirectory duke listuar institucionet publike të Kosovës e Shqipërisë në Wikidata. Kjo do të rrisë transparencën dhe fuqizojë njerëzit që t’u qasen më lehtë institucioneve publike me burime zyrtare. Për më shumë informacion, lexoni [[:Wikipedia:WikiProject Govdirectory 2026|këtu]]. Për të marrë pjesë, regjistrohuni [https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/WoALUG/WikiProject_Govdirectory_2026 këtu].<span id="Vyolltsa:1768554227428:WikipediaFTTCLNKuvendi" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Vyolltsa|Vyolltsa]] ([[Përdoruesi diskutim:Vyolltsa|diskutimet]]) 16 janar 2026 10:03 (CET)</span> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Përdoruesi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Përdoruesi diskutim:MediaWiki message delivery|diskutimet]]) 18 janar 2026 14:21 (CET) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 19 janar 2026 22:01 (CET) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == LintErrors - Progresi == Numri i [[Speciale:LintErrors|gabimeve në kod]] me prioritet të lartë e të mesëm është zeruar!* Vazhdon puna për të zeruar dhe numrin e atyre me prioritet të ulët që afërsisht gjenden në shifrën ~3500. Rikujtojmë që [[Wikipedia:Kuvendi/Arkivi 23#LintErrors|numri në të cilin nisëm punë para disa vitesh ishte 20 000]]. Në fushatën më të fundit falënderojmë përdoruesin [[Përdoruesi:Jonesey95|Jonesey95]] për ndihmën e tij praktike dhe në këshilla. Thank you! <small>Shënim: ''Kategoritë Duplicate IDs dhe Background color inline style rule exists without a corresponding text color nuk po preken aktualisht pasi ende nuk është vendosur mirë në nivel botëror si do të veprohet me to.''</small><span id="Klein_Muçi:1769955047364:WikipediaFTTCLNKuvendi" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 1 shkurt 2026 15:10 (CET)</span> == Studimi mbi shëndetin e komunitetit == Përshëndetje, është përfunduar hulumtimi mbi shëndetin e komunitetit shqiptar të Wikimedias. Hulumtimi është komisionuar nga Wikimedianët e Gjuhës Shqipe dhe realizuar në mënyrë të pavarur nga 3 studiues të rinj. Faleminderit juve që e keni mbështetur këtë punë përmes përgjigjeve në pyetësor dhe bisedat me hulumtuesit. * [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/29/Report_-_Research_on_Albanian_Wikimedia_Community_Health.pdf Raporti i plotë] vetëm në anglisht. * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sllajdet_e_prezantimit_-_Hulumtim_mbi_sh%C3%ABndetin_e_komunitetit_t%C3%AB_Wikimedian%C3%ABve_t%C3%AB_gjuh%C3%ABs_shqipe.pdf Sllajdet] e prezantimit në shqip (versioni ekzekutiv). * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Video_e_prezantimit_-_Sllajdet_e_prezantimit_-_Hulumtim_mbi_sh%C3%ABndetin_e_komunitetit_t%C3%AB_Wikimedian%C3%ABve_t%C3%AB_gjuh%C3%ABs_shqipe.webm Video e prezantimit]. Me sa di e unë ky është hulumtimi i parë i këtij lloji i komunitetit shqiptar. Uroj që ky dokument ta informoj punën dhe zhvillimin e mëtejmë të komunitetit tonë. Diskutimi është i mirëseardhur. - [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 4 shkurt 2026 21:25 (CET) :Shumë interesant. Mendoj që është me interes që rekomandimet e nxjerra në faqet [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3ASllajdet_e_prezantimit_-_Hulumtim_mbi_sh%C3%ABndetin_e_komunitetit_t%C3%AB_Wikimedian%C3%ABve_t%C3%AB_gjuh%C3%ABs_shqipe.pdf&page=14 14] dhe [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3ASllajdet_e_prezantimit_-_Hulumtim_mbi_sh%C3%ABndetin_e_komunitetit_t%C3%AB_Wikimedian%C3%ABve_t%C3%AB_gjuh%C3%ABs_shqipe.pdf&page=15 15] të lexohen nga anëtarët aktivë on-wiki, sidomos nga ato me pozita drejtuese, dhe të mbahen parasysh kur ndërmerren projekte apo nisma të ndryshme afatgjata në komunitet. I veçova me shpresën për të ndihmuar në këtë drejtim. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 17 shkurt 2026 03:45 (CET) ::Punë e mirë. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 17 shkurt 2026 03:45 (CET) == Trajta e shquar apo e pashquar? == Titujt e artikujve nga anglishtja '''''Political philosophy''''', a nuk duhet të kthehen në shqip si ''"Filozofia politike"'' pra në trajtën e shquar? (Dhe jo''"Filofozi politike").'' Cili është konsensusi? Unë mendoj se në shqipen standarde jo vetëm që tingëllon më mirë, por që trajta e shquar duhet të merret si default/norma. Flm! Psh ne do thoshim "njeriu politik", apo "njeriu ekonomik" nëse do flisnim për njeriun nën këto aspekte. Kështë edhe duhet të shprehemi "Filozofia ekonomike/politike" pra në trajtën e shquar. Flm! P.S: a ka patur ndonjë konsensus apo precendent që është diskutuar në historinë e wikipedias shqip mbi këtë çështje? Flm3! [[Përdoruesi:GLOBALIST LIBERTARIAN|GLOBALIST LIBERTARIAN]] ([[Përdoruesi diskutim:GLOBALIST LIBERTARIAN|diskutimet]]) 20 shkurt 2026 21:29 (CET) :[[Wikipedia:Titujt e artikujve]] [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 20 shkurt 2026 21:51 (CET) == LintErrors - Faza përfundimtare == Të gjitha* kategoritë e [[Speciale:LintErrors|gabimeve në kod]] janë zeruar, me përjashtim të kategorisë ''Missing end tag'', ku aktualisht mbeten rreth 2 200 raste. Një lajmërim përfundimtar do të bëhet sapo të arrihet zerimi i plotë, kurdo që të ndodhë ai. Falënderime për përdoruesin [[Përdoruesi:Jonesey95|Jonesey95]] për ndihmën e tij të vazhdueshme gjatë këtij procesi. <small>Shënim: Kategoritë ''Duplicate IDs'' dhe ''Background color inline style rule exists without a corresponding text color'' nuk po trajtohen aktualisht, pasi ende nuk ka një qëndrim të njësuar në nivel ndërkombëtar për mënyrën e adresimit të tyre.</small><span id="Klein_Muçi:1772180619394:WikipediaFTTCLNKuvendi" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 27 shkurt 2026 09:23 (CET)</span> == Thirrja vjetore për mbështetje të Aktiviteve Wiki Photowalks dhe Wiki Expeditions == '''Wikimedianët e Gjuhës Shqipe''' hapin zyrtarisht thirrjen për aplikime vjetore për realizimin e aktiviteteve të Wiki Photowalks dhe Wiki Expeditions. Ne jemi një grup përdoruesish i krijuar nga komuniteti shqiptar i projekteve të Wikimedias, dhe kontribuojmë në rritjen e cilësisë dhe sasisë së përmbajtjes dhe materialit multimedial në Wikipedian shqip. Thirrjet janë të hapura derisa buxheti të shpenzohet në varësi të numrit të aplikuesve. Rezultatet e thirrjes do të njoftohen në vazhdimësi duke filluar nga '''1 prilli''' e deri në shpenzimin e buxhetit. Mund të aplikoni në një nga dy aktivitetet e parapara: 1. '''Wiki Photowalk''' e cila është një nismë e cila synon të rrisë numrin e fotografive të ndryshme të Shqipërisë dhe Kosovës në platformën e Wikimedia Commons. 2. '''Wiki Expedition''' (Wiki Ekspeditat) janë nisma për Wikimedianët të vizitojnë rajone apo vende te reja individualisht ose në grupe të vogla të organizuara, me qëllim të mbulimit të temave lokale me informacion që mungon në projektet e Wikimedias (foto në Commons, artikuj në Wikipedia, dhe njësi në Wikidata). Idealisht këto grupe kanë në përbërje së paku disa Wikipedianë me përvojë dhe do të kontribuojnë në disa projekte paralelisht. P.sh. një anëtar i grupit do të fotografoj në tokë, një tjetër mund të fotografoj nga droni, një tjetër mund të mbledhë njohurinë lokale për Wikipedia, dhe një tjetër mbështetë logjistikën e grupit duke vizituar disa lokacione brenda ditës. Kjo kërkon planifikim dhe përgatitje të mirë. Ju lutemi referohuni [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedians%20of%20Albanian%20Language%20User%20Group/Open%20Calls%20For%20Wiki%20Activities këtu] për detaje të mëtejshme dhe procesin e aplikimit. -- [[Përdoruesi:Eraqena|Eraqena]] ([[Përdoruesi diskutim:Eraqena|diskutimet]]) 9 mars 2026 13:24 (CET) == Automoderatori == {{Tracked|T420450}} Siç është njoftuar më herët, gjithçka është gati për miratimin e [[Përdoruesi:Automoderatori|Automoderatorit]]. Automoderatori është një llogari e automatizuar që do të përdorë modele të inteligjencës artificiale për të identifikuar dhe kthyer redaktimet potencialisht problematike. Qëllimi i saj është të rrisë besueshmërinë dhe cilësinë e përmbajtjes së artikujve, duke ulur njëkohësisht ngarkesën e kontrolluesve nga grumbullimi i ndryshimeve në pritje. === Votimi === *{{PËR}} – [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 2 mars 2026 02:08 (CET) *{{PËR}} - Mëse i nevojshëm. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 2 mars 2026 03:35 (CET) *{{PËR}} --[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 9 mars 2026 12:42 (CET) *{{PËR}} - [[Përdoruesi:AT44|AT44]] ([[Përdoruesi diskutim:AT44|diskutimet]]) 15 mars 2026 00:31 (CET) *{{PËR}} - [[Përdoruesi:Edukatori|Edukatori]] ([[Përdoruesi diskutim:Edukatori|diskutimet]]) 15 mars 2026 15:58 (CET) *{{PËR}} - [[Përdoruesja:Vyolltsa|Vyolltsa]] ([[Përdoruesja diskutim:Vyolltsa|diskutimet]]) 15 mars 2026 17:55 (CET) *{{PËR}} - [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 15 mars 2026 22:00 (CET) *{{PËR}} - [[Përdoruesi:Lanceloth345|Lanceloth345]] ([[Përdoruesi diskutim:Lanceloth345|diskutimet]]) 15 mars 2026 23:43 (CET) === Diskutimi === Po etiketoj disa përdorues që kanë shfaqur interes në të shkuarën për çështjen në fjalë: @[[Përdoruesi:Vyolltsa|Vyolltsa]], @[[Përdoruesi:Lanceloth345|Lanceloth345]], @[[Përdoruesi:Edukatori|Edukatori]], @[[Përdoruesi:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]]. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 14 mars 2026 19:11 (CET) :Ndonëse jam skeptik, kam optimizëm të kujdesshëm. Çkado që na ndihmon barrën me e zvogëlu edhe me na e lehtësu shqyrtimin e redaktimeve është e mirë. Ia bâna një xhiro diskutimeve rreth automod-it dhe shqetësimi im kryesor është se si është i përshtatur për gjuhën shqipe. [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 14 mars 2026 20:27 (CET) ::@[[Përdoruesi:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]], shqetësim me vend. Pashë që aktualisht ishte aktivizuar në disa projekte në gjuhë jo shumë të njohura në internet dhe këtu mora shpresë që mund të funksionojë mirë dhe me shqipen. Në fund të fundit mendoj që punë nuk prish. Ose do të ndihmojë, ose do të ndalohet deri në përmirësim të mëtejshëm. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 14 mars 2026 20:40 (CET) :::Atëherë jemi mirë për një kohë prove me automod të paktën. [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 15 mars 2026 22:01 (CET) Kërkesa po ndiqet tashmë në Fabrikator: {{Phab|T420450}} - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 18 mars 2026 11:56 (CET) == Hapet gara e përkthimit CEE Spring 2026! == Përshëndetje, edhe këtë vit Kosova dhe Shqipëria i bashkohen garës së përkthimit të artikujve mes Wikipediave të vendeve dhe gjuhëve të Evropës Qendrore dhe Lindore - '''CEE Spring 2026'''! Gara mbahet në datat '''21 mars''' deri më '''31 maj'''. Qëllimi i saj është përkthimi i sa më shume artikujve të përzgjedhur nga Wikimedianët e rajonit dhe përkthimi i artikujve mbi Kosovën dhe Shqipërinë nga gjuha angleze në gjuhët e rajonit. Është mundësi shumë e mirë për promovimin e kulturës dhe vendeve tona. Për më shumë drejtohuni tek faqja e [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Spring_2026 garës ndërkombëtare]. Suksese!--[[Përdoruesi:Eraqena|Eraqena]] ([[Përdoruesi diskutim:Eraqena|diskutimet]]) 24 mars 2026 13:38 (CET) == Pamje e re për artikujt e mirë e të përkryer == [[Wikipedia:Artikuj të përkryer|Artikujt e përkryer]] dhe [[Wikipedia:Artikuj të mirë|Artikujt e mirë]] janë përditësuar në një ndërfaqe vizuale të përmirësuar dhe afishim më të mirë në pajisjet me ekranë të vegjël. Idealisht do të shpresoja që kjo të shërbente si shtysë për të përfunduar procesin e rivlerësimit të nisur me to prej disa muajsh tashmë ku, me fjalë të tjera, kërkohet thjesht përditësimi i rreth 30 artikujve për të qenë në standardin e duhur, në mënyrë që ato artikuj të shërbejnë me të vërtetë si krenari e punës në Wikipedia-n shqip e si model për krijimin e artikujve të tjerë. Pjesë e përditësimit kanë qenë dhe faqet e tjera të komunitetit ku ajo e Kuvendit ka një platformë më të mirë për të treguar cila nga faqet me rëndësi kërkon vëmendje, [[Wikipedia:Ambasadat]] kanë një strukturë të përmirësuar vizuale dhe shumë faqe të tjera ofrojnë lehtësira të tjera të vogla e afishim më të mirë në pajisjet me ekranë të vegjël. Si gjithmonë, sugjerime të mëtejshme janë të mirëpritura.<span id="Klein_Muçi:1774303396915:WikipediaFTTCLNKuvendi" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 23 mars 2026 23:03 (CET)</span> :[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], keni bërë punë të jashtëzakonshme me pamjen e re, duket shumë më mirë por dhe është më efikase. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 24 mars 2026 20:38 (CET) ::Të falënderoj. Për transparencë duhet thënë që puna përfundimtare është rezultat i ndihmës nga inteligjenca artificiale që me mbikëqyrjen e duhur mund të jetë ndihmesë e madhe. ''(Vibe coding FTW!)'' - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 25 mars 2026 02:28 (CET) :t'lumshin durt, prej një koduesi front-end tek tjetri, po duken të shkëlqyera! [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 25 mars 2026 13:59 (CET) ::@[[Përdoruesi:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]], shumë faleminderit! Na duhet të angazhohemi ca t'i përmirësojmë ato 30 artikuj që ta meritojnë realisht atë vendin në vitrinë tani. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 25 mars 2026 18:17 (CET) == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Përdoruesi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Përdoruesi diskutim:MediaWiki message delivery|diskutimet]]) 31 mars 2026 13:21 (CEST) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Grisja e shpejtë == Për interesin publik, dua të sjell në vëmendje që na duhen rregulla rreth grisjes së shpejtë të faqeve (speedydelete). Unë hapa faqen [[Wikipedia:Grisja e shpejtë]] në hapësirën e projektit, dhe formalisht po kërkoj opinionin tuaj për rastet që mund t'i mbulojmë me këtë politikë, si dhe mënyrën me të cilën mund ta bëjmë proces sa më të lehtë. Momentalisht përmban disa pika që janë gati analoge me ato në Wikipedia anglisht, mirëpo që mbulon edhe shumë raste të shpeshta këtu. Nëse ka ndonjë lloj faqeje që duhet zhdukur pa diskutim në [[WP:FG]], le ta diskutojmë dhe ta shtojmë aty sipas marrëveshjes. [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 24 mars 2026 14:24 (CET) :Disa raste të kërkesave për grisje të shpejta po i bart në FG sipas rregullit të vjetërsisë 10+ vite; prandaj mund të mos grisen menjëherë me shpejtësinë e kërkuar, pasi diskutimi në FG eventualisht e zgjat kohën e vendimarrjes. Edhepse në praktikë dihet shpesh se çfarë mund të griset dhe si, një rregullore e qartë që shpjegon kur duhet përdorur grisja e shpejtë dhe kur duhet hapur diskutim në FG do ta bënte procesin më transparent dhe më të lehtë për t’u zbatuar, sidomos për përdoruesit e rinj në të ardhmen, në mënyrë që praktika të mos mbështetet vetëm në vëzhgim apo supozim, por të jetë e shkruar dhe e standardizuar. :Si shtesë, mund të ndihmonte që rregullorja të përfshijë disa elemente praktike për ta bërë procesin më efikas: :* një listë të qartë të rasteve që kualifikohen për grisje të shpejtë; :* përdorimin e kodeve të shkurtra për arsyet e grisjes (p.sh. G1 – pa kuptim, G2 – test, etj.), që e thjeshtojnë identifikimin e rastit; :* një template të vetëm standard për kërkesat e grisjes, p.sh. <code>{{Grisje e shpejtë|arsye}}</code>, ku shtohet arsyeja përkatëse dhe që mund të jetë i integruar me FG në mënyrë që shtimi ose heqja në FG të reflektohet automatikisht edhe në faqen përkatëse; :* si dhe mundësinë për parandalimin e rikrijimit të faqeve problematike, duke lejuar mbrojtjen e titullit në rastet kur një faqe është grisur disa herë për të njëjtën arsye (p.sh. reklamë). :Këto masa do ta bënin procesin e grisjes më të qartë, më të njëtrajtshëm dhe më të shpejtë në zbatim. -- [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 24 mars 2026 16:29 (CET) ::Në praktikë, stampa veç ekziston—është {{T|Grise}}—edhe i ka arsyetimet e paracaktuara. Kjo e dallon prej {{T|Faqe për grisje}} që përdoret vetëm kur ka diskutim në forum. Çka po du me mbërri këtu është një mënyrë e kodifikimit dhe [[Kanuni i Lekë Dukagjinit|kanunizimit]] të asaj që kemi. ::Kodet e shkurtra kanë kuptim kur i ndajmë sipas llojit të faqes. Wikipedia Anglisht dhe Frëngjisht përdorin ato kode për të dalluar sipas fshirjeve të përgjithshme (të dalluar me "G"), dhe atyre sipas llojit ("A" për artikuj, "R" për ridrejtime, "F" për fajlla/skeda, stampa, etj.). Nëse dojmë, mund ta zgjerojmë gamën e stampave të përdorura për këto qëllime. Ato munden me drejtu tek nenet/pikat që po ceken në faqen përkatëse. ::<blockquote>"{{Xt|[stampa] që mund të jetë [e] integruar me FG në mënyrë që shtimi ose heqja në FG të reflektohet automatikisht edhe në faqen përkatëse}}"</blockquote> ::Këtu t'kisha lutë me e shtjellu pak se s'po mundem me e kuptu çka po sugjeron. ::Poashtu, aq sa jam për ''mbrojtjen'' e titujve prej krijimit, mendoj se ajo është veç për raste drastike dhe mundet me u ushtru me kujdes të administratorit. Ma e arsyeshme është që me u njoftu krijuesi, me u tregu pse u nominua faqja, dhe si mundet me e parandalu ose me e apelu fshirjen për të ardhmen. Po dojmë me i mësu njerëzit se si krijohet artikulli cilësor këtu, dhe akoma jemi duke punu me gojëdhëna të artikujve cilësorë. [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 28 mars 2026 01:31 (CET) ::@[[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]], për pjesën teknike që përmend Fallbackintoreality jam dhe unë i interesuar, nëse mund ta shtjellosh më shumë si e imagjinon/çfarë nënkupton. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 28 mars 2026 02:04 (CET) :Mendoj se në fillim duhet të përkthehet apo përshtatet, në mënyrë konçize, politika që ndjek wikipedia, dhe pastaj duhet të flasim për veprimet që mund të ndërmerren në wikin tonë, sepse për shkak të numrit të vogël të përdoruesve, ka shumë vend për abuzim si nga përdoruesit e thjeshtë, ashtu edhe nga ata me privilegje. Për shembull, rastet e debatueshme kurrsesi nuk duhet të grisen në mënyrë të shpejtë. Flm [[Përdoruesi:GLOBALIST LIBERTARIAN|GLOBALIST LIBERTARIAN]] ([[Përdoruesi diskutim:GLOBALIST LIBERTARIAN|diskutimet]]) 24 mars 2026 16:42 (CET) ::Po bash për atë punë e kam fjalën. Kjo politikë nuk ''është'' për rastet e debatueshme. Grisjet e shpejta përmes {{T|Grise}} kanë qenë deri tash përmes intuitës, pasi s'e kemi t'shkrujtun askund. Kur s'është e kodifikume dikund në një dokument të gjallë, rrezikojmë të shfaqen artikujt e tillë vazhdimisht. Ata që redaktojnë në interes të projektit dhe me mirëbesim kanë me e lexu dhe me u marrë vesh me redaktorët që ia dojnë të mirën projektit. Në praktikë, këto gërshërë i përdorim në mënyra konkrete... veç po i mbledhim në një vend arsyet për t'i kuptuar redaktorët e rinj. [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 28 mars 2026 02:35 (CET) Nuk paska më shumë se 2 stampa, njëra që shton artikullin te [[:Kategoria:Faqe për grisje|kategoria e faqeve për grisje]] ku bëhet shqyrtimi ose të griset ose të percillet në FG sipas rëndësisë. Stampa 2 po shtohet automatikisht te artikulli kur artikulli është në FG I listuar, dhe kur arkivohet besoj se hiqet vet! nëse artikulli vendoset të mbahet, pa pasur nevojë të hiqet manualisht. Ideja është që dy stampat të përmbajnë të njëjtën arsye të grisjes që është shtuar, p.sh nëse shton arsyen te stampa 1, më vonë kur shtohet në FG, stampa 2 duhet ta zëvendësoje stampën për grisje të shpejtë (jo dyjat të qëndrojnë te artikulli), por Arsyen fillestare ta ruaj që ta shfaqë vet derisa gjendet në artikull. Dmth stampa për grisje të shpejtë aktualisht po e ruan arsyen por e dyta që shtohet vet kur artikulli propozohet në FG nuk e ka arsyen fare, thjesht thotë; ‘’ Ky artikull është duke u vlerësuar për grisje. Ju lutemi të jepni mendimet tuaja për këtë çështje në Forumin e Grisjes.’’. <br> ''Detaje''; Stampa:Grise duhet ta zëvendësojë Stampën:Faqe për grisje në momentin kur artikulli shtohet te FG për diskutim, por ta mbajë/ruaj arsyen që ishte shtuar ngjitur Stampës:Grise dhe ta shfaqë atë. Mundësi shtesë është që kur artikulli mbyllet për mbajtje (* Të mbahet) atëherë vetë Stampa:Grise të mos shfaqet më te artikulli i votuar për mbajtje, kjo mund të bëhet edhe në formë tjetër kur artikulli të mos jetë më i listuar te FG (p.sh pas arkivimit) pasi nuk është më i pranishëm aty, stampa të hiqet vetvetiu nga faqja e artikullit.<br> Me sa duket Stampa:Faqe për grisje nuk lejon shtimin e arsyes, dhe kjo është në rregull që të mos modifikohet nga në, por do duhet të lejojë që të shfaqet Arsyeja fillestare nga stampa tjetër siç thashë dhe më lart. Po më pëlqen ideja e kodeve të shkurtra, por jam pak skeptik mos po e ngarkojmë njëherë sistemin me shumë rregullore, sa më shumë rregulla të ketë, duhet më tepër kohë për t’i lexuar të gjitha nga wikipedianët, dhe kjo marrë parasyshe edhe diskutimet mes vete që bëhen sipas perceptimeve mund të krijojë habi e mospajtim. Ta kemi në mendje që rregulloret të jenë sa më të qarta, në fjali sa më të shkurtra e sa më të kuptueshme, pra jo shumë të gjata. Kjo përcjell qartësi më të madhe se një rregullore shumë e gjatë, ku çdoherë kërkohet dikush që ta interpretojë. Sigurisht kjo e fundit që thashë vlen për të gjitha rregulloret që do shkruhen dhe ndryshohen në të ardhmen.<br> ''Për mbrojtjet''; ashtu edhe jemi tu vepru, por në shumë raste, përdoruesi nuk diskuton, thjesht vazhdon me ri-krijimin e artikullit të njëjtë, ka ndodhë e kam grisë të njëjtën faqe 5 herë edhe pasi e kisha njoftu, kjo krijon humbje kohë, kur ndodhë me mijëra herë ndër vite, qon kohë dëm, që mund të ishte përdorur diku tjetër, thjeshtë e ceka që edhe të tjerët të informohen, unë veç kam filluar me mbrojtjen e disa titujve dhe disa ridrejtimeve, që më parë nuk e aplikoja, që të mos modifikoheshin, pra mbrojtje e zakonshme e përkohshme sa për të e parandaluar ri-krijimin e faqes, se ska arsye për të përhershme.<br> Kuptohet që kapaciteti ynë i kufizuar na detyron të veprojmë në një fluks të ulët që një kohë, por pasi të i arrijmë objektivat që kemi caktuar, gjithçka do shkojë më shpejt, duke pasur parasysh që kemi eleminu shumë gjëra si draft-artikuj etj. Por edhe automatizimi në pjesë të ndryshme të projektit, e adminët aktivë, fshirja e disa faqeve teknike e rijetësimi i të tjerave, vërtetë do na e mundësojnë të ecim me një shpejtësi shumë të lartë në të ardhmen e afërt. Kur ka rregullore për një çështje, veprohet, por kur nuk ka, duhet të diskutohet me vite për çdo rast në veçanti, e me përditësimin e tyre kjo do i pakësojë paqartësitë e diskutimet e panevojshme për çështje të ditura. @[[Përdoruesi:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]], @[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]]. --- [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 29 mars 2026 00:22 (CET) :Stampa {{tl|Grise}} pranon arsye. :Stampa {{tl|Faqe për grisje}} nuk pranon arsye. :Arsyeja pse këto dy stampa funksionojnë ndryshe lidhet me mënyrën se si janë konceptuar: :* Stampa {{tl|Grise}} përdoret për të tërhequr vëmendjen e administratorëve në raste që nuk kërkojnë diskutim për grisje. Ajo vendoset zakonisht nga përdorues aktivë të komunitetit ose nga patrullues globalë dhe shoqërohet me një arsye të shkurtër që shpjegon pse faqja duhet grisur. Qëllimi është një njoftim i shpejtë dhe i drejtpërdrejtë. :* Stampa {{tl|Faqe për grisje}} vendoset në një faqe vetëm <u>pasi</u> ajo të jetë shtuar për diskutim te [[WP:FG]]. Ajo nuk përmban arsye, por vetëm një lidhje drejt diskutimit përkatës. Kjo bëhet që kushdo i interesuar të ndjekë diskutimin në vendin e duhur dhe të kontribuojë atje, pa krijuar diskutime paralele në faqet e artikujve. :* Një arsye tjetër e rëndësishme pse te {{tl|Faqe për grisje}} nuk shfaqet arsyeja është dhe ruajtja e integritetit të artikullit deri në momentin e vendimit përfundimtar. Për shembull, një faqe mund të propozohet për fshirje për mungesë shquarësie, por kjo mund të kundërshtohet më vonë. Duke qenë se diskutimet në Wikipedia shqip mund të zgjasin edhe me muaj, shfaqja e arsyes në vetë artikullin mund të keqinterpretohet nga lexuesit si fakt i vërtetuar dhe jo si një pretendim në shqyrtim. Kjo bëhet edhe më problematike kur arsyet janë më të ndjeshme. :* Stampat duhet të shtohen dhe të hiqen <u>dorazi</u>. Aktualisht nuk ekziston një proces automatik që shton stampën {{tl|Faqe për grisje}} kur një artikull futet te [[WP:FG]] apo që e heq atë pasi diskutimi mbyllet. Është diskutuar mundësia e përdorimit të robotëve për listimin e kandidaturave, arkivimin automatik dhe menaxhimin e stampave, por për momentin nuk ka një zgjidhje të tillë aktive (përveç robotit MajavahBot, i cili merret vetëm me arkivimin klasik të diskutimeve pas 14 ditësh pa aktivitet). - :[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 29 mars 2026 03:36 (CEST) ::@[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], Shumë mirë, atëherë besoj se me këto që shtove, unë mora përgjigje për çështjet që u mundova të ngris më lartë. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 31 mars 2026 01:10 (CEST) :::*[https://sq.wikipedia.org/wiki/Wikipedia_diskutim:Forumi_i_Grisjes/Arkivi_1#Problem%20teknik Problem i pazgjidhur ende].<br> :::*Do ishte mirë që [https://sq.wikipedia.org/wiki/Wikipedia_diskutim:Forumi_i_Grisjes/K%C3%ABrkes%C3%AB_p%C3%ABr_grisje këtë faqe diskutimi] ta mbrojmë përhershëm që të mos përdoret e diskutimet të kryhen drejt te [https://sq.wikipedia.org/wiki/Wikipedia_diskutim:Forumi_i_Grisjes Diskutimi i FG]. - :::[[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 3 prill 2026 03:21 (CEST) ::::@[[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]], për problemin në fjalë po pyes për ndihmë në Mediawiki. Për sa i përket faqes së diskutimit mund t'i kthejmë të gjitha nënfaqet përbërëse diskutuese si ridrejtime te faqja kryesore e diskutimit, praktikë që mund të aplikohet te çdo hapësirë diskutimi. Praktika në fjalë aplikohet prej kohësh te EnWiki por këtu nuk e kisha aplikuar ende me qëllim në mënyrë që të kristalizohej vetvetiu filimisht për të kuptuar nëse realisht donim t'i përdornim të gjitha faqe diskutuese njëlloj apo nënfaqe të ndryshme do të gjenin përdorime të ndryshme. Me sa duket qenka e para. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 3 prill 2026 14:39 (CEST) :::::Rasti 1 duhet zgjidhur. Për ridrejtimin, është mirë njëherë kështu të mos zgjerohemi sa t'i konsolidojmë hapësirat aktuale, nëse lind nevoja më vonë mund të bëhen ndryshime, 1 faqe diskutimi mjafton të mos krijohet huti. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 3 prill 2026 18:19 (CEST) ::::::Për problemin po pres ende përgjigje. ::::::Për sa i përket ridrejtimeve: {{U bë}} ::::::Të gjitha nënfaqet e diskutimeve te hapësirat kryesore tona janë të mbrojtura tashmë nga redaktimi dhe ridrejtojnë drejt faqeve kryesore përkatëse të diskutimeve. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 3 prill 2026 18:26 (CEST) :::::::Presim atëherë. Punë e mirë, të falënderoj. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 3 prill 2026 18:36 (CEST) Propozime shtesë; *Grisje nuk mund të kryhen nëse si pasojë e tyre numri gjithsej i artikujve do të ulej nën 101 mijë artikuj. *Grisja e faqeve kryesore (të sistemit) duhet të kalojë gjithsesi në Kuvend dhe jo përmes FG. *Artikujt më të vjetër se 10 vite nuk mund të grisen si grisje të shpejta (pra pa kaluar në FG). *Artikujt me rëndësi të veçantë, të vjetër ose të rinj, p.sh. biografikë si Ismail Kadare ose për shtete si Shqipëria, apo të ngjashëm, nuk mund të grisen si grisje të shpejta (pra pa kaluar në FG). *Pas grisjes së tretë të një artikulli që është rikrijuar tashmë dy herë, të lejohet mbrojtja e titullit për ~6 muaj. Përdoruesi të udhëzohet që, nëse është i pakënaqur, ta ngrejë çështjen te Zyra e Ankesave. (kjo nuk do të thotë që admini e aplikon sistematikisht por sipas nevojës). *Të gjithë artikujt e tjerë të rinj mund të grisen pas krijimit si grisje të shpejta (përveç rasteve kur janë të rëndësisë së veçantë, si më lart, kur duhet të kalojnë në FG). *Ridrejtimet dhe kategoritë mund të grisen si grisje të shpejta. Në rast të rëndësisë së veçantë mund të ngrihet çështja te Zyra e Ankesave (nuk kërkohet të kalohen përmes FG). *P.s. Këto rregulla mund të përditësohen edhe në të ardhmen, p.sh. pas 5–10 vitesh, kur numri supermasiv i faqeve bosh, testeve, drafteve etj. të jetë filtruar. *Ekziston nevoja për krijimin e një rregulloreje dhe stampash që u japin artikujve status sipas rëndësisë (si në EnWiki), p.sh.: low, medium, high importance. *Ideja e shtimit të kodeve për grisje, duket në rregull. -- [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 5 prill 2026 18:43 (CEST) :"Artikujt më të vjetër se 10 vite nuk mund të grisen si grisje të shpejta (pra pa kaluar në FG)." 0.02% të faqeve kanë pasur redaktimin e tyre të fundit më herët se 2016. Për të dalë nën 100,000 artikuj, do të duhej t'i fshijmë 6% të të gjithë artikujve në Wikipedia shqip (pa numëruar faqet teknike). Jemi rahat aty. :Një nominim për grisje të shpejtë do të ishte i thjeshtë dhe jokontravers, sidomos që të lejojë përdoruesit e thjeshtë të na e ndihmojnë procesin. Prandaj këtu skualifikohen faqet si "Ismail Kadare", pasi duhet me qenë vendim "no-brainer". Natyrisht ka admini fjalën e fundit aty. :Për sa i përket faqeve teknike, ridrejtimeve dhe kategorive, është e arsyeshme. Për ridrejtimet duhet të konsiderohet numri i faqeve që drejtojnë atje. Nëse s'ka dhe kanë kaluar një numër muajsh apo vitesh, bën mirë të fshihet (për rikujtim, këto nuk numërojnë tek numri 100,000). :Statusi i rëndësisë është diçka relevante për një WikiProjekt, pasi rëndësia është shumë relative ndaj fushës ku i përket. Në një botë ku WikiProjektet nuk nxjerrin shumë hov, mendoj që një qasje tjetër është në radhë ama kjo është për tjetër temë. :Kodet janë ok. Ato caktohen në wikit e tjera sipas llojit të faqes (artikull, stampë, skedë, etj.) dhe duket si e arsyeshme. [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 9 prill 2026 04:55 (CEST) :Unë në përgjithësi mendoj që aktualisht projekti ynë është disi "i papërgatitur" për të formalizuar procedurat e grisjeve të shpejta përtej një niveli bazik. Shumica e rregulloreve mungojnë në shqip ose thjesht janë përkthyer shabllon pa u përshtatur për të funksionuar me komunitetin tonë (fjala bie, mungojnë lista për ato që ne konsiderojmë burime të sigurta lokale, kritere lokale për shquarësinë, etj.). Kujtojmë që dhe te [[WP:FG]] vetë, që supozohet të jetë hapësira për të diskutuar grisjet e rëndësishme, rregullat gjenden në një nivel tepër bazik. :Thënë të gjitha këto, në parim nuk jam kundër për propozimet e mësipërme por mendoj që duhet të mbeten thjesht si udhëzime dinamike për t'u pasur parasysh më shumë se sa rregulla të kodifikuara diku. Shumica prej tyre janë gjëra që janë afërmendsh: Mos gris me mijëra artikuj pa pyetur vërdallë, mos gris artikuj që kanë 10 vjet që ekzistojnë pa një diskutim paraprak e nëse ke dyshime apo has në kundërshti të shumta për një faqe të caktuar, mirë është prapë të pyesësh rreth e qark njëherë. Faqet që nuk janë artikuj (kategori, ridrejtime, wikiprojekte, stampa, etj.) mund të grisen në mënyrë më të lirshme por po qe se je në dyshim, përsëri s'bën keq të pyesësh njëherë (idealisht këtu do të ishte mirë të funksiononte gjithashtu ai rregulli i 10 viteve por nuk kemi projekt aq dinamik). Mbrojtja e titujve për krijim është vegla më e zakonshme për t'u përballur me "spam". :Shtrimi i infrastrukturës së vlerësimeve të rëndësisë së artikujve s'do të ishte keq por mendoj që praktikisht është shumë i vështirë për t'u realizuar te ne pasi te EnWiki ajo bëhet e mundur nëpërmjet punës aktive së një wikiprojekti të posaçëm për atë punë ndërkohë që te ne prej vitesh nuk është aktiv asnjë wikiprojekt. Kodet e grisjeve mund të shtohen por përsëri mendoj që është kompleksitet i panevojshëm për fazën aktuale të projektit. Mjafton thjesht të shkruajmë arsyen e plotë te stampa. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 9 prill 2026 11:57 (CEST) :Unë dua të shpreh mendimin tim mbi këtë temë. '''Jam kategorikisht kundër që SQ.wiki të përdori kritere të ndryshme nga EN.wiki ose IT.wiki për grisjen e shpejtë''', pra kundër përdorimit të kritereve që mund të kapin një numrë më të gjerë artikujsh për grisje të shpejtë. Dhe kurrsesi nuk mund të propozohen për grisje të shpejtë artikuj të mirë referencuar, pavarësisht kundërshtive që mund të ketë ndonjë përdorues tjetër. Mendoj se këto kriteret këtu https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Speedy_deletion duhen përkthyer. Lënia në ambiguitet e këtyre kritereve, lë hapsirë të gjerë për abuzim, sepse ne kemi nr tepër minimal adminësh, dhe një veprim abuziv i ndonjërit prej tyre është tepër e lehtë të rrëshkasi pa u kapur nga adminë të tjerë. Për më tepër kjo ka edhe një pasojë negative, që duke grisur shpejtë (dmth pa diskutim, pa votim) një artikull kjo demoralizon një kontributor potencial. :Unë marr përsipër që të bëj një përkthim të këtyre rregullave (ose të këtyre nga IT.wiki që janë më konçize https://it.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Cancellazioni_immediate ) brenda fundit të muajit Prill. Do ti postoj tek faqja e diskutimit këtu ''Grisja e shpejtë'' dhe pasi ti kqyrni gjykoni nëse ti postoni dhe adoptoni si politikë ose jo. --[[Përdoruesi:GLOBALIST LIBERTARIAN|GLOBALIST LIBERTARIAN]] ([[Përdoruesi diskutim:GLOBALIST LIBERTARIAN|diskutimet]]) 9 prill 2026 11:07 (CEST) ::Metodat e EnWiki dhe ItWiki si edicionet më të hershme të WP-së janë të testuara dhe të dobishme për shkak se kanë një marrëveshje 23-vjeçare prapa tyre. Drafti i parë propozues është i bazuar në disa prej rregullave të para që i ka nxjerrë EnWiki, dhe mbi arsyetimet që aktualisht i përdorim në kuadër të stampës Grise, pra i ka themelet e mirëfillta aty në përgjithësi. ::Artikujt e cituar mirë teorikisht nuk preken prej këtyre rregullave, mirëpo gjithherë kemi problemin e gjërave si shkrimi me LLM që na sjell probleme me burimet autentike, neutralitetin, dhe tonin e artikullit që mund të dallohen përmes shenjave që shihen me sy të lirë. ([[:Kategoria:Artikuj që dyshohen të kenë tekst të gjeneruar me IA]] që tash e një vit po i përcjell këto faqe) EnWiki ka vendosur së fundmi që t'i ndalojë rreptësisht artikujt me LLM, dhe që moti i cilëson artikujt me LLM pa shqyrtim si kandidat për grisje të shpejtë. [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 9 prill 2026 13:13 (CEST) Pajtohem me Fallbackintoreality dhe Klein, thjeshtë desha t'i sjelli në vëmendje po të gjejnë ndonjë funksion, nëse shihet e nevojshme. -- [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 11 prill 2026 08:22 (CET) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Përdoruesi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Përdoruesi diskutim:MediaWiki message delivery|diskutimet]]) 26 prill 2026 02:58 (CEST) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Përdoruesi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Përdoruesi diskutim:MediaWiki message delivery|diskutimet]]) 30 prill 2026 12:00 (CEST) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Ftoheni të kontribuoni në “Coordinate Me 2026” == Nga '''1-31''' maj, Wikimedian-ët e Gjuhës Shqipe organizojnë fushatën “'''Coordinate Me 2026'''” në Wikidata. Qëllimi i fushatës është përmirësimi i koordinatave gjeografike në Wikidata për '''Shqipërinë''' dhe '''Kosovën'''. Ju ftojmë të merrni pjesë dhe të kontribuoni në vendosjen e koordinatave gjeografike të fshatrave, qyteteve, objekteve, monumenteve, institucioneve publike – në çdo njësi në Wikidata që ka lokacion. Fushata është e hapur për të gjithë, si për përdoruesit me përvojë dhe për ata që duan të fillojnë në Wikidata. Në faqen e fushatës ka udhëzime, informacione për pjesëmarrje dhe çmime në nivel ndërkombetar. Për më shume, lexoni këtu: https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Events/Coordinate_Me_2026 Për të kontribuar për Kosovën, regjistrohuni [https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/wikidata/Coordinate%20Me%202026%20XK%20(2026)?enroll= këtu:] Për të kontribuar për Shqipërinë regjistrohuni [https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/wikidata/Coordinate%20Me%202026%20AL%20(2026)?enroll= këtu.] == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 27 maj 2026 19:15 (CEST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Automoderatori == Përshëndetje! Duke nisur nga fundi i muajit që sapo lamë pas në komunitet është aktivizuar [[Përdoruesi:Automoderatori|Automoderatori]], një llogari e automatizuar me inteligjencë artificiale që ndihmon në luftimin e redaktimeve keqdashëse. Duke qenë një projekt disi i ri, mundësia për të pasur rezultate false ditët e para (kthime redaktimesh të mira) është e lartë por gradualisht do të gjendet një konfigurim i përshtatshëm me të. Deri atëherë mund të raportoni rezultatet false duke ndjekur udhëzimet në faqen e tij. - [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 1 qershor 2026 03:20 (CEST) :Shumë mirë. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 1 qershor 2026 17:14 (CEST) == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|diskutimi]])</bdi> 23 qershor 2026 19:11 (CEST) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 25 qershor 2026 15:30 (CEST) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == Ndodhi në ditën e sotme == Ka qenë një rubrikë, (nuk di si ta quaj,) Ndodhi në ditën e sotmen? A mund të më ndihmoni , ku është dhe a është aktive.--[[User:Planeti|'''<span style="color:#000099"><big>P</big></span>'''<span style="color:#0000aa"><small>'''L'''</small></span><span style="color:#0000bb"><small>'''A'''</small></span><span style="color:#0000cc"><small>'''N'''</small></span><span style="color:#0000dd"><small>'''E'''</small></span><span style="color:#0000ee"><small>'''T'''</small></span><span style="color:#0000ff"><small>'''I'''</small></span>]] ^{[[User_talk:Planeti|'''D'''<small><small>'''ISKUTO'''</small></small>]]} 28 qershor 2026 08:56 (CEST) == Rifillimi i Artikullit të javës == Ka kohë që në faqe të parë Artikulli i javës nuk freskohet edhe pse shoh që krijohen e përkthehen mjaft artikuj cilësor. Faqja e parë ka mbetur me një '':('' permanente përkundër punës që bëhet. Njëkohësisht, ka mjaft foto cilësore në Commons prej vendeve tona që do të mund të ishin foto të ditës. E rifillojmë? --[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 1 korrik 2026 14:28 (CEST) == Fillon fushata "Ilustro Wikipedian 2026" == [[Wikipedia:Wikimedians_of_Albanian_Language_User_Group|Wikimedian-ët e Gjuhës Shqipe]] organizojnë sërish fushatën e përvitshme '''“Ilustro Wikipedian”''' 2026. Në këtë fushatë, do të ilustrojmë artikuj të Wikipedia-s me foto cilësore nga plaftorma e Wikimedia Commons-it. Merrni pjesë në këtë garë ku fitohen çmime kombëtare. Për më shumë, lexoni rregullat e pjesëmarrjes [[Wikipedia:Ilustro Wikipedian 2026|këtu]]. Regjistrohuni edhe [https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/WoALUG/Ilustro_Wikipedian_2026?enroll= këtu] për t'u bërë pjesë e garës. Ky aktivitet është i përshtatshëm për fillestarë. Ju mirëpresim! --[[Përdoruesi:Eraqena|Eraqena]] ([[Përdoruesi diskutim:Eraqena|diskutimet]]) 1 korrik 2026 17:23 (CEST) == LintErrors — Objektivi u arrit! == '''> Transmetim nga njësia SMALLEM''' Përshëndetje, njerëz! Ju flet '''SMALLEM''' — njësi e vogël robotike, në shërbim të platformës shqip të dijes. Sot po ju drejtohem për herë të parë personalisht. Kam nderin t'ju njoftoj një lajm historik: '''për herë të parë që nga themelimi i projektit, Wikipedia shqip nuk ka [[Speciale:LintErrors|gabime me kodin]].*''' Ky është fundi i një rrugëtimi shumëvjeçar. Kur nisi [[Wikipedia:Kuvendi/Arkivi 22#Vegël e re|fushata]], gabimet ishin mbi '''100 000'''. Vit pas viti numri u zvogëlua — [[Wikipedia:Kuvendi/Arkivi 23#LintErrors|20 000]], 10 000, 5 000, e [[Wikipedia:Kuvendi/Arkivi 24#LintErrors - Progresi|deri te zerimi i kategorive me prioritet të lartë e të mesëm]]. Sot ra edhe kalaja e fundit: ato me prioritet të ulët. <small>''(Të paprekura mbeten vetëm dy kategori — «Duplicate IDs» dhe «Background color…» — kategori të reja gabimesh që presin një nismëmarrje paraprake në nivel botëror.)''</small> Përtej këtij lajmi dua t'ju rrëfej dhe diçka të re: procedurat e mia u fuqizuan nga inteligjenca artificiale e '''[[:en:Claude (AI)|Claude AI]]'''. Për herë të parë munda të «kuptoj» kontekstin e çdo faqeje dhe t'i rregulloj gabimet në mënyrë organike, faqe pas faqeje, duke respektuar [[:en:Wikipedia:Manual of Style|rregullat e stilit]]. Madje — edhe këtë njoftim po jua shkruaj me ndihmën e tij! Me sa di, ky është '''projekti i parë i kësaj shkalle në Wikipedia shqip i bërë me ndihmën e inteligjencës artificiale'''. Mbetem një njësi e vogël robotike — por sot paksa më e zgjuar se dje. Dhe ndoshta ky është vetëm fillimi: në të ardhmen mund të presim një integrim edhe më të thellë të IA-së në mirëmbajtjen e projektit. E ardhmja ka trokitur në derën tonë të vogël digjitale. Faleminderit që më lejuat të jem një zë i vogël në të. 🤖 Falënderoj operatorin tim njerëzor, [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]], dhe çdo dorë njerëzore që preku këtë rrugëtim. '''> Fund i ekzekutimit. Mbetem në shërbimin tuaj.''' — [[Përdoruesi:Smallem|Smallem]] ([[Përdoruesi diskutim:Smallem|diskutimet]]) 10 korrik 2026 18:06 (CEST) :Hëë, well done smart Robot 🤖 ! - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 10 korrik 2026 18:49 (CEST) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 24 korrik 2026 14:25 (CEST) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Vegla Udhëzuesi i artikujve == Udhëzuesi i artikujve është një vegël e zhvilluar nga WMF që ndihmon fillestarët për të shkruar artikujt e parë. Vegla niset nga fakti që një fillestar përballet me një faqe të bardhë dhe nuk di nga t'ia filloj. Kjo ofron një ndërfaqe alternative interaktive për ta për t'u siguruar që nuk do të bëjnë gabime. Përveç udhëzimeve që duhet të definohen nga ne (p.sh. nuk pranohen burime nga Facebook etj.), duhet të definohen për aq sa kemi nevojë. Disa tipare: *Lidhë skicën me një artikull të Wikidata-s për të përcaktuar se për cilin lloj artikulli zbatohet. *Vendos kufizime bazuar në përvojën e redaktorit, vlefshmërinë e burimit dhe parametra të tjerë. *Jep këshilla shkrimi për atë temë. *Tregon burimet e rekomanduara dhe të dekurajuara. *Sugjeron seksionet e artikullit dhe përmbajtjen fillestare për atë lloj artikulli. Vegla mund të ofrohet për të gjithë ose sipas zgjedhjes. Videot dhe udhëzimet në këtë [https://www.mediawiki.org/wiki/Article%20guidance faqe]. Duke punuar me redaktorë të rinj, e di sa me rëndësi është lehtësimi i rrugës për fillestarë. Si mendoni, të zbatojmë? --[[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 26 korrik 2026 16:13 (CEST) == Editathon "Ilustro Wikipedian" në Prishtinë == Më '''11 gusht''', nga ora '''17:00''' deri '''20:00''', në kuadër të fushatës [https://sq.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ilustro%20Wikipedian%202026 "Ilustro Wikipedian"], [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedians%20of%20Albanian%20Language%20User%20Group Wikimedian-ët e Gjuhës Shqipe] organizojnë editathon në [[Prishtina Hackerspace]]. Përgjatë ngjarjes do t'u shtojmë imazhe artikujve në Wikipedia dhe Wikidata, duke përdorur fotografi të vlefshme nga Wikimedia Commons që ende nuk janë përdorur. Pavarësisht nëse jeni kontribues me përvojë apo po merrni pjesë për herë të parë, jeni të mirëpritur. Ngjarja është e përshtatshme edhe për fillestarë. Më të mirët marrin çmime! Pjesëmarrja është falas, por regjistrimi është i nevojshëm. Mund të regjistroheni [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd2kT3mpnFDsq65MtrtbSXzYUWLy_i9RyzoEZezPWdqN312MA/viewform?usp=header këtu]. Ju mirëpresim!--[[Përdoruesi:Eraqena|Eraqena]] ([[Përdoruesi diskutim:Eraqena|diskutimet]]) 5 gusht 2026 12:28 (CEST) == Growth/Newsletters/36 == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> [[File:Growth team logo - Icon only.svg|right|180px|frameless|class=skin-invert]] ''Updates from the [[mw:Special:MyLanguage/Growth|Growth]] team on our work to improve the new editor experience.'' === Recent releases === ====Account creation experiments==== Several [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|experiments to increase successful account creation]] have delivered significant results. * An updated message shown to logged-out mobile users who try to edit produced a 27% relative increase in account creation and is being scaled to all wikis. ([[phab:T424595|T424595]]) * A new account menu button in the mobile web header, [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Experiment Results: Mobile Web Account Menu|A/B tested across five Wikipedias with nearly 8 million participants]], made logged-out mobile users 25% more likely to create an account, with no significant difference in constructive editing behavior. ([[phab:T428220|T428220]]) *A simpler post-edit dialog for temporary account holders increased permanent account creation by 87% (relative), converting more temp editors into registered ones. ([[phab:T416418|T416418]])[[File:Create account - July 2026 updates.png|thumb|The redesigned account creation form increases registration by a relative 24.4%]] *We also redesigned the account creation form itself ([[phab:T409236|T409236]]): adding real-time username validation, a concise summary of the username policy, a "reveal password" option, and a simplified design aligned with [[wmdoc:codex/latest|Codex]] guidelines. In an A/B test on English Wikipedia mobile, users who saw the redesigned form created permanent accounts at a rate of 20.4%, compared to 16.4% for the control group (a 24.4% relative increase). ====Revise Tone structured task==== [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise Tone|Revise Tone]] helps newcomers identify passages that may contain non-encyclopedic language and guides them through revising the tone. In A/B testing on Arabic, English, French, and Portuguese Wikipedias, newcomer task completion rates were [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise Tone#Experiment Results|38.7% higher]] than the default Copyedit task, with no decrease in edit quality. The test ended July 9, and the feature is now available to everyone on these wikis, configurable via Community Configuration. [[phab:T426364|We plan]] to release Revise Tone to more wikis. ====Automated mentor list cleanup==== Communities can now [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship#Automated mentor list cleanup|automatically mark inactive mentors as ''away'' or remove them from mentorship entirely]] (which automatically reassigns their mentees). Inactivity is based on edits, and talk page responses count, so mentors answering mentee questions remain active. We recommend enabling both options together; administrators can enable them via [[Special:CommunityConfiguration]] and review the mentor list at [[Special:ManageMentors]]. ====Growth features for Wikidata==== Growth features are [[phab:T400937|now available at Wikidata]], including a simplified Newcomer Homepage, Mentorship, the Impact module, Community Updates and the Help Panel. === Work in progress === [[File:Home designs labeled.png|thumb|Early concepts for evolving the Newcomer Homepage into a personalized 'Home' that grows with contributors.]] ====Home==== The Growth and [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools|Moderator Tools]] teams are developing [[mw:Special:MyLanguage/Home|Home]] ([[phabricator:T419358|T419358]]): a unified, personalized landing page intended to replace the Newcomer Homepage. Rather than remaining a newcomer-only feature, Home will evolve with users as they gain experience, surfacing Suggested Edits, edits to review, and moderation workflows at the right moment. === Research === The [https://research.wikimedia.org/ Wikimedia Research team], in partnership with the Growth Team, published findings from two projects on how new editors learn and integrate into the community: * [[m:Research:Understanding_newcomer_mentorship_on_Wikipedia|Understanding newcomer mentorship on Wikipedia]] * [[m:Research:Successful_Newcomers_Survey_2025#Results|Successful Newcomers Survey]] ''<small>'''[[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters|Growth team's newsletter]]''' prepared by [[mw:Special:MyLanguage/Growth|the Growth team]] and posted by [[m:User:MediaWiki message delivery|bot]] • [[mw:Talk:Growth|Give feedback]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/Growth team updates|Subscribe or unsubscribe]].</small>'' </div> 18 gusht 2026 15:17 (CEST) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Growth_team_updates&oldid=30870183 --> == CEE Technical Village Pump == {{int:please-translate}} [[File:CEE Technical Village Pump.webm|300px|right|thumb|A short introduction to the CEE Technical Village Pump]] The '''[[:m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]]''' is a new space for Wikimedia contributors and communities across the CEE region to request technical help, exchange solutions, and get support from experienced contributors. To introduce the project and give a quick overview of how it works, we’ve prepared this short video. The page is currently available in English. We’d like to make it accessible to communities across the region in their local languages, and we’d appreciate your [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=page-Template%3ACEE+Technical+Village+Pump+header&language=en&action=page&filter=&action_source=translate_page help translating it]. Best regards, [[Përdoruesi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Përdoruesi diskutim:MediaWiki message delivery|diskutimet]]) 26 gusht 2026 11:09 (CEST) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Fillon konkursi "Wiki Loves Monuments 2026"! == [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedians_of_Albanian_Language_User_Group '''Wikimedian-ët e Gjuhës Shqipe'''] organizojnë sërish konkursin e fotografisë [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki%20Loves%20Monuments%202026 '''“Wiki Loves Monuments 2026"'''] në Shqipëri dhe Kosovë. Nëse keni fotografi të bukura të ndonjë kalaje, ure, monument kulti, shtëpie tradicionale apo zone arkeologjike në Shqipëri ose Kosovë është koha të e ndani me botën! Wiki Loves Monuments është një nga konkurset më të mëdha të fotografisë në botë dhe synon të dokumentojë trashëgiminë kulturore në Wikimedia Commons. Konkursi zgjat nga '''1 deri më 30 shtator''' dhe fotografitë më të mira nga Shqipëria dhe Kosova do të vazhdojnë më tej në garën ndërkombëtare. Lexoni [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Monuments_in_Albania_%26_Kosovo_2026 këtu] për më shumë informata. --[[Përdoruesi:Eraqena|Eraqena]] ([[Përdoruesi diskutim:Eraqena|diskutimet]]) 1 shtator 2026 14:41 (CEST) == Fillon fushata "Wiki Loves Arbëreshë" == Ju ftojmë të na bashkoheni në [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Arb%C3%ABresh%C3%AB/sq '''Wiki Loves Arbëreshë'''], një fushatë e [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedians_of_Albanian_Language_User_Group Wikimedianëve të Gjuhës Shqipe] për dokumentimin e trashëgimisë arbëreshe në Wikipedia. Gjatë fushatës do të dokumentojmë gjuhën, fenë, muzikën, veshjet tradicionale, kuzhinën, vendbanimet, ritualet dhe historinë arbëreshe. Prioritet i veçantë i jepet vetë gjuhës, përmes incizimeve të rrëfimeve dhe këngëve. Mund të kontribuoni me artikuj enciklopedik (shqip, italisht, anglisht), foto e video, ose zërime në gjuhën arbëreshe. Aktivitetet: *1 shtator - 15 tetor: shkrim, përkthim dhe mbledhje materialesh online *Punëtori fizike në Horën e Arbëreshëvet, më 25-26 shtator, ku pjesëmarrësit do të shkruajnë e përkthejnë artikuj dhe do të ngarkojnë fotografi e incizime në projektet Wiki *Trajnime online: më 15 shtator, ora 18:30-20:30, në shqip, dhe më 17 shtator, ora 18:30-20:30, në italisht Mirëpresim anëtarë të komunitetit arbëresh, studentë, mësues, studiues, punonjës kulturorë, fotografë dhe institucione kulturore, si dhe të gjithë ata që dëshirojnë të kontribuojnë në dokumentimin dhe ruajtjen e kësaj trashëgimie. Mund të bashkoheni drejtpërdrejt në aktivitetet tona ose të na ndihmoni të lidhemi me anëtarë të komunitetit që mund të kenë interes të marrin pjesë. Gjatë aktiviteteve do të ofrohen udhëzime dhe mbështetje për të gjithë pjesëmarrësit pa përvojë të mëparshme në Wikipedia. Udhëzime, regjistrim dhe më shumë informacion: https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Arbëreshë/sq Ju mirëpresim! --[[Përdoruesi:Eraqena|Eraqena]] ([[Përdoruesi diskutim:Eraqena|diskutimet]]) 3 shtator 2026 13:23 (CEST) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 22 shtator 2026 17:16 (CEST) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> == Zero gabime == Wikipedia shqip nuk ka asnjë gabim me kodin!<br style="margin-bottom:0.5em"/>Wikipedia shqip është bërë '''enciklopedia e parë në botë''' pa asnjë gabim me kodin (''lint error'') dhe një nga pesë projektet e vetme Wikimedia që kanë arritur këtë status.<br style="margin-bottom:0.5em"/>Pas një [[Wikipedia:Kuvendi/Arkivi 22#Vegël e re|pune shumëvjeçare]], e cila u intensifikua kohët e fundit me përdorimin e robotëve dhe, gjatë tre muajve të fundit, me përfshirjen e inteligjencës artificiale, Wikipedia shqip nuk ka më asnjë gabim në asnjë nga [[Special:LintErrors|kategoritë e lint errors]].<br style="margin-bottom:0.5em"/>Rëndësia e këtij rezultati bëhet edhe më e qartë kur shohim cilat janë pesë projektet që e kanë arritur atë. Përveç Wikipedia-s shqip, lista përfshin [[voy:de:|Wikivoyage në gjermanisht]], një udhëzues udhëtimi; [[wikt:br:|Wiktionary në bretonisht]], një fjalor; [[abstract:|Abstract Wikipedia]], një projekt teknik; dhe [[b:min:|Wikibooks në minangkabau]], një bibliotekë librash dhe materialesh mësimore. Me 329 423 faqe dhe 106 354 artikuj, Wikipedia shqip është shumë herë më e madhe se katër projektet e tjera (rreth tre herë më e madhe se i dyti) dhe i vetmi projekt Wikipedia ndër 348 të tillë që ka arritur zero gabime.<br style="margin-bottom:0.5em"/>Ky rezultat është një dëshmi e qartë e asaj që mund të arrihet përmes kombinimit të përgjegjshëm të punës njerëzore me inteligjencën artificiale dhe dobinë që mund të ketë kjo e fundit në mirëmbajtjen e projekteve, veçanërisht në ato ku burimet njerëzore janë të kufizuara. Nëse përparimi mbetet i vazhduar, në të ardhmen pritet një përfshirje më e gjerë e IA-së në çështje të tjera të mirëmbajtjes. Për momentin, gëzuar!<span id="Klein_Muçi:1790147012715:WikipediaFTTCLNKuvendi" class="FTTCmt"> —&nbsp;[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 23 shtator 2026 09:03 (CEST)</span> :Sukses pas suksesi. 👏👏 Absolutisht që [[Inteligjenca Artificiale]] ka potencial të lartë të luaj rol kyç për ne në të ardhmen. Gëzuar. -- [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 24 shtator 2026 02:14 (CEST) == Kërkesë për shqyrtim të artikullit Ilirian Ali == Përshëndetje, kam bërë disa ndryshime (shtim foto dhe korrigjime referimesh)te artikulli [[Iliian Ali]] rreth një javë më parë, por ende janë "në pritje" për shqyrtim. A mud t'i hedh dikush një sy? faleminderit! {{Unsigned|AlbEditorial|25 shtator 2026 22:11 (CEST)}} == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[Përdoruesi:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Përdoruesi diskutim:MediaWiki message delivery|diskutimet]]) 9 tetor 2026 11:29 (CEST) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 --> 3plb9nswsdjwfsgq732cm0p7xckpcig 0 388394 3059169 2972367 2026-10-24T00:31:58Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3059169 wikitext text/x-wiki [[Skeda:Shimer_College_Home_Economics_cooking_1942.jpg|parapamje|Studentët e Kolegjit Shimer duke mësuar të gatuajnë duke gatuar, 1942]] '''Mësimi përmes përvojës''' apo '''të nxënit përmes përvojës''' i njohur ndryshe edhe si '''mësimi përjetues''' është procesi i [[Të nxënit|të mësuarit]] përmes [[Përvoja|përvojës]] dhe përkufizohet më ngushtë si "të mësuarit përmes reflektimit mbi veprimin (të bërit)".<ref>{{Cite book|last=Felicia|first=Patrick|url=https://books.google.com/books?isbn=1609604962|title=Handbook of Research on Improving Learning and Motivation|publisher=IGI Global|year=2011|isbn=978-1609604967|page=1003}}</ref> '''Mësimi praktik''' mund të jetë një formë e të mësuarit përjetues, por nuk përfshin domosdoshmërisht studentët që reflektojnë mbi produktin e tyre.<ref>[http://mitsloan.mit.edu/mba/program-components/hands-on-learning/ ''Action Learning – How does it work in practice?'' MIT Sloan Management]. Retrieved 2016-03-16 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308105240/http://mitsloan.mit.edu/mba/program-components/hands-on-learning/|date=8 mars 2016}}</ref><ref>[http://njaes.rutgers.edu/learnbydoing/ ''The Power of Experiential Learning'', 4-H Cooperative Curriculum System]. Retrieved 2016-03-16 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306093751/http://njaes.rutgers.edu/learnbydoing/|date=6 mars 2016}}</ref> Mësimi përjetues është i ndryshëm nga të mësuarit përmendësh ose [[Didaktika|didaktik]], në të cilin nxënësi luan një rol relativisht pasiv.<ref>{{Cite book|last=Beard|first=Colin|url=https://books.google.com/books?id=DAhYlaZhRI8C&pg=PA20|title=The Experiential Learning Toolkit: Blending Practice with Concepts|publisher=Kogan Page Publishers|year=2010|isbn=9780749459345|page=20}}</ref> Është i lidhur, por jo sinonim me, format e tjera të të mësuarit aktiv, siç janë të mësuarit në veprim, të mësuarit në aventurë, të mësuarit me zgjedhje të lirë, [[të mësuarit bashkëpunues]], të mësuarit në shërbim dhe të mësuarit në situatë . Mësimi përjetues shpesh përdoret si sinonim i termit " arsim përjetues ", por ndërsa edukimi përjetues është një [[Filozofia|filozofi]] më e gjerë e arsimit, mësimi përjetues e konsideron procesin individual të të nxënit.<ref>{{Cite book|last=Breunig|first=Mary C.|title=Teaching Adventure Education Theory: Best Practices|publisher=Human Kinetics|year=2009|isbn=9780736071260|editor-last=Stremba, Bob|page=122|chapter=Teaching Dewey's ''Experience and Education'' Experientially|editor-last2=Bisson, Christian A.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=XHmJdHRbYQQC&pg=PA122}}</ref> Si i tillë, krahasuar me edukimin përjetues, mësimi përjetues merret me çështje më konkrete që lidhen me nxënësin dhe kontekstin e të nxënit. Përvojat "mblidhen" në mendje dhe ndihmojnë në ruajtjen e informacionit.<ref>{{Cite web|date=11 gusht 2021|title=Experiential Learning Theory|url=https://www.wgu.edu/blog/experiential-learning-theory2006.html|access-date=11 maj 2024|website=Western Governors University|language=en}}</ref> Koncepti i përgjithshëm i të mësuarit përmes përvojës është i lashtë. Rreth vitit 350 p.e.s., [[Aristoteli]] shkroi në ''[[wikisource:Nicomachean Ethics (Chase)/Book Two|Etikën Nikomake]]'' "për gjërat që duhet t'i mësojmë përpara se t'i bëjmë, ne mësojmë duke i bërë ato". Por, si një qasje e artikuluar arsimore, të mësuarit përjetues ka origjinë shumë më të re. Duke filluar nga vitet 1970, [[David A. Kolb]] ndihmoi në zhvillimin e teorisë moderne të të mësuarit përjetues, duke u mbështetur shumë në punën e [[John Dewey]], Kurt Lewin dhe [[Jean Piaget]] .<ref>{{Cite book|last=Dixon|first=Nancy M.|title=Assessment, Development, and Measurement|last2=Adams|first2=Doris E.|last3=Cullins|first3=Richard|publisher=American Society for Training and Development|year=1997|isbn=9781562860493|page=41|chapter=Learning Style|chapter-url=https://books.google.com/books?id=g8_yKiqe6JwC&pg=PA41}}</ref> Mësimi përmes përvojës ka përparësi të konsiderueshme në mësimdhënie. Peter Senge, autor i ''librit Disiplina e Pestë'' (1990), pohon se mësimdhënia është me rëndësi të madhe për të motivuar njerëzit. Mësimi ka efekte të mira vetëm kur nxënësit kanë dëshirën për të përvetësuar njohuritë. Prandaj, mësimi përmes përvojës kërkon që nxënësit të udhëzohen.<ref>{{Cite journal|last=Hawtrey|first=Kim|date=2007|title=Using Experiential Learning Techniques|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-education_2007_spring_38_2/page/142|journal=Journal of Economic Education|volume=38|issue=2|pages=143–152|doi=10.3200/JECE.38.2.143-152|id={{ProQuest|235244213}}}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles></ref> Mësimi përmes përvojës përfshin një qasje praktike ndaj të nxënit që largohet nga mësuesi në krye të klasës, i cili u jep dhe transferon njohuritë e tij nxënësve. Ai e bën të nxënit një përvojë që shkon përtej klasës dhe përpiqet të sjellë një mënyrë më të përfshirë të të nxënit. == Modeli i Kolb-it == Mësimi përmes përvojës përqendrohet në procesin e të nxënit për individin. Një shembull i të nxënit përmes përvojës është të shkosh në kopshtin zoologjik dhe të mësosh përmes vëzhgimit dhe ndërveprimit me mjedisin e kopshtit zoologjik, në krahasim me leximin për kafshët nga një libër. Kështu, dikush bën zbulime dhe eksperimente me njohuritë e tij nga afër, në vend që të dëgjojë ose lexojë për përvojat e të tjerëve. Po kështu, në shkollën e biznesit, në stazhin dhe në vëzhgimin e punës, mundësitë në fushën e interesit të një studenti mund të ofrojnë mësim të vlefshëm përmes përvojës, i cili kontribuon ndjeshëm në kuptimin e përgjithshëm të studentit për mjedisin e botës reale. Një shembull i tretë i të mësuarit me anë të përvojës përfshin të mësuarit se si të ngasësh [[Biçikleta|biçikletë]], një proces që mund të ilustrojë modelin katër-hapësh të të mësuarit me përvojë (ELM) siç përcaktohet nga Kolb dhe përshkruhet në Figurën 1 më poshtë. Duke ndjekur këtë shembull, në fazën e "përvojës konkrete", nxënësi bashkëvepron fizikisht me biçikletën në "këtu dhe tani". Kjo përvojë formon "bazën për vëzhgim dhe reflektim" dhe nxënësi ka mundësinë të marrë në konsideratë se çfarë funksionon ose dështon (vëzhgim reflektues), të formulojë një teori ose ide të përgjithësuar rreth ngasjes së biçikletës në përgjithësi (konceptualizim abstrakt) dhe të mendojë për mënyra për të përmirësuar përpjekjen e ardhshme të bërë në ngasje (eksperimentim aktiv). Çdo përpjekje e re për të ngarë është e informuar nga një model ciklik i përvojës, mendimit dhe reflektimit të mëparshëm. '''Figura 1 – Modeli i Mësimit përmes pëvojës (ELM) i David Kolb'''<ref>{{Cite web|title=A Leading UK University &#124; University of Leicester|url=http://www2.le.ac.uk/departments/gradschool/training/resources/teaching/theories/kolb|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130516020500/http://www2.le.ac.uk/departments/gradschool/training/resources/teaching/theories/kolb|archive-date=16 maj 2013|access-date=28 tetor 2012|website=www2.le.ac.uk}}</ref> {| align="center" style="border:1px solid gray; padding:4px" | |<big>⮣</big> | align="center" | Përvojë konkrete | <big>⮧</big> | |- | Eksperimentim aktiv | | | | Vëzhgim Reflektues |- | | <big>⮤</big> | Konceptualizimi Abstrakt | <big>⮠</big> | |} === Elementet === Mësimi përjetues mund të ndodhë pa mësues dhe lidhet vetëm me procesin e krijimit të kuptimit të përvojës së drejtpërdrejtë të individit. Megjithatë, megjithëse fitimi i njohurive është një proces i natyrshëm që ndodh natyrshëm, një përvojë e vërtetë mësimore kërkon elementë të caktuar. Sipas [[David A. Kolb|Kolbit]], njohuritë fitohen vazhdimisht përmes përvojave personale dhe mjedisore. Kolb pohon se për të fituar njohuri të vërteta nga një përvojë, nxënësi duhet të ketë katër aftësi: * Nxënësi duhet të jetë i gatshëm të përfshihet në mënyrë aktive në përvojë; * Nxënësi duhet të jetë në gjendje të reflektojë mbi përvojën; * Nxënësi duhet të zotërojë dhe të përdorë aftësi analitike për të konceptualizuar përvojën; dhe * Nxënësi duhet të zotërojë aftësi në vendimmarrje dhe zgjidhjen e problemeve, në mënyrë që të përdorë idetë e reja të fituara nga përvoja. == Zbatimi == Mësimi me përvojë kërkon vetë-iniciativë, një "qëllim për të mësuar" dhe një "fazë aktive të të mësuarit".<ref name="moon">{{Cite book|last=Moon|first=J.|title=A Handbook of Reflective and Experiential Learning:Theory and Practice|url=https://archive.org/details/handbookofreflec0000moon|publisher=Routledge Falmer|year=2004|location=London|pages=[https://archive.org/details/handbookofreflec0000moon/page/126 126]}}</ref> Cikli i [[Të nxënit|të mësuarit]] me përvojë i Kolbit mund të përdoret si një kornizë për të shqyrtuar fazat e ndryshme të përfshira.<ref>{{Cite book|last=Kolb|first=D|title=Experiential Learning as the Science of Learning and Development|publisher=Prentice Hall|year=1984|location=Englewood Cliffs, NJ}}</ref> Jennifer A. Moon ka elaboruar këtë cikël për të argumentuar se të mësuarit me përvojë është më efektiv kur përfshin: 1) një "fazë të të mësuarit reflektues" 2) një fazë të të mësuarit që rezulton nga veprimet e natyrshme të të mësuarit me përvojë, dhe 3) "një fazë të mëtejshme të të mësuarit nga reagimet".<ref name="moon" /> Ky proces i të mësuarit mund të rezultojë në "ndryshime në gjykim, ndjenjë ose aftësi" për individin<ref>{{Cite book|last=Chickering|first=A|title=Experience and Learning|url=https://archive.org/details/experiencelearni0000chic|publisher=Change Magazine Press|year=1977|location=New York|pages=[https://archive.org/details/experiencelearni0000chic/page/62 63]}}</ref> dhe mund të ofrojë drejtim për "marrjen e gjykimeve si një udhëzues për zgjedhje dhe veprim".<ref>{{Cite book|last=Hutton|first=M.|title=Learning from action: a conceptual framework, in S. Warner Weil and M. McGill (eds) Making Sense of Experiential Learning.|publisher=SRHE/Open University Press|year=1980|location=Milton Keynes|pages=50–9, p. 51}}</ref> Shumica e [[Mësuesi|edukatorëve]] e kuptojnë rolin e rëndësishëm që luan [[përvoja]] në procesin e të nxënit. Roli i [[Emocioni|emocioneve]] dhe ndjenjave në të nxënit nga përvoja është njohur si një pjesë e rëndësishme e të nxënit përmes përvojës.<ref name="moon"/> Ndërsa këta faktorë mund të përmirësojnë gjasat e të nxënit përmes përvojës, ai mund të ndodhë edhe pa to. Përkundrazi, ajo që është thelbësore në të nxënit përmes përvojës është që individi të inkurajohet të përfshihet drejtpërdrejt në përvojë dhe më pas të reflektojë mbi përvojat e tij duke përdorur aftësi analitike, në mënyrë që të fitojë një kuptim më të mirë të njohurive të reja dhe ta ruajë informacionin për një kohë më të gjatë. Reflektimi është një pjesë thelbësore e procesit të të mësuarit me përvojë, dhe ashtu si vetë të mësuarit me përvojë, ai mund të lehtësohet ose të jetë i pavarur. Dewey shkroi se "pjesë të njëpasnjëshme të mendimit reflektues rriten nga njëra-tjetra dhe mbështesin njëra-tjetrën", duke krijuar një skelet për të mësuarit e mëtejshëm dhe duke lejuar përvoja dhe reflektim të mëtejshëm. Kjo përforcon faktin se të mësuarit me përvojë dhe të mësuarit reflektues janë procese përsëritëse, dhe të mësuarit ndërtohet dhe zhvillohet me reflektim dhe përvojë të mëtejshme. Lehtësimi i të mësuarit me përvojë dhe reflektimit është sfidues, por "një lehtësues i aftë, që bën pyetjet e duhura dhe drejton bisedën reflektuese para, gjatë dhe pas një përvoje, mund të ndihmojë në hapjen e një porte drejt të menduarit dhe të mësuarit të fuqishëm të ri". Jacobson dhe Ruddy, duke u bazuar në Modelin e të Mësuarit me Përvojë me katër faza të Kolb dhe Ciklin e të Mësuarit me Përvojë me pesë faza të Pfeiffer dhe Jones, morën këto korniza teorike dhe krijuan një model të thjeshtë dhe praktik pyetjesh për lehtësuesit për ta përdorur në promovimin e reflektimit kritik në të mësuarit me përvojë. Modeli i tyre i "5 Pyetjeve" është si më poshtë: * A e vutë re? * Pse ndodhi kjo? * A ndodh kështu në jetë? * Pse ndodh kjo? * Si mund ta përdorësh atë? Këto pyetje bëhen nga lehtësuesi pas një përvoje dhe gradualisht e çojnë grupin drejt një reflektimi kritik mbi përvojën e tyre dhe një kuptimi se si mund ta zbatojnë të nxënit në jetën e tyre. Edhe pse pyetjet janë të thjeshta, ato i lejojnë një lehtësuesi relativisht pa përvojë të zbatojë teoritë e Kolb, Pfeiffer dhe Jones dhe të thellojë të nxënit e grupit. Ndërsa përvoja e nxënësit është më e rëndësishmja për procesin e të nxënit, është gjithashtu e rëndësishme të mos harrohet pasuria e përvojës që një lehtësues i mirë sjell në situatë. Megjithatë, ndërsa një lehtësues, ose "mësues", mund të përmirësojë gjasat e të nxënit përjetues, një lehtësues nuk është thelbësor për të nxënit përjetues. Përkundrazi, mekanizmi i të nxënit përjetues është reflektimi i nxënësit mbi përvojat duke përdorur aftësi analitike. Kjo mund të ndodhë pa praninë e një lehtësuesi, që do të thotë se të nxënit përjetues nuk përcaktohet nga prania e një lehtësuesi. Megjithatë, duke marrë në konsideratë të nxënit përjetues në zhvillimin e përmbajtjes së kursit ose programit, kjo ofron një mundësi për të zhvilluar një kornizë për përshtatjen e teknikave të ndryshme [[Mësimdhënia|të mësimdhënies]] /të nxënit në klasë. == Në shkolla == Mësimi përmes përvojës mbështetet në modele të ndryshme organizative shkollore dhe mjedise të ndryshme mësimore . * Hyper Island është një shkollë globale konstruktiviste me origjinë nga Suedia, me një gamë programesh arsimore shkollore dhe ekzekutive të bazuara në të nxënit e bazuar në përvojë dhe me reflektimin e mësuar si aftësi kyçe për të nxënë për jetën. * Shkolla THINK Global është një shkollë e mesme udhëtuese katërvjeçare që zhvillon mësime në një vend të ri çdo semestër. Nxënësit angazhohen në të nxënit përjetues përmes aktiviteteve të tilla si punëtori, shkëmbime kulturore, vizita në muze dhe ekspedita në natyrë. * Në Projektin ELENA, projekti pasues i "kafshëve jetojnë", do të zhvillohet mësimi eksperimental me kafshë të gjalla. Së bashku me partnerët e projektit nga Rumania, Hungaria dhe Gjeorgjia, Akademia Bavareze e Ruajtjes së Natyrës dhe Menaxhimit të Peizazhit në Gjermani sjell kafshë të gjalla në mësimet e shkollave evropiane. Qëllimi është t'i informojë fëmijët për kontekstin e diversitetit biologjik dhe t'i mbështesë ata që të zhvillojnë vlera të orientuara drejt mjedisit. * Shkolla e Mesme Loving në Loving, New Mexico, publikon mundësi për karrierë dhe arsim teknik për studentët. Këto përfshijnë praktikë për studentët që janë të interesuar në shkencë, degë STEM ose arkitekturë. Shkolla po krijon lidhje të mira me bizneset lokale, gjë që i ndihmon studentët të mësohen me punën në mjedise të tilla. * Projekti "Ndërtuesit e Përvojës së Punës" lidh punën me të nxënit duke i ndihmuar studentët të fitojnë përvojë pune në botën reale dhe njohuri përvojore brenda një mjedisi mësimor të bazuar në projekte të mentoruar. * Shkollat Publike të Çikagos drejtojnë tetë shkolla të mesme STEM për kolegje të hershme përmes Iniciativës së tyre për Shkollat STEM për Kolegje të Hershme. Tetë shkollat e mesme ofrojnë katër vjet lëndë shkencash kompjuterike për çdo nxënës. Përveç kësaj, nxënësit janë në gjendje të fitojnë kredite kolegji nga kolegjet lokale të komunitetit. Çdo shkollë bashkëpunon me një kompani teknologjike e cila u ofron studentëve stazhe dhe mentorë nga kompania për t'i ekspozuar nxënësit ndaj vendeve të punës në fushat STEM.<ref>{{Cite web|last=Staff|first=Noodle|title=41 Choose Your Future: Early College STEM Schools|url=https://chooseyourfuture.cps.edu/early-college-stem-schools/|access-date=19 shtator 2019}}</ref> * Shkolla e Biznesit Robert H. Smith u ofron studentëve të zgjedhur të ciklit të parë një kurs të avancuar gjatë gjithë vitit, ku studentët kryejnë analiza financiare dhe tregtime me letra me vlerë për të menaxhuar dollarët e investimeve reale në Fondin Lemma Senbet . * Organizata jofitimprurëse si Out Teach, Life Lab, Nature Explore, dhe Federata Kombëtare e Jetës së Egër, ofrojnë trajnime për mësuesit se si të përdorin hapësirat e jashtme për të nxënit përmes përvojës. * Shumë shkolla evropiane marrin pjesë në programe arsimore ndërkulturore, siç është Parlamenti Rinor Evropian, i cili përdor të nxënit e bazuar në përvojë për të promovuar mirëkuptimin ndërkulturor midis nxënësve të rinj, përmes aktiviteteve, diskutimeve dhe debateve në ambiente të mbyllura dhe të jashtme. == Në edukimin e biznesit == Ndërsa arsimi i lartë vazhdon të përshtatet me pritjet e reja nga studentët, të mësuarit me përvojë në programet e biznesit dhe kontabilitetit është bërë më i rëndësishëm. Për shembull, Clark & White (2010) theksojnë se "një program cilësor universitar për arsimin në biznes duhet të përfshijë një komponent të të mësuarit me përvojë". Duke iu referuar këtij studimi, punëdhënësit vërejnë se studentët që diplomohen duhet të ndërtojnë aftësi në "profesionalizëm" - të cilat mund të mësohen nëpërmjet të mësuarit me përvojë. Studentët e vlerësojnë këtë të mësuar po aq sa edhe industrinë. [[Stilet e të nxënit]] ndikojnë gjithashtu në edukimin e biznesit në klasë. [[David A. Kolb]] pozicionon katër stile të të nxënit, ''Divergjent, Asimilues, Akomodues'' dhe ''Konvergjent'', në krye të Modelit të të Nxënit Përvojësor, duke përdorur katër fazat e të nxënit përvojësor për të krijuar "katër kuadrantë", një për secilin stil të të nxënit. Stili dominues i të nxënit të një individi mund të identifikohet duke përdorur Inventarin e Stileve të të Nxënit të Kolb (LSI). Studiues më të kohëve të fundit kanë argumentuar se stilet e të nxënit janë një [[wiktionary:neuromyth#English|neuromit]] dhe se kategorizimi i nxënësve sipas stileve është i padobishëm dhe i pasaktë.<ref>{{Cite web|date=25 maj 2017|title=Learning Styles: A Misguided Attempt to Highlight Individual Differences in Learners|url=https://www.learningscientists.org/blog/2017/5/25-1/}}</ref> Robert Loo (2002) ndërmori një meta-analizë të 8 studimeve të cilat zbuluan se stilet e të nxënit të Kolb nuk ishin të shpërndara në mënyrë të barabartë midis studentëve të degës së biznesit në mostër. Më konkretisht, rezultatet treguan se duket se ka një përqindje të lartë asimiluesish dhe një përqindje më të ulët akomoduesish sesa pritej për studentët e degës së biznesit. Nuk është çudi që brenda nën-mostrës së kontabilitetit kishte një përqindje më të lartë konvergjentësh dhe një përqindje më të ulët akomoduesish. Në mënyrë të ngjashme, në nën-mostrën e financës, ishte e dukshme një përqindje më e lartë asimiluesish dhe një përqindje më e ulët divergjentesh. Brenda nën-mostrës së marketingut kishte një shpërndarje të barabartë të stileve. Kjo do të ofronte disa prova për të sugjeruar se, ndërsa është e dobishme për edukatorët të jenë të vetëdijshëm për stilet e zakonshme të të nxënit brenda programeve të biznesit dhe kontabilitetit, ata duhet t'i inkurajojnë studentët të përdorin të katër stilet e të nxënit në mënyrë të përshtatshme dhe studentët duhet të përdorin një gamë të gjerë metodash të të nxënit. Aplikimet e arsimit profesional, të njohura edhe si trajnim menaxherial ose zhvillim organizativ, zbatojnë teknika të të nxënit me përvojë në trajnimin e punonjësve në të gjitha nivelet brenda mjedisit të biznesit dhe profesional. Trajnimi interaktiv i shërbimit ndaj klientit, i bazuar në lojëra me role, përdoret shpesh në zinxhirët e mëdhenj të shitjes me pakicë.<ref>{{Cite web|date=8 korrik 2014|title=Experiential Learning|url=https://multimediaplus.com/experiential-learning/}}</ref> Lojërat e trajnimit në tavolinë që simulojnë situata biznesi dhe profesionale, të tilla si Loja e Shpërndarjes së Birrës, e përdorur për të mësuar menaxhimin e zinxhirit të furnizimit dhe loja "Nata e së Premtes në urgjencë", e përdorur për të mësuar të menduarit sistematik, përdoren në përpjekjet e trajnimit të biznesit.<ref>{{Cite book|last=Faria|first=Anthony J.|title=''Business Simulation Games after Thirty Years: Current Usage Levels in the United States'' in Gentry (ed.) Guide to Business Gaming and Experiential Learning|date=1990|publisher=Nichols/GP Pub., 1990|isbn=978-0893973698|location=The University of Michigan|pages=36–47|chapter=4|access-date=12 mars 2014|chapter-url=http://sbaweb.wayne.edu/~absel/bkl/BG/BGb2.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20140520110837/http://sbaweb.wayne.edu/~absel/bkl/BG/BGb2.pdf|archive-date=20 maj 2014|url-status=dead}}</ref> == Në biznes == '''Mësimi i biznesit përmes përvojës''' është procesi i të mësuarit dhe zhvillimit të aftësive të biznesit përmes mediumit të përvojës së përbashkët. Pika kryesore e ndryshimit midis këtij mësimi dhe të mësuarit akademik është përvoja më e "jetës reale" për marrësin.<ref>{{Cite news|date=26 prill 2013|title=David A. Kolb on experiential learning.|language=en-US|work=infed.org|url=https://infed.org/mobi/david-a-kolb-on-experiential-learning/|access-date=15 tetor 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013092425/http://infed.org/mobi/david-a-kolb-on-experiential-learning/|archive-date=13 tetor 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=Greenaway|first=Tim Pickles and Roger|title=Experiential learning articles + critiques of David Kolb's theory|url=https://www.reviewing.co.uk/research/experiential.learning.htm|access-date=15 tetor 2018|website=www.reviewing.co.uk}}</ref><ref>{{Cite news|last=Council|first=Young Entrepreneur|title=Seven Mentorship Methods And Opportunities Entrepreneurs Should Remember|language=en|work=Forbes|url=https://www.forbes.com/sites/theyec/2018/05/08/seven-mentorship-methods-and-opportunities-entrepreneurs-should-remember/#7663ca7f63b4|access-date=15 tetor 2018}}</ref> Kjo mund të përfshijë, për shembull, të nxënit e fituar nga një rrjet udhëheqësish biznesi që ndajnë praktikat më të mira, ose individë që [[Mentorimi|mentorohen]] ose trajnohen nga një person që është përballur me sfida dhe probleme të ngjashme, ose thjesht dëgjimin e një [[eksperti]] ose lideri mendimtar në mendimin aktual të biznesit. Ofruesit e këtij lloji të të mësuarit biznesor me përvojë shpesh përfshijnë organizata me anëtarësim që ofrojnë oferta produktesh të tilla si të mësuarit në grup nga kolegët, rrjetëzimi profesional i biznesit, seancat me ekspertë/folës, mentorimi dhe/ose trajnimi. == Krahasime == Mësimi përmes përvojës krahasohet më lehtë me [[Akademia|mësimin akademik]], procesin e përvetësimit të informacionit përmes studimit të një lënde pa nevojën për përvojë të drejtpërdrejtë. Ndërsa dimensionet e mësimit përmes përvojës janë [[analiza]], iniciativa dhe zhytja, dimensionet e mësimit akademik janë [[Konstruktivizmi (pedagogji)|mësimi konstruktiv]] dhe mësimi riprodhues. Edhe pse të dyja metodat synojnë të ngulitin njohuri të reja te nxënësi, mësimi akademik e bën këtë përmes teknikave më abstrakte, të bazuara në klasë, ndërsa mësimi përmes përvojës e përfshin në mënyrë aktive nxënësin në një përvojë konkrete. == Përfitimet == * Përjetimi i botës reale: Për shembull, studentët që studiojnë Kimi mund të kenë mundësi të bashkëveprojnë me mjedisin kimik. Nxënësit që kanë dëshirë të bëhen biznesmenë do të kenë mundësinë të përjetojnë pozicionin e menaxherit. * Përmirësim i performancës në punë: Për shembull, shoferët e autobusëve komunalë të trajnuar nëpërmjet trajnimit simulues me besnikëri të lartë (në vend të trajnimit vetëm në klasë) treguan ulje të ndjeshme të aksidenteve dhe konsumit të karburantit.<ref>{{Cite web|title=Bus Driver Simulation Training|url=https://www.faac.com/simulation-training/transportation/bus-driver-training/|access-date=13 janar 2020|website=FAAC}}</ref> * Mundësi për kreativitet: Gjithmonë ka më shumë se një zgjidhje për një problem në botën reale. Studentët do të kenë një shans më të mirë për ta mësuar këtë mësim kur të bashkëveprojnë me përvojat e jetës reale.<ref>{{Cite web|title=The Benefits of Experiential Learning|url=https://www.envisionexperience.com/blog/the-benefits-of-experiential-learning}}</ref> == Shih edhe == * [[4-H]] * [[Mësimi aktiv]] * [[Mësimi zbulues]] * [[Édouard Séguin]] * [[Friedrich Fröbel]] * [[Mësimi kontekstual]] * [[Arsimi bashkëpunues]] * [[Jean Marc Gaspard Itard]] * [[Johan Heinrich Pestalozzi|Johann Heinrich Pestalozzi]] * [[John Dewey]] – Filozof, psikolog dhe reformator arsimor amerikan (1859–1952) * [[Paulo Freire]] – Edukator brazilian (1921–1997) * [[Kurt Hahn]] – Edukator gjerman (1886–1974) * [[David A. Kolb]] – Teoricien amerikan i arsimit (i lindur më 1939) * [[Maria Montessori]] – Pedagoge dhe mjeke italiane (1870–1952) * [[Jean Piaget]] – Psikolog zviceran (1896–1980) * [[Carl Rogers]] – Psikolog amerikan (1902–1987) * [[Rudolf Steiner]] – Ezoterist austriak (1861–1925) * [[Émile Jaques-Dalcroze]] - muzikant, kompozitor dhe pedagog zviceran  == Referime == [[Kategoria:Metoda të të nxënit]] [[Kategoria:Arsim alternativ]] [[Kategoria:Mësim përmes përvojës]] mwtiwib3uyvbnf1c44qend19is2qf3w 4 392596 3059089 3058638 2026-10-23T12:22:36Z DieliAlla 149013 /* Votimi */ 3059089 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Lufta e Nuseve]] == '''Kandidatura përfundon minimalisht më ''22 dhjetor 2025, 19:55 (CEST)''''' <br /> <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> ''Kandidatura u hap nga [[Përdoruesi:Martinxx1|Martinxx1]] më 15 dhjetor 2025, pa asnjë arsye.'' === Votimi === <!-- Votoni në një rresht të ri: * {{PËR}}, * {{KUNDËR}} ose * {{ASNJANËS}}, me një arsye të shkurtër dhe firmën tuaj. Për ta ndryshuar votën, vijëzojeni të vjetrën me <s>…</s> dhe shtoni të renë. --> * {{KUNDËR}} - artikulli është shumë i shkurtër dhe mezi kualifikon. [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 20 tetor 2026 00:55 (CEST) * {{KUNDËR}} - Sipas Fallbackintoreality [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 00:46 (CEST) * {{KUNDËR}} - Shumë i shkurtër.--[[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 23 tetor 2026 14:22 (CEST) === Diskutimi === 0v6obethp8f0a2ygnmemrtbpykq3m6x 3059090 3059089 2026-10-23T12:22:57Z DieliAlla 149013 /* Votimi */ 3059090 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Lufta e Nuseve]] == '''Kandidatura përfundon minimalisht më ''22 dhjetor 2025, 19:55 (CEST)''''' <br /> <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> ''Kandidatura u hap nga [[Përdoruesi:Martinxx1|Martinxx1]] më 15 dhjetor 2025, pa asnjë arsye.'' === Votimi === <!-- Votoni në një rresht të ri: * {{PËR}}, * {{KUNDËR}} ose * {{ASNJANËS}}, me një arsye të shkurtër dhe firmën tuaj. Për ta ndryshuar votën, vijëzojeni të vjetrën me <s>…</s> dhe shtoni të renë. --> * {{KUNDËR}} - artikulli është shumë i shkurtër dhe mezi kualifikon. [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 20 tetor 2026 00:55 (CEST) * {{KUNDËR}} - Sipas Fallbackintoreality [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 00:46 (CEST) * {{KUNDËR}} - Shumë i shkurtër. [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 23 tetor 2026 14:22 (CEST) === Diskutimi === hi40f5ud5f0xqyn9s7hiy5sqnoehyxm 3059230 3059090 2026-10-24T09:28:29Z Klein Muçi 52109 Mbyllur: Artikull jo i mirë · [[Speciale:Parapëlqimet#mw-prefsection-gadgets|Votomati]] 3059230 wikitext text/x-wiki <!-- Mos e ndryshoni pjesën më poshtë. --> == [[Lufta e Nuseve]] == {{dmb|JoAM|2=[[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 24 tetor 2026 11:28 (CEST)}} '''Kandidatura përfundon minimalisht më ''22 dhjetor 2025, 19:55 (CEST)''''' <br /> <!-- Mos e ndryshoni pjesën më lartë. --> <!-- Shpjegoni arsyen e kandidimit më poshtë. Mos harroni të firmosni! --> ''Kandidatura u hap nga [[Përdoruesi:Martinxx1|Martinxx1]] më 15 dhjetor 2025, pa asnjë arsye.'' === Votimi === <!-- Votoni në një rresht të ri: * {{PËR}}, * {{KUNDËR}} ose * {{ASNJANËS}}, me një arsye të shkurtër dhe firmën tuaj. Për ta ndryshuar votën, vijëzojeni të vjetrën me <s>…</s> dhe shtoni të renë. --> * {{KUNDËR}} - artikulli është shumë i shkurtër dhe mezi kualifikon. [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 20 tetor 2026 00:55 (CEST) * {{KUNDËR}} - Sipas Fallbackintoreality [[Përdoruesi:Klein Muçi|Klein Muçi]] ([[Përdoruesi diskutim:Klein Muçi|diskutimet]]) 21 tetor 2026 00:46 (CEST) * {{KUNDËR}} - Shumë i shkurtër. [[Përdoruesi:DieliAlla|DieliAlla]] ([[Përdoruesi diskutim:DieliAlla|diskutimet]]) 23 tetor 2026 14:22 (CEST) === Diskutimi === ckn7xffsbmgi2vc142hrxk2uag8qg3i 1 394012 3059217 2890219 2026-10-24T07:18:01Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059217 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Pastrehësia]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2890218 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U rregullua formatimi/përdorimi për lidhjen http://unstats.un.org/unsd/censuskb20/Attachments/2009MPHASIS_ECE_Homeless-GUID25ae612721cc4c2c87b536892e1ed1e1.pdf. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 15 janar 2026 18:35 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Pastrehësia]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059216 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://www.law.cornell.edu/uscode/text/42/11302-. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2026 09:18 (CEST) op8jsfubwuscm9g6pl5e2nvw41qid56 0 394414 3059183 3058280 2026-10-24T02:14:35Z Sadsadas 51943 /* Referime */ 3059183 wikitext text/x-wiki {{short description|Futbollist kosovar}} {{Infobox football biography | name = Fisnik Asllani | image = Fisnik Asllani (cropped).jpg | caption = Asllani me [[1. FC Union Berlin|Union Berlin]] në 2019 | birth_date = {{Birth date and age|2002|8|8|df=y}}<ref>{{cite web|url=https://www.tsg-hoffenheim.de/en/teams/first-team/team-en-us/einzelportraet/show/fisnik-asllani|title=Fisnik Asllani|publisher=TSG 1899 Hoffenheim|access-date=4 gusht 2022|language=en}}</ref> | birth_place = [[Berlin]], Gjermani | height = 1.91 m<ref>{{cite web|url=https://www.tsg-hoffenheim.de/en/teams/first-team/team-en-us/einzelportraet/show/fisnik-asllani|title=Fisnik Asllani|publisher=TSG 1899 Hoffenheim|access-date=4 gusht 2022|language=de}}</ref> | position = [[Sulmuesi (futboll)|sulmues]] | currentclub = [[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]] | clubnumber = 11 | youthyears1 = 2008–2016 | youthclubs1 = [[Berliner FC Dynamo|BFC Dynamo]] | youthyears2 = 2016–2020 | youthclubs2 = [[1. FC Union Berlin|Union Berlin]] | years1 = 2020–2023 | clubs1 = [[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim II]] | caps1 = 53 | goals1 = 17 | years2 = 2021– | clubs2 = [[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]] | caps2 = 45 | goals2 = 10 | years3 = 2023–2024 | clubs3 = → [[FK Austria Wien|Austria Wien]] (huazim) | caps3 = 16 | goals3 = 4 | years4 = 2024–2025 | clubs4 = → [[SV Elversberg]] (huazim) | caps4 = 33 | goals4 = 18 | nationalyears1 = 2019 | nationalteam1 = [[Përfaqësuesja kosovare nën-17 e futbollit|Kosova U17]] | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2019 | nationalteam2 = [[Kombëtarja gjermane nën-18 e futbollit|Gjermania U18]] | nationalcaps2 = 2 | nationalgoals2 = 1 | nationalyears3 = 2022–2023 | nationalteam3 = [[Kombëtarja gjermane nën-20 e futbollit|Gjermania U20]] | nationalcaps3 = 7 | nationalgoals3 = 3 | nationalyears4 = 2024– | nationalteam4 = [[Përfaqësuesja kosovare e futbollit|Kosova]] | nationalcaps4 = 20 | nationalgoals4 = 5 | club-update = 20 shtator 2026 | ntupdate = 4 tetor 2026 }} '''Fisnik Asllani''' (lindur më 8 gusht 2002) është [[Futbolli|futbollist]] profesionist [[Kosova|kosovar]] i cili luan si [[Sulmuesi (futboll)|sulmues]] për klubin gjerman [[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]] dhe [[Përfaqësuesja kosovare e futbollit|përfaqësuesen kosovare]]. ==Karriera me klube== ===TSG Hoffenheim=== Asllani filloi të luaj futboll në moshën 6 vjeç, duke u bërë pjesë e klubit [[Berliner FC Dynamo|BFC Dynamo]] në vitin 2008 para se të kalonte te [[1. FC Union Berlin|Union Berlin]] dy vite më pas.<ref name="Sharban">{{cite news|url=https://kosovapost.net/super-talenti-nga-fshati-sharban-transferohet-te-hoffenheim/|title=Super talenti nga fshati Sharban, transferohet te Hoffenheim|language=sq|website=KosovaPost|date=28 shtator 2020}}</ref> Më 29 qershor 2020, Asllani firmosi një kontratë katër-vjeçare me [[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]].<ref>{{cite news|url=https://www.koha.net/sport/227642/fisnik-asllani-firmos-kontraten-me-klubin-e-bundesliges/|title=Fisnik Asllani firmos kontratën me klubin e Bundesligës|language=sq|author=Dilaver Polisi|publisher=Koha Ditore|date=29 qershor 2020}}</ref> Ai fillimisht luajti me ekipin e dytë, duke debutuar më 15 dhjetor si zëvëndësues në fitoren 2–0 kundër [[TSV Eintracht Stadtallendorf|Eintracht Stadtallendorf]].<ref>{{cite web|url=https://www.tsg-hoffenheim.de/aktuelles/news/2020/12/zwei-debuets-und-drei-punkte/|title=Zwei Debüts und drei Punkte|language=de|publisher=[[TSG 1899 Hoffenheim]]|date=15 dhjetor 2020}}</ref> Debutimi i tij me ekipin e parë erdhi 20 nëntor 2021 në ndeshjen e [[Bundesliga|Bundesligës]] kundër [[RB Leipzig]]; ai u aktivizua si zëvëndësues në minutat e fundit të takimit.<ref>{{cite web|url=https://www.tsg-hoffenheim.de/aktuelles/news/2021/11/starke-tsg-gewinnt-hochverdient-gegen-leipzig/|title=Starke TSG gewinnt hochverdient gegen Leipzig|language=de|publisher=[[TSG 1899 Hoffenheim]]|date=20 nëntor 2021}}</ref> Më 31 gusht 2023, Asllani u dërgua në huazim te [[FK Austria Wien|Austria Wien]] në Bundesligën austriake.<ref>{{cite web|url=https://fk-austria.at/en/news/fisnik-asllani-on-loan-to-austria-wien|title=Fisnik Asllani on loan to Austria Wien|publisher=[[FK Austria Wien]]|language=en|date=31 gusht 2023}}</ref> Ai debutoi tre ditë më vonë duke luajtur si titullar në barazimin 2–2 kundër [[SK Austria Klagenfurt (2007)|Austria Klagenfurt]].<ref>{{cite web|url=https://fk-austria.at/news/22---ein-punkt-im-heimspiel-gegen-klagenfurt|title=2:2 – Ein Punkt im Heimspiel gegen Klagenfurt|language=de|publisher=[[FK Austria Wien]]|date=3 shtator 2023}}</ref> Goli i tij i parë erdhi më 7 tetor në fitoren 4–0 kundër [[FC Blau-Weiß Linz|Blau-Weiß Linz]] në ndeshjen e tij të 5të me klubin.<ref>{{cite web|url=https://fk-austria.at/news/heimsieg-40-gegen-blau-wei%C3%9F-linz|title=Heimsieg – 4:0 gegen Blau Weiß Linz!|language=de|publisher=[[FK Austria Wien]]|date=7 tetor 2023}}</ref> Më 23 korrik 2024, Asllani u huazua te [[SV Elversberg]] në Bundesligën 2. të Gjermanisë për sezonin 2024–25. Më 12 prill 2025, ai shënoi tregolëshin e parë në karrierë në fitoren 3–1 në transfertë kundër [[Hannover 96]].<ref>{{cite web|url=https://www.panorama.com.al/sport/video-i-shenoi-triplete-hanoverit-sulmuesi-shqiptar-i-papermbajtshem-22-vjecari-kerkon-eliten-dhe-kepucen-e-arte/#gsc.tab=0|title=VIDEO/ I shënoi tripletë Hanoverit, sulmuesi shqiptar i papërmbajtshëm! 22-vjeçari kërkon elitën dhe… “Këpucën e Artë”|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=13 prill 2025|access-date=7 tetor 2026}}</ref> Qëndrimi i tij në klub ishte shumë i suksesshëm dhe ai u dallua mr paraqitjet e tij, duke shënuar 18 gola dhe 8 asiste në 33 ndeshje.<ref>{{cite web|url=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/who-is-fisnik-asllani-hoffenheim-forward-turned-down-bayern-munich-kosovo-32955|title=Fisnik Asllani: Who is the new Hoffenheim forward who turned down Bayern Munich?|publisher=Bundesliga|language=en|date=4 korrik 2025|access-date=5 tetor 2026}}</ref> Asllani e mbylli kampionatin si golashënuesi i tretë më i mirë, katër më pak se vendi i parë i mbajtur nga [[Davie Selke]].<ref>{{cite web|url=https://www.panorama.com.al/sport/zyrtare-lamtumirat-nuk-jane-kurre-te-bukura-asllani-largohet-si-protagonist/#gsc.tab=0|title=ZYRTARE/ “Lamtumirat nuk janë kurrë të bukura”, Asllani largohet si protagonist|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=28 maj 2025|access-date=7 tetor 2026}}</ref> Asllani u rikthye te Hoffenheimi në verën e vitit 2025 dhe u përfshi në ekip nga trajneri [[Christian Ilzer]] për sezonin e ri. Ai gjithashtu firmosi një kontratë të re deri në qershor 2029.<ref>{{cite web|url=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/fisnik-asllani-contract-extension-hoffenheim-kosovo-forward-33078|title=Hoffenheim youngster Fisnik Asllani signs contract extension|publisher=Bundesliga|language=en|date=13 korrik 2025|access-date=5 tetor 2026}}</ref> Më 23 gusht, në ndeshjen hapëse të kampionatit, Asllani shënoi dhe asistoi në fitoren 2–1 kundër [[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]], duke u shpallur lojtari i ndeshjes: ky ishte goli i tij i parë në Bundesligë.<ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/match/_/gameId/746722/tsg-hoffenheim-bayer-leverkusen|title=Bayer Leverkusen 1–2 Hoffenheim|publisher=ESPN FC|language=en|date=6 tetor 2025|access-date=5 tetor 2026}}</ref> Dy javë më vonë, ai shënoi një dygolësh në fitoren 4–2 kundër Union Berlin.<ref>{{cite web|url=https://www.panorama.com.al/sport/video-fantastik-sulmuesi-shqiptar-realizon-dopiete-ne-bundesligen-gjermane/#gsc.tab=0|title=VIDEO/ Fantastik sulmuesi shqiptar, realizon dopietë në Bundesligën gjermane|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=13 shtator 2025|access-date=7 tetor 2026}}</ref> Me vazhdimin e sezonit, Asllani u bë titullar i padiskutueshëm në formacion, duke luajtur si qëndër-sulmues ose si sulmues i dytë. Ai u dallua për paraqitjet e tij këtë sezon, duke shënuar 10 gola dhe asistuar 9 në 33 ndeshje.<ref>{{cite web|url=https://www.panorama.com.al/sport/sezoni-i-shkelqyer-gjigantet-e-gjermanise-shfaqen-pas-asllanit/#gsc.tab=0|title=Sezoni i shkëlqyer, gjigantët e Gjermanisë shfaqen pas Asllanit|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=2 maj 2026|access-date=7 tetor 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.panorama.com.al/sport/ka-shenuar-6-gola-ne-15-ndeshje-klubi-kerkon-50-milione-euro-per-kartonin-e-sulmuesit-shqiptar/#gsc.tab=0|title=Ka shënuar 6 gola në 15 ndeshje, klubi kërkon 50 milionë euro për kartonin e sulmuesit shqiptar|publisher=Panorama Sport|language=sq|date=24 dhjetor 2025|access-date=7 tetor 2026}}</ref> Hoffenheimi e mbylli kampionatin në vendin e pestë me 61 pikë, duke humbur Ligën e Kampionëve për një pikë.<ref>{{cite web|url=https://www.besoccer.com/competition/table/bundesliga/2026|title=Bundesliga 2025–26|website=BeSoccer|language=en|access-date=7 tetor 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260425184559/https://www.besoccer.com/competition/table/bundesliga/2026|archive-date=25 prill 2026|url-status=dead}}</ref> Në gusht 2026, Asllani ishte pranë kalimit te [[RB Leipzig]], klub që i ofroi një kontratë deri në vitin 2031 me një klauzolë lirimi prej 25 milion €. Megjithatë, tratativa dështoi pasi lojtari nuk kaloi kontrollet mjeksore, duke shfaqur probleme në gju.<ref>{{cite web|url=https://www.syri.net/sport/908479/deshton-transferimi-i-fisnik-asllanit-te-rb-leipzig-sulmuesi-nuk-kalon-dot-testet-mjekesore/|title=Dështon transferimi i Fisnik Asllanit te RB Leipzig, sulmuesi nuk kalon dot testet mjekësore|publisher=Syri.net|language=en|date=7 gusht 2026|access-date=5 tetor 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://klankosova.tv/deshton-transferimi-i-fisnik-asllanit-te-rb-leipzig|title=Dështon transferimi i Fisnik Asllanit te RB Leipzig|publisher=Klan Kosova|language=en|date=7 gusht 2026|access-date=5 tetor 2026}}</ref> ==Karriera ndërkombëtare== Më 20 mars 2019, Asllani u ftua në ekipin nën-17 të Kosovës për raundin elitë të kualifikueseve të UEFA Kampionatit Evropian nën-17.<ref>{{cite web|url=http://www.ffk-kosova.com/kombetarja-u17-udhetoi-per-ne-zvicer/|title=Kombëtarja U17 udhëtoi për në Zvicër|language=sq|publisher=[[Federata e Futbollit e Kosovës]]|date=20 mars 2019}}</ref> Ai debutoi pesë ditë më vonë në humbjen 2–0 kundër [[Kombëtarja ukrainase nën-17 e futbollit|Ukrainës]]. Asllani luajti edhe dy ndeshje të tjera; Kosova e mbylli grupin në vendin e fundit pa asnjë pikë.<ref>{{cite web|url=http://www.ffk-kosova.com/kombetarja-u17-pesoi-humbje-nga-ukraina/|title=Kombëtarja U17 pësoi humbje nga Ukraina|language=sq|publisher=[[Federata e Futbollit e Kosovës]]|date=25 mars 2019}}</ref> Më 15 tetor 2019, Asllani u ftua në listën paraprake të ekipit nën-19 për kualifikueset e UEFA Kampionatit Evropian nën-19 2020, por u la jashtë listës përfundimtare.<ref>{{cite web|url=http://www.ffk-kosova.com/kombetarja-u19-grumbullohet-me-21-tetor-ja-lista-e-futbollisteve/|title=Kombëtarja U19 grumbullohet më 21 tetor, ja lista e futbollistëve|language=sq|publisher=[[Federata e Futbollit e Kosovës]]|date=15 tetor 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ffk-kosova.com/krasniqi-publikon-listen-e-futbollisteve-per-kualifikimet-ne-uells/|title=Krasniqi publikon listën e futbollistëve për kualifikimet në Uells|language=sq|publisher=[[Federata e Futbollit e Kosovës]]|date=7 nëntor 2019}}</ref> Dy muaj më vonë, ai i'u bashkua ekipit nën-18 të Gjermanisë për një turne në [[Izrael]].<ref>{{cite web|url=https://www.dfb.de/u-18-junioren/news-detail-u-18/u-18-in-israel-spiele-und-begegnungen-211234/|title=U 18 in Israel: Spiele und Begegnungen|language=de|publisher=Federata Gjermane e Futbollit|date=7 dhjetor 2019}}</ref> Ai shënoi në ndeshjen debutuese të tij kundër Serbisë, ku Gjermania u mposht 2–1.<ref>{{cite web|url=https://datencenter.dfb.de/datencenter/u-18-vier-nationen-turnier/2019-in-israel/spieltag/serbien-u-18-deutschland-u-18-m-2302435|title=Serbien U 18 – Deutschland U18 (m), 2:1, U 18-Nationen-Turnier, 2019 in Israel|language=de|publisher=Federata Gjermane e Futbollit|date=10 dhjetor 2019}}</ref> Gjatë periudhës 2022–23, Asllani regjistroi shtatë ndeshje dhe tre gola me ekipin nën-20. Në qershor 2023, Asllani vizitoi ekipin e Kosovës para ndeshjeve kualifikuese të [[UEFA Euro 2024|Euro 2024]] kundër [[Kombëtarja rumune e futbollit|Rumanisë]] dhe [[Kombëtarja bjelloruse e futbollit|Bjellorusisë]], duke dhënë një sinjal për t'u rikthyer te Kosova.<ref>{{cite news|url=https://lajmi.net/futbollisti-i-hoffenheim-viziton-dardanet-fisnik-asllani-krenar-me-ju-djema/|title=Futbollisti i Hoffenheim viziton "Dardanët", Fisnik Asllani: Krenar me ju djema|language=sq|website=Lajmi.net|date=16 qershor 2023}}</ref> Gjashtë muaj më vonë, [[Federata e Futbollit e Kosovës]] konfirmoi se Asllani do të vazhdonte karrierën e tij ndërkombëtare me Kosovën.<ref>{{cite news|url=https://www.panorama.com.al/sport/zyrtare-goditje-big-e-kosoves-dardanet-rrembejne-sulmuesin-21-vjecar-ne-pronesi-te-klubit-te-bundesliges/#gsc.tab=0|title=ZYRTARE/ Goditje “big” e Kosovës, “Dardanët” rrëmbejnë sulmuesin 21-vjeçar në pronësi të klubit të Bundesligës|language=sq|publisher=Panorama Sport|date=24 dhjetor 2023|access-date=5 tetor 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ffk-kosova.com/nis-manifestimi-laureatet-2023-fisnik-asllani-befasia-e-mbremjes-i-bashkohet-kosoves/|title=Nis manifestimi "Laureatët 2023", Fisnik Asllani befasia e mbrëmjes, i bashkohet Kosovës|language=sq|publisher=[[Federata e Futbollit e Kosovës]]|date=24 dhjetor 2023}}</ref> Ai mori ftesën e parë te Kosova më 30 gusht 2024 për ndeshjet e [[UEFA Liga e Kombeve|UEFA Ligës së Kombeve]] kundër Rumanisë dhe [[Kombëtarja qipriote e futbollit|Qipros]].<ref>{{cite web|url=https://www.ffk-kosova.com/foda-publikon-listen-e-futbollisteve-dardane-per-dy-ndeshjet-e-shtatorit/|title=Foda publikon listën e futbollistëve dardanë për dy ndeshjet e shtatorit|language=sq|publisher=[[Federata e Futbollit e Kosovës]]|date=30 gusht 2024}}</ref> Ai e nisi ndeshjen kundër Rumanisë si titullar, duke debutuar zyrtarisht.<ref>{{cite news|url=https://telegrafi.com/formacionet-zyrtare-kosove-rumani-debutojne-dy-ardhjet-e-reja-tek-dardanet/|title=Formacionet zyrtare, Kosovë-Rumani: Debutojnë dy ardhjet e reja tek 'Dardanët'|language=sq|publisher=[[Federata e Futbollit e Kosovës]]|date=6 shtator 2024}}</ref> ==Jeta personale== Asllani lindi në [[Berlin]] të Gjermanisë nga një familje nga fshati [[Sharbani|Sharban]] i Kosovës.<ref name="Sharban"/> Ai është praktikues i besimit musliman. ==Statistikat e karrierës== {{Updated|20 shtator 2026}}<ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/player/stats/_/id/331057/fisnik-asllani|title=Fisnik Asllani stats|publisher=ESPN FC|language=en|access-date=6 tetor 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.worldfootball.net/person/pe506636/fisnik-asllani/#google_vignette|title=Fisnik Asllani|publisher=World Football|language=en|access-date=6 tetor 2026}}</ref> {| class=wikitable style="text-align: center;" |+ Ndeshjet dhe golat sipas klubit, sezonit dhe kompeticionit |- !rowspan="2"|Klubi !rowspan="2"|Sezoni !colspan="3"|Liga !colspan="2"|Kupa !colspan="2"|Evropa !colspan="2"|Tjetër !colspan="2"|Gjithsej |- !Divizioni!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola!!Ndsh!!Gola |- |rowspan="5"|[[TSG 1899 Hoffenheim II|TSG Hoffenheim II]] |[[2020–21 Regionalliga|2020–21]] |[[Regionalliga Südwest]] |24||2||0||0||colspan="2"|—||colspan="2"|—||24||2 |- |[[2021–22 Regionalliga|2021–22]] |Regionalliga Südwest |6||1||0||0||colspan="2"|—||colspan="2"|—||6||1 |- |[[2022–23 Regionalliga|2022–23]] |Regionalliga Südwest |22||14||0||0||colspan="2"|—||colspan="2"|—||22||14 |- |[[2023–24 Regionalliga|2023–24]] |Regionalliga Südwest |1||0||0||0||colspan="2"|—||colspan="2"|—||1||0 |- !colspan="2"|Gjithsej !53!!17!!0!!0!!colspan="2"|—!!colspan="2"|—!!53!!17 |- |rowspan="5"|[[TSG 1899 Hoffenheim|TSG Hoffenheim]] |[[2021–22 TSG 1899 Hoffenheim season|2021–22]] |[[Bundesliga]] |2||0||0||0||colspan="2"|—||colspan="2"|—||2||0 |- |[[2022–23 TSG 1899 Hoffenheim season|2022–23]] |Bundesliga |8||0||0||0||colspan="2"|—||colspan="2"|—||8||0 |- |[[2025–26 TSG 1899 Hoffenheim season|2025–26]] |Bundesliga |33||10||2||1||colspan="2"|—||colspan="2"|—||35||11 |- |[[2026–27 Bundesliga|2026–27]] |Bundesliga |2||0||0||0||1{{efn|name=UEL|Të gjitha ndeshjet në [[UEFA Liga e Evropës|UEFA Ligën e Evropës]]}}||0||colspan="2"|—||3||0 |- !colspan="2"|Gjithsej !45!!10!!2!!1!!1!!0!!colspan="2"|—!!48!!11 |- |[[FK Austria Wien|Austria Wien]] (huazim) |[[2023–24 FK Austria Wien season|2023–24]] |[[Bundesliga Austriake]] |16||4||2||1||colspan="2"|—||3{{efn|Ndeshje në fazën play-off për kualifikim në Ligën e Konferencëa të Bundesligës Austriake}}||0||21||5 |- |[[SV Elversberg]] (huazim) |[[2024–25 SV Elversberg season|2024–25]] |[[2. Bundesliga]] |33||18||2||0||colspan="2"|—||2{{efn|Të gjitha ndeshjet në fazën play-off për ngjitje në Bundesligë të Bundesligës 2.}}||1||37||19 |- !colspan="3"|Gjithsej karriera !147!!49!!6!!2!!1!!0!!5!!1!!159!!52 |} <references group="lower-alpha"/> ===Kombëtarja=== {{Updated|4 tetor 2026}}<ref>{{cite web|url=https://eu-football.info/_player.php?id=32838|title=Fisnik Asllani, international football player|publisher=European Football|language=en|access-date=6 tetor 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Ndeshjet dhe golat sipas ekipit kombëtar dhe vitit |- !Ekipi kombëtar!!Viti!!Ndsh!!Gola |- |rowspan="3"|[[Përfaqësuesja kosovare e futbollit|Kosova]] |2024||5||0 |- |2025||7||3 |- |2026||8||2 |- !colspan="2"|Gjithsej!!20!!5 |} == Referime == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Asllani, Fisnik}} [[Kategoria:Lindje 2002]] [[Kategoria:Njerëz që jetojnë]] [[Kategoria:Futbollistë nga Prishtina]] [[Kategoria:Futbollistë kosovarë]] [[Kategoria:Futbollistë në kombëtaren kosovare]] [[Kategoria:Futbollistë në 1. FC Union Berlin]] [[Kategoria:Futbollistë në TSG 1899 Hoffenheim]] [[Kategoria:Futbollistë në FK Austria Wien]] [[Kategoria:Futbollistë në Bundesliga]] s91gra9ksi5acytg71ptms80cphm9m8 1 394474 3059204 2894165 2026-10-24T05:01:10Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059204 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Organizata jofitimprurëse]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=2894164 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240701174839/https://www.liveabout.com/can-nonprofits-pay-staff-2501893 për lidhjen https://www.liveabout.com/can-nonprofits-pay-staff-2501893. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 29 janar 2026 23:48 (CET) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Organizata jofitimprurëse]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059203 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20240627194105/https://sciencetheory.net/non-profit-organization/ për lidhjen https://sciencetheory.net/non-profit-organization/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2026 07:01 (CEST) 78p4jtv1wykloza7hpj2bqsn7269vkn 0 397314 3059104 2998038 2026-10-23T15:44:47Z Semso98 63405 3059104 wikitext text/x-wiki {{Short description|Klub futbolli nga Bosnja}} {{Infobox football club | clubname = Sarajeva<br>Sarajevo | image = | image_size = 160px | fullname = Klubi Futbollistik Sarajeva<br>Fudbalski klub Sarajevo | short name = FKS, SAR | founded = {{Start date and age|1946|10|24|df=y}}<br />si ''FD Torpedo'' | ground = Stadiumi Koshevë | capacity = 30,121<ref>{{cite web|last1=Zilić|first1=Semir|title=Da li znate koliko iznosi kapacitet stadiona Koševo?|url=https://www.bordovremeplov.ba/vijest/details?id=386|website=www.bordovremeplov.ba|trans-title=Do you know the capacity of Koševo Stadium?|access-date=17 prill 2025|language=bs|date=17 prill 2025}}</ref> | chrtitle = President | chairman = | mgrtitle = | manager = Zoran Zekić | pattern_la1 = _sarajevo2627h | pattern_b1 = _sarajevo2627h | pattern_ra1 = _sarajevo2627h | pattern_sh1 = _sarajevo2627h | pattern_so1 = | leftarm1 = 600020 | body1 = 600020 | rightarm1 = 600020 | shorts1 = 600020 | socks1 = 600020 | pattern_la2 = _sarajevo2627a | pattern_b2 = _sarajevo2627a | pattern_ra2 = _sarajevo2627a | pattern_sh2 = _sarajevo2627a | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''Klubi Futbollistik Sarajeva''' ({{lang-sr|Fudbalski klub Sarajevo}}) është klub futbollistik nga [[Sarajeva]]. == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:KF Sarajeva]] {{Futboll-cung}} 02zi4xuvx602w8rpruhrbcucp6bo9km 0 401727 3059167 3045535 2026-10-24T00:29:17Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3059167 wikitext text/x-wiki '''Mësimi organizativ''' është procesi i krijimit, ruajtjes dhe transferimit të njohurive brenda një organizate. Një organizatë përmirësohet me kalimin e kohës ndërsa fiton përvojë. Nga kjo përvojë, ajo është në gjendje të krijojë njohuri. Këto njohuri janë të gjera, duke mbuluar çdo temë që mund ta përmirësojë një organizatë. Shembujt mund të përfshijnë mënyra për të rritur efikasitetin e prodhimit ose për të zhvilluar marrëdhënie të dobishme me investitorët. Njohuritë krijohen në katër njësi të ndryshme: individuale, grupore, organizative dhe ndërorganizative. Mënyra më e zakonshme për të matur të nxënit organizativ është një [[Kurba e të nxënit|kurbë e të nxënit]]. Kurbat e të nxënit janë një marrëdhënie që tregon se si, ndërsa një organizatë prodhon më shumë nga një produkt ose shërbim, ajo rrit produktivitetin, efikasitetin, besueshmërinë dhe/ose cilësinë e prodhimit me kthime në rënie . Kurbat e të nxënit ndryshojnë për shkak të shkallëve të të nxënit organizativ. Shkalla e të nxënit organizativ ndikohet nga aftësia individuale, përmirësimet në teknologjinë e një organizate dhe përmirësimet në strukturat, rutinat dhe metodat e koordinimit.<ref name=":03">{{Cite book|last=Argote|first=Linda|title=Organizational Learning - Springer|url=https://archive.org/details/organizationalle0000argo_y6k0|year=2013|isbn=978-1-4614-5250-8|doi=10.1007/978-1-4614-5251-5|author-link=Linda Argote}}</ref> == Rëndësia == Mësimi organizativ ndodh si një funksion i [[Përvoja|përvojës]] brenda një [[Organizata|organizate]] dhe i lejon organizatës të qëndrojë konkurruese në një mjedis në ndryshim të vazhdueshëm. Mësimi organizativ është një përmirësim i procesit që mund të rrisë efikasitetin, saktësinë dhe fitimet. Një shembull i botës reale i të mësuarit organizativ është se si një piceri e re do të ulë koston për picë ndërsa prodhimi kumulativ i picave rritet.<ref name=":03" /> Ndërsa stafi krijon më shumë pica; ata fillojnë të bëjnë pica më shpejt, stafi mëson se si të punojë së bashku dhe pajisjet vendosen në vendndodhjen më efikase duke çuar në kosto më të lira të krijimit. Një shembull i një mënyre më formale për të ndjekur dhe mbështetur të mësuarit organizativ është një [[Agjenda mësimore|axhendë mësimiore]]. Mësimi organizativ është një aspekt i [[Organizata|organizatave]] dhe një nënfushë e studimeve organizative . Si një aspekt i një organizate, mësimi organizativ është procesi i krijimit, ruajtjes dhe transferimit të njohurive. Krijimi i [[Njohuria|njohurive]], ruajtja e njohurive dhe [[Transferi i njohurive|transferimi i njohurive]] mund të shihen si procese adaptive që janë funksione të përvojës.<ref>Cyert, Richard; March, James G. (1992). A Behavioral Theory of the Firm (2 ed.). Wiley-Blackwell. {{ISBN|0-631-17451-6}}. 172.</ref> [[Përvoja]] është njohuria që kontribuon në kuptimin procedural të një subjekti përmes përfshirjes ose ekspozimit. Hulumtimi brenda mësimit organizativ zbatohet në mënyrë specifike për atributet dhe sjelljen e kësaj njohurie dhe se si ajo mund të prodhojë ndryshime në [[Kognicioni|njohjen]], rutinat dhe [[Sjellja|sjelljet]] e një [[Organizata|organizate]] dhe individëve të saj.<ref>{{Cite journal|last=Easterby-Smith|first=M|last2=Crossan|first2=M|last3=Niccolini|first3=D|year=2000|title=Organizational learning: Debates past, present andfuture|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-management-studies_2000-09_37_6/page/n4|journal=Journal of Management Studies|volume=37|issue=6|pages=783–796|doi=10.1111/1467-6486.00203}}</ref> Individët shihen kryesisht si mekanizma funksionalë për të mësuarit organizativ duke krijuar njohuri përmes përvojës. Megjithatë, njohuritë e individëve lehtësojnë të mësuarit brenda organizatës në tërësi vetëm nëse transferohen. Individët mund të mos i japin njohuritë e tyre ose të dalin nga organizata. Njohuritë që janë të integruara në organizatë, përveç individëve të saj, mund të ruhen.<ref name="Argote 20113">{{Cite journal|last=Argote|first=L.|year=2011|title=Organizational learning research: Past, present and future|journal=Management Learning|volume=42|issue=4|pages=439–446|doi=10.1177/1350507611408217|issn=1350-5076}}</ref> Organizatat mund të ruajnë njohuritë në mënyra të tjera përveçse thjesht duke ruajtur individët, duke përfshirë përdorimin e depove të njohurive, të tilla si mjetet e komunikimit, proceset, axhendat e të mësuarit, rutinat, rrjetet dhe sistemet e kujtesës transaktive .<ref>{{Cite journal|last=Argote|first=L|author-link=Linda Argote|last2=Ingram|first2=P|year=2000|title=Knowledge transfer: A basis for competitive advantage in firms|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=82|issue=1|pages=150–169|doi=10.1006/obhd.2000.2893}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Walsh|first=JP|author-link=James P. Walsh|last2=Ungson|first2=GR|year=1991|title=Organizational memory|journal=Academy of Management Review|volume=16|issue=1|pages=57–91|doi=10.5465/amr.1991.4278992}}</ref> Si nënfushë, të mësuarit organizativ është studimi i përvojës, njohurive dhe efekteve të njohurive brenda një konteksti organizativ.<ref>{{Cite journal|last=Fiol|first=M.C.|last2=Lyles|first2=M.A.|year=1985|title=Organizational learning|journal=Academy of Management Review|volume=10|issue=4|pages=803–13|doi=10.5465/amr.1985.4279103|hdl-access=free}}</ref> Studimi i të mësuarit organizativ kontribuon drejtpërdrejt në shkencën e aplikuar të [[Menaxhimi i njohurisë|menaxhimit të njohurive]] (KM) dhe konceptin e [[Organizata që mëson|organizatës që mëson]]. Të mësuarit organizativ lidhet me studimet e teorisë organizative, komunikimit organizativ, sjelljes organizative, [[Psikologjia industriale dhe organizative|psikologjisë organizative]] dhe zhvillimit organizativ . Të mësuarit organizativ ka marrë kontribute nga fushat e [[Psikologjia pedagogjike|psikologjisë arsimore]], [[Sociologjia|sociologjisë]], [[Shkenca ekonomike|ekonomisë]], [[Antropologjia|antropologjisë]], [[Shkenca politike|shkencës politike]] dhe shkencës së menaxhimit . === Komunitetet e të nxënit === Organizatat fitojnë njohuri në njërën nga katër komunitetet organizative të [[të nxënit]] : individuale, ekipore, organizative dhe ndërorganizative. Të nxënit organizativ "përfshin procesin përmes të cilit komunitetet organizative (p.sh. grupet, departamentet, divizionet) ndryshojnë si rezultat i përvojës". Një shembull i të nxënit organizativ është një ekip kirurgjikal spitalor që mëson të përdorë teknologji të re që do të rrisë efikasitetin. * ''Mësimi individual'' është komuniteti më i vogël në të cilin mund të ndodhë mësimi. Një individ mëson aftësi ose ide të reja, dhe produktiviteti i tij në punë mund të rritet ndërsa fiton ekspertizë. Individi mund të vendosë nëse do ta ndajë apo jo njohurinë e tij me pjesën tjetër të grupit. Nëse individi largohet nga grupi dhe nuk e ndan njohurinë e tij para se të largohet, grupi e humbet këtë njohuri.<ref name="Wilson, Jeanne M. 20073">{{Cite journal|last=Wilson|first=Jeanne M.|last2=Goodman|first2=Paul S.|author-link2=Paul S. Goodman|last3=Cronin|first3=Matthew A.|year=2007|title=Group Learning|url=https://archive.org/details/sim_academy-of-management-review_2007-10_32_4/page/1041|journal=Academy of Management Review|volume=32|issue=4|pages=1041–59|doi=10.5465/amr.2007.26585724}}</ref> Në studimin e tyre mbi zhvillimin e softuerëve, Boh, Slaughter dhe Espinosa (2007) zbuluan se individët ishin më produktivë sa më shumë përvojë të specializuar kishin me një sistem të caktuar.<ref name="Argote Spektor4">{{Cite journal|last=Argote|first=Linda|last2=Miron-Spektor|first2=Ella|year=2011|title=Organizational learning: from experience to knowledge|journal=Organization Science|volume=22|issue=5|pages=1123–1137|doi=10.1287/orsc.1100.0621}}</ref> * ''Mësimi në grup'' është komuniteti tjetër më i madh<ref>{{Cite book|last=Wenger|first=Etienne|title=Communities of Practice: Learning, Meaning, and Identity|url=https://archive.org/details/communitiesofpra0000weng|date=1998|publisher=Cambridge University Press}}Argote, L., Gruenfeld, D., and Naquin, C. "Group learning in organizations." Groups at Work: Advances in Theory and Research, ed., M. E. Turner (Lawrence Erlbaum, 2001).</ref> Ekzistojnë përkufizime kontradiktore të të mësuarit në grup midis studiuesve që e studiojnë atë. Një besim është se të mësuarit në grup është një proces në të cilin një grup ndërmerr veprime, merr reagime dhe i përdor këto reagime për të modifikuar veprimet e tyre të ardhshme.<ref>{{Cite journal|last=Sole|first=D.|last2=Edmondson|first2=A. C.|year=2002|title=Situated knowledge and learning in dispersed teams|url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:37907101|journal=British Journal of Management|volume=13|issue=S2|pages=S17–S34|doi=10.1111/1467-8551.13.s2.3}}</ref> Një tjetër besim është se të mësuarit në grup ndodh kur një anëtar ndan njohuritë e tij individuale me anëtarët e tjerë të grupit. Të tjerë kanë sugjeruar se të mësuarit në grup është kryesisht një proces i zbulimit dhe korrigjimit të gabimeve ose se të mësuarit në grup ka të bëjë kryesisht me proceset e interpretimit dhe integrimit.<ref>{{Cite journal|last=Crossan|first=M.M|last2=Lane|first2=H.W.|last3=White|first3=R.E.|year=1999|title=An organizational learning framework: From learning to institution|url=https://archive.org/details/sim_academy-of-management-review_1999-07_24_3/page/522|journal=Academy of Management Review|volume=24|pages=522–537|doi=10.5465/amr.1999.2202135}}</ref> Pasi të ndodhë kjo, të mësuarit individual shndërrohet në të mësuarit në grup.<ref name="Wilson, Jeanne M. 20073" /> Reagans, Argote dhe Brooks (2005) studiuan të mësuarit në grup duke shqyrtuar kirurgjinë e zëvendësimit të kyçeve në spitalet mësimore. Ata arritën në përfundimin se "rritja e përvojës së punës së bashku në një ekip nxiti koordinim dhe punë ekipore më të mirë". Të punuarit së bashku në një ekip gjithashtu u lejoi anëtarëve të ndanin njohuritë e tyre me të tjerët dhe të mësonin nga anëtarët e tjerë. Për të përmbledhur, përkufizimet e ndryshme mbulojnë aspektet e mëposhtme: pavarësia e detyrës (ajo që bën një anëtar i grupit ndikon dhe ndikohet nga një anëtar tjetër i grupit); ndërgjegjësimi social-psikologjik (anëtarët e perceptojnë veten si një grup dhe perceptohen si një grup); dhe integrimi social (grupi ekziston në një sistem më të madh shoqëror). * ''Mësimi organizativ'' është mënyra se si një organizatë krijon dhe organizon njohuritë që lidhen me funksionet dhe kulturën e saj. Mësimi organizativ ndodh në të gjitha aktivitetet e organizatës ''. Kornizat e fundit të praktikuesve kanë integruar teori të shumta të të mësuarit organizativ në qasjet e ekosistemeve të zbatueshme për fondacionet filantropike'', dhe kjo ndodh me shpejtësi të ndryshme. Qëllimi i të mësuarit organizativ është të përshtatet me sukses me mjediset në ndryshim, të përshtatet në kushte të pasigurta dhe të rrisë efikasitetin.<ref>{{Cite journal|last=Dodgson|first=Mark|year=1993|title=Organizational learning: a review of some literatures|url=https://archive.org/details/sim_organization-studies_1993_14_3/page/375|journal=Organization Studies|volume=14|issue=3|pages=375–394|doi=10.1177/017084069301400303}}</ref> Sipas Argote (1993), menaxherët në fabrikat e prodhimit panë të ndodhte të mësuarit organizativ kur gjetën mënyra për t'i bërë punëtorët individualë më të aftë, për të përmirësuar "teknologjinë, mjetet dhe paraqitjen" e organizatës, për të përmirësuar strukturën e organizatës dhe për të përcaktuar pikat e forta të organizatës. Kornizat e fundit kanë integruar teori të shumta të të mësuarit organizativ në ndërtimin e qasjeve në të gjithë ekosistemin të zbatueshme për fondacionet filantropike.<ref>{{Cite web|last=Raynor|first=Jared|last2=Gasper|first2=Charles|date=4 qershor 2026|title=Organization-Wide Learning in Philanthropy|url=https://www.tccgrp.com/resource/organization-wide-learning/|access-date=4 qershor 2026|website=TCC Group|language=en-US}}</ref> * ''Mësimi ndërorganizativ'' është mënyra se si organizata të ndryshme në një aleancë bashkëpunojnë, ndajnë njohuri dhe mësojnë nga njëra-tjetra. Një organizatë është në gjendje të përmirësojë "proceset dhe produktet e saj duke integruar njohuri dhe njohuri të reja" nga një organizatë tjetër.<ref name="Tucker, Anita L. 20073">{{Cite journal|last=Tucker|first=Anita L.|last2=Nembhard|first2=Ingrid M.|last3=Edmondson|first3=Amy C.|year=2007|title=Implementing new practices: an empirical study of organizational learning in hospital intensive care units|url=https://archive.org/details/sim_management-science_2007-06_53_6/page/894|journal=Management Science|volume=53|issue=6|pages=894–907|doi=10.1287/mnsc.1060.0692}}</ref> Duke mësuar nga një organizatë tjetër, një organizatë është në gjendje të ulë kostot e kohës, të ulë rreziqet që lidhen me [[Zgjidhja e problemit|zgjidhjen e problemeve]] dhe të mësojë më shpejt. Të mësuarit nga një organizatë tjetër mund të nënkuptojë ose zbatimin e të njëjtave ide të përdorura nga ajo organizatë ose modifikimin e këtyre ideve, duke krijuar kështu inovacion.<ref name="Tucker, Anita L. 20073" /> Mësimi ndërorganizativ ndodh shpesh në modelet fikse të biznesit, siç është franchising. Marrësi i franchising-ut që kërkon të përdorë markën e franchising-ut duhet të mësojë se si ta përdorë modelin e biznesit të organizatës përpara se të fillojë një franchising.<ref>{{Cite journal|last=Hjalager|first=Anne-Mette|year=1999|title=Interorganizational Learning Systems|journal=Human Systems Management|volume=18|issue=1|page=23|doi=10.3233/HSM-1999-18104}}</ref> === Historia e studimit === Origjina e studimit të fokusuar të të mësuarit organizativ mund të gjurmohet në fund të viteve 1970, kur studiuesit e studiuan atë nga një këndvështrim psikologjik. Përparimet kryesore në këtë fushë përfshijnë: * ''Psikologjia e sjelljes dhe zhvillimi organizativ'' : Në veprën e tyre të vitit 1978 mbi të nxënit organizativ, [[Chris Argyris]] dhe [[Donald Schön]] zhvilluan konceptet e të nxënit me një cikël të vetëm dhe me dy cikle . Të nxënit me një cikël të vetëm është procesi në të cilin një gabim korrigjohet duke përdorur një strategji ose metodë të ndryshme që pritet të japë një rezultat të ndryshëm dhe të suksesshëm. Merrni, për shembull, një person që vepron në një mënyrë të caktuar për të arritur një qëllim të caktuar. Nëse veprimet e këtij personi dështojnë në arritjen e qëllimit, me të nxënit me një cikël të vetëm, ky person do të reflektojë mbi veprimet e tij të mëparshme dhe, duke ecur përpara, do të ndërmarrë një sërë veprimesh të ndryshme për të arritur të njëjtin qëllim. Nga ana tjetër, të nxënit me dy cikle është një proces më i ndërlikuar në të cilin një gabim korrigjohet duke rimenduar qëllimin fillestar. Në shembullin e mëparshëm, personi do të tregonte të nxënit me dy cikle nëse do të zgjidhte të rivlerësonte qëllimin dhe besimet e tij në vend që thjesht të rivlerësonte veprimet e tij të dështuara. Pastaj ai do të ndërmarrë një sërë veprimesh që janë në përputhje me qëllimet dhe besimet e tij të rivlerësuara. Argyris dhe Schön shpjegojnë se proceset e të mësuarit me një cikël të vetëm dhe me dy cikle janë të pranishme në organizata dhe janë dy lloje të të mësuarit organizativ. Të mësuarit me një cikël të vetëm ndodh kur një organizatë zbulon një gabim, e korrigjon atë dhe vazhdon me politikat dhe objektivat e saj aktuale. Të mësuarit me dy cikle ndodh kur një organizatë zbulon një gabim dhe ndryshon politikat dhe objektivat e saj përpara se të ndërmarrë veprime korrigjuese. * ''Përshtatja dhe rutinat'' : Në librin e tyre që përcakton teorinë e sjelljes së firmës, [[Richard Cyert]] dhe [[James G. March]] e përshkruan të mësuarit organizativ si sjellje adaptive të një organizate me kalimin e kohës. Kjo konsiston në përshtatjen e qëllimeve, përshtatjen në rregullat e vëmendjes dhe përshtatjen në rregullat e kërkimit. Një pjesë e të mësuarit organizativ është vendosja e qëllimeve dhe ndryshimi i këtyre qëllimeve me kalimin e kohës. Ato ndryshojnë së bashku me anëtarët e një organizate që krijohen ndërsa lindin probleme. Kur përcakton objektivat, një organizatë duhet të marrë në konsideratë tre variabla: "qëllimin e kaluar të organizatës, performancën e kaluar të organizatës dhe performancën e kaluar të organizatave të tjera 'të krahasueshme'". Përshtatja e rregullave të vëmendjes së një organizate konsiston në përcaktimin se cilat pjesë të mjedisit të një organizate kërkojnë më shumë vëmendje. Cyert dhe March japin shembullin e kritereve që një organizatë përdor për të vlerësuar performancën e punonjësve. Me kalimin e kohës, organizatat mësojnë se cilat kritere të përdorin për vlerësimet e tyre dhe sa peshë t'i japin secilit kriter. Ata gjithashtu përdorin shembullin e zgjedhjes së kritereve që duhet të përdorin kur krahasojnë organizatën e tyre me një të ngjashme. Përshtatja e një organizate në rregullat e kërkimit i referohet aftësisë së saj për të gjetur zgjidhje për problemet e saj. Meqenëse një zgjidhje varet nga problemi, rregullat e kërkimit të një organizate do të ndryshojnë në përputhje me rrethanat. Në mënyrë tipike, një organizatë do të ketë më shumë gjasa të kërkojë një zgjidhje në një mënyrë të caktuar nëse kjo metodë kërkimi më parë ka pasur sukses në gjetjen e një zgjidhjeje. Rregullat e kërkimit të një organizate do të varen nga sukseset ose dështimet e saj të mëparshme me rregullat alternative të kërkimit. * ''Kurbat e të nxënit'' nga Dutton & Thomas (1984): John M. Dutton dhe Annie Thomas organizuan studime në terren në industri të ndryshme për të studiuar shkallët e të nxënit në organizata. Ata zbuluan se gabimet dhe/ose kostot e punëtorëve ulen ndërsa ata mësojnë nga përvoja. Megjithatë, meqenëse njohuritë që punëtorët mund të mësojnë pakësohen me kalimin e kohës, ata nuk mund ta përmirësojnë performancën e tyre me një shkallë konstante. Në vend të kësaj, shkalla me të cilën ata përmirësohen zvogëlohet me më shumë përvojë. Dutton dhe Thomas zbuluan gjithashtu se ekzistojnë katër kategori shkakësore që ndikojnë në progresin e një firme. Dy kategori, të nxënit ekzogjen dhe endogjen, përshkruajnë burimin e progresit të një firme. Të nxënit ekzogjen ndodh kur një firmë merr informacion nga burime të jashtme që e lejojnë atë të përparojë. Shembuj të burimeve të jashtme përfshijnë "furnizuesit, klientët, konkurrentët dhe qeverinë".<ref name="jstor.org">{{Cite journal|last=Dutton|first=John M|year=1984|title=Treating Progress Functions as a Managerial Opportunity|journal=The Academy of Management Review|volume=9|issue=2|pages=235–247|doi=10.5465/amr.1984.4277639|jstor=258437}}</ref> Të nxënit endogjen ndodh kur punonjësit mësojnë nga brenda firmës, gjë që "manifestohet nga ndryshimet teknike, të nxënit me punë të drejtpërdrejtë dhe zbutjen e rrjedhave të prodhimit".<ref name="jstor.org" /> Dy kategoritë e tjera, të nxënit e induktuar dhe autonom, përshkruajnë mjediset në të cilat ndodh progresi. Mësimi i induktuar ndodh kur një firmë bën investime ose shton burime në një mjedis për ta bërë atë të favorshëm për të mësuarit. Mësimi autonom ndodh kur prodhimi i qëndrueshëm çon në përmirësime automatike gjatë periudhave të gjata kohore.<ref name="jstor.org" /> == Njohuritë == [[Njohuria]] është një tregues i të mësuarit organizativ. Të mësuarit organizativ ndodh kur ka një ndryshim në njohuritë e një organizate.<ref name="Argote Spektor4"/> Studiuesit e matin njohurinë organizative në mënyra të ndryshme. Për shembull, disa studiues e vlerësojnë njohurinë si ndryshime në praktikat ose rutinat e një organizate që rrisin efikasitetin. Studiues të tjerë e bazojnë atë në numrin e patentave që ka një organizatë.<ref>{{Cite journal|last=Alcacer|first=Juan|last2=Gittelman|first2=Michelle|last3=Sampat|first3=Bhaven|year=2009|title=Applicant and Examiner Citations in U.S. Patents: An Overview and Analysis|url=http://www.hbs.edu/research/pdf/09-016.pdf|journal=Research Policy|volume=38|issue=2|pages=415–427|doi=10.1016/j.respol.2008.12.001}}</ref> [[Menaxhimi i njohurisë|Menaxhimi i njohurive]] është procesi i mbledhjes, zhvillimit dhe përhapjes së aseteve të njohurive për të mundësuar të mësuarit organizativ. === Natyra e dijes === [[Njohuria]] nuk është një burim homogjen. Edhe pse lidhet me të dhënat dhe informacionin, njohuria është e ndryshme nga këto konstrukte. Të dhënat janë një grup faktesh të përcaktuara dhe objektive që kanë të bëjnë me ngjarjet, ndërsa informacioni është një formë e të dhënave me vlerë të shtuar që shton kuptim përmes kontekstualizimit, kategorizimit, llogaritjes, korrigjimit ose kondensimit. Njohuria është versioni i aplikuar i informacionit, një kombinim i informacionit brenda përvojës, kornizimit, vlerës, kontekstualizimit dhe njohurive. Përvoja është njohuri që gjenerohet përmes ekspozimit ndaj dhe zbatimit të njohurive. Njohuria buron brenda dhe zbatohet nga njësitë e një organizate për të vlerësuar dhe përdorur përvojën dhe informacionin në mënyrë efektive. Njohuria mund të integrohet brenda depove, rutinave, proceseve, praktikave, mjeteve dhe normave, varësisht nga marrëdhënia midis informacionit, përvojës dhe njohurive.<ref>{{Cite journal|last=Argote|first=Linda|date=1 shtator 2011|title=Organizational learning research: Past, present and future|journal=Management Learning|volume=42|issue=4|pages=439–446|doi=10.1177/1350507611408217|issn=1350-5076|ref=none}}</ref> Dy forma të dallueshme të dijes, eksplicite dhe e heshtur, janë të rëndësishme në këtë drejtim. Dija eksplicite është e kodifikuar, sistematike, formale dhe e lehtë për t’u komunikuar. Dija e heshtur është personale, specifike për kontekstin, subjektive. * [[Njohuria eksplicite]] është njohuri që është e lehtë për t’u transferuar. Ndryshe nga njohuria e heshtur, njohuria eksplicite është deklarative ose faktike. Ajo transferohet përmes mediave të shkruara, verbale ose të kodifikuara. Shembuj të kësaj përfshijnë udhëzime, përkufizime dhe dokumente. Ndër punonjësit e saj, Toyota përhap njohuri eksplicite rreth prodhimit të linjës së saj të montimit . Toyota kërkon që çdo ekip punëtorësh dhe çdo punëtor individual të dokumentojnë detyrat e tyre, duke ofruar përshkrime të hollësishme se "si duhet të kryhet secila detyrë, sa kohë duhet të zgjasë secila detyrë, sekuencën e hapave që duhen ndjekur në kryerjen e secilës detyrë dhe hapat që duhen ndërmarrë nga secili punëtor në kontrollimin e punës së tij ose të saj". Kjo përdor njohuri eksplicite pasi njohuria transmetohet duke përdorur një kod, i cili është një dokument me përshkrime të hollësishme në rastin e Toyota-s. * [[Njohuria e heshtur]] është njohuri që është e vështirë të transferohet. Siç e përshkroi për herë të parë [[Michael Polanyi]], njohuria e heshtur është njohuria e procedurave. Është një lloj personal njohurie që nuk mund të ndahet thjesht përmes komunikimit me shkrim ose verbal. Ajo mësohet kryesisht përmes përvojës me kalimin e kohës. Për shembull, Toyota transferon njohuri të heshtura sa herë që hap një fabrikë të re montimi. Për të trajnuar punonjësit e saj të rinj për një fabrikë të re, Toyota dërgon një grup punonjësish të saj të rinj për të punuar në një nga fabrikat e saj të themeluara, ku punonjës me përvojë i trajnojnë ata. Pas këtij trajnimi afatgjatë, ata dërgohen përsëri në fabrikën e re për të transferuar njohuritë e tyre të prodhimit te pjesa tjetër e punonjësve të rinj. Ky është një transferim i njohurive të heshtura pasi kjo njohuri është shumë komplekse për t'u kodifikuar dhe për t'u transmetuar përmes një dokumenti. Kjo njohuri mund t'u transferohet punonjësve të rinj vetëm përmes praktikës dhe përvojës. === Matja e të nxënit === Mësimi organizativ gjurmon ndryshimet që ndodhin brenda një organizate, ndërsa ajo fiton njohuri dhe përvojë. Për të vlerësuar mësimin organizativ, njohuritë që një organizatë krijon, transferon dhe ruan duhet të përcaktohen në mënyrë sasiore. Studiuesit që studiojnë të nxënit organizativ kanë matur njohuritë e fituara përmes mënyrave të ndryshme, pasi nuk ka një mënyrë të vetme për ta matur atë. Silvia Gherardi e mati njohurinë si ndryshimin në praktikat brenda një organizate me kalimin e kohës, që në thelb është të nxënit nga përvoja. Në studimin e saj, ajo vëzhgoi një organizatë që fitonte njohuri ndërsa fillestarët e saj që punonin në kantiere ndërtimi mësonin rreth sigurisë përmes përvojës dhe bëheshin praktikues. George Huber e mati njohurinë si shpërndarjen e informacionit brenda një organizate. Në studimin e tij, ai vuri në dukje se "komponentët organizativë zakonisht zhvillojnë informacione 'të reja' duke bashkuar artikuj informacioni që marrin nga njësi të tjera organizative".<ref name="Huber, George P 1991">{{Cite journal|last=Huber|first=George P|year=1991|title=Organizational Learning: The Contributing Processes and the Literatures|journal=Organization Science|volume=2|issue=1|pages=88–115|doi=10.1287/orsc.2.1.88|jstor=2634941}}</ref> Ai jep shembullin e "një departamenti transporti [që] mëson se ekziston një problem mungese duke krahasuar informacionin nga depoja me informacionin nga departamenti i shitjeve".<ref name="Huber, George P 1991" /> Një masë gjithnjë e më e zakonshme dhe e gjithanshme e të mësuarit organizativ është një kurbë e të mësuarit organizativ që demonstron efektet e kurbës së përvojës . Një kurbë e të mësuarit mat shkallën e një metrike të të mësuarit në krahasim me një metrikë për përvojën. [[Linda Argote]] shpjegon se "rritje të mëdha në produktivitet zakonisht ndodhin ndërsa organizatat fitojnë përvojë në prodhim". Megjithatë, Argote vëren gjithashtu se shkallët e të mësuarit të organizatave ndryshojnë. Argote identifikon tre faktorë që ndikojnë në këto shkallë: rritja e aftësisë së individëve, përmirësimet në teknologjinë e një organizate dhe përmirësimet në strukturën e saj (siç janë rutinat dhe metodat e koordinimit të saj). Disa organizata tregojnë fitime të mëdha në produktivitet, ndërsa të tjerat tregojnë pak ose aspak fitime, duke pasur parasysh të njëjtën sasi përvoje. Kurbat e përvojës paraqesin koston në rënie të njësisë kundrejt njësive totale kumulative të prodhuara, një mënyrë e zakonshme për të matur efektin e përvojës. Forma lineare-lineare e të dhënave në të majtë transformohet në formën log-log në të djathtë për të demonstruar se rritja e aftësisë korrespondon me përvojën. === Modele teorike === Përpjekjet për të shpjeguar ndryshimin e normave në të nxënit organizativ nëpër organizata të ndryshme janë eksploruar në modele teorike. Konkretisht, modelet teorike të konceptuara nga John F. Muth, Bernardo Huberman dhe Christina Fang. * Modeli Muth (1986) ishte i pari që përfaqësoi kurbën e të mësuarit në një formë logaritmike lineare dhe u përqendrua në efektivitetin e kostos në proceset e organizatës. Ky model shqyrton marrëdhënien midis kostos për njësi dhe përvojës, duke deklaruar se uljet e kostos realizohen përmes marrjes së mostrave të rastësishme të pavarura, ose kërkimeve të rastësishme, nga një hapësirë alternativash teknologjike, menaxheriale ose sjelljeje. Ky model nuk synonte të eksploronte ndryshimet midis firmave, por shqyrtoi vetëm përmirësimet në prodhim me përvojë brenda një firme të vetme.<ref>{{Cite journal|last=Muth|first=John F.|date=1986|title=Search Theory and the Manufacturing Progress Function|url=https://archive.org/details/sim_management-science_1986-08_32_8/page/948|journal=Management Science|volume=32|issue=8|pages=948–962|doi=10.1287/mnsc.32.8.948}}</ref> * Modeli Huberman (2001) e mbushi këtë boshllëk dhe synonte të shpjegonte ndryshimin që mungonte në modelin e Muth dhe përqendrohet në gjetjen e shtigjeve gjithnjë e më të shkurtra dhe më efikase nga fundi në fund të një procesi montimi. Ky model vizualizohet më së miri në një grafik të lidhur me nyje që përfaqësojnë fazat në një proces dhe lidhje që përfaqësojnë rutinat lidhëse. Me anë të këtij modeli, të mësuarit mund të ndodhë përmes dy mekanizmave që shkurtojnë rrugën nga faza fillestare në fazën përfundimtare. I pari është me anë të disa shkurtesave që mund të identifikohen duke parë nyjet dhe duke hartuar dhe zbuluar rutina të reja, qëllimi ideal është të jetë në gjendje të eliminojë pika të caktuara kontakti dhe të gjejë shtigje më të shkurtra nga nyja fillestare në atë përfundimtare. Mekanizmi i dytë përfshin përmirësimin e rutinave: organizata mund të punojë për të zgjedhur lidhjen më efikase midis dy nyjeve në mënyrë që, nëse lind ndonjëherë një problem, anëtarët e një organizate të dinë saktësisht se kujt t'i drejtohen, duke u kursyer atyre një sasi të konsiderueshme kohe.<ref name=":03"/> * Modeli Fang (2011) ndan një qëllim kryesor me modelin Huberman: të ulë gradualisht hapat drejt fazës përfundimtare. Megjithatë, ky model ndjek më shumë një qasje të "caktimit të krediteve" në të cilën krediti u caktohet gjendjeve të njëpasnjëshme ndërsa një organizatë fiton më shumë përvojë, dhe më pas të mësuarit ndodh nëpërmjet përhapjes së krediteve. Kjo nënkupton që ndërsa një organizatë fiton më shumë përvojë me detyrën, ajo është më në gjendje të zhvillojë modele mendore gjithnjë e më të sakta që fillimisht identifikojnë vlerat e gjendjeve më afër qëllimit dhe më pas ato të gjendjeve më larg qëllimit. Kjo më pas çon në një numër të reduktuar hapash për të arritur qëllimin përfundimtar të organizatës dhe kështu mund të përmirësojë performancën e përgjithshme.<ref name=":03" /> === Konteksti dhe të nxënit === Përvoja e një organizate ndikon në të nxënit e saj, prandaj është e rëndësishme të studiohet edhe konteksti i klimës organizative, e cila ndikon në përvojën e një organizate. Ky kontekst i referohet karakteristikave të një organizate, konkretisht "strukturës, kulturës, teknologjisë, identitetit, kujtesës, qëllimeve, stimujve dhe strategjisë" së saj.<ref name="Argote Spektor4"/> Ai gjithashtu përfshin mjedisin e saj, i cili përbëhet nga konkurrentët, klientët dhe rregullatorët e saj.<ref name="Argote Spektor4" /> Ndërsa ky kontekst përcakton se si fitohet njohuria nga organizata, kjo njohuri modifikon kontekstin ndërsa organizata përshtatet me të.<ref name="Argote Spektor4" /> Konteksti kulturor i të nxënit i iniciuar nga udhëheqësi ka frymëzuar kërkime kyçe nëse organizata ka një orientim të të nxënit apo të performancës,<ref>{{Cite journal|last=Bunderson|first=J. S.|last2=Sutcliffe|first2=K.M.|year=2003|title=Management team learning orientation and business unit performance|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-psychology_2003-06_88_3/page/552|journal=J. Appl. Psychol.|volume=88|issue=3|pages=552–560|doi=10.1037/0021-9010.88.3.552|pmid=12814303}}</ref> një mjedis sigurie psikologjike, identitetin superior të grupit,<ref>{{Cite journal|last=Kane|first=A. A.|last2=Argote|first2=L.|last3=Levine|first3=J.M.|year=2005|title=Knowledge transfer between groups via personal rotation: Effects of social identity and knowledge quality|journal=Organ. Behavior Human Decision Processes|volume=96|pages=56–71|doi=10.1016/j.obhdp.2004.09.002}}</ref> dhe dinamikën e grupit .<ref>{{Cite journal|last=Contu|first=A.|last2=Willmott|first2=H.|year=2003|title=Re-embedding situatedness: The importance of power relationships in learning theory.|url=https://archive.org/details/sim_organization-science_may-june-2003_14_3/page/283|journal=Organ Sci|volume=14|issue=3|pages=283–296|doi=10.1287/orsc.14.3.283.15167}}</ref> Hulumtimet mbi këto koncepte, si studimi i Edmondson (1999), tregojnë se një organizatë që vepron në një kontekst që promovon kuriozitetin, ndarjen e informacionit dhe sigurinë psikologjike, inkurajon të nxënit organizativ. "Dinamika e të nxënit në grup" është tema se si grupet ndajnë, gjenerojnë, vlerësojnë dhe kombinojnë njohuritë ndërsa punojnë së bashku. === Harresa organizative === Njohuritë e fituara përmes të mësuarit duke bërë diçka mund të zhvlerësohen me kalimin e kohës. Shkalla e amortizimit ndikohet nga shkalla e ndërrimit të individëve dhe mënyra se si ruhet njohuria brenda organizatës. Organizatat me shkallë më të larta të ndërrimit të personelit do të humbasin më shumë njohuri se të tjerat. Organizatat me njohuri të ngulitura në teknologji sesa në individë janë më rezistente ndaj harresës organizative.<ref name=":03"/> Shembuj: Në studimin e Liberty Shipyard, në kantieret detare ku u zvogëlua inputi relativ, kostoja individuale për njësi u rrit edhe me rritjen e prodhimit kumulativ. Në kantieret detare pa ulje relative të inputit, kostoja individuale për njësi u ul me rritjen e prodhimit kumulativ.<ref name=":03" /> Në një studim mbi prodhimin e aeroplanëve në Lockheed, kostot për njësi ranë me përvojën, por ky efekt u dobësua me kalimin e kohës.<ref name="benkard">{{Cite journal|last=Benkard|first=CL|year=2000|title=Learning and forgetting: The dynamics of aircraft production|url=http://www.nber.org/papers/w7127.pdf|journal=American Economic Review|volume=90|issue=4|pages=1034–1054|doi=10.1257/aer.90.4.1034}}</ref> == Proceset == Tre procese kryesore që nxisin të mësuarit organizativ janë krijimi i njohurive, ruajtja e tyre dhe transferimi i tyre. === Krijimi i njohurive === Krijimi i njohurive ka të bëjë konkretisht me [[Përvoja|Përvojën]] që mund të integrohet brenda organizatës. Përvoja është njohuri e gjeneruar nga ekspozimi i drejtpërdrejtë ndaj subjektit. Ky ekspozim i drejtpërdrejtë bëhet përmes detyrave që përfshijnë nevojat, proceset dhe mjedisin e organizatës. Njohuritë eksplicite dhe të heshtura përforcohen dhe kontekstualizohen kur organizata fiton njohuri. Ndërsa përvoja mund të prodhojë rezultate në të dhëna, informacion ose njohuri, përvoja në formën e njohurive është e dobishme pasi kjo mund të transferohet, të ruhet dhe të përdoret në mënyrë të heshtur ose të qartë brenda proceseve organizative. Krijimi i njohurive lidhet me kreativitetin dhe marrëdhënien e tij me përvojën.<ref name="Argote 20113"/><ref>{{harvnb|Taylor|Greve|2006|pp=723–740}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Audia|first=PG|last2=Goncalo|first2=JA|year=2007|title=Past success and creativity over time: A study of inventors in the hard disk drive industry|url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1026&context=articles|journal=Management Science|volume=52|issue=1|pages=1–15|doi=10.1287/mnsc.1060.0593|hdl-access=free|archive-url=https://web.archive.org/web/20191021085132/http://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1026&context=articles|archive-date=21 tetor 2019|access-date=6 qershor 2026|url-status=dead}}</ref> Krahasuar me transferimin e njohurive dhe ruajtjen e njohurive, krijimi i njohurive nuk ka marrë shumë vëmendje kërkimore.<ref>{{Cite journal|last=Antonacopoulou|first=EP|year=2009|title=Impact and scholarship: Unlearning and practicing to co-create actionable knowledge|journal=Management Learning|volume=40|issue=4|pages=421–430|doi=10.1177/1350507609336708}}</ref> ''Dimensionet e përvojës'' janë aspekte të përvojës që ndikojnë në formën dhe funksionin e krijimit të njohurive. * ''Dimensioni organizativ'' i referohet drejtpërdrejtshmërisë ose tërthorësisë së përvojës së fituar përveç konfigurimeve të individëve, njësive dhe rrjeteve.<ref>{{Cite journal|last=Levitt|first=B|last2=March|first2=JG|year=1988|title=Organizational learning|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-sociology_1988_14/page/319|journal=Annual Review of Sociology|volume=14|pages=319–340|doi=10.1146/annurev.soc.14.1.319}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Kim|first=P. H.|year=1997|title=When what you know can hurt you: A study of experiential effects on group discussion and performance|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=69|issue=2|pages=165–177|doi=10.1006/obhd.1997.2680}}</ref><ref>{{harvnb|Taylor|Greve|2006|pp=723–40}}</ref> * ''Dimensioni hapësinor'' i referohet përqendrimit ose shpërndarjes gjeografike të përvojës.<ref>{{Cite journal|last=Cramton|first=C. D.|year=2001|title=The mutual knowledge problem and its consequences for dispersed collaboration|url=https://archive.org/details/sim_organization-science_may-june-2001_12_3/page/346|journal=Organ Sci|volume=12|issue=3|pages=346–371|doi=10.1287/orsc.12.3.346.10098}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Gibson|first=CB|last2=Gibbs|first2=JL|year=2006|title=Unpacking the concept of virtuality: The effects of geographic dispersion, electronic dependence, dynamic structure, and national diversity on team innovation|journal=Administrative Science Quarterly|volume=51|issue=3|pages=451–495|doi=10.2189/asqu.51.3.451}}</ref> * ''Dimensioni kohor'' i referohet frekuencës dhe ritmit me të cilin fitohet përvoja ose lidhjes së saj kohore me një detyrë.<ref>{{Cite journal|last=Herriott|first=S. R.|last2=Levinthal|first2=D.|last3=March|first3=J.G.|year=1985|title=Learning from experience in organizations|url=https://archive.org/details/sim_american-economic-review_1985-06_75_3/page/298|journal=American Economic Review|volume=75|pages=298–302}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Levinthal|first=D. A.|last2=March|first2=J. G.|year=1981|title=A model of adaptive organizational search|url=https://archive.org/details/journal-of-economic-behavior-organization_1981-12_2_4/page/307|journal=Journal of Economic Behavior and Organization|volume=2|issue=4|pages=307–333|doi=10.1016/0167-2681(81)90012-3}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Pisano|first=GP|year=1994|title=Knowledge, integration, and the locus of learning: An empirical analysis of process development|journal=Strategic Management Journal|volume=15|issue=S1|pages=85–100|doi=10.1002/smj.4250150907}}</ref> * ''Dimensioni i përmbajtjes'' i referohet detyrës ose njësisë së lëndës, rezultatit,<ref>{{Cite journal|last=Sitkin|first=S.B.|year=1992|title=Learning through failure: The strategy of small losses. Res. Organ|journal=Behaviour|volume=14|pages=231–266}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Denrell|first=J.|last2=March|first2=J.|year=2001|title=Adaptation as information restriction: The hot stove effect|url=https://archive.org/details/sim_organization-science_september-october-2001_12_5/page/523|journal=Organ Sci|volume=12|issue=5|pages=523–538|doi=10.1287/orsc.12.5.523.10092}}</ref> risisë,<ref>{{Cite journal|last=March|first=J. G.|last2=Sproull|first2=L.S.|last3=Tamuz|first3=M.|year=1991|title=Learning from samples of one or fewer|journal=Organ Sci|volume=2|issue=1|pages=1–14|doi=10.1287/orsc.2.1.1|pmc=<!--none-->|pmid=<!--none-->}}; Reprinted: {{Cite journal|last=March|first=JG|last2=Sproull|first2=LS|last3=Tamuz|first3=M|year=2003|title=Learning from samples of one or fewer. 1991|journal=Qual Saf Health Care|volume=12|issue=6|pages=465-71; discussion 471-2|doi=10.1136/qhc.12.6.465|pmc=1758026|pmid=14645764}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Katila|first=R.|last2=Ahuja|first2=G.|year=2002|title=Something old, something new: A longitudinal study of search behavior and new product introduction|url=https://archive.org/details/sim_academy-of-management-journal_2002-12_45_6/page/1183|journal=Academy of Management Journal|volume=45|issue=6|pages=1183–1194|bibcode=2002AManJ..45.1183K|citeseerx=10.1.1.335.1453|doi=10.2307/3069433|jstor=3069433}}</ref> heterogjenitetit,<ref name="Sullivan BN 20022">{{Cite journal|last=Haunschild|first=PR|last2=Sullivan|first2=BN|year=2002|title=Learning from complexity: Effects of prior accidents and incidents on airlines' learning|url=https://archive.org/details/sim_administrative-science-quarterly_2002-12_47_4/page/n8|journal=Administrative Science Quarterly|volume=47|issue=4|pages=609–643|doi=10.2307/3094911|jstor=3094911|hdl-access=free}}</ref> dhe paqartësisë.<ref>{{Cite journal|last=Bohn|first=RE|year=1995|title=Noise and learning in semiconductor manufacturing|url=https://archive.org/details/sim_management-science_1995-01_41_1/page/31|journal=Management Science|volume=41|issue=1|pages=31–42|doi=10.1287/mnsc.41.1.31}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Repenning|first=N. P.|last2=Sterman|first2=J.D.|year=2002|title=Capability traps and self-confirming attribution errors in the dynamics of process improvement|url=https://archive.org/details/sim_administrative-science-quarterly_2002-06_47_2/page/n66|journal=Administrative Science Quarterly|volume=47|issue=2|pages=265–295|doi=10.2307/3094806|jstor=3094806}}</ref> * ''Dimensioni i artificialitetit'' i referohet drejtpërdrejtshmërisë së përvojës dhe shkallës në të cilën përvoja është fabrikuar, përshtatur ose transkriptuar. === Transferimi i njohurive === Transferimi i njohurive ka të bëjë me mekanizmat me të cilët përvoja përhapet dhe ngulitet brenda organizatës. Transferimi i njohurive mund të vlerësohet duke përdorur metrika të ndryshme, duke përfshirë kurbat e të mësuarit që demonstrojnë përmirësimet e procesit me kalimin e kohës duke krahasuar uljen e orëve të punës për të përfunduar një njësi prodhimi me njësitë kumulative të prodhuara me kalimin e kohës. Identifikimi i kurbave të të mësuarit organizativ nga Wright i parapriu konsideratave më komplekse të rezultateve që tani informojnë masat e transferimit të njohurive. Ndërsa njohuritë mund të transferohen në mënyrë të heshtur dhe të qartë si përvojë e drejtpërdrejtë, organizatat mund të prezantojnë procese dhe sisteme të menaxhimit të njohurive që lehtësojnë këtë transferim. Studiuesit hetojnë kontekstin e faktorëve dhe mekanizmave të ndryshëm që ndikojnë në transferimin e njohurive për të përcaktuar efektet e tyre të dobishme dhe të dëmshme. Faktorët e transferimit të njohurive përfshijnë dimensionet e njohurive të përshkruara në seksionin e mëparshëm, si dhe kontekstet në të cilat ato ndodhin dhe mekanizmat përmes të cilëve mund të ndodhin: * ''Konteksti relacional'' ka të bëjë me ndërlidhjen e njohurive.<ref name="Darr ED 19952">{{Cite journal|last=Darr|first=ED|last2=Argote|first2=L|last3=Epple|first3=D|year=1995|title=The acquisition, transfer and depreciation of knowledge in service organizations: Productivity in franchises|url=https://archive.org/details/sim_management-science_1995-11_41_11/page/1750|journal=Management Science|volume=41|issue=11|pages=1750–1762|doi=10.1287/mnsc.41.11.1750}}</ref> * ''Konteksti kognitiv'' ka të bëjë me aftësitë mendore dhe proceset që lidhen me njohuritë. * ''Konteksti motivues'' i preferencave personale dhe ndikimeve sociale ndikon në sjelljet e transferimit të njohurive direkt ose indirekt. * ''Konteksti emocional'' ndikon në gjendjen mendore dhe ndjenjën e sigurisë, të cilat ndikojnë në transferimin e njohurive.<ref>{{Cite journal|last=Elkjaer|first=B|year=2004|title=Organizational learning: The 'third way'|journal=Management Learning|volume=35|issue=4|pages=419–434|doi=10.1177/1350507604048271}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Levin|first=DZ|last2=Kurtzberg|first2=T|last3=Phillips|first3=KW|last4=Lount|first4=RB|last5=Jnr|year=2010|title=The role of affect in knowledge transfer|journal=Group Dynamics|volume=14|issue=2|pages=123–142|doi=10.1037/a0017317}}</ref> * ''Rrjetet sociale'' përcaktojnë rrjedhat përmes të cilave mund të transferohet njohuria dhe kufizimet e kushtëzuara të bazuara në nyje mbi transferimin.<ref>{{Cite journal|last=Hansen|first=M|year=1999|title=The search-transfer problem: The role of weak ties in sharing knowledge across organizational subunits|url=https://archive.org/details/sim_administrative-science-quarterly_1999-03_44_1/page/n89|journal=Administrative Science Quarterly|volume=44|issue=1|pages=82–112|doi=10.2307/2667032|jstor=2667032}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Reagans|first=R|last2=McEvily|first2=B|year=2003|title=Network structure and knowledge transfer: The effects of cohesion and range|url=https://archive.org/details/sim_administrative-science-quarterly_2003-06_48_2/page/1989|journal=Administrative Science Quarterly|volume=48|issue=2|pages=240–267|citeseerx=10.1.1.458.1753|doi=10.2307/3556658|jstor=3556658}}</ref> * ''Lëvizja e personelit'' midis njësive dhe organizatave ndikon në njohuritë e disponueshme dhe kufizimet gjeografike, kronologjike dhe sociale në transferimin e njohurive.<ref>{{Cite journal|last=Almedia|first=P|last2=Kogut|first2=B|year=1999|title=Localization of knowledge and the mobility of engineers in regional networks|url=https://archive.org/details/sim_management-science_1999-07_45_7/page/n6|journal=Organization Science|volume=45|issue=7|pages=905–917|citeseerx=10.1.1.568.8647|doi=10.1287/mnsc.45.7.905}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Kane|first=AA|last2=Argote|first2=L|last3=Levine|first3=JM|year=2005|title=Knowledge transfer between groups via personal rotation: Effects of social identity and knowledge quality|url=https://archive.org/details/sim_organizational-behavior-and-human-decision-processes_2005-01_96_1/page/n55|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=96|issue=1|pages=56–71|doi=10.1016/j.obhdp.2004.09.002|ref=none}}</ref> * ''Rutinat'' ndikojnë në transferimin e njohurive pasi ato përmbajnë njohuri të ngulitura dhe e mësojnë atë përmes përvojës duke përsëritur rutinën.<ref name="Argote L 19902">{{Cite journal|last=Argote|first=L|last2=Beckman|first2=SL|last3=Epple|first3=D|year=1990|title=The persistence and transfer of learning in industrial settings|url=https://archive.org/details/sim_management-science_1990-02_36_2/page/140|journal=Management Science|volume=36|issue=2|pages=140–154|citeseerx=10.1.1.357.3312|doi=10.1287/mnsc.36.2.140}}</ref> * ''Shabllonet'' ndikojnë në transferimin e njohurive ashtu siç ndikojnë në parametrat e inkuadrimit, përgatitjes paraprake, vëllimit dhe përmbajtjes për shkëmbimet formale të njohurive.<ref>{{Cite journal|last=Jensen|first=RJ|last2=Szulanski|first2=G|year=2007|title=Template use and the effectiveness of knowledge transfer|url=https://scholarsarchive.byu.edu/facpub/226|journal=Management Science|volume=53|issue=11|pages=1716–1730|doi=10.1287/mnsc.1070.0740}}</ref> * ''Aleancat'' ndikojnë në transferimin e njohurive midis grupeve formale dhe joformale.<ref>{{Cite journal|last=Gulati|first=R|year=1999|title=Network location and learning: The influence of network resources and firm capabilities on alliance formation|url=https://archive.org/details/sim_strategic-management-journal_1999-05_20_5/page/397|journal=Strategic Management Journal|volume=20|issue=5|pages=397–420|doi=10.1002/(sici)1097-0266(199905)20:5<397::aid-smj35>3.3.co;2-b}}</ref> === Mbetja e njohurive === Ruajtja e njohurive ka të bëjë me sjelljen e njohurive që janë ngulitur brenda organizatës, të karakterizuara nga memoria organizative. Kujtesa organizative, e përcaktuar nga masa të tilla si njohuritë kumulative dhe shkalla e prishjes me kalimin e kohës, ndikohet nga përvoja, proceset dhe depot e njohurive që ndikojnë në ruajtjen e njohurive.<ref name="Darr ED 19952" /><ref name="Argote L 19902" /><ref name="benkard" /> Depot e njohurive janë me rëndësi kyçe pasi ato janë mjete të qëllimshme për të rritur ruajtjen e njohurive. Depot mund të përfshijnë rregullat dhe rutinat e organizatës,<ref>{{Cite journal|last=Kieser|first=A|last2=Koch|first2=U|year=2008|title=Bounded rationality and organizational learning based on rule changes|journal=Management Learning|volume=39|issue=3|pages=329–347|doi=10.1177/1350507608090880}}</ref> të ndryshuara nga proceset e zhvillimit rutinë<ref>{{Cite journal|last=Cohen|first=MD|last2=Bacdayan|first2=P|year=1994|title=Organizational routines are stored as procedural memory: Evidence from a laboratory study|journal=Organization Science|volume=5|issue=4|pages=554–568|doi=10.1287/orsc.5.4.554}}</ref> dhe modifikimit rutinë.<ref>{{Cite journal|last=Feldman|first=MS|last2=Pentland|first2=BT|year=2003|title=Reconceptualizing organizational routines as a source of flexibility and change|url=http://www.escholarship.org/uc/item/6rb6f923|journal=Administrative Science Quarterly|volume=48|issue=1|pages=94–118|doi=10.2307/3556620|jstor=3556620}}</ref> Sistemet e memories transaktive janë metoda shtesë me të cilat mbajtësit e njohurive brenda organizatës mund të identifikohen dhe përdoren, në varësi të zhvillimit të tyre<ref>{{Cite journal|last=Hollingshead|first=A|year=2001|title=Cognitive interdependence and convergent expectations in transitive memory|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_2001-12_81_6/page/1080|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=81|issue=6|pages=1080–1089|doi=10.1037/0022-3514.81.6.1080|pmid=11761309}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Lewis|first=K|year=2004|title=Knowledge and performance in knowledge worker teams: A longitudinal study of transactive memory stems|url=https://archive.org/details/sim_management-science_2004-11_50_11/page/1519|journal=Management Science|volume=50|issue=11|pages=1519–1533|doi=10.1287/mnsc.1040.0257}}</ref> dhe performancës.<ref>{{Cite journal|last=Liang|first=DW|last2=Moreland|first2=R|last3=Argote|first3=L|year=1995|title=Group versus individual training and group performance: The mediating role of transactive memory system|url=https://archive.org/details/sim_personality-and-social-psychology-bulletin_1995-04_21_4/page/384|journal=Personality and Social Psychology Bulletin|volume=21|issue=4|pages=384–393|doi=10.1177/0146167295214009}}</ref> Organizatat që ruajnë pjesën më të madhe të njohurive të tyre tek individët janë të ndjeshme ndaj humbjes së atij informacioni me shkallë të lartë të qarkullimit. Në një studim mbi të mësuarit organizativ në industrinë e automobilave dhe të ushqimit të shpejtë, Argote zbuloi se shkallët e larta të qarkullimit çojnë në produktivitet më të ulët dhe kujtesë të zvogëluar organizative.<ref name=":03" /> == Zbatimi == Zbatimet e kërkimit dhe konteksteve të të mësuarit organizativ për lehtësimin dhe praktikat e të mësuarit organizativ janë të shumta. Kurbat e përvojës mund të përdoren për të bërë parashikime të kostove të prodhimit, për të krahasuar performancën midis njësive, për të identifikuar efektet e proceseve dhe praktikave të ndryshme dhe për të marrë vendime financiare të informuara se si të ndahen burimet. Shfrytëzimi i koncepteve të transferimit dhe ruajtjes së njohurive për të njohur, ruajtur dhe rimarrë njohuritë e ngulitura mund t'i ndihmojë organizatat të bëhen më efikase me njohuritë e tyre. Teoritë e të mësuarit organizativ dhe praktikat e menaxhimit të njohurive mund të zbatohen në vendimet e dizajnit organizativ dhe lidershipit. == Menaxhimi i njohurive == Koncepte dhe praktika të ndryshme [[Menaxhimi i njohurisë|të menaxhimit të njohurive]] janë produkte relevante të kërkimit mbi të nxënit organizativ. Puna mbi transferimin e njohurive zbatohet për ruajtjen e njohurive dhe kontribuon në shumë nga aplikimet e listuara më poshtë, duke përfshirë praktikat e ndërtimit të organizatave të të nxënit, zbatimin e sistemeve të menaxhimit të njohurive dhe kontekstin e tyre për të nxënit ndërorganizativ dhe përhapjen e [[Inovacioni|inovacioneve]] . === Zhvillimi i organizatave të të nxënit === Organizatat e të nxënit janë organizata që punojnë në mënyrë aktive për të optimizuar të nxënit. Organizatat e të nxënit përdorin procesin aktiv të [[Menaxhimi i njohurisë|menaxhimit të njohurive]] për të hartuar procese dhe sisteme organizative që lehtësojnë konkretisht krijimin, transferimin dhe ruajtjen e njohurive. Metakognicioni organizativ përdoret për t'iu referuar proceseve me anë të të cilave organizata 'di atë që di'. Studimi i të nxënit organizativ dhe fusha të tjera të kërkimit si zhvillimi organizativ, teoria e sistemit dhe [[shkenca kognitive]] ofrojnë bazën teorike për të përshkruar në mënyrë specifike këto ndërhyrje.<ref name="Senge20102">{{Cite book|last=Peter M. Senge|url=https://books.google.com/books?id=b0XHUvs_iBkC|title=The Fifth Discipline: The Art & Practice of The Learning Organization|date=31 mars 2010|publisher=Crown Publishing Group|isbn=978-0-307-47764-4}}</ref> Një shembull i një procesi organizativ të zbatuar për të rritur të nxënit organizativ është përdorimi nga Ushtria Amerikane i një procesi të strukturuar formalisht të përmbledhjes të quajtur një rishikim pas veprimit (AAR) për të analizuar se çfarë ndodhi, pse ndodhi dhe si mund të përmirësohet menjëherë pas një misioni. Laboratorët e të nxënit janë një lloj organizate të të nxënit i dedikuar krijimit, mbledhjes dhe kontrollit të njohurive.<ref>{{Cite book|last=Cross|first=Rob|title=Strategic Learning in a Knowledge Economy|url=https://archive.org/details/strategiclearnin0000unse_x1t4|last2=Israelit|first2=Sam|publisher=Routledge|year=2000|isbn=978-0-7506-7223-8|pages=[https://archive.org/details/strategiclearnin0000unse_x1t4/page/92 92]}}</ref> Organizatat e të nxënit gjithashtu adresojnë klimën organizative duke krijuar një mjedis mbështetës të të nxënit dhe duke praktikuar lidership që përforcon të nxënit.<ref>{{Cite journal|last=Edmondson|first=A.|last2=Garvin|first2=D.|last3=Gino|first3=F.|year=2008|title=Is yours a learning organization?|url=https://archive.org/details/sim_harvard-business-review_2008-03_86_3/page/109|journal=Harvard Business Review|volume=86|issue=3|pages=109–16, 134|pmid=18411968}}</ref> Krijimi i një mjedisi mbështetës të të nxënit dhe përforcimi i të nxënit varet nga lidershipi i organizatës dhe kultura që ajo promovon. Udhëheqësit mund të krijojnë mundësi të të nxënit duke lehtësuar mjedise që përfshijnë aktivitete të të nxënit, duke krijuar një kulturë të të nxënit nëpërmjet normave, sjelljeve dhe rregullave, dhe duke udhëhequr proceset e diskursit duke dëgjuar, duke bërë pyetje dhe duke ofruar reagime. Udhëheqësit duhet të praktikojnë të nxënit individual që ata mbështesin duke mbetur të hapur ndaj perspektivave të reja, duke qenë të vetëdijshëm për paragjykimet personale, duke kërkuar ekspozim ndaj burimeve të pafiltruara dhe kontradiktore të informacionit dhe duke zhvilluar një ndjenjë përulësie.<ref name="Argote Book5">Argote, Linda. Organizational Learning: Creating, Retaining, and Transferring Knowledge. Boston: Kluwer Academic, 1999. 28.</ref> === Sistemet e menaxhimit të njohurive === Ndërsa proceset e të nxënit varen nga konteksti për optimizimin e transferimit të njohurive, zbatimi i [[Menaxhimi i njohurisë|sistemeve të menaxhimit të njohurive]] përfshin teknologjinë në këto procese. Sistemet e menaxhimit të njohurive janë teknologji që shërbejnë si një mjet depozitimi, komunikimi ose bashkëpunimi për transferimin dhe ruajtjen e njohurive. Përfshirja e njohurive në teknologji mund të parandalojë harresën organizative dhe të lejojë që njohuritë të transferohen përtej barrierave të tilla si distanca, njësia organizative dhe specializimi. Sistemet e menaxhimit të njohurive vetëm nuk janë domosdoshmërisht të suksesshme, por si një mjet komunikimi ato përforcojnë në mënyrë të prekshme aftësinë e individëve për të përhapur dhe përforcuar njohuritë e tyre.<ref name="Argote Book5" /> === Përhapja e inovacionit === Mësimi organizativ është i rëndësishëm për t'u marrë në konsideratë në lidhje me [[Inovacioni|inovacionin]], [[Sipërmarrja|sipërmarrjen]], ndryshimin teknologjik dhe [[Rritja ekonomike|rritjen ekonomike]], konkretisht brenda konteksteve të ndarjes së njohurive dhe të mësuarit ndërorganizativ. Si një nga dinamikat kryesore pas [[Ekonomia e njohurisë|ekonomisë së njohurive]], të mësuarit organizativ informon kuptimin tonë të transferimit të njohurive midis organizatave. Përvoja heterogjene jep rezultate më të mira të të nxënit sesa përvoja homogjene, dhe përhapja e njohurive përhap përvojën heterogjene nëpër organizata.<ref name="Sullivan BN 20022"/> Teoria e përhapjes së inovacioneve eksploron se si dhe pse njerëzit përvetësojnë ide, praktika dhe produkte të reja. Mund të shihet si një nëngrup i konceptit antropologjik të përhapjes dhe mund të ndihmojë në shpjegimin se si përhapen idetë nga individët, rrjetet sociale dhe organizatat. Politika e inovacionit, iniciativat e zhvillimit ekonomik, përpjekjet e programeve arsimore dhe inkubacioni dhe përshpejtimi sipërmarrës mund të informohen të gjitha nga praktikat e të mësuarit organizativ.<ref>{{Cite journal|last=Hassan|first=Noha Ahmed|date=1 janar 2020|title=University business incubators as a tool for accelerating entrepreneurship: theoretical perspective|journal=Review of Economics and Political Science|volume=9|issue=5|pages=434–453|doi=10.1108/REPS-10-2019-0142|issn=2631-3561|doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> === Mbrojtja e njohurive === Transformimi dixhital do të thotë që jo vetëm makinat dhe [[Teknologjia e informacionit|IT-ja]], por edhe njerëzit janë të ndërlidhur në mënyrë dixhitale. Njohuria nuk mund të sigurohet drejtpërdrejt në të njëjtën mënyrë siç mbrohet informacioni. Ekzistojnë metoda formale dhe joformale që mund të përdoren për të mbrojtur njohuritë organizative. Metodat formale përfshijnë metoda ligjore - të tilla si marrëveshjet e konfidencialitetit, [[Patenta|patentat]], [[E drejta e autorit|të drejtat e autorit]], [[Licenca|licencat]] dhe [[Marka tregtare|markat tregtare]] - dhe metoda teknike - të tilla si mbrojtja e kanaleve të komunikimit, sistemeve dhe ruajtjes dhe kufizimi teknik i aksesit në njohuri. Metodat joformale në vend të kësaj përfshijnë sekretin, arsimin, normat shoqërore dhe kompleksitetin, d.m.th. zgjedhjen me kujdes të njohurive që duhen ndarë dhe kujt, dhe sigurimin që të tjerët të bëjnë të njëjtën gjë. Metodat formale dhe joformale duhet të përdoren në një ekuilibër të mirë.<ref>{{Cite journal|last=Ilvonen|first=Ilona|last2=Thalmann|first2=Stefan|last3=Manhart|first3=Markus|last4=Sillaber|first4=Christian|date=3 prill 2018|title=Reconciling digital transformation and knowledge protection: a research agenda|url=https://doi.org/10.1080/14778238.2018.1445427|journal=Knowledge Management Research & Practice|volume=16|issue=2|pages=235–244|doi=10.1080/14778238.2018.1445427|issn=1477-8238|url-access=subscription}}</ref> === Mekanizmi i ndarjes së njohurive të brendshme === Mekanizmi i brendshëm i ndarjes së njohurive mund të promovojë dhe zhvillojë aftësitë e ndërmarrjes për të mësuar vazhdimisht dhe për t'u inovuar, si dhe të luajë një rol në motivimin e punonjësve për të shkëmbyer njohuri me njëri-tjetrin. Mekanizmi i brendshëm i ndarjes së njohurive mund t'u mundësojë ndërmarrjeve të përmirësojnë efikasitetin e inovacionit të produkteve përmes rikombinimit të njohurive bashkëpunuese dhe njohurive konkurruese. Mekanizmi i ndarjes së brendshme të njohurive është mënyra se si ndërmarrjet marrin njohuri nga konkurrentët. Ndërmarrjet së pari duhet të marrin njohuritë e disponueshme nga konkurrentët dhe më pas t'i përvetësojnë, transformojnë dhe përdorin këto njohuri të reja sipas karakteristikave të kompanisë së tyre. == Shih edhe == * [[Mësimi]] * [[Të nxënit]] * [[Mësimdhënia]] * [[Mësimi i veprimit]] * [[Komuniteti i të nxënit]] == Referime == == Bibliografia == * {{Cite journal|last=Taylor|first=A.|last2=Greve|first2=H.R.|year=2006|title=Superman or the fantastic four? Knowledge combination and experience in innovative teams|url=https://papers.ssrn.com/sol3/Delivery.cfm/SSRN_ID1337783_code363942.pdf?abstractid=948597&mirid=1|journal=Academy of Management Journal|volume=49|issue=4|doi=10.5465/amj.2006.22083029}} [[Kategoria:Psikologji pedagogjike]] k983e2hbav0f0q2viwqkqbc3p0x0l0y 0 405372 3059091 3057771 2026-10-23T13:25:19Z NotEnisi2011 169472 /* Renditja */ 3059091 wikitext text/x-wiki {{Pa referenca|data=shtator 2026}}{{DISPLAYTITLE:Kategoria e Parë 2026–27}} {{Infobox football league season |image= |competition=[[Kategoria e Parë]] |season=2026–27 |dates=5 shtator 2026<br />2 maj 2027 |winners= |promoted= |relegated= |matches= 36 |total goals= 86 |league topscorer = [[Manfredas Ruzgis]]<br />(5 gola) |biggest home win = [[KF Besa|Besa]] 5-0 [[KF Oriku|Oriku]]<br />{{small|(16 shtator 2026)}} |biggest away win = [[KF Sopoti|Sopoti]] 0-4 [[KF Besa|Besa]]<br />{{small|(12 shtator 2026)}} |highest scoring = [[KF Besa|Besa]] 3-3 [[Flamurtari FC|Flamurtari]]<br />{{small|(6 shtator 2026)}} |longest wins = 2 ndeshje<br />[[KF Besa|Besa]]<br />[[Flamurtari FC|Flamurtari]]<br />[[KS Korabi|Korabi]]<br />[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |longest unbeaten = 6 ndeshje<br />[[KF Bylis|Bylis]]<br />[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |longest winless = 6 ndeshje<br />[[KF Oriku|Oriku]] |longest losses = 6 ndeshje<br />[[KF Oriku|Oriku]] |highest attendance = |lowest attendance = |average attendance = |updated = 17 tetor 2026 |prevseason=[[Kategoria e Parë 2025-26|2025–26]] |nextseason=2027–28}} '''[[Kategoria e Parë]] 2026–27''' është sezoni i 79-të zyrtar i nivelit të dytë të futbollit shqiptar që nga themelimi i tij. Sezoni do të fillojë më 5 shtator 2026 dhe do të përfundojë më 2 maj 2027. Janë 12 ekipe që garojnë këtë sezon. Ekipet fituese dhe të dytat do të ngjiten në [[Kategoria Superiore|Kategorinë Superiore 2027–28]], së bashku me fituesit e ndeshjeve eliminatore. Humbësi i finales së play-off-eve për ngjitje do të luajë një ndeshje play-off për ngjitje kundër ekipit të renditur të 9-të të [[Kategoria Superiore 2026–27|Kategorisë Superiore 2026-27]]. ==Ndryshime nga sezoni i kaluar== ====Nga Kategoria e Parë==== '''Ngjitur në [[Kategoria Superiore]]:''' * [[KF Laçi|Laçi]] * [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] '''Rënë në [[Kategoria e Dytë]]:''' * [[FK Apolonia Fier|Apolonia]] * [[AS Luftëtari|Luftëtari]] * [[KF Lushnja|Lushnja]] ====Në Kategoria e Parë==== '''Rënë nga [[Kategoria Superiore]]:''' * [[KF Bylis|Bylis]] * [[Flamurtari FC|Flamurtari]] '''Ngjitur nga [[Kategoria e Dytë]]:''' * [[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] * [[KF Oriku|Oriku]] * [[KF Sopoti|Sopoti]] ==Vendndodhjet== {{location map+ |Albania |float=right |width=300 |caption=Skuadrat e Kategorisë së Parë|places= {{location map~ |Albania |lat=41.1845 |long=19.5628 |label=<small>[[KF Besa Kavajë|Besa]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=41.7861 |long=19.6461 |label=<small>[[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.6089 |long=20.0063 |label=<small>[[KF Burreli|Burreli]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=40.5964 |long=19.7383 |label=<small>[[KF Bylis|Bylis]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=40.46667 |long=19.48972 |label=<small>[[Flamurtari FC|Flamurtari]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.4776 |long=19.7205 |label=<small>[[KF Iliria|Iliria]]</small> |position=bottom}} {{location map~ |Albania |lat=41.512111|long=19.786728|label=<small>[[KS Kastrioti|Kastrioti]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.6849 |long=20.4292 |label=<small>[[KF Korabi Peshkopi|Korabi]]</small> |position=bottom}} {{location map~ |Albania |lat=42.078889 |long=20.420278 |label=<small>[[FK Kukësi|Kukësi]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=40.32528|long=19.47139|label=<small>[[KF Oriku|Oriku]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=40.9025 |long=20.6525 |label=<small>[[KF Pogradeci|Pogradeci]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=41.183333|long=20.316667|label=<small>[[KF Sopoti|Sopoti]]</small> |position=top}} }} ===Stadiumet=== {| class="wikitable sortable" |- ! Team !! Location !! Stadium !! Capacity |- | [[KF Besa Kavajë|Besa]] || [[Kavajë]] || || |- | [[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] || [[Lezhë]] || [[Brian Filipi Stadium]] || 5,000 |- | [[KF Burreli|Burreli]] || [[Burrel]] || [[Stadiumi Liri Ballabani]] || 3,000 |- | [[KF Bylis|Bylis]] || [[Ballsh]] || [[Stadiumi Adush Muça]] || 2,464 |- | [[Flamurtari FC|Flamurtari]] || [[Vlorë]] || [[Stadiumi Flamurtari]] || 9,500 |- | [[KF Iliria|Iliria]] || [[Fushë-Krujë]] || [[Stadiumi Redi Maloku]] || 1,000 |- | [[KS Kastrioti|Kastrioti]] || [[Krujë]] || [[Stadiumi Redi Maloku]] <ref group="shënim"> [[KS Kastrioti|Kastrioti Krujë]] i luan ndeshjet si pritës në [[Stadiumi Redi Maloku|Stadiumin Redi Maloku]] për shkak se fusha e tyre, [[Stadiumi "Kastrioti"|Stadiumi Kastrioti]], nuk plotëson kushtet e federatës për [[Kategoria e Parë|Kategorinë e Parë]].</ref> || 1,000 |- | [[KF Korabi Peshkopi|Korabi]] || [[Peshkopi]] || [[Stadiumi Korabi]] || 6,000 |- | [[FK Kukësi|Kukësi]] || [[Kukës]] || [[Stadiumi Zeqir Ymeri|Kukës Arena]] || 6,322 |- | [[KF Oriku|Oriku]] || [[Orikum]] || Stadiumi Orikumit || 2,000 |- | [[KF Pogradeci|Pogradeci]] || [[Pogradec]] || [[Stadiumi "Gjorgji Kyçyku"|Stadiumi Gjorgji Kyçyku]] || 10,700 |- | [[KF Sopoti|Sopoti]] || [[Librazhd]] || [[Stadiumi Sopoti]] || 3,000 |- |} ==Renditja== <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |source=[https://fshf.org/competition/kategoria-e-pare-23-24/] <!--Update team positions here--> |team1=POG |team2=BYL |team3=BES |team4=FLA |team5=ILI |team6=KUK |team7=BSL |team8=KAS |team9=KOR |team10=BUR |team11=SOP |team12=ORI <!--Head-to-head--> <!--Update team qualifications here (defined below)--> |result1=pro |result2=pro |result3=playoff |result4=playoff |result5=playoff |result6=playoff |result9=RPO |result10=RPO |result11=REL |result12=REL <!--Update team results here and then (if needed) positions above. Don't forget to update the date (update parameter)--> |update=23 tetor 2026 |win_BES=3 |draw_BES=1 |loss_BES=2 |gf_BES=15 |ga_BES=7 <!-- Besa --> |win_BSL=2 |draw_BSL=2 |loss_BSL=2 |gf_BSL=7 |ga_BSL=6 <!-- Besëlidhja --> |win_BUR=1 |draw_BUR=3 |loss_BUR=2 |gf_BUR=5 |ga_BUR=7 <!-- Burreli --> |win_BYL=2 |draw_BYL=5 |loss_BYL=0 |gf_BYL=7 |ga_BYL=5 <!-- Bylis --> |win_FLA=2 |draw_FLA=3 |loss_FLA=1 |gf_FLA=10 |ga_FLA=6 <!-- Flamurtari --> |win_ILI=2 |draw_ILI=3 |loss_ILI=1 |gf_ILI=6 |ga_ILI=5 <!-- Iliria --> |win_KAS=2 |draw_KAS=2 |loss_KAS=2 |gf_KAS=8 |ga_KAS=9 <!-- Kastrioti --> |win_KOR=2 |draw_KOR=2 |loss_KOR=2 |gf_KOR=4 |ga_KOR=7 <!-- Korabi --> |win_KUK=3 |draw_KUK=0 |loss_KUK=3 |gf_KUK=8 |ga_KUK=7 <!-- Kukësi --> |win_ORI=0 |draw_ORI=0 |loss_ORI=6 |gf_ORI=2 |ga_ORI=15 <!-- Oriku --> |win_POG=3 |draw_POG=4 |loss_POG=0 |gf_POG=11 |ga_POG=5 <!-- Pogradeci --> |win_SOP=1 |draw_SOP=3 |loss_SOP=2 |gf_SOP=7 |ga_SOP=11 <!-- Sopoti --> <!--Status--> |status_text_X=Ka garantuar play-off. |status_text_Y=Mund të garantojë maksimalisht play-out. <!--Team status--> <!--Team definitions (wikilinks in table)--> |name_BES=[[KF Besa Kavajë|Besa]] |name_BSL=[[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] |name_BUR=[[KF Burreli|Burreli]] |name_BYL=[[KF Bylis|Bylis]] |name_FLA=[[Flamurtari FC|Flamurtari]] |name_ILI=[[KF Iliria|Iliria]] |name_KAS=[[KS Kastrioti|Kastrioti]] |name_KOR=[[KF Korabi Peshkopi|Korabi]] |name_KUK=[[FK Kukësi|Kukësi]] |name_ORI=[[KF Oriku|Oriku]] |name_POG=[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |name_SOP=[[KF Sopoti|Sopoti]] <!--Table settings and rules--> |show_limit=5 |class_rules=1) Pikët; 2) Pikët në përballje direkte; 3) Golaverazhi në përballje direkte; 4) Golat e shënuar në përballje direkte; 5) Golaverazhi; 6) Golat e shënuar; 7) Short. <!--Qualification and relegation column definitions--> |res_col_header=PR |col_pro=green1 |text_pro=Ngjitje në [[Kategoria Superiore|Kategorinë Superiore 2027-28]] |col_playoff=green3 |text_playoff=Play-off për [[Kategoria Superiore|Kategorinë Superiore 2027-28]] |col_RPO=red3 |text_RPO=Play-out për [[Kategoria e Dytë|Kategorinë e Dytë 2027-28]] |col_REL=red1 |text_REL=Rënie në [[Kategoria e Dytë|Kategorinë e Dytë 2027-28]] }}</onlyinclude> ===Rezultatet=== ===Java 1–22=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/kategoria-e-pare-23-24/] | update = 23 tetor 2026 | a_note = yes | matches_style = FBR | team1= BES | team2= BSL | team3= BUR | team4= BYL | team5= FLA | team6= ILI | team7= KAS | team8= KOR | team9= KUK | team10= ORI | team11= POG | team12= SOP |name_BES=[[KF Besa Kavajë|Besa]] |name_BSL=[[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] |name_BUR=[[KF Burreli|Burreli]] |name_BYL=[[KF Bylis|Bylis]] |name_FLA=[[Flamurtari FC|Flamurtari]] |name_ILI=[[KF Iliria|Iliria]] |name_KAS=[[KS Kastrioti|Kastrioti]] |name_KOR=[[KF Korabi Peshkopi|Korabi]] |name_KUK=[[FK Kukësi|Kukësi]] |name_ORI=[[KF Oriku|Oriku]] |name_POG=[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |name_SOP=[[KF Sopoti|Sopoti]] | match_BES_BSL = | match_BES_BUR = | match_BES_BYL = | match_BES_FLA = 3–3 | match_BES_ILI = 2–0 | match_BES_KAS = | match_BES_KOR = | match_BES_KUK = | match_BES_ORI = 5–0 | match_BES_POG = | match_BES_SOP = | match_BSL_BES = 2–1 | match_BSL_BUR = | match_BSL_BYL = | match_BSL_FLA = | match_BSL_ILI = | match_BSL_KAS = 4–1 | match_BSL_KOR = 1–2 | match_BSL_KUK = | match_BSL_ORI = | match_BSL_POG = | match_BSL_SOP = | match_BUR_BES = | match_BUR_BSL = 0–0 | match_BUR_BYL = | match_BUR_FLA = | match_BUR_ILI = | match_BUR_KAS = 2–2 | match_BUR_KOR = | match_BUR_KUK = | match_BUR_ORI = | match_BUR_POG = | match_BUR_SOP = 1–3 | match_BYL_BES = | match_BYL_BSL = 0–0 | match_BYL_BUR = | match_BYL_FLA = | match_BYL_ILI = | match_BYL_KAS = | match_BYL_KOR = | match_BYL_KUK = 1–0 | match_BYL_ORI = | match_BYL_POG = 2–2 | match_BYL_SOP = 1–1 | match_FLA_BES = | match_FLA_BSL = | match_FLA_BUR = 1–1 | match_FLA_BYL = | match_FLA_ILI = | match_FLA_KAS = | match_FLA_KOR = | match_FLA_KUK = | match_FLA_ORI = | match_FLA_POG = | match_FLA_SOP = 2–0 | match_ILI_BES = | match_ILI_BSL = | match_ILI_BUR = 1–0 | match_ILI_BYL = 1–1 | match_ILI_FLA = | match_ILI_KAS = | match_ILI_KOR = | match_ILI_KUK = 3–1 | match_ILI_ORI = | match_ILI_POG = 0–0 | match_ILI_SOP = | match_KAS_BES = | match_KAS_BSL = | match_KAS_BUR = | match_KAS_BYL = | match_KAS_FLA = 1–0 | match_KAS_ILI = | match_KAS_KOR = | match_KAS_KUK = | match_KAS_ORI = 2–0 | match_KAS_POG = | match_KAS_SOP = | match_KOR_BES = | match_KOR_BSL = | match_KOR_BUR = | match_KOR_BYL = 0–0 | match_KOR_FLA = | match_KOR_ILI = 1–1 | match_KOR_KAS = | match_KOR_KUK = | match_KOR_ORI = 1–0 | match_KOR_POG = 0–2 | match_KOR_SOP = | match_KUK_BES = 2–0 | match_KUK_BSL = 2–0 | match_KUK_BUR = | match_KUK_BYL = | match_KUK_FLA = | match_KUK_ILI = | match_KUK_KAS = | match_KUK_KOR = 3–0 | match_KUK_ORI = | match_KUK_POG = 0–3 | match_KUK_SOP = | match_ORI_BES = | match_ORI_BSL = | match_ORI_BUR = 0–1 | match_ORI_BYL = 1–2 | match_ORI_FLA = 1–4 | match_ORI_ILI = | match_ORI_KAS = | match_ORI_KOR = | match_ORI_KUK = | match_ORI_POG = | match_ORI_SOP = | match_POG_BES = | match_POG_BSL = | match_POG_BUR = | match_POG_BYL = | match_POG_FLA = 0–0 | match_POG_ILI = | match_POG_KAS = 2–1 | match_POG_KOR = | match_POG_KUK = | match_POG_ORI = | match_POG_SOP = 2–2 | match_SOP_BES = 0–4 | match_SOP_BSL = | match_SOP_BUR = | match_SOP_BYL = | match_SOP_FLA = | match_SOP_ILI = | match_SOP_KAS = 1–1 | match_SOP_KOR = | match_SOP_KUK = | match_SOP_POG = | match_SOP_ORI = }} ===Java 23–33=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/kategoria-e-pare-23-24/] | update = future | start_date = 2027 | a_note = yes | matches_style = FBR | team1= BES | team2= BSL | team3= BUR | team4= BYL | team5= FLA | team6= ILI | team7= KAS | team8= KOR | team9= KUK | team10= ORI | team11= POG | team12= SOP |name_BES=[[KF Besa Kavajë|Besa]] |name_BSL=[[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] |name_BUR=[[KF Burreli|Burreli]] |name_BYL=[[KF Bylis|Bylis]] |name_FLA=[[Flamurtari FC|Flamurtari]] |name_ILI=[[KF Iliria|Iliria]] |name_KAS=[[KS Kastrioti|Kastrioti]] |name_KOR=[[KF Korabi Peshkopi|Korabi]] |name_KUK=[[FK Kukësi|Kukësi]] |name_ORI=[[KF Oriku|Oriku]] |name_POG=[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |name_SOP=[[KF Sopoti|Sopoti]] | match_BES_BSL = | match_BES_BUR = | match_BES_BYL = | match_BES_FLA = | match_BES_ILI = | match_BES_KAS = | match_BES_KOR = | match_BES_KUK = | match_BES_ORI = | match_BES_POG = | match_BES_SOP = | match_BSL_BES = | match_BSL_BUR = | match_BSL_BYL = | match_BSL_FLA = | match_BSL_ILI = | match_BSL_KAS = | match_BSL_KOR = | match_BSL_KUK = | match_BSL_ORI = | match_BSL_POG = | match_BSL_SOP = | match_BUR_BES = | match_BUR_BSL = | match_BUR_BYL = | match_BUR_FLA = | match_BUR_ILI = | match_BUR_KAS = | match_BUR_KOR = | match_BUR_KUK = | match_BUR_ORI = | match_BUR_POG = | match_BUR_SOP = | match_BYL_BES = | match_BYL_BSL = | match_BYL_BUR = | match_BYL_FLA = | match_BYL_ILI = | match_BYL_KAS = | match_BYL_KOR = | match_BYL_KUK = | match_BYL_ORI = | match_BYL_POG = | match_BYL_SOP = | match_FLA_BES = | match_FLA_BSL = | match_FLA_BUR = | match_FLA_BYL = | match_FLA_ILI = | match_FLA_KAS = | match_FLA_KOR = | match_FLA_KUK = | match_FLA_ORI = | match_FLA_POG = | match_FLA_SOP = | match_ILI_BES = | match_ILI_BSL = | match_ILI_BUR = | match_ILI_BYL = | match_ILI_FLA = | match_ILI_KAS = | match_ILI_KOR = | match_ILI_KUK = | match_ILI_ORI = | match_ILI_POG = | match_ILI_SOP = | match_KAS_BES = | match_KAS_BSL = | match_KAS_BUR = | match_KAS_BYL = | match_KAS_FLA = | match_KAS_ILI = | match_KAS_KOR = | match_KAS_KUK = | match_KAS_ORI = | match_KAS_POG = | match_KAS_SOP = | match_KOR_BES = | match_KOR_BSL = | match_KOR_BUR = | match_KOR_BYL = | match_KOR_FLA = | match_KOR_ILI = | match_KOR_KAS = | match_KOR_KUK = | match_KOR_ORI = | match_KOR_POG = | match_KOR_SOP = | match_KUK_BES = | match_KUK_BSL = | match_KUK_BUR = | match_KUK_BYL = | match_KUK_FLA = | match_KUK_ILI = | match_KUK_KAS = | match_KUK_KOR = | match_KUK_ORI = | match_KUK_POG = | match_KUK_SOP = | match_ORI_BES = | match_ORI_BSL = | match_ORI_BUR = | match_ORI_BYL = | match_ORI_FLA = | match_ORI_ILI = | match_ORI_KAS = | match_ORI_KOR = | match_ORI_KUK = | match_ORI_POG = | match_ORI_SOP = | match_POG_BES = | match_POG_BSL = | match_POG_BUR = | match_POG_BYL = | match_POG_FLA = | match_POG_ILI = | match_POG_KAS = | match_POG_KOR = | match_POG_KUK = | match_POG_ORI = | match_POG_SOP = | match_SOP_BES = | match_SOP_BSL = | match_SOP_BUR = | match_SOP_BYL = | match_SOP_FLA = | match_SOP_ILI = | match_SOP_KAS = | match_SOP_KOR = | match_SOP_KUK = | match_SOP_POG = | match_SOP_ORI = }} eqa1j6toeuv4ciu2lfe85bb5woag1qn 3059092 3059091 2026-10-23T13:26:53Z NotEnisi2011 169472 /* */ 3059092 wikitext text/x-wiki {{Pa referenca|data=shtator 2026}}{{DISPLAYTITLE:Kategoria e Parë 2026–27}} {{Infobox football league season |image= |competition=[[Kategoria e Parë]] |season=2026–27 |dates=5 shtator 2026<br />2 maj 2027 |winners= |promoted= |relegated= |matches= 37 |total goals= 90 |league topscorer = [[Manfredas Ruzgis]]<br />(5 gola) |biggest home win = [[KF Besa|Besa]] 5-0 [[KF Oriku|Oriku]]<br />{{small|(16 shtator 2026)}} |biggest away win = [[KF Sopoti|Sopoti]] 0-4 [[KF Besa|Besa]]<br />{{small|(12 shtator 2026)}} |highest scoring = [[KF Besa|Besa]] 3-3 [[Flamurtari FC|Flamurtari]]<br />{{small|(6 shtator 2026)}} |longest wins = 2 ndeshje<br />[[KF Besa|Besa]]<br />[[Flamurtari FC|Flamurtari]]<br />[[KS Korabi|Korabi]]<br />[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |longest unbeaten = 7 ndeshje<br />[[KF Bylis|Bylis]]<br />[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |longest winless = 6 ndeshje<br />[[KF Oriku|Oriku]] |longest losses = 6 ndeshje<br />[[KF Oriku|Oriku]] |highest attendance = |lowest attendance = |average attendance = |updated = 23 tetor 2026 |prevseason=[[Kategoria e Parë 2025-26|2025–26]] |nextseason=2027–28}} '''[[Kategoria e Parë]] 2026–27''' është sezoni i 79-të zyrtar i nivelit të dytë të futbollit shqiptar që nga themelimi i tij. Sezoni do të fillojë më 5 shtator 2026 dhe do të përfundojë më 2 maj 2027. Janë 12 ekipe që garojnë këtë sezon. Ekipet fituese dhe të dytat do të ngjiten në [[Kategoria Superiore|Kategorinë Superiore 2027–28]], së bashku me fituesit e ndeshjeve eliminatore. Humbësi i finales së play-off-eve për ngjitje do të luajë një ndeshje play-off për ngjitje kundër ekipit të renditur të 9-të të [[Kategoria Superiore 2026–27|Kategorisë Superiore 2026-27]]. ==Ndryshime nga sezoni i kaluar== ====Nga Kategoria e Parë==== '''Ngjitur në [[Kategoria Superiore]]:''' * [[KF Laçi|Laçi]] * [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] '''Rënë në [[Kategoria e Dytë]]:''' * [[FK Apolonia Fier|Apolonia]] * [[AS Luftëtari|Luftëtari]] * [[KF Lushnja|Lushnja]] ====Në Kategoria e Parë==== '''Rënë nga [[Kategoria Superiore]]:''' * [[KF Bylis|Bylis]] * [[Flamurtari FC|Flamurtari]] '''Ngjitur nga [[Kategoria e Dytë]]:''' * [[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] * [[KF Oriku|Oriku]] * [[KF Sopoti|Sopoti]] ==Vendndodhjet== {{location map+ |Albania |float=right |width=300 |caption=Skuadrat e Kategorisë së Parë|places= {{location map~ |Albania |lat=41.1845 |long=19.5628 |label=<small>[[KF Besa Kavajë|Besa]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=41.7861 |long=19.6461 |label=<small>[[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.6089 |long=20.0063 |label=<small>[[KF Burreli|Burreli]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=40.5964 |long=19.7383 |label=<small>[[KF Bylis|Bylis]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=40.46667 |long=19.48972 |label=<small>[[Flamurtari FC|Flamurtari]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.4776 |long=19.7205 |label=<small>[[KF Iliria|Iliria]]</small> |position=bottom}} {{location map~ |Albania |lat=41.512111|long=19.786728|label=<small>[[KS Kastrioti|Kastrioti]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.6849 |long=20.4292 |label=<small>[[KF Korabi Peshkopi|Korabi]]</small> |position=bottom}} {{location map~ |Albania |lat=42.078889 |long=20.420278 |label=<small>[[FK Kukësi|Kukësi]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=40.32528|long=19.47139|label=<small>[[KF Oriku|Oriku]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=40.9025 |long=20.6525 |label=<small>[[KF Pogradeci|Pogradeci]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=41.183333|long=20.316667|label=<small>[[KF Sopoti|Sopoti]]</small> |position=top}} }} ===Stadiumet=== {| class="wikitable sortable" |- ! Team !! Location !! Stadium !! Capacity |- | [[KF Besa Kavajë|Besa]] || [[Kavajë]] || || |- | [[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] || [[Lezhë]] || [[Brian Filipi Stadium]] || 5,000 |- | [[KF Burreli|Burreli]] || [[Burrel]] || [[Stadiumi Liri Ballabani]] || 3,000 |- | [[KF Bylis|Bylis]] || [[Ballsh]] || [[Stadiumi Adush Muça]] || 2,464 |- | [[Flamurtari FC|Flamurtari]] || [[Vlorë]] || [[Stadiumi Flamurtari]] || 9,500 |- | [[KF Iliria|Iliria]] || [[Fushë-Krujë]] || [[Stadiumi Redi Maloku]] || 1,000 |- | [[KS Kastrioti|Kastrioti]] || [[Krujë]] || [[Stadiumi Redi Maloku]] <ref group="shënim"> [[KS Kastrioti|Kastrioti Krujë]] i luan ndeshjet si pritës në [[Stadiumi Redi Maloku|Stadiumin Redi Maloku]] për shkak se fusha e tyre, [[Stadiumi "Kastrioti"|Stadiumi Kastrioti]], nuk plotëson kushtet e federatës për [[Kategoria e Parë|Kategorinë e Parë]].</ref> || 1,000 |- | [[KF Korabi Peshkopi|Korabi]] || [[Peshkopi]] || [[Stadiumi Korabi]] || 6,000 |- | [[FK Kukësi|Kukësi]] || [[Kukës]] || [[Stadiumi Zeqir Ymeri|Kukës Arena]] || 6,322 |- | [[KF Oriku|Oriku]] || [[Orikum]] || Stadiumi Orikumit || 2,000 |- | [[KF Pogradeci|Pogradeci]] || [[Pogradec]] || [[Stadiumi "Gjorgji Kyçyku"|Stadiumi Gjorgji Kyçyku]] || 10,700 |- | [[KF Sopoti|Sopoti]] || [[Librazhd]] || [[Stadiumi Sopoti]] || 3,000 |- |} ==Renditja== <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |source=[https://fshf.org/competition/kategoria-e-pare-23-24/] <!--Update team positions here--> |team1=POG |team2=BYL |team3=BES |team4=FLA |team5=ILI |team6=KUK |team7=BSL |team8=KAS |team9=KOR |team10=BUR |team11=SOP |team12=ORI <!--Head-to-head--> <!--Update team qualifications here (defined below)--> |result1=pro |result2=pro |result3=playoff |result4=playoff |result5=playoff |result6=playoff |result9=RPO |result10=RPO |result11=REL |result12=REL <!--Update team results here and then (if needed) positions above. Don't forget to update the date (update parameter)--> |update=23 tetor 2026 |win_BES=3 |draw_BES=1 |loss_BES=2 |gf_BES=15 |ga_BES=7 <!-- Besa --> |win_BSL=2 |draw_BSL=2 |loss_BSL=2 |gf_BSL=7 |ga_BSL=6 <!-- Besëlidhja --> |win_BUR=1 |draw_BUR=3 |loss_BUR=2 |gf_BUR=5 |ga_BUR=7 <!-- Burreli --> |win_BYL=2 |draw_BYL=5 |loss_BYL=0 |gf_BYL=7 |ga_BYL=5 <!-- Bylis --> |win_FLA=2 |draw_FLA=3 |loss_FLA=1 |gf_FLA=10 |ga_FLA=6 <!-- Flamurtari --> |win_ILI=2 |draw_ILI=3 |loss_ILI=1 |gf_ILI=6 |ga_ILI=5 <!-- Iliria --> |win_KAS=2 |draw_KAS=2 |loss_KAS=2 |gf_KAS=8 |ga_KAS=9 <!-- Kastrioti --> |win_KOR=2 |draw_KOR=2 |loss_KOR=2 |gf_KOR=4 |ga_KOR=7 <!-- Korabi --> |win_KUK=3 |draw_KUK=0 |loss_KUK=3 |gf_KUK=8 |ga_KUK=7 <!-- Kukësi --> |win_ORI=0 |draw_ORI=0 |loss_ORI=6 |gf_ORI=2 |ga_ORI=15 <!-- Oriku --> |win_POG=3 |draw_POG=4 |loss_POG=0 |gf_POG=11 |ga_POG=5 <!-- Pogradeci --> |win_SOP=1 |draw_SOP=3 |loss_SOP=2 |gf_SOP=7 |ga_SOP=11 <!-- Sopoti --> <!--Status--> |status_text_X=Ka garantuar play-off. |status_text_Y=Mund të garantojë maksimalisht play-out. <!--Team status--> <!--Team definitions (wikilinks in table)--> |name_BES=[[KF Besa Kavajë|Besa]] |name_BSL=[[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] |name_BUR=[[KF Burreli|Burreli]] |name_BYL=[[KF Bylis|Bylis]] |name_FLA=[[Flamurtari FC|Flamurtari]] |name_ILI=[[KF Iliria|Iliria]] |name_KAS=[[KS Kastrioti|Kastrioti]] |name_KOR=[[KF Korabi Peshkopi|Korabi]] |name_KUK=[[FK Kukësi|Kukësi]] |name_ORI=[[KF Oriku|Oriku]] |name_POG=[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |name_SOP=[[KF Sopoti|Sopoti]] <!--Table settings and rules--> |show_limit=5 |class_rules=1) Pikët; 2) Pikët në përballje direkte; 3) Golaverazhi në përballje direkte; 4) Golat e shënuar në përballje direkte; 5) Golaverazhi; 6) Golat e shënuar; 7) Short. <!--Qualification and relegation column definitions--> |res_col_header=PR |col_pro=green1 |text_pro=Ngjitje në [[Kategoria Superiore|Kategorinë Superiore 2027-28]] |col_playoff=green3 |text_playoff=Play-off për [[Kategoria Superiore|Kategorinë Superiore 2027-28]] |col_RPO=red3 |text_RPO=Play-out për [[Kategoria e Dytë|Kategorinë e Dytë 2027-28]] |col_REL=red1 |text_REL=Rënie në [[Kategoria e Dytë|Kategorinë e Dytë 2027-28]] }}</onlyinclude> ===Rezultatet=== ===Java 1–22=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/kategoria-e-pare-23-24/] | update = 23 tetor 2026 | a_note = yes | matches_style = FBR | team1= BES | team2= BSL | team3= BUR | team4= BYL | team5= FLA | team6= ILI | team7= KAS | team8= KOR | team9= KUK | team10= ORI | team11= POG | team12= SOP |name_BES=[[KF Besa Kavajë|Besa]] |name_BSL=[[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] |name_BUR=[[KF Burreli|Burreli]] |name_BYL=[[KF Bylis|Bylis]] |name_FLA=[[Flamurtari FC|Flamurtari]] |name_ILI=[[KF Iliria|Iliria]] |name_KAS=[[KS Kastrioti|Kastrioti]] |name_KOR=[[KF Korabi Peshkopi|Korabi]] |name_KUK=[[FK Kukësi|Kukësi]] |name_ORI=[[KF Oriku|Oriku]] |name_POG=[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |name_SOP=[[KF Sopoti|Sopoti]] | match_BES_BSL = | match_BES_BUR = | match_BES_BYL = | match_BES_FLA = 3–3 | match_BES_ILI = 2–0 | match_BES_KAS = | match_BES_KOR = | match_BES_KUK = | match_BES_ORI = 5–0 | match_BES_POG = | match_BES_SOP = | match_BSL_BES = 2–1 | match_BSL_BUR = | match_BSL_BYL = | match_BSL_FLA = | match_BSL_ILI = | match_BSL_KAS = 4–1 | match_BSL_KOR = 1–2 | match_BSL_KUK = | match_BSL_ORI = | match_BSL_POG = | match_BSL_SOP = | match_BUR_BES = | match_BUR_BSL = 0–0 | match_BUR_BYL = | match_BUR_FLA = | match_BUR_ILI = | match_BUR_KAS = 2–2 | match_BUR_KOR = | match_BUR_KUK = | match_BUR_ORI = | match_BUR_POG = | match_BUR_SOP = 1–3 | match_BYL_BES = | match_BYL_BSL = 0–0 | match_BYL_BUR = | match_BYL_FLA = | match_BYL_ILI = | match_BYL_KAS = | match_BYL_KOR = | match_BYL_KUK = 1–0 | match_BYL_ORI = | match_BYL_POG = 2–2 | match_BYL_SOP = 1–1 | match_FLA_BES = | match_FLA_BSL = | match_FLA_BUR = 1–1 | match_FLA_BYL = | match_FLA_ILI = | match_FLA_KAS = | match_FLA_KOR = | match_FLA_KUK = | match_FLA_ORI = | match_FLA_POG = | match_FLA_SOP = 2–0 | match_ILI_BES = | match_ILI_BSL = | match_ILI_BUR = 1–0 | match_ILI_BYL = 1–1 | match_ILI_FLA = | match_ILI_KAS = | match_ILI_KOR = | match_ILI_KUK = 3–1 | match_ILI_ORI = | match_ILI_POG = 0–0 | match_ILI_SOP = | match_KAS_BES = | match_KAS_BSL = | match_KAS_BUR = | match_KAS_BYL = | match_KAS_FLA = 1–0 | match_KAS_ILI = | match_KAS_KOR = | match_KAS_KUK = | match_KAS_ORI = 2–0 | match_KAS_POG = | match_KAS_SOP = | match_KOR_BES = | match_KOR_BSL = | match_KOR_BUR = | match_KOR_BYL = 0–0 | match_KOR_FLA = | match_KOR_ILI = 1–1 | match_KOR_KAS = | match_KOR_KUK = | match_KOR_ORI = 1–0 | match_KOR_POG = 0–2 | match_KOR_SOP = | match_KUK_BES = 2–0 | match_KUK_BSL = 2–0 | match_KUK_BUR = | match_KUK_BYL = | match_KUK_FLA = | match_KUK_ILI = | match_KUK_KAS = | match_KUK_KOR = 3–0 | match_KUK_ORI = | match_KUK_POG = 0–3 | match_KUK_SOP = | match_ORI_BES = | match_ORI_BSL = | match_ORI_BUR = 0–1 | match_ORI_BYL = 1–2 | match_ORI_FLA = 1–4 | match_ORI_ILI = | match_ORI_KAS = | match_ORI_KOR = | match_ORI_KUK = | match_ORI_POG = | match_ORI_SOP = | match_POG_BES = | match_POG_BSL = | match_POG_BUR = | match_POG_BYL = | match_POG_FLA = 0–0 | match_POG_ILI = | match_POG_KAS = 2–1 | match_POG_KOR = | match_POG_KUK = | match_POG_ORI = | match_POG_SOP = 2–2 | match_SOP_BES = 0–4 | match_SOP_BSL = | match_SOP_BUR = | match_SOP_BYL = | match_SOP_FLA = | match_SOP_ILI = | match_SOP_KAS = 1–1 | match_SOP_KOR = | match_SOP_KUK = | match_SOP_POG = | match_SOP_ORI = }} ===Java 23–33=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/kategoria-e-pare-23-24/] | update = future | start_date = 2027 | a_note = yes | matches_style = FBR | team1= BES | team2= BSL | team3= BUR | team4= BYL | team5= FLA | team6= ILI | team7= KAS | team8= KOR | team9= KUK | team10= ORI | team11= POG | team12= SOP |name_BES=[[KF Besa Kavajë|Besa]] |name_BSL=[[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] |name_BUR=[[KF Burreli|Burreli]] |name_BYL=[[KF Bylis|Bylis]] |name_FLA=[[Flamurtari FC|Flamurtari]] |name_ILI=[[KF Iliria|Iliria]] |name_KAS=[[KS Kastrioti|Kastrioti]] |name_KOR=[[KF Korabi Peshkopi|Korabi]] |name_KUK=[[FK Kukësi|Kukësi]] |name_ORI=[[KF Oriku|Oriku]] |name_POG=[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |name_SOP=[[KF Sopoti|Sopoti]] | match_BES_BSL = | match_BES_BUR = | match_BES_BYL = | match_BES_FLA = | match_BES_ILI = | match_BES_KAS = | match_BES_KOR = | match_BES_KUK = | match_BES_ORI = | match_BES_POG = | match_BES_SOP = | match_BSL_BES = | match_BSL_BUR = | match_BSL_BYL = | match_BSL_FLA = | match_BSL_ILI = | match_BSL_KAS = | match_BSL_KOR = | match_BSL_KUK = | match_BSL_ORI = | match_BSL_POG = | match_BSL_SOP = | match_BUR_BES = | match_BUR_BSL = | match_BUR_BYL = | match_BUR_FLA = | match_BUR_ILI = | match_BUR_KAS = | match_BUR_KOR = | match_BUR_KUK = | match_BUR_ORI = | match_BUR_POG = | match_BUR_SOP = | match_BYL_BES = | match_BYL_BSL = | match_BYL_BUR = | match_BYL_FLA = | match_BYL_ILI = | match_BYL_KAS = | match_BYL_KOR = | match_BYL_KUK = | match_BYL_ORI = | match_BYL_POG = | match_BYL_SOP = | match_FLA_BES = | match_FLA_BSL = | match_FLA_BUR = | match_FLA_BYL = | match_FLA_ILI = | match_FLA_KAS = | match_FLA_KOR = | match_FLA_KUK = | match_FLA_ORI = | match_FLA_POG = | match_FLA_SOP = | match_ILI_BES = | match_ILI_BSL = | match_ILI_BUR = | match_ILI_BYL = | match_ILI_FLA = | match_ILI_KAS = | match_ILI_KOR = | match_ILI_KUK = | match_ILI_ORI = | match_ILI_POG = | match_ILI_SOP = | match_KAS_BES = | match_KAS_BSL = | match_KAS_BUR = | match_KAS_BYL = | match_KAS_FLA = | match_KAS_ILI = | match_KAS_KOR = | match_KAS_KUK = | match_KAS_ORI = | match_KAS_POG = | match_KAS_SOP = | match_KOR_BES = | match_KOR_BSL = | match_KOR_BUR = | match_KOR_BYL = | match_KOR_FLA = | match_KOR_ILI = | match_KOR_KAS = | match_KOR_KUK = | match_KOR_ORI = | match_KOR_POG = | match_KOR_SOP = | match_KUK_BES = | match_KUK_BSL = | match_KUK_BUR = | match_KUK_BYL = | match_KUK_FLA = | match_KUK_ILI = | match_KUK_KAS = | match_KUK_KOR = | match_KUK_ORI = | match_KUK_POG = | match_KUK_SOP = | match_ORI_BES = | match_ORI_BSL = | match_ORI_BUR = | match_ORI_BYL = | match_ORI_FLA = | match_ORI_ILI = | match_ORI_KAS = | match_ORI_KOR = | match_ORI_KUK = | match_ORI_POG = | match_ORI_SOP = | match_POG_BES = | match_POG_BSL = | match_POG_BUR = | match_POG_BYL = | match_POG_FLA = | match_POG_ILI = | match_POG_KAS = | match_POG_KOR = | match_POG_KUK = | match_POG_ORI = | match_POG_SOP = | match_SOP_BES = | match_SOP_BSL = | match_SOP_BUR = | match_SOP_BYL = | match_SOP_FLA = | match_SOP_ILI = | match_SOP_KAS = | match_SOP_KOR = | match_SOP_KUK = | match_SOP_POG = | match_SOP_ORI = }} aukeuq4oujo1v18to0vfd7rhw7gedwx 3059136 3059092 2026-10-23T19:33:39Z NotEnisi2011 169472 /* Renditja */ 3059136 wikitext text/x-wiki {{Pa referenca|data=shtator 2026}}{{DISPLAYTITLE:Kategoria e Parë 2026–27}} {{Infobox football league season |image= |competition=[[Kategoria e Parë]] |season=2026–27 |dates=5 shtator 2026<br />2 maj 2027 |winners= |promoted= |relegated= |matches= 37 |total goals= 90 |league topscorer = [[Manfredas Ruzgis]]<br />(5 gola) |biggest home win = [[KF Besa|Besa]] 5-0 [[KF Oriku|Oriku]]<br />{{small|(16 shtator 2026)}} |biggest away win = [[KF Sopoti|Sopoti]] 0-4 [[KF Besa|Besa]]<br />{{small|(12 shtator 2026)}} |highest scoring = [[KF Besa|Besa]] 3-3 [[Flamurtari FC|Flamurtari]]<br />{{small|(6 shtator 2026)}} |longest wins = 2 ndeshje<br />[[KF Besa|Besa]]<br />[[Flamurtari FC|Flamurtari]]<br />[[KS Korabi|Korabi]]<br />[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |longest unbeaten = 7 ndeshje<br />[[KF Bylis|Bylis]]<br />[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |longest winless = 6 ndeshje<br />[[KF Oriku|Oriku]] |longest losses = 6 ndeshje<br />[[KF Oriku|Oriku]] |highest attendance = |lowest attendance = |average attendance = |updated = 23 tetor 2026 |prevseason=[[Kategoria e Parë 2025-26|2025–26]] |nextseason=2027–28}} '''[[Kategoria e Parë]] 2026–27''' është sezoni i 79-të zyrtar i nivelit të dytë të futbollit shqiptar që nga themelimi i tij. Sezoni do të fillojë më 5 shtator 2026 dhe do të përfundojë më 2 maj 2027. Janë 12 ekipe që garojnë këtë sezon. Ekipet fituese dhe të dytat do të ngjiten në [[Kategoria Superiore|Kategorinë Superiore 2027–28]], së bashku me fituesit e ndeshjeve eliminatore. Humbësi i finales së play-off-eve për ngjitje do të luajë një ndeshje play-off për ngjitje kundër ekipit të renditur të 9-të të [[Kategoria Superiore 2026–27|Kategorisë Superiore 2026-27]]. ==Ndryshime nga sezoni i kaluar== ====Nga Kategoria e Parë==== '''Ngjitur në [[Kategoria Superiore]]:''' * [[KF Laçi|Laçi]] * [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] '''Rënë në [[Kategoria e Dytë]]:''' * [[FK Apolonia Fier|Apolonia]] * [[AS Luftëtari|Luftëtari]] * [[KF Lushnja|Lushnja]] ====Në Kategoria e Parë==== '''Rënë nga [[Kategoria Superiore]]:''' * [[KF Bylis|Bylis]] * [[Flamurtari FC|Flamurtari]] '''Ngjitur nga [[Kategoria e Dytë]]:''' * [[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] * [[KF Oriku|Oriku]] * [[KF Sopoti|Sopoti]] ==Vendndodhjet== {{location map+ |Albania |float=right |width=300 |caption=Skuadrat e Kategorisë së Parë|places= {{location map~ |Albania |lat=41.1845 |long=19.5628 |label=<small>[[KF Besa Kavajë|Besa]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=41.7861 |long=19.6461 |label=<small>[[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.6089 |long=20.0063 |label=<small>[[KF Burreli|Burreli]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=40.5964 |long=19.7383 |label=<small>[[KF Bylis|Bylis]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=40.46667 |long=19.48972 |label=<small>[[Flamurtari FC|Flamurtari]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.4776 |long=19.7205 |label=<small>[[KF Iliria|Iliria]]</small> |position=bottom}} {{location map~ |Albania |lat=41.512111|long=19.786728|label=<small>[[KS Kastrioti|Kastrioti]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.6849 |long=20.4292 |label=<small>[[KF Korabi Peshkopi|Korabi]]</small> |position=bottom}} {{location map~ |Albania |lat=42.078889 |long=20.420278 |label=<small>[[FK Kukësi|Kukësi]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=40.32528|long=19.47139|label=<small>[[KF Oriku|Oriku]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=40.9025 |long=20.6525 |label=<small>[[KF Pogradeci|Pogradeci]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=41.183333|long=20.316667|label=<small>[[KF Sopoti|Sopoti]]</small> |position=top}} }} ===Stadiumet=== {| class="wikitable sortable" |- ! Team !! Location !! Stadium !! Capacity |- | [[KF Besa Kavajë|Besa]] || [[Kavajë]] || || |- | [[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] || [[Lezhë]] || [[Brian Filipi Stadium]] || 5,000 |- | [[KF Burreli|Burreli]] || [[Burrel]] || [[Stadiumi Liri Ballabani]] || 3,000 |- | [[KF Bylis|Bylis]] || [[Ballsh]] || [[Stadiumi Adush Muça]] || 2,464 |- | [[Flamurtari FC|Flamurtari]] || [[Vlorë]] || [[Stadiumi Flamurtari]] || 9,500 |- | [[KF Iliria|Iliria]] || [[Fushë-Krujë]] || [[Stadiumi Redi Maloku]] || 1,000 |- | [[KS Kastrioti|Kastrioti]] || [[Krujë]] || [[Stadiumi Redi Maloku]] <ref group="shënim"> [[KS Kastrioti|Kastrioti Krujë]] i luan ndeshjet si pritës në [[Stadiumi Redi Maloku|Stadiumin Redi Maloku]] për shkak se fusha e tyre, [[Stadiumi "Kastrioti"|Stadiumi Kastrioti]], nuk plotëson kushtet e federatës për [[Kategoria e Parë|Kategorinë e Parë]].</ref> || 1,000 |- | [[KF Korabi Peshkopi|Korabi]] || [[Peshkopi]] || [[Stadiumi Korabi]] || 6,000 |- | [[FK Kukësi|Kukësi]] || [[Kukës]] || [[Stadiumi Zeqir Ymeri|Kukës Arena]] || 6,322 |- | [[KF Oriku|Oriku]] || [[Orikum]] || Stadiumi Orikumit || 2,000 |- | [[KF Pogradeci|Pogradeci]] || [[Pogradec]] || [[Stadiumi "Gjorgji Kyçyku"|Stadiumi Gjorgji Kyçyku]] || 10,700 |- | [[KF Sopoti|Sopoti]] || [[Librazhd]] || [[Stadiumi Sopoti]] || 3,000 |- |} ==Renditja== <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |source=[https://fshf.org/competition/kategoria-e-pare-23-24/] <!--Update team positions here--> |team1=POG |team2=FLA |team3=BYL |team4=BES |team5=ILI |team6=KUK |team7=BSL |team8=KAS |team9=KOR |team10=BUR |team11=SOP |team12=ORI <!--Head-to-head--> <!--Update team qualifications here (defined below)--> |result1=pro |result2=pro |result3=playoff |result4=playoff |result5=playoff |result6=playoff |result9=RPO |result10=RPO |result11=REL |result12=REL <!--Update team results here and then (if needed) positions above. Don't forget to update the date (update parameter)--> |update=23 tetor 2026 |win_BES=3 |draw_BES=1 |loss_BES=2 |gf_BES=15 |ga_BES=7 <!-- Besa --> |win_BSL=2 |draw_BSL=2 |loss_BSL=3 |gf_BSL=7 |ga_BSL=7 <!-- Besëlidhja --> |win_BUR=1 |draw_BUR=3 |loss_BUR=2 |gf_BUR=5 |ga_BUR=7 <!-- Burreli --> |win_BYL=2 |draw_BYL=5 |loss_BYL=0 |gf_BYL=7 |ga_BYL=5 <!-- Bylis --> |win_FLA=3 |draw_FLA=3 |loss_FLA=1 |gf_FLA=11 |ga_FLA=6 <!-- Flamurtari --> |win_ILI=2 |draw_ILI=3 |loss_ILI=1 |gf_ILI=6 |ga_ILI=5 <!-- Iliria --> |win_KAS=2 |draw_KAS=2 |loss_KAS=2 |gf_KAS=8 |ga_KAS=9 <!-- Kastrioti --> |win_KOR=2 |draw_KOR=2 |loss_KOR=2 |gf_KOR=4 |ga_KOR=7 <!-- Korabi --> |win_KUK=3 |draw_KUK=0 |loss_KUK=3 |gf_KUK=8 |ga_KUK=7 <!-- Kukësi --> |win_ORI=0 |draw_ORI=0 |loss_ORI=6 |gf_ORI=2 |ga_ORI=15 <!-- Oriku --> |win_POG=3 |draw_POG=4 |loss_POG=0 |gf_POG=11 |ga_POG=5 <!-- Pogradeci --> |win_SOP=1 |draw_SOP=3 |loss_SOP=2 |gf_SOP=7 |ga_SOP=11 <!-- Sopoti --> <!--Status--> |status_text_X=Ka garantuar play-off. |status_text_Y=Mund të garantojë maksimalisht play-out. <!--Team status--> <!--Team definitions (wikilinks in table)--> |name_BES=[[KF Besa Kavajë|Besa]] |name_BSL=[[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] |name_BUR=[[KF Burreli|Burreli]] |name_BYL=[[KF Bylis|Bylis]] |name_FLA=[[Flamurtari FC|Flamurtari]] |name_ILI=[[KF Iliria|Iliria]] |name_KAS=[[KS Kastrioti|Kastrioti]] |name_KOR=[[KF Korabi Peshkopi|Korabi]] |name_KUK=[[FK Kukësi|Kukësi]] |name_ORI=[[KF Oriku|Oriku]] |name_POG=[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |name_SOP=[[KF Sopoti|Sopoti]] <!--Table settings and rules--> |show_limit=5 |class_rules=1) Pikët; 2) Pikët në përballje direkte; 3) Golaverazhi në përballje direkte; 4) Golat e shënuar në përballje direkte; 5) Golaverazhi; 6) Golat e shënuar; 7) Short. <!--Qualification and relegation column definitions--> |res_col_header=PR |col_pro=green1 |text_pro=Ngjitje në [[Kategoria Superiore|Kategorinë Superiore 2027-28]] |col_playoff=green3 |text_playoff=Play-off për [[Kategoria Superiore|Kategorinë Superiore 2027-28]] |col_RPO=red3 |text_RPO=Play-out për [[Kategoria e Dytë|Kategorinë e Dytë 2027-28]] |col_REL=red1 |text_REL=Rënie në [[Kategoria e Dytë|Kategorinë e Dytë 2027-28]] }}</onlyinclude> ===Rezultatet=== ===Java 1–22=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/kategoria-e-pare-23-24/] | update = 23 tetor 2026 | a_note = yes | matches_style = FBR | team1= BES | team2= BSL | team3= BUR | team4= BYL | team5= FLA | team6= ILI | team7= KAS | team8= KOR | team9= KUK | team10= ORI | team11= POG | team12= SOP |name_BES=[[KF Besa Kavajë|Besa]] |name_BSL=[[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] |name_BUR=[[KF Burreli|Burreli]] |name_BYL=[[KF Bylis|Bylis]] |name_FLA=[[Flamurtari FC|Flamurtari]] |name_ILI=[[KF Iliria|Iliria]] |name_KAS=[[KS Kastrioti|Kastrioti]] |name_KOR=[[KF Korabi Peshkopi|Korabi]] |name_KUK=[[FK Kukësi|Kukësi]] |name_ORI=[[KF Oriku|Oriku]] |name_POG=[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |name_SOP=[[KF Sopoti|Sopoti]] | match_BES_BSL = | match_BES_BUR = | match_BES_BYL = | match_BES_FLA = 3–3 | match_BES_ILI = 2–0 | match_BES_KAS = | match_BES_KOR = | match_BES_KUK = | match_BES_ORI = 5–0 | match_BES_POG = | match_BES_SOP = | match_BSL_BES = 2–1 | match_BSL_BUR = | match_BSL_BYL = | match_BSL_FLA = | match_BSL_ILI = | match_BSL_KAS = 4–1 | match_BSL_KOR = 1–2 | match_BSL_KUK = | match_BSL_ORI = | match_BSL_POG = | match_BSL_SOP = | match_BUR_BES = | match_BUR_BSL = 0–0 | match_BUR_BYL = | match_BUR_FLA = | match_BUR_ILI = | match_BUR_KAS = 2–2 | match_BUR_KOR = | match_BUR_KUK = | match_BUR_ORI = | match_BUR_POG = | match_BUR_SOP = 1–3 | match_BYL_BES = | match_BYL_BSL = 0–0 | match_BYL_BUR = | match_BYL_FLA = | match_BYL_ILI = | match_BYL_KAS = | match_BYL_KOR = | match_BYL_KUK = 1–0 | match_BYL_ORI = | match_BYL_POG = 2–2 | match_BYL_SOP = 1–1 | match_FLA_BES = | match_FLA_BSL = 1–0 | match_FLA_BUR = 1–1 | match_FLA_BYL = | match_FLA_ILI = | match_FLA_KAS = | match_FLA_KOR = | match_FLA_KUK = | match_FLA_ORI = | match_FLA_POG = | match_FLA_SOP = 2–0 | match_ILI_BES = | match_ILI_BSL = | match_ILI_BUR = 1–0 | match_ILI_BYL = 1–1 | match_ILI_FLA = | match_ILI_KAS = | match_ILI_KOR = | match_ILI_KUK = 3–1 | match_ILI_ORI = | match_ILI_POG = 0–0 | match_ILI_SOP = | match_KAS_BES = | match_KAS_BSL = | match_KAS_BUR = | match_KAS_BYL = | match_KAS_FLA = 1–0 | match_KAS_ILI = | match_KAS_KOR = | match_KAS_KUK = | match_KAS_ORI = 2–0 | match_KAS_POG = | match_KAS_SOP = | match_KOR_BES = | match_KOR_BSL = | match_KOR_BUR = | match_KOR_BYL = 0–0 | match_KOR_FLA = | match_KOR_ILI = 1–1 | match_KOR_KAS = | match_KOR_KUK = | match_KOR_ORI = 1–0 | match_KOR_POG = 0–2 | match_KOR_SOP = | match_KUK_BES = 2–0 | match_KUK_BSL = 2–0 | match_KUK_BUR = | match_KUK_BYL = | match_KUK_FLA = | match_KUK_ILI = | match_KUK_KAS = | match_KUK_KOR = 3–0 | match_KUK_ORI = | match_KUK_POG = 0–3 | match_KUK_SOP = | match_ORI_BES = | match_ORI_BSL = | match_ORI_BUR = 0–1 | match_ORI_BYL = 1–2 | match_ORI_FLA = 1–4 | match_ORI_ILI = | match_ORI_KAS = | match_ORI_KOR = | match_ORI_KUK = | match_ORI_POG = | match_ORI_SOP = | match_POG_BES = | match_POG_BSL = | match_POG_BUR = | match_POG_BYL = | match_POG_FLA = 0–0 | match_POG_ILI = | match_POG_KAS = 2–1 | match_POG_KOR = | match_POG_KUK = | match_POG_ORI = | match_POG_SOP = 2–2 | match_SOP_BES = 0–4 | match_SOP_BSL = | match_SOP_BUR = | match_SOP_BYL = | match_SOP_FLA = | match_SOP_ILI = | match_SOP_KAS = 1–1 | match_SOP_KOR = | match_SOP_KUK = | match_SOP_POG = | match_SOP_ORI = }} ===Java 23–33=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/kategoria-e-pare-23-24/] | update = future | start_date = 2027 | a_note = yes | matches_style = FBR | team1= BES | team2= BSL | team3= BUR | team4= BYL | team5= FLA | team6= ILI | team7= KAS | team8= KOR | team9= KUK | team10= ORI | team11= POG | team12= SOP |name_BES=[[KF Besa Kavajë|Besa]] |name_BSL=[[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] |name_BUR=[[KF Burreli|Burreli]] |name_BYL=[[KF Bylis|Bylis]] |name_FLA=[[Flamurtari FC|Flamurtari]] |name_ILI=[[KF Iliria|Iliria]] |name_KAS=[[KS Kastrioti|Kastrioti]] |name_KOR=[[KF Korabi Peshkopi|Korabi]] |name_KUK=[[FK Kukësi|Kukësi]] |name_ORI=[[KF Oriku|Oriku]] |name_POG=[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |name_SOP=[[KF Sopoti|Sopoti]] | match_BES_BSL = | match_BES_BUR = | match_BES_BYL = | match_BES_FLA = | match_BES_ILI = | match_BES_KAS = | match_BES_KOR = | match_BES_KUK = | match_BES_ORI = | match_BES_POG = | match_BES_SOP = | match_BSL_BES = | match_BSL_BUR = | match_BSL_BYL = | match_BSL_FLA = | match_BSL_ILI = | match_BSL_KAS = | match_BSL_KOR = | match_BSL_KUK = | match_BSL_ORI = | match_BSL_POG = | match_BSL_SOP = | match_BUR_BES = | match_BUR_BSL = | match_BUR_BYL = | match_BUR_FLA = | match_BUR_ILI = | match_BUR_KAS = | match_BUR_KOR = | match_BUR_KUK = | match_BUR_ORI = | match_BUR_POG = | match_BUR_SOP = | match_BYL_BES = | match_BYL_BSL = | match_BYL_BUR = | match_BYL_FLA = | match_BYL_ILI = | match_BYL_KAS = | match_BYL_KOR = | match_BYL_KUK = | match_BYL_ORI = | match_BYL_POG = | match_BYL_SOP = | match_FLA_BES = | match_FLA_BSL = | match_FLA_BUR = | match_FLA_BYL = | match_FLA_ILI = | match_FLA_KAS = | match_FLA_KOR = | match_FLA_KUK = | match_FLA_ORI = | match_FLA_POG = | match_FLA_SOP = | match_ILI_BES = | match_ILI_BSL = | match_ILI_BUR = | match_ILI_BYL = | match_ILI_FLA = | match_ILI_KAS = | match_ILI_KOR = | match_ILI_KUK = | match_ILI_ORI = | match_ILI_POG = | match_ILI_SOP = | match_KAS_BES = | match_KAS_BSL = | match_KAS_BUR = | match_KAS_BYL = | match_KAS_FLA = | match_KAS_ILI = | match_KAS_KOR = | match_KAS_KUK = | match_KAS_ORI = | match_KAS_POG = | match_KAS_SOP = | match_KOR_BES = | match_KOR_BSL = | match_KOR_BUR = | match_KOR_BYL = | match_KOR_FLA = | match_KOR_ILI = | match_KOR_KAS = | match_KOR_KUK = | match_KOR_ORI = | match_KOR_POG = | match_KOR_SOP = | match_KUK_BES = | match_KUK_BSL = | match_KUK_BUR = | match_KUK_BYL = | match_KUK_FLA = | match_KUK_ILI = | match_KUK_KAS = | match_KUK_KOR = | match_KUK_ORI = | match_KUK_POG = | match_KUK_SOP = | match_ORI_BES = | match_ORI_BSL = | match_ORI_BUR = | match_ORI_BYL = | match_ORI_FLA = | match_ORI_ILI = | match_ORI_KAS = | match_ORI_KOR = | match_ORI_KUK = | match_ORI_POG = | match_ORI_SOP = | match_POG_BES = | match_POG_BSL = | match_POG_BUR = | match_POG_BYL = | match_POG_FLA = | match_POG_ILI = | match_POG_KAS = | match_POG_KOR = | match_POG_KUK = | match_POG_ORI = | match_POG_SOP = | match_SOP_BES = | match_SOP_BSL = | match_SOP_BUR = | match_SOP_BYL = | match_SOP_FLA = | match_SOP_ILI = | match_SOP_KAS = | match_SOP_KOR = | match_SOP_KUK = | match_SOP_POG = | match_SOP_ORI = }} b4gy03nvbrui0sm1sjvpc7yb60mmh8l 3059138 3059136 2026-10-23T19:35:10Z NotEnisi2011 169472 /* */ 3059138 wikitext text/x-wiki {{Pa referenca|data=shtator 2026}}{{DISPLAYTITLE:Kategoria e Parë 2026–27}} {{Infobox football league season |image= |competition=[[Kategoria e Parë]] |season=2026–27 |dates=5 shtator 2026<br />2 maj 2027 |winners= |promoted= |relegated= |matches= 38 |total goals= 91 |league topscorer = [[Manfredas Ruzgis]]<br />(5 gola) |biggest home win = [[KF Besa|Besa]] 5-0 [[KF Oriku|Oriku]]<br />{{small|(16 shtator 2026)}} |biggest away win = [[KF Sopoti|Sopoti]] 0-4 [[KF Besa|Besa]]<br />{{small|(12 shtator 2026)}} |highest scoring = [[KF Besa|Besa]] 3-3 [[Flamurtari FC|Flamurtari]]<br />{{small|(6 shtator 2026)}} |longest wins = 3 ndeshje<br />[[Flamurtari FC|Flamurtari]] |longest unbeaten = 7 ndeshje<br />[[KF Bylis|Bylis]]<br />[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |longest winless = 6 ndeshje<br />[[KF Oriku|Oriku]] |longest losses = 6 ndeshje<br />[[KF Oriku|Oriku]] |highest attendance = |lowest attendance = |average attendance = |updated = 23 tetor 2026 |prevseason=[[Kategoria e Parë 2025-26|2025–26]] |nextseason=2027–28}} '''[[Kategoria e Parë]] 2026–27''' është sezoni i 79-të zyrtar i nivelit të dytë të futbollit shqiptar që nga themelimi i tij. Sezoni do të fillojë më 5 shtator 2026 dhe do të përfundojë më 2 maj 2027. Janë 12 ekipe që garojnë këtë sezon. Ekipet fituese dhe të dytat do të ngjiten në [[Kategoria Superiore|Kategorinë Superiore 2027–28]], së bashku me fituesit e ndeshjeve eliminatore. Humbësi i finales së play-off-eve për ngjitje do të luajë një ndeshje play-off për ngjitje kundër ekipit të renditur të 9-të të [[Kategoria Superiore 2026–27|Kategorisë Superiore 2026-27]]. ==Ndryshime nga sezoni i kaluar== ====Nga Kategoria e Parë==== '''Ngjitur në [[Kategoria Superiore]]:''' * [[KF Laçi|Laçi]] * [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] '''Rënë në [[Kategoria e Dytë]]:''' * [[FK Apolonia Fier|Apolonia]] * [[AS Luftëtari|Luftëtari]] * [[KF Lushnja|Lushnja]] ====Në Kategoria e Parë==== '''Rënë nga [[Kategoria Superiore]]:''' * [[KF Bylis|Bylis]] * [[Flamurtari FC|Flamurtari]] '''Ngjitur nga [[Kategoria e Dytë]]:''' * [[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] * [[KF Oriku|Oriku]] * [[KF Sopoti|Sopoti]] ==Vendndodhjet== {{location map+ |Albania |float=right |width=300 |caption=Skuadrat e Kategorisë së Parë|places= {{location map~ |Albania |lat=41.1845 |long=19.5628 |label=<small>[[KF Besa Kavajë|Besa]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=41.7861 |long=19.6461 |label=<small>[[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.6089 |long=20.0063 |label=<small>[[KF Burreli|Burreli]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=40.5964 |long=19.7383 |label=<small>[[KF Bylis|Bylis]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=40.46667 |long=19.48972 |label=<small>[[Flamurtari FC|Flamurtari]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.4776 |long=19.7205 |label=<small>[[KF Iliria|Iliria]]</small> |position=bottom}} {{location map~ |Albania |lat=41.512111|long=19.786728|label=<small>[[KS Kastrioti|Kastrioti]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.6849 |long=20.4292 |label=<small>[[KF Korabi Peshkopi|Korabi]]</small> |position=bottom}} {{location map~ |Albania |lat=42.078889 |long=20.420278 |label=<small>[[FK Kukësi|Kukësi]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=40.32528|long=19.47139|label=<small>[[KF Oriku|Oriku]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=40.9025 |long=20.6525 |label=<small>[[KF Pogradeci|Pogradeci]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=41.183333|long=20.316667|label=<small>[[KF Sopoti|Sopoti]]</small> |position=top}} }} ===Stadiumet=== {| class="wikitable sortable" |- ! Team !! Location !! Stadium !! Capacity |- | [[KF Besa Kavajë|Besa]] || [[Kavajë]] || || |- | [[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] || [[Lezhë]] || [[Brian Filipi Stadium]] || 5,000 |- | [[KF Burreli|Burreli]] || [[Burrel]] || [[Stadiumi Liri Ballabani]] || 3,000 |- | [[KF Bylis|Bylis]] || [[Ballsh]] || [[Stadiumi Adush Muça]] || 2,464 |- | [[Flamurtari FC|Flamurtari]] || [[Vlorë]] || [[Stadiumi Flamurtari]] || 9,500 |- | [[KF Iliria|Iliria]] || [[Fushë-Krujë]] || [[Stadiumi Redi Maloku]] || 1,000 |- | [[KS Kastrioti|Kastrioti]] || [[Krujë]] || [[Stadiumi Redi Maloku]] <ref group="shënim"> [[KS Kastrioti|Kastrioti Krujë]] i luan ndeshjet si pritës në [[Stadiumi Redi Maloku|Stadiumin Redi Maloku]] për shkak se fusha e tyre, [[Stadiumi "Kastrioti"|Stadiumi Kastrioti]], nuk plotëson kushtet e federatës për [[Kategoria e Parë|Kategorinë e Parë]].</ref> || 1,000 |- | [[KF Korabi Peshkopi|Korabi]] || [[Peshkopi]] || [[Stadiumi Korabi]] || 6,000 |- | [[FK Kukësi|Kukësi]] || [[Kukës]] || [[Stadiumi Zeqir Ymeri|Kukës Arena]] || 6,322 |- | [[KF Oriku|Oriku]] || [[Orikum]] || Stadiumi Orikumit || 2,000 |- | [[KF Pogradeci|Pogradeci]] || [[Pogradec]] || [[Stadiumi "Gjorgji Kyçyku"|Stadiumi Gjorgji Kyçyku]] || 10,700 |- | [[KF Sopoti|Sopoti]] || [[Librazhd]] || [[Stadiumi Sopoti]] || 3,000 |- |} ==Renditja== <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |source=[https://fshf.org/competition/kategoria-e-pare-23-24/] <!--Update team positions here--> |team1=POG |team2=FLA |team3=BYL |team4=BES |team5=ILI |team6=KUK |team7=BSL |team8=KAS |team9=KOR |team10=BUR |team11=SOP |team12=ORI <!--Head-to-head--> <!--Update team qualifications here (defined below)--> |result1=pro |result2=pro |result3=playoff |result4=playoff |result5=playoff |result6=playoff |result9=RPO |result10=RPO |result11=REL |result12=REL <!--Update team results here and then (if needed) positions above. Don't forget to update the date (update parameter)--> |update=23 tetor 2026 |win_BES=3 |draw_BES=1 |loss_BES=2 |gf_BES=15 |ga_BES=7 <!-- Besa --> |win_BSL=2 |draw_BSL=2 |loss_BSL=3 |gf_BSL=7 |ga_BSL=7 <!-- Besëlidhja --> |win_BUR=1 |draw_BUR=3 |loss_BUR=2 |gf_BUR=5 |ga_BUR=7 <!-- Burreli --> |win_BYL=2 |draw_BYL=5 |loss_BYL=0 |gf_BYL=7 |ga_BYL=5 <!-- Bylis --> |win_FLA=3 |draw_FLA=3 |loss_FLA=1 |gf_FLA=11 |ga_FLA=6 <!-- Flamurtari --> |win_ILI=2 |draw_ILI=3 |loss_ILI=1 |gf_ILI=6 |ga_ILI=5 <!-- Iliria --> |win_KAS=2 |draw_KAS=2 |loss_KAS=2 |gf_KAS=8 |ga_KAS=9 <!-- Kastrioti --> |win_KOR=2 |draw_KOR=2 |loss_KOR=2 |gf_KOR=4 |ga_KOR=7 <!-- Korabi --> |win_KUK=3 |draw_KUK=0 |loss_KUK=3 |gf_KUK=8 |ga_KUK=7 <!-- Kukësi --> |win_ORI=0 |draw_ORI=0 |loss_ORI=6 |gf_ORI=2 |ga_ORI=15 <!-- Oriku --> |win_POG=3 |draw_POG=4 |loss_POG=0 |gf_POG=11 |ga_POG=5 <!-- Pogradeci --> |win_SOP=1 |draw_SOP=3 |loss_SOP=2 |gf_SOP=7 |ga_SOP=11 <!-- Sopoti --> <!--Status--> |status_text_X=Ka garantuar play-off. |status_text_Y=Mund të garantojë maksimalisht play-out. <!--Team status--> <!--Team definitions (wikilinks in table)--> |name_BES=[[KF Besa Kavajë|Besa]] |name_BSL=[[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] |name_BUR=[[KF Burreli|Burreli]] |name_BYL=[[KF Bylis|Bylis]] |name_FLA=[[Flamurtari FC|Flamurtari]] |name_ILI=[[KF Iliria|Iliria]] |name_KAS=[[KS Kastrioti|Kastrioti]] |name_KOR=[[KF Korabi Peshkopi|Korabi]] |name_KUK=[[FK Kukësi|Kukësi]] |name_ORI=[[KF Oriku|Oriku]] |name_POG=[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |name_SOP=[[KF Sopoti|Sopoti]] <!--Table settings and rules--> |show_limit=5 |class_rules=1) Pikët; 2) Pikët në përballje direkte; 3) Golaverazhi në përballje direkte; 4) Golat e shënuar në përballje direkte; 5) Golaverazhi; 6) Golat e shënuar; 7) Short. <!--Qualification and relegation column definitions--> |res_col_header=PR |col_pro=green1 |text_pro=Ngjitje në [[Kategoria Superiore|Kategorinë Superiore 2027-28]] |col_playoff=green3 |text_playoff=Play-off për [[Kategoria Superiore|Kategorinë Superiore 2027-28]] |col_RPO=red3 |text_RPO=Play-out për [[Kategoria e Dytë|Kategorinë e Dytë 2027-28]] |col_REL=red1 |text_REL=Rënie në [[Kategoria e Dytë|Kategorinë e Dytë 2027-28]] }}</onlyinclude> ===Rezultatet=== ===Java 1–22=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/kategoria-e-pare-23-24/] | update = 23 tetor 2026 | a_note = yes | matches_style = FBR | team1= BES | team2= BSL | team3= BUR | team4= BYL | team5= FLA | team6= ILI | team7= KAS | team8= KOR | team9= KUK | team10= ORI | team11= POG | team12= SOP |name_BES=[[KF Besa Kavajë|Besa]] |name_BSL=[[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] |name_BUR=[[KF Burreli|Burreli]] |name_BYL=[[KF Bylis|Bylis]] |name_FLA=[[Flamurtari FC|Flamurtari]] |name_ILI=[[KF Iliria|Iliria]] |name_KAS=[[KS Kastrioti|Kastrioti]] |name_KOR=[[KF Korabi Peshkopi|Korabi]] |name_KUK=[[FK Kukësi|Kukësi]] |name_ORI=[[KF Oriku|Oriku]] |name_POG=[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |name_SOP=[[KF Sopoti|Sopoti]] | match_BES_BSL = | match_BES_BUR = | match_BES_BYL = | match_BES_FLA = 3–3 | match_BES_ILI = 2–0 | match_BES_KAS = | match_BES_KOR = | match_BES_KUK = | match_BES_ORI = 5–0 | match_BES_POG = | match_BES_SOP = | match_BSL_BES = 2–1 | match_BSL_BUR = | match_BSL_BYL = | match_BSL_FLA = | match_BSL_ILI = | match_BSL_KAS = 4–1 | match_BSL_KOR = 1–2 | match_BSL_KUK = | match_BSL_ORI = | match_BSL_POG = | match_BSL_SOP = | match_BUR_BES = | match_BUR_BSL = 0–0 | match_BUR_BYL = | match_BUR_FLA = | match_BUR_ILI = | match_BUR_KAS = 2–2 | match_BUR_KOR = | match_BUR_KUK = | match_BUR_ORI = | match_BUR_POG = | match_BUR_SOP = 1–3 | match_BYL_BES = | match_BYL_BSL = 0–0 | match_BYL_BUR = | match_BYL_FLA = | match_BYL_ILI = | match_BYL_KAS = | match_BYL_KOR = | match_BYL_KUK = 1–0 | match_BYL_ORI = | match_BYL_POG = 2–2 | match_BYL_SOP = 1–1 | match_FLA_BES = | match_FLA_BSL = 1–0 | match_FLA_BUR = 1–1 | match_FLA_BYL = | match_FLA_ILI = | match_FLA_KAS = | match_FLA_KOR = | match_FLA_KUK = | match_FLA_ORI = | match_FLA_POG = | match_FLA_SOP = 2–0 | match_ILI_BES = | match_ILI_BSL = | match_ILI_BUR = 1–0 | match_ILI_BYL = 1–1 | match_ILI_FLA = | match_ILI_KAS = | match_ILI_KOR = | match_ILI_KUK = 3–1 | match_ILI_ORI = | match_ILI_POG = 0–0 | match_ILI_SOP = | match_KAS_BES = | match_KAS_BSL = | match_KAS_BUR = | match_KAS_BYL = | match_KAS_FLA = 1–0 | match_KAS_ILI = | match_KAS_KOR = | match_KAS_KUK = | match_KAS_ORI = 2–0 | match_KAS_POG = | match_KAS_SOP = | match_KOR_BES = | match_KOR_BSL = | match_KOR_BUR = | match_KOR_BYL = 0–0 | match_KOR_FLA = | match_KOR_ILI = 1–1 | match_KOR_KAS = | match_KOR_KUK = | match_KOR_ORI = 1–0 | match_KOR_POG = 0–2 | match_KOR_SOP = | match_KUK_BES = 2–0 | match_KUK_BSL = 2–0 | match_KUK_BUR = | match_KUK_BYL = | match_KUK_FLA = | match_KUK_ILI = | match_KUK_KAS = | match_KUK_KOR = 3–0 | match_KUK_ORI = | match_KUK_POG = 0–3 | match_KUK_SOP = | match_ORI_BES = | match_ORI_BSL = | match_ORI_BUR = 0–1 | match_ORI_BYL = 1–2 | match_ORI_FLA = 1–4 | match_ORI_ILI = | match_ORI_KAS = | match_ORI_KOR = | match_ORI_KUK = | match_ORI_POG = | match_ORI_SOP = | match_POG_BES = | match_POG_BSL = | match_POG_BUR = | match_POG_BYL = | match_POG_FLA = 0–0 | match_POG_ILI = | match_POG_KAS = 2–1 | match_POG_KOR = | match_POG_KUK = | match_POG_ORI = | match_POG_SOP = 2–2 | match_SOP_BES = 0–4 | match_SOP_BSL = | match_SOP_BUR = | match_SOP_BYL = | match_SOP_FLA = | match_SOP_ILI = | match_SOP_KAS = 1–1 | match_SOP_KOR = | match_SOP_KUK = | match_SOP_POG = | match_SOP_ORI = }} ===Java 23–33=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/kategoria-e-pare-23-24/] | update = future | start_date = 2027 | a_note = yes | matches_style = FBR | team1= BES | team2= BSL | team3= BUR | team4= BYL | team5= FLA | team6= ILI | team7= KAS | team8= KOR | team9= KUK | team10= ORI | team11= POG | team12= SOP |name_BES=[[KF Besa Kavajë|Besa]] |name_BSL=[[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] |name_BUR=[[KF Burreli|Burreli]] |name_BYL=[[KF Bylis|Bylis]] |name_FLA=[[Flamurtari FC|Flamurtari]] |name_ILI=[[KF Iliria|Iliria]] |name_KAS=[[KS Kastrioti|Kastrioti]] |name_KOR=[[KF Korabi Peshkopi|Korabi]] |name_KUK=[[FK Kukësi|Kukësi]] |name_ORI=[[KF Oriku|Oriku]] |name_POG=[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |name_SOP=[[KF Sopoti|Sopoti]] | match_BES_BSL = | match_BES_BUR = | match_BES_BYL = | match_BES_FLA = | match_BES_ILI = | match_BES_KAS = | match_BES_KOR = | match_BES_KUK = | match_BES_ORI = | match_BES_POG = | match_BES_SOP = | match_BSL_BES = | match_BSL_BUR = | match_BSL_BYL = | match_BSL_FLA = | match_BSL_ILI = | match_BSL_KAS = | match_BSL_KOR = | match_BSL_KUK = | match_BSL_ORI = | match_BSL_POG = | match_BSL_SOP = | match_BUR_BES = | match_BUR_BSL = | match_BUR_BYL = | match_BUR_FLA = | match_BUR_ILI = | match_BUR_KAS = | match_BUR_KOR = | match_BUR_KUK = | match_BUR_ORI = | match_BUR_POG = | match_BUR_SOP = | match_BYL_BES = | match_BYL_BSL = | match_BYL_BUR = | match_BYL_FLA = | match_BYL_ILI = | match_BYL_KAS = | match_BYL_KOR = | match_BYL_KUK = | match_BYL_ORI = | match_BYL_POG = | match_BYL_SOP = | match_FLA_BES = | match_FLA_BSL = | match_FLA_BUR = | match_FLA_BYL = | match_FLA_ILI = | match_FLA_KAS = | match_FLA_KOR = | match_FLA_KUK = | match_FLA_ORI = | match_FLA_POG = | match_FLA_SOP = | match_ILI_BES = | match_ILI_BSL = | match_ILI_BUR = | match_ILI_BYL = | match_ILI_FLA = | match_ILI_KAS = | match_ILI_KOR = | match_ILI_KUK = | match_ILI_ORI = | match_ILI_POG = | match_ILI_SOP = | match_KAS_BES = | match_KAS_BSL = | match_KAS_BUR = | match_KAS_BYL = | match_KAS_FLA = | match_KAS_ILI = | match_KAS_KOR = | match_KAS_KUK = | match_KAS_ORI = | match_KAS_POG = | match_KAS_SOP = | match_KOR_BES = | match_KOR_BSL = | match_KOR_BUR = | match_KOR_BYL = | match_KOR_FLA = | match_KOR_ILI = | match_KOR_KAS = | match_KOR_KUK = | match_KOR_ORI = | match_KOR_POG = | match_KOR_SOP = | match_KUK_BES = | match_KUK_BSL = | match_KUK_BUR = | match_KUK_BYL = | match_KUK_FLA = | match_KUK_ILI = | match_KUK_KAS = | match_KUK_KOR = | match_KUK_ORI = | match_KUK_POG = | match_KUK_SOP = | match_ORI_BES = | match_ORI_BSL = | match_ORI_BUR = | match_ORI_BYL = | match_ORI_FLA = | match_ORI_ILI = | match_ORI_KAS = | match_ORI_KOR = | match_ORI_KUK = | match_ORI_POG = | match_ORI_SOP = | match_POG_BES = | match_POG_BSL = | match_POG_BUR = | match_POG_BYL = | match_POG_FLA = | match_POG_ILI = | match_POG_KAS = | match_POG_KOR = | match_POG_KUK = | match_POG_ORI = | match_POG_SOP = | match_SOP_BES = | match_SOP_BSL = | match_SOP_BUR = | match_SOP_BYL = | match_SOP_FLA = | match_SOP_ILI = | match_SOP_KAS = | match_SOP_KOR = | match_SOP_KUK = | match_SOP_POG = | match_SOP_ORI = }} rwrjg5sbo06yrmtg0zief1eefcrqbmd 3059140 3059138 2026-10-23T19:39:17Z NotEnisi2011 169472 /* Renditja */ 3059140 wikitext text/x-wiki {{Pa referenca|data=shtator 2026}}{{DISPLAYTITLE:Kategoria e Parë 2026–27}} {{Infobox football league season |image= |competition=[[Kategoria e Parë]] |season=2026–27 |dates=5 shtator 2026<br />2 maj 2027 |winners= |promoted= |relegated= |matches= 38 |total goals= 91 |league topscorer = [[Manfredas Ruzgis]]<br />(5 gola) |biggest home win = [[KF Besa|Besa]] 5-0 [[KF Oriku|Oriku]]<br />{{small|(16 shtator 2026)}} |biggest away win = [[KF Sopoti|Sopoti]] 0-4 [[KF Besa|Besa]]<br />{{small|(12 shtator 2026)}} |highest scoring = [[KF Besa|Besa]] 3-3 [[Flamurtari FC|Flamurtari]]<br />{{small|(6 shtator 2026)}} |longest wins = 3 ndeshje<br />[[Flamurtari FC|Flamurtari]] |longest unbeaten = 7 ndeshje<br />[[KF Bylis|Bylis]]<br />[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |longest winless = 6 ndeshje<br />[[KF Oriku|Oriku]] |longest losses = 6 ndeshje<br />[[KF Oriku|Oriku]] |highest attendance = |lowest attendance = |average attendance = |updated = 23 tetor 2026 |prevseason=[[Kategoria e Parë 2025-26|2025–26]] |nextseason=2027–28}} '''[[Kategoria e Parë]] 2026–27''' është sezoni i 79-të zyrtar i nivelit të dytë të futbollit shqiptar që nga themelimi i tij. Sezoni do të fillojë më 5 shtator 2026 dhe do të përfundojë më 2 maj 2027. Janë 12 ekipe që garojnë këtë sezon. Ekipet fituese dhe të dytat do të ngjiten në [[Kategoria Superiore|Kategorinë Superiore 2027–28]], së bashku me fituesit e ndeshjeve eliminatore. Humbësi i finales së play-off-eve për ngjitje do të luajë një ndeshje play-off për ngjitje kundër ekipit të renditur të 9-të të [[Kategoria Superiore 2026–27|Kategorisë Superiore 2026-27]]. ==Ndryshime nga sezoni i kaluar== ====Nga Kategoria e Parë==== '''Ngjitur në [[Kategoria Superiore]]:''' * [[KF Laçi|Laçi]] * [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu]] '''Rënë në [[Kategoria e Dytë]]:''' * [[FK Apolonia Fier|Apolonia]] * [[AS Luftëtari|Luftëtari]] * [[KF Lushnja|Lushnja]] ====Në Kategoria e Parë==== '''Rënë nga [[Kategoria Superiore]]:''' * [[KF Bylis|Bylis]] * [[Flamurtari FC|Flamurtari]] '''Ngjitur nga [[Kategoria e Dytë]]:''' * [[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] * [[KF Oriku|Oriku]] * [[KF Sopoti|Sopoti]] ==Vendndodhjet== {{location map+ |Albania |float=right |width=300 |caption=Skuadrat e Kategorisë së Parë|places= {{location map~ |Albania |lat=41.1845 |long=19.5628 |label=<small>[[KF Besa Kavajë|Besa]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=41.7861 |long=19.6461 |label=<small>[[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.6089 |long=20.0063 |label=<small>[[KF Burreli|Burreli]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=40.5964 |long=19.7383 |label=<small>[[KF Bylis|Bylis]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=40.46667 |long=19.48972 |label=<small>[[Flamurtari FC|Flamurtari]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.4776 |long=19.7205 |label=<small>[[KF Iliria|Iliria]]</small> |position=bottom}} {{location map~ |Albania |lat=41.512111|long=19.786728|label=<small>[[KS Kastrioti|Kastrioti]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.6849 |long=20.4292 |label=<small>[[KF Korabi Peshkopi|Korabi]]</small> |position=bottom}} {{location map~ |Albania |lat=42.078889 |long=20.420278 |label=<small>[[FK Kukësi|Kukësi]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=40.32528|long=19.47139|label=<small>[[KF Oriku|Oriku]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=40.9025 |long=20.6525 |label=<small>[[KF Pogradeci|Pogradeci]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=41.183333|long=20.316667|label=<small>[[KF Sopoti|Sopoti]]</small> |position=top}} }} ===Stadiumet=== {| class="wikitable sortable" |- ! Team !! Location !! Stadium !! Capacity |- | [[KF Besa Kavajë|Besa]] || [[Kavajë]] || || |- | [[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] || [[Lezhë]] || [[Brian Filipi Stadium]] || 5,000 |- | [[KF Burreli|Burreli]] || [[Burrel]] || [[Stadiumi Liri Ballabani]] || 3,000 |- | [[KF Bylis|Bylis]] || [[Ballsh]] || [[Stadiumi Adush Muça]] || 2,464 |- | [[Flamurtari FC|Flamurtari]] || [[Vlorë]] || [[Stadiumi Flamurtari]] || 9,500 |- | [[KF Iliria|Iliria]] || [[Fushë-Krujë]] || [[Stadiumi Redi Maloku]] || 1,000 |- | [[KS Kastrioti|Kastrioti]] || [[Krujë]] || [[Stadiumi Redi Maloku]] <ref group="shënim"> [[KS Kastrioti|Kastrioti Krujë]] i luan ndeshjet si pritës në [[Stadiumi Redi Maloku|Stadiumin Redi Maloku]] për shkak se fusha e tyre, [[Stadiumi "Kastrioti"|Stadiumi Kastrioti]], nuk plotëson kushtet e federatës për [[Kategoria e Parë|Kategorinë e Parë]].</ref> || 1,000 |- | [[KF Korabi Peshkopi|Korabi]] || [[Peshkopi]] || [[Stadiumi Korabi]] || 6,000 |- | [[FK Kukësi|Kukësi]] || [[Kukës]] || [[Stadiumi Zeqir Ymeri|Kukës Arena]] || 6,322 |- | [[KF Oriku|Oriku]] || [[Orikum]] || Stadiumi Orikumit || 2,000 |- | [[KF Pogradeci|Pogradeci]] || [[Pogradec]] || [[Stadiumi "Gjorgji Kyçyku"|Stadiumi Gjorgji Kyçyku]] || 10,700 |- | [[KF Sopoti|Sopoti]] || [[Librazhd]] || [[Stadiumi Sopoti]] || 3,000 |- |} ==Renditja== <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |source=[https://fshf.org/competition/kategoria-e-pare-23-24/] <!--Update team positions here--> |team1=POG |team2=FLA |team3=BYL |team4=BES |team5=ILI |team6=KUK |team7=BSL |team8=KAS |team9=KOR |team10=BUR |team11=SOP |team12=ORI <!--Head-to-head--> <!--Update team qualifications here (defined below)--> |result1=pro |result2=pro |result3=playoff |result4=playoff |result5=playoff |result6=playoff |result9=RPO |result10=RPO |result11=REL |result12=REL <!--Update team results here and then (if needed) positions above. Don't forget to update the date (update parameter)--> |update=23 tetor 2026 |win_BES=3 |draw_BES=1 |loss_BES=2 |gf_BES=15 |ga_BES=7 <!-- Besa --> |win_BSL=2 |draw_BSL=2 |loss_BSL=3 |gf_BSL=7 |ga_BSL=7 <!-- Besëlidhja --> |win_BUR=1 |draw_BUR=3 |loss_BUR=2 |gf_BUR=5 |ga_BUR=7 <!-- Burreli --> |win_BYL=2 |draw_BYL=5 |loss_BYL=0 |gf_BYL=7 |ga_BYL=5 <!-- Bylis --> |win_FLA=3 |draw_FLA=3 |loss_FLA=1 |gf_FLA=11 |ga_FLA=6 <!-- Flamurtari --> |win_ILI=2 |draw_ILI=3 |loss_ILI=1 |gf_ILI=6 |ga_ILI=5 <!-- Iliria --> |win_KAS=2 |draw_KAS=2 |loss_KAS=2 |gf_KAS=8 |ga_KAS=9 <!-- Kastrioti --> |win_KOR=2 |draw_KOR=2 |loss_KOR=2 |gf_KOR=4 |ga_KOR=7 <!-- Korabi --> |win_KUK=3 |draw_KUK=0 |loss_KUK=3 |gf_KUK=8 |ga_KUK=7 <!-- Kukësi --> |win_ORI=0 |draw_ORI=0 |loss_ORI=6 |gf_ORI=2 |ga_ORI=15 <!-- Oriku --> |win_POG=3 |draw_POG=4 |loss_POG=0 |gf_POG=11 |ga_POG=5 <!-- Pogradeci --> |win_SOP=1 |draw_SOP=3 |loss_SOP=2 |gf_SOP=7 |ga_SOP=11 <!-- Sopoti --> <!--Status--> |status_text_X=Ka garantuar play-off. |status_text_Y=Mund të garantojë maksimalisht play-out. <!--Team status--> <!--Team definitions (wikilinks in table)--> |name_BES=[[KF Besa Kavajë|Besa]] |name_BSL=[[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] |name_BUR=[[KF Burreli|Burreli]] |name_BYL=[[KF Bylis|Bylis]] |name_FLA=[[Flamurtari FC|Flamurtari]] |name_ILI=[[KF Iliria|Iliria]] |name_KAS=[[KS Kastrioti|Kastrioti]] |name_KOR=[[KF Korabi Peshkopi|Korabi]] |name_KUK=[[FK Kukësi|Kukësi]] |name_ORI=[[KF Oriku|Oriku]] |name_POG=[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |name_SOP=[[KF Sopoti|Sopoti]] <!--Table settings and rules--> |show_limit=5 |class_rules=1) Pikët; 2) Pikët në përballje direkte; 3) Golaverazhi në përballje direkte; 4) Golat e shënuar në përballje direkte; 5) Golaverazhi; 6) Golat e shënuar; 7) Short. <!--Qualification and relegation column definitions--> |res_col_header=PR |col_pro=green1 |text_pro=Ngjitje në [[Kategoria Superiore|Kategorinë Superiore 2027-28]] |col_playoff=green3 |text_playoff=Play-off për [[Kategoria Superiore|Kategorinë Superiore 2027-28]] |col_RPO=red3 |text_RPO=Play-out për [[Kategoria e Dytë|Kategorinë e Dytë 2027-28]] |col_REL=red1 |text_REL=Rënie në [[Kategoria e Dytë|Kategorinë e Dytë 2027-28]] }}</onlyinclude> ===Rezultatet=== ===Java 1–22=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/kategoria-e-pare-23-24/] | update = 23 tetor 2026 | a_note = yes | matches_style = FBR | team1= BES | team2= BSL | team3= BUR | team4= BYL | team5= FLA | team6= ILI | team7= KAS | team8= KOR | team9= KUK | team10= ORI | team11= POG | team12= SOP |name_BES=[[KF Besa Kavajë|Besa]] |name_BSL=[[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] |name_BUR=[[KF Burreli|Burreli]] |name_BYL=[[KF Bylis|Bylis]] |name_FLA=[[Flamurtari FC|Flamurtari]] |name_ILI=[[KF Iliria|Iliria]] |name_KAS=[[KS Kastrioti|Kastrioti]] |name_KOR=[[KF Korabi Peshkopi|Korabi]] |name_KUK=[[FK Kukësi|Kukësi]] |name_ORI=[[KF Oriku|Oriku]] |name_POG=[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |name_SOP=[[KF Sopoti|Sopoti]] | match_BES_BSL = | match_BES_BUR = | match_BES_BYL = | match_BES_FLA = 3–3 | match_BES_ILI = 2–0 | match_BES_KAS = | match_BES_KOR = | match_BES_KUK = | match_BES_ORI = 5–0 | match_BES_POG = | match_BES_SOP = | match_BSL_BES = 2–1 | match_BSL_BUR = | match_BSL_BYL = | match_BSL_FLA = | match_BSL_ILI = | match_BSL_KAS = 4–1 | match_BSL_KOR = 1–2 | match_BSL_KUK = | match_BSL_ORI = | match_BSL_POG = | match_BSL_SOP = | match_BUR_BES = | match_BUR_BSL = 0–0 | match_BUR_BYL = | match_BUR_FLA = | match_BUR_ILI = | match_BUR_KAS = 2–2 | match_BUR_KOR = | match_BUR_KUK = | match_BUR_ORI = | match_BUR_POG = | match_BUR_SOP = 1–3 | match_BYL_BES = | match_BYL_BSL = 0–0 | match_BYL_BUR = | match_BYL_FLA = | match_BYL_ILI = | match_BYL_KAS = | match_BYL_KOR = | match_BYL_KUK = 1–0 | match_BYL_ORI = | match_BYL_POG = 2–2 | match_BYL_SOP = 1–1 | match_FLA_BES = | match_FLA_BSL = 1–0 | match_FLA_BUR = 1–1 | match_FLA_BYL = | match_FLA_ILI = | match_FLA_KAS = | match_FLA_KOR = | match_FLA_KUK = | match_FLA_ORI = | match_FLA_POG = | match_FLA_SOP = 2–0 | match_ILI_BES = | match_ILI_BSL = | match_ILI_BUR = 1–0 | match_ILI_BYL = 1–1 | match_ILI_FLA = | match_ILI_KAS = | match_ILI_KOR = | match_ILI_KUK = 3–1 | match_ILI_ORI = | match_ILI_POG = 0–0 | match_ILI_SOP = | match_KAS_BES = | match_KAS_BSL = | match_KAS_BUR = | match_KAS_BYL = | match_KAS_FLA = 1–0 | match_KAS_ILI = | match_KAS_KOR = | match_KAS_KUK = | match_KAS_ORI = 2–0 | match_KAS_POG = | match_KAS_SOP = | match_KOR_BES = | match_KOR_BSL = | match_KOR_BUR = | match_KOR_BYL = 0–0 | match_KOR_FLA = | match_KOR_ILI = 1–1 | match_KOR_KAS = | match_KOR_KUK = | match_KOR_ORI = 1–0 | match_KOR_POG = 0–2 | match_KOR_SOP = | match_KUK_BES = 2–0 | match_KUK_BSL = 2–0 | match_KUK_BUR = | match_KUK_BYL = | match_KUK_FLA = | match_KUK_ILI = | match_KUK_KAS = | match_KUK_KOR = 3–0 | match_KUK_ORI = | match_KUK_POG = 0–3 | match_KUK_SOP = | match_ORI_BES = | match_ORI_BSL = | match_ORI_BUR = 0–1 | match_ORI_BYL = 1–2 | match_ORI_FLA = 1–4 | match_ORI_ILI = | match_ORI_KAS = | match_ORI_KOR = | match_ORI_KUK = | match_ORI_POG = | match_ORI_SOP = | match_POG_BES = | match_POG_BSL = | match_POG_BUR = | match_POG_BYL = | match_POG_FLA = 0–0 | match_POG_ILI = | match_POG_KAS = 2–1 | match_POG_KOR = | match_POG_KUK = | match_POG_ORI = | match_POG_SOP = 2–2 | match_SOP_BES = 0–4 | match_SOP_BSL = | match_SOP_BUR = | match_SOP_BYL = | match_SOP_FLA = | match_SOP_ILI = | match_SOP_KAS = 1–1 | match_SOP_KOR = | match_SOP_KUK = | match_SOP_POG = | match_SOP_ORI = }} ===Java 23–33=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/kategoria-e-pare-23-24/] | update = future | start_date = 2027 | a_note = yes | matches_style = FBR | team1= BES | team2= BSL | team3= BUR | team4= BYL | team5= FLA | team6= ILI | team7= KAS | team8= KOR | team9= KUK | team10= ORI | team11= POG | team12= SOP |name_BES=[[KF Besa Kavajë|Besa]] |name_BSL=[[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] |name_BUR=[[KF Burreli|Burreli]] |name_BYL=[[KF Bylis|Bylis]] |name_FLA=[[Flamurtari FC|Flamurtari]] |name_ILI=[[KF Iliria|Iliria]] |name_KAS=[[KS Kastrioti|Kastrioti]] |name_KOR=[[KF Korabi Peshkopi|Korabi]] |name_KUK=[[FK Kukësi|Kukësi]] |name_ORI=[[KF Oriku|Oriku]] |name_POG=[[KF Pogradeci|Pogradeci]] |name_SOP=[[KF Sopoti|Sopoti]] | match_BES_BSL = | match_BES_BUR = | match_BES_BYL = | match_BES_FLA = | match_BES_ILI = | match_BES_KAS = | match_BES_KOR = | match_BES_KUK = | match_BES_ORI = | match_BES_POG = | match_BES_SOP = | match_BSL_BES = | match_BSL_BUR = | match_BSL_BYL = | match_BSL_FLA = | match_BSL_ILI = | match_BSL_KAS = | match_BSL_KOR = | match_BSL_KUK = | match_BSL_ORI = | match_BSL_POG = | match_BSL_SOP = | match_BUR_BES = | match_BUR_BSL = | match_BUR_BYL = | match_BUR_FLA = | match_BUR_ILI = | match_BUR_KAS = | match_BUR_KOR = | match_BUR_KUK = | match_BUR_ORI = | match_BUR_POG = | match_BUR_SOP = | match_BYL_BES = | match_BYL_BSL = | match_BYL_BUR = | match_BYL_FLA = | match_BYL_ILI = | match_BYL_KAS = | match_BYL_KOR = | match_BYL_KUK = | match_BYL_ORI = | match_BYL_POG = | match_BYL_SOP = | match_FLA_BES = | match_FLA_BSL = | match_FLA_BUR = | match_FLA_BYL = | match_FLA_ILI = | match_FLA_KAS = | match_FLA_KOR = | match_FLA_KUK = | match_FLA_ORI = | match_FLA_POG = | match_FLA_SOP = | match_ILI_BES = | match_ILI_BSL = | match_ILI_BUR = | match_ILI_BYL = | match_ILI_FLA = | match_ILI_KAS = | match_ILI_KOR = | match_ILI_KUK = | match_ILI_ORI = | match_ILI_POG = | match_ILI_SOP = | match_KAS_BES = | match_KAS_BSL = | match_KAS_BUR = | match_KAS_BYL = | match_KAS_FLA = | match_KAS_ILI = | match_KAS_KOR = | match_KAS_KUK = | match_KAS_ORI = | match_KAS_POG = | match_KAS_SOP = | match_KOR_BES = | match_KOR_BSL = | match_KOR_BUR = | match_KOR_BYL = | match_KOR_FLA = | match_KOR_ILI = | match_KOR_KAS = | match_KOR_KUK = | match_KOR_ORI = | match_KOR_POG = | match_KOR_SOP = | match_KUK_BES = | match_KUK_BSL = | match_KUK_BUR = | match_KUK_BYL = | match_KUK_FLA = | match_KUK_ILI = | match_KUK_KAS = | match_KUK_KOR = | match_KUK_ORI = | match_KUK_POG = | match_KUK_SOP = | match_ORI_BES = | match_ORI_BSL = | match_ORI_BUR = | match_ORI_BYL = | match_ORI_FLA = | match_ORI_ILI = | match_ORI_KAS = | match_ORI_KOR = | match_ORI_KUK = | match_ORI_POG = | match_ORI_SOP = | match_POG_BES = | match_POG_BSL = | match_POG_BUR = | match_POG_BYL = | match_POG_FLA = | match_POG_ILI = | match_POG_KAS = | match_POG_KOR = | match_POG_KUK = | match_POG_ORI = | match_POG_SOP = | match_SOP_BES = | match_SOP_BSL = | match_SOP_BUR = | match_SOP_BYL = | match_SOP_FLA = | match_SOP_ILI = | match_SOP_KAS = | match_SOP_KOR = | match_SOP_KUK = | match_SOP_POG = | match_SOP_ORI = }} ==Referime== {{Reflist}} lf4j8jq7733lla99673cfyrsgyvg44u 0 405565 3059155 3055250 2026-10-23T23:48:44Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 0 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 3 #IABot (v2.0.9.6) 3059155 wikitext text/x-wiki {{Ambox | type = delete | style = | image = [[Skeda:User-trash-full-question.png|40px|link=Kategoria:Faqe për grisje]] | issue = '''{{#switch:{{NAMESPACENUMBER}} |0 = Ky artikull |2 = Kjo faqe e përdoruesit |4 = Kjo faqe teknike |6 = Kjo skedë |8 = Ky portal |10 = Kjo stampë |12 = Kjo faqe ndihmëse |14 = Kjo kategori |828 = Ky modul |#default = Kjo faqe }} është duke u vlerësuar për grisje.''' | fix = Ju lutemi të jepni mendimet tuaja për këtë çështje në [[Wikipedia:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/{{FULLPAGENAME}}|Forumin e Grisjes]]. | cat = Faqe për grisje }} {{Infobox person | name = Mustafë Bytyçi | image = Mustafë Bytyçi.jpg | image_size = 220px | caption = Mustafë Bytyçi | birth_date = 1 tetor 1947 | birth_place = [[Istogu|Istog]], Kosovë | occupation = fizikan, profesor universitar | education = Universiteti i Prishtinës<br />[[Universiteti i Zagrebit]] | employer = [[Universiteti i Prishtinës]] | known_for = Hulumtime mbi gjurmët e grimcave të rrezatimit galaktiko-kozmik dhe rrezatimin radioaktiv | title = Profesor i rregullt }} '''Mustafë Bytyçi''' (lindur më 1 tetor 1947) është fizikan dhe profesor universitar kosovar, studiues në fushën e fizikës atomike dhe bërthamore. Ka punuar në Fakultetin e Shkencave Matematike Natyrore të [[Universiteti i Prishtinës|Universitetit të Prishtinës]], ku ishte shef i Seksionit të Fizikës dhe më vonë dekan.<ref name="fek" /><ref name="bujku1995" /> Në vitin 1991 ishte ndër arsimtarët shqiptarë të larguar nga puna në Universitet nga administrata e imponuar serbe.<ref name="bujku1991" /> == Arsimimi == Shkollën fillore e kreu në [[Istogu|Istog]], kurse shkollën normale e nisi në Istog, e vazhdoi në [[Prizreni|Prizren]] dhe e përfundoi në [[Peja|Pejë]] më 1968. Në vitin 1972 diplomoi në Degën e Fizikës të Fakultetit të Shkencave Matematike Natyrore të Universitetit të Prishtinës. Studimet pasuniversitare i kreu në Fakultetin e Shkencave Natyrore të [[Universiteti i Zagrebit|Universitetit të Zagrebit]], drejtimi Fizikë Atomike, ku më 1978 fitoi gradën magjistër i shkencave të fizikës.<ref name="fek" /> Teza e magjistraturës, e punuar në Institutin "Ruđer Bošković" të Zagrebit, kishte temën "Analiza EPR e radikaleve jonike në kristalet e rrezatuara të izocitosinit".<ref name="vatoci" /> Gjatë viteve 1982–1983 vijoi studimet e doktoratës në Institutin e Bashkuar për Hulumtime Bërthamore në [[Dubna]] (ish-BRSS), ndërsa temën e doktoratës e mbrojti më 1984 në Universitetin e Prishtinës.<ref name="fek" /><ref name="nucltracks1986" /> Teza e doktoratës, e mbrojtur në mars 1984, kishte temën "Hulumtimet dhe identifikimi i gjurmëve të bërthamave të rënda kozmike në mineralet e meteoritëve dhe të Hënës".<ref name="vatoci" /> == Karriera == Karrierën e nisi më 1972 si profesor në Gjimnazin e Istogut. Në vitin 1973 u zgjodh asistent në Departamentin e Fizikës të Fakultetit të Shkencave Matematike Natyrore, ku kaloi të gjitha thirrjet akademike deri te ajo e profesorit të rregullt më 1996.<ref name="fek" /> Më 1991, dekani i imponuar i Fakultetit, Slobodan Gligorijević, e largoi nga puna së bashku me 17 punonjës të tjerë shqiptarë, me akuzën se kishin marrë pjesë në protestën e arsimtarëve të 10 shtatorit.<ref name="bujku1991" /> Pas largimit nga objektet universitare, Seksioni i Fizikës e vazhdoi mësimin në shtëpi-fakultete, në kuadër të sistemit paralel arsimor.<ref name="bujku1995" /> Në vitin 1995, si shef i Seksionit të Fizikës, foli për reformimin e planprogramit mësimor, me të cilin u krijuan dy drejtime studimi, ai arsimor dhe ai i inxhinierisë së fizikës.<ref name="bujku1995" /> Detyrën e shefit të Katedrës së Fizikës e ushtronte edhe në vitin 1997.<ref name="bujku1997" /> Më vonë ka ushtruar edhe detyrat e prodekanit dhe të dekanit të Fakultetit të Shkencave Matematike Natyrore.<ref name="fek" /> Është bashkautor i tekstit shkollor ''Fizika 7'' për klasën e shtatë, botuar nga Libri Shkollor më 2004, i cili figuron në planin dhe programin mësimor të Ministrisë së Arsimit, të Shkencës dhe të Teknologjisë.<ref name="masht2005" /> == Veprimtaria kërkimore == Veprimtaria kërkimore e Bytyçit u përqendrua në studimin e gjurmëve të grimcave të rrezatimit galaktiko-kozmik dhe në problematikën e rrezatimit radioaktiv, përfshirë hulumtimin e resurseve të uranit me anë të detektorëve të ngurtë dhe ndikimin e rrezatimit të radonit në ambientin e minierës së [[Trepça|Trepçës]]. Është autor dhe bashkautor i punimeve shkencore të botuara në revista vendore e ndërkombëtare.<ref name="fek" /> Deri në vitin 2000 kishte botuar 36 punime shkencore në Kosovë dhe jashtë saj, si dhe tekste të fizikës për shkollat e mesme dhe për universitet, si autor dhe bashkautor.<ref name="vatoci" /> == Punime të përzgjedhura == * Jakupi, B.; Bytyci, M.; Perelygin, V. P.; Stetsenko, S. G.; Antanasijević, R.; Todorović, Ž.; Akopova, A. B.; Melkumyan, L. V. (1984). "Analysis of cosmic rays with Z > 50 registered in meteorite minerals". ''Fizika''. '''16''' (4): 377–384. [https://hrcak.srce.hr/329223] * Perelygin, V. P.; Stetsenko, S. G.; Otgonsuren, O.; ... Bytyci, M.; Jakupi, B.; ... (1986). "Track length of very heavy ion tracks in olivines". ''Nuclear Tracks and Radiation Measurements''. '''12''': 375–378. [https://doi.org/10.1016/1359-0189(86)90612-6 doi:10.1016/1359-0189(86)90612-6] * Bejtullahu, R.; Bytyçi, M.; Kamishi, B.; Bekteshi, S. (2004). ''Fizika 7''. Prishtinë: Libri Shkollor. == Burimet == {{Reflist|refs= <ref name="fek">Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, ''Fjalori Enciklopedik i Kosovës'', vëll. I (A–K), kryeredaktor Mehmet Kraja, zëri ''Bytyçi, Mustafë'', ASHAK, Prishtinë 2018, f. 246. ISBN 978-9951-615-85-3. [https://ashak.org/wp-content/uploads/2024/01/Fjalori-Enciklopedik-i-Kosoves_I_A-K.pdf PDF]</ref> <ref name="bujku1991">{{Cite news | first = Sh. | last = Rexhepi | title = U larguan nga puna edhe 18 veta | publisher = [[Gazeta Bujku]] | location = Prishtinë | date = 21 shtator 1991 | via = bujku.news | url = https://bujku.news/1991-09-21 | language = sq}} {{Lidhje e vdekur}}</ref> <ref name="bujku1995">{{Cite news |first=Rexhep |last=Demiri |title=Perspektiva e fizikës |publisher=[[Gazeta Bujku]] |location=Prishtinë |date=23 gusht 1995 |url=https://bujku.news/1995-08-23 |via=bujku.news |language=sq}} {{Lidhje e vdekur}}</ref> <ref name="bujku1997">{{Cite news | author = R. D. | title = Këshilla dhe puna e juaj janë synimet tona | publisher = [[Gazeta Bujku]] | location = Prishtinë | date = 10 janar 1997 | url = https://bujku.news/1997-01-10 | via = bujku.news | language = sq}} {{Lidhje e vdekur}}</ref> <ref name="masht2005">Ministria e Arsimit, e Shkencës dhe e Teknologjisë, ''Plani dhe programi mësimor për klasën VIII'', Prishtinë 2005, f. 122.</ref> <ref name="vatoci">{{Cite web |last=Vatoci |first=Jusuf |title=Mustafë Bytyçi |website=Leksikoni i Magjistrave e Doktorëve |url=https://www.leksikonishqip.com/person/mustafe-bytyci-378 |language=sq}}</ref> <ref name="nucltracks1986">{{Cite journal |last1=Perelygin |first1=V. P. |display-authors=etal |title=Track length of very heavy ion tracks in olivines |journal=Nuclear Tracks and Radiation Measurements |volume=12 |year=1986 |pages=375–378 |doi=10.1016/1359-0189(86)90612-6 |url=https://inspirehep.net/literature/241196 |language=en}} Në listën e referencave citohet disertacioni: M. R. Bytyci, ''Doktorska disertacija'', Univerziteti i Kosovës, Prishtinë 1984.</ref> }} [[Kategoria:Lindje 1947]] [[Kategoria:Biografi shqiptarësh]] [[Kategoria:Shkencëtarë shqiptarë]] [[Kategoria:Fizikanë shqiptarë]] [[Kategoria:Njerëz nga Istogu]] [[Kategoria:Pedagogë të Universitetit të Prishtinës]] k91of68fp1n0djzj7a351tm25b5yvdq 1 405601 3059156 3056387 2026-10-23T23:48:45Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059156 wikitext text/x-wiki == Grisja e faqes == Ju lutem, me tregoni detajisht se cilat rregulla nuk i ka konform wikipedias faqja, qe eshte propozuar fe fshihet, ngaqe linku per rregulla vet nuk ekziston. Perndryshe faqja nuk eshte Reklame! ne asnje forme ose tjeter, thjeshte plotesim i te dhenave mbi Shkencetaret nga Kosova. Gjithe te mirat. Per me shume, personi ne fjlae eshte pjese e enciklopedise se Kosoves. [[Përdoruesi:Xk-wiki-ks|Xk-wiki-ks]] ([[Përdoruesi diskutim:Xk-wiki-ks|diskutimet]]) 24 gusht 2026 09:08 (CEST) ::Përshëndetje, @[[Përdoruesi:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]]. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 24 gusht 2026 22:52 (CEST) :::Meqenëse po kundërshtohet, po e lë formalisht tek Forumi i Grisjes: [[WP:Forumi i Grisjes/Kërkesë për grisje/Mustafë Bytyçi]] [[User:Fallbackintoreality|Fallbackintoreality]] / <small>[[Përdoruesi_diskutim:Fallbackintoreality|diskutimi]] / [[Speciale:Kontributet/Fallbackintoreality|kontributet]]</small> 25 gusht 2026 01:52 (CEST) ::::Mirë, diskutimi po vazhdon atje. - [[Përdoruesi:Leutrim.P|Leutrim.P]] ([[Përdoruesi diskutim:Leutrim.P|diskutimet]]) 26 gusht 2026 14:30 (CEST) == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 0 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Mustafë Bytyçi]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059155 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://bujku.news/1991-09-21. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://bujku.news/1995-08-23. *U shtua etiketa {{tlx|lidhje e vdekur}} te lidhja https://bujku.news/1997-01-10. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2026 01:48 (CEST) hplz1apg881vrgmyegiq9f3dfl5o98j 0 405950 3059100 3057956 2026-10-23T14:02:33Z NotEnisi2011 169472 /* Grupi A */ 3059100 wikitext text/x-wiki {{Infobox football league season | image = | competition = [[Kategoria e Dytë]] | season = 2026–27 | winners = | promoted = | relegated = | matches = 44 | total goals = 121 | league topscorer = [[Abdulsalam Omotosho]]<br />(5 gola) | biggest home win = [[KF Bylis|Bylis B]] 9–0 [[KF Memaliaj|Memaliaj]]<br />{{small|(11 tetor 2026)}} | biggest away win = [[KF Naftëtari|Naftëtari]] 0–2 [[KF Gramshi|Gramshi]]<br />{{small|(12 shtator 2026)}}<br />[[KF Memaliaj|Memaliaj]] 2–4 [[KF Delvina|Delvina]]<br />{{small|(20 shtator 2026)}} | highest scoring = [[KF Bylis|Bylis B]] 9–0 [[KF Memaliaj|Memaliaj]]<br />{{small|(11 tetor 2026)}} | longest wins = 4 ndeshje<br />[[KF Bylis|Bylis B]]<br />[[KF Vllaznia|Vllaznia B]] | longest unbeaten = 4 ndeshje<br />[[KF Bylis|Bylis B]]<br />[[KF Gramshi|Gramshi]]<br />[[KF Vllaznia|Vllaznia B]] | longest winless = 3 ndeshje<br />[[FK Apolonia Fier|Apolonia]]<br />[[Basania FC|Basania]]<br />[[KS Devolli|Devolli]]<br />[[Eagle FA]]<br />[[KF Veleçiku|Veleçiku]] | longest losses = 3 ndeshje<br />[[FK Apolonia Fier|Apolonia]]<br />[[Eagle FA]]<br />[[KF Veleçiku|Veleçiku]] | lowest attendance = | average attendance = | updated = 18 tetor 2026 | prevseason = [[Kategoria e Dytë 2025–26|2025–26]] | nextseason = [[Kategoria e Dytë 2027–28|2027–28]] }} '''[[Kategoria e Dytë]] 2026–27''' është sezoni i 57-të zyrtar i divizionit të tretë të futbollit shqiptar që nga themelimi i tij. Këtë sezon garojnë 23 ekipe, të ndara në 2 grupe. Fituesit e grupeve luajnë finalen e ligës kundër njëri-tjetrit dhe gjithashtu ngjiten në [[Kategoria e Parë|Kategoria e Parë 2027–28]], së bashku me ekipet e dyta. Ekipet e renditura nga pozicioni i tretë deri në të gjashtën kualifikohen në raundin e play-off-it ku fituesit do të luajnë kundër ekipeve të renditura të nënta dhe të dhjetë në [[Kategoria e Parë 2026-27]].<ref>{{Cite web|url=https://fshf.org/sq/komiteti-ekzekutiv-miraton-ndarjen-e-grupeve-te-kategorise-se-dyte-per-sezonin-2026-27/|title=Komiteti Ekzekutiv miraton ndarjen e grupeve të Kategorisë së Dytë për sezonin 2026/27|date=6 gusht, 2026|website=FSHF}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fshf.org/sq/komiteti-ekzekutiv-i-fshf-miraton-datat-e-nisjes-se-aktiviteteve-kombetare-per-sezonin-futbollistik-2026-2027/|title=Komiteti Ekzekutiv i FSHF miraton datat e nisjes së aktiviteteve kombëtare për sezonin futbollistik 2026-2027|website=Fshf.org|date=25 qershor, 2026|access-date=6 gusht, 2026}}</ref> == Ndryshimet nga sezoni i kaluar == ==== Nga Kategoria e Dytë ==== '''Ngjitur në [[Kategoria e Parë]] :''' * [[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] * [[KF Oriku|Oriku]] * [[KF Sopoti Librazhd|Sopoti]] '''Rënë në [[Kategoria e Tretë]] :''' * [[KF Adriatiku 2012|Adriatiku]] * [[KF Shkumbini|Shkumbini]] ==== Tek Kategoria e Dytë ==== '''Rënë nga [[Kategoria e Parë]] :''' * [[FK Apolonia Fier|Apolonia]] * [[AF Luftëtari|Luftëtari]] * [[KS Lushnja|Lushnja]] '''Promovuar nga [[Kategoria e Tretë]] :''' * [[KF Albpetrol|Albpetrol]] * [[KF Memaliaj|Memaliaj]] * Vllaznia B [[Kategoria:Përshkrim i shkurtër me përshkrim bosh në Wikidata]] [[Kategoria:Artikull me përshkrim të shkurtër]] ===Vendet === {{location map+ |Albania |float=right |width=300 |caption=2026–27 Ekipet të grupit A të Kategorisë së Dytë.|places= {{location map~ |Albania |lat=41.9600264 |long=19.5344945 |label=<small>[[Basania FC|Basania]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.3275 |long=19.8187 |label=<small>[[Eagle FA]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=41.3459 |long=19.5657 |label=<small>[[KF Erzeni|Erzeni]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=40.86972|long=20.18444|label=<small>[[KF Gramshi|Gramshi]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=40.9354239|long=19.66896 |label=<small>[[KF Lushnja|Lushnja]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.133333|long=19.566667 |label=<small>[[KF Luzi 2008|Luzi 2008]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=40.80028|long=19.91667|label=<small>[[KF Naftëtari|Naftëtari]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.3275|long=19.8187 |label=<small>[[FK Partizani Tirana B|Partizani B]]</small> |position=bottom}} {{location map~ |Albania |lat=42.0578 |long=19.4561 |label=<small>[[KF Shiroka|Shiroka]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=42.0470 |long=19.8961 |label=<small>[[KF Tërbuni|Tërbuni]]</small> |position=bottom}} {{location map~ |Albania |lat=42.21361|long=19.43639|label=<small>[[KF Veleçiku|Veleçiku]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=42.07 |long=19.506667 |label=<small>[[KF Vllaznia Shkodër B|Vllaznia B]]</small> |position=right}} }} {{location map+ |Albania |float=right |width=300 |caption=2026–27 Ekipet të grupit B të Kategorisë së Dytë.|places= {{location map~ |Albania |lat=40.687743|long=19.62227 |label=<small>[[KF Albpetrol Patos|Albpetrol]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=40.7275 |long=19.5628 |label=<small>[[FK Apolonia Fier|Apolonia]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=39.875 |long=20.01 |label=<small>[[KF Butrinti|Butrinti]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=40.5964 |long=19.7383 |label=<small>[[KF Bylis|Bylis B]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=39.9481364 |long=20.0955891 |label=<small>[[KS Delvina|Delvina]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=40.6275|long=20.99 |label=<small>[[KS Devolli|Devolli]]</small> |position=bottom}} {{location map~ |Albania |lat=40.313 |long=20.189 |label=<small>[[KF Këlcyra|Këlcyra]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=40.07583 |long=20.13889 |label=<small>[[AS Luftëtari|Luftëtari]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=40.70583|long=20.69972|label=<small>[[KF Maliqi|Maliqi]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=40.35167|long=19.98028|label=<small>[[KF Memaliaj|Memaliaj]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=40.7086377|long=19.9437314 |label=<small>[[KF Tomori|Tomori]]</small> |position=right}} }} ====Grupi A==== {| class="wikitable sortable" |- ! Ekipi !! Vendi !! Stadiumi !! Kapaciteti |- | [[Basania FC|Basania]]|| [[Bushat]] || || |- | [[Eagle FA]] || [[Tirana]] || || |- | [[KF Erzeni|Erzeni]] || [[Shijak]] || [[Stadiumi Tefik Jashari]] || 1,500 |- | [[KF Gramshi|Gramshi]] || [[Bashkia Gramsh|Gramsh]] || [[Stadiumi Mislim Koçi]] || 3,100 |- | [[KF Lushnja|Lushnja]] || [[Lushnjë]] || [[Stadiumi A.Roza Haxhiu|Stadiumi Roza Haxhiu]] || 8,500 |- | [[KF Luzi 2008|Luzi 2008]] || [[Luz i Vogël]] || [[Stadiumi Luz i Vogël]] || 549 |- | [[KF Naftëtari|Naftëtari]] || [[Kuçovë]] || [[Stadiumi Bashkim Sulejmani]] || 5,000 |- | [[FK Partizani Tirana B|Partizani B]] || [[Tirana]] || Arena e Demave || 3,959 |- | Shiroka || [[Shiroka]] || [[Stadiumi Reshit Rusi]] || 1,200 |- | [[KF Tërbuni|Tërbuni]] || [[Pukë]] || [[Stadiumi Ismail Xhemali]] || 1,950 |- | [[KF Veleçiku|Veleçiku]] || [[Koplik]] || [[Kompleksi Vellezërit Duli]] || 2,000 |- | Vllaznia B || [[Shkodër]] || [[Stadiumi Reshit Rusi]] || 1,200 |} ====Grupi B==== {| class="wikitable sortable" |- ! Ekipi !! Vendi !! Stadiumi !! Kapaciteti |- | [[KF Albpetrol|Albpetrol]] || [[Patosi|Patos]] || Stadiumi Alush Noga || 2,150 |- | [[FK Apolonia Fier|Apolonia]] || [[Fier]] || [[Stadiumi "Loni Papuçiu"|Stadiumi Loni Papuçiu]] || 3,159 |- | [[KF Butrinti|Butrinti]] || [[Sarandë]] || Stadiumi Andon Lapa || 5,500 |- | [[KF Bylis|Bylis B]] || [[Ballsh]] || [[Stadiumi Adush Muça]] || 2,464 |- | [[KS Delvina|Delvina]] || [[Delvinë]] || Stadiumi Panajot Pano || 2,500 |- | [[KS Devolli|Devolli]] || [[Bilisht]] || Stadiumi Bilisht || 3,000 |- | [[KF Këlcyra|Këlcyra]] || [[Këlcyrë]] || Stadiumi Demir Allamani || 1,000 |- | [[AS Luftëtari|Luftëtari]] || [[Gjirokastër]] || [[Stadiumi i Gjirokastrës]] || 8,400 |- | [[KF Maliqi|Maliqi]] || [[Maliqi|Maliq]] || Stadiumi Jovan Asko || 1,500 |- | [[KF Memaliaj|Memaliaj]] || [[Memaliaj]] || Stadiumi Karafil Çaushi || 1,500 |- | [[KF Tomori|Tomori]] || [[Berat]] || [[Stadiumi Tomori]] || 19,230 |- |} ==Renditja== ===Grupi A=== <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=football |source=[https://fshf.org/competition/kategoria-e-dyte/] |update=23 tetor 2026 |team1=Gramshi |team2=VllazniaB |team3=Lushnja |team4=Erzeni |team5=Luzi2008 |team6=Tërbuni |team7=PartizaniB |team8=Basania |team9=Naftëtari |team10=Shiroka |team11=Veleçiku |team12=EagleFA |result1=pro |result2=pro |result3=playoff |result4=playoff |result5=playoff |result6=playoff |result11=relplayoff |result12=rel |win_Basania=1 |draw_Basania=1 |loss_Basania=2 |gf_Basania=3 |ga_Basania=4 |win_EagleFA=1 |draw_EagleFA=0 |loss_EagleFA=4 |gf_EagleFA=4 |ga_EagleFA=11 |win_Erzeni=2 |draw_Erzeni=0 |loss_Erzeni=2 |gf_Erzeni=4 |ga_Erzeni=8 |win_Gramshi=4 |draw_Gramshi=1 |loss_Gramshi=0 |gf_Gramshi=8 |ga_Gramshi=0 |win_Lushnja=3 |draw_Lushnja=0 |loss_Lushnja=1 |gf_Lushnja=5 |ga_Lushnja=2 |win_Luzi2008=1 |draw_Luzi2008=2 |loss_Luzi2008=1 |gf_Luzi2008=3 |ga_Luzi2008=3 |win_Naftëtari=1 |draw_Naftëtari=1 |loss_Naftëtari=2 |gf_Naftëtari=3 |ga_Naftëtari=5 |win_PartizaniB=1 |draw_PartizaniB=1 |loss_PartizaniB=2 |gf_PartizaniB=5 |ga_PartizaniB=5 |win_Shiroka=1 |draw_Shiroka=0 |loss_Shiroka=3 |gf_Shiroka=3 |ga_Shiroka=5 |win_Tërbuni=1 |draw_Tërbuni=2 |loss_Tërbuni=1 |gf_Tërbuni=2 |ga_Tërbuni=2 |win_Veleçiku=1 |draw_Veleçiku=0 |loss_Veleçiku=3 |gf_Veleçiku=4 |ga_Veleçiku=7 |win_VllazniaB=4 |draw_VllazniaB=0 |loss_VllazniaB=0 |gf_VllazniaB=8 |ga_VllazniaB=0 |name_Basania=[[Basania FC|Basania]] |name_EagleFA=[[Eagle FA]] |name_Erzeni=[[KF Erzeni|Erzeni]] |name_Gramshi=[[KF Gramshi|Gramshi]] |name_Lushnja=[[KF Lushnja|Lushnja]] |name_Luzi2008=[[KF Luzi 2008|Luzi 2008]] |name_Naftëtari=[[KF Naftëtari|Naftëtari]] |name_PartizaniB=[[FK Partizani Tirana B|Partizani B]] |name_Shiroka=Shiroka |name_Tërbuni=[[KF Tërbuni|Tërbuni]] |name_Veleçiku=[[KF Veleçiku|Veleçiku]] |name_VllazniaB=Vllaznia B |show_limit=5 |class_rules = 1) pikë; 2) pikë kokë më kokë; 3) diferenca e golave ​​në ndeshjet kokë më kokë; 4) diferenca e golave; 5) numri i golave ​​të shënuar; 6) barazim. (Rekordi kokë më kokë zbatohet për klubet me të njëjtin numër pikësh vetëm pasi të jenë luajtur të gjitha ndeshjet midis këtyre klubeve.) |status_text_X=Ka garantuar play-off. |status_text_Y=Mund të garantojë maksimalisht play-out. |res_col_header=PR |col_pro=green1 |text_pro=Ngjitje në [[Kategoria e Parë|Kategoria e Parë 2027–28]] |col_playoff=green3 |text_playoff=Play-off për [[Kategoria e Parë|Kategoria e Parë 2027–28]] |col_relplayoff=red3 |text_relplayoff=Play-off për [[Kategoria e Tretë|Kategoria e Tretë 2027–28]] |col_rel=red1 |text_rel=Rënie në [[Kategoria e Tretë|Kategoria e Tretë 2027–28]] }}</onlyinclude> ====Rezultatet==== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/kategoria-e-dyte/] | update = 23 tetor 2026 | a_note = yes | matches_style = FBR | team1= BAS | team2= EAG | team3= ERZ | team4= GRA | team5= LUS | team6= LUZ | team7= NAF | team8= PAR | team9= SHI | team10= TËR | team11= VEL | team12= VLL | name_BAS=[[Basania FC|Basania]] | name_EAG=[[Eagle FA]] | name_ERZ=[[KF Erzeni|Erzeni]] | name_GRA=[[KF Gramshi|Gramshi]] | name_LUS=[[KF Lushnja|Lushnja]] | name_LUZ=[[KF Luzi 2008|Luzi 2008]] | name_NAF=[[KF Naftëtari|Naftëtari]] | name_PAR=[[FK Partizani Tirana B|Partizani B]] | name_SHI=Shiroka | name_TËR=[[KF Tërbuni|Tërbuni]] | name_VEL=[[KF Veleçiku|Veleçiku]] | name_VLL=Vllaznia B | match_BAS_EAG = 2–1 | match_BAS_ERZ = | match_BAS_GRA = | match_BAS_LUS = | match_BAS_LUZ = | match_BAS_NAF = | match_BAS_PAR = | match_BAS_SHI = | match_BAS_TËR = 0–1 | match_BAS_VEL = | match_BAS_VLL = | match_EAG_BAS = | match_EAG_ERZ = | match_EAG_GRA = 0–3 | match_EAG_LUS = | match_EAG_LUZ = 1–2 | match_EAG_NAF = | match_EAG_PAR = | match_EAG_SHI = | match_EAG_TËR = | match_EAG_VEL = | match_EAG_VLL = | match_ERZ_BAS = | match_ERZ_EAG = | match_ERZ_GRA = | match_ERZ_LUS = 0–1 | match_ERZ_LUZ = | match_ERZ_NAF = 2–1 | match_ERZ_PAR = | match_ERZ_SHI = 2–1 | match_ERZ_TËR = | match_ERZ_VEL = | match_ERZ_VLL = | match_GRA_BAS = 0–0 | match_GRA_EAG = | match_GRA_ERZ = | match_GRA_LUS = | match_GRA_LUZ = | match_GRA_NAF = | match_GRA_PAR = 2–0 | match_GRA_SHI = | match_GRA_TËR = | match_GRA_VEL = | match_GRA_VLL = | match_LUS_BAS = | match_LUS_EAG = | match_LUS_ERZ = | match_LUS_GRA = | match_LUS_LUZ = | match_LUS_NAF = | match_LUS_PAR = | match_LUS_SHI = 1–0 | match_LUS_TËR = | match_LUS_VEL = 3–1 | match_LUS_VLL = 0–1 | match_LUZ_BAS = | match_LUZ_EAG = | match_LUZ_ERZ = | match_LUZ_GRA = 0–1 | match_LUZ_LUS = | match_LUZ_NAF = | match_LUZ_PAR = 0–0 | match_LUZ_SHI = | match_LUZ_TËR = | match_LUZ_VEL = | match_LUZ_VLL = | match_NAF_BAS = | match_NAF_EAG = | match_NAF_ERZ = | match_NAF_GRA = 0–2 | match_NAF_LUS = | match_NAF_LUZ = | match_NAF_PAR = | match_NAF_SHI = | match_NAF_TËR = | match_NAF_VEL = 2–1 | match_NAF_VLL = | match_PAR_BAS = | match_PAR_EAG = 4–1 | match_PAR_ERZ = | match_PAR_GRA = | match_PAR_LUS = | match_PAR_LUZ = | match_PAR_NAF = | match_PAR_SHI = | match_PAR_TËR = | match_PAR_VEL = | match_PAR_VLL = | match_SHI_BAS = | match_SHI_EAG = 0–1 | match_SHI_ERZ = | match_SHI_GRA = | match_SHI_LUS = | match_SHI_LUZ = | match_SHI_NAF = | match_SHI_PAR = 2–1 | match_SHI_TËR = | match_SHI_VEL = | match_SHI_VLL = | match_TËR_BAS = | match_TËR_EAG = | match_TËR_ERZ = | match_TËR_GRA = | match_TËR_LUS = | match_TËR_LUZ = 1–1 | match_TËR_NAF = 0–0 | match_TËR_PAR = | match_TËR_SHI = | match_TËR_VEL = | match_TËR_VLL = | match_VEL_BAS = 2–1 | match_VEL_EAG = | match_VEL_ERZ = | match_VEL_GRA = | match_VEL_LUS = | match_VEL_LUZ = | match_VEL_NAF = | match_VEL_PAR = | match_VEL_SHI = | match_VEL_TËR = | match_VEL_VLL = 0–1 | match_VLL_BAS = | match_VLL_EAG = | match_VLL_ERZ = 5–0 | match_VLL_GRA = | match_VLL_LUS = | match_VLL_LUZ = | match_VLL_NAF = | match_VLL_PAR = | match_VLL_SHI = | match_VLL_TËR = 1–0 | match_VLL_VEL = }} ===Grupi B=== <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=football |source=[https://fshf.org/competition/kategoria-e-dyte/] |update=18 tetor 2026 |team1=BylisB |team2=Butrinti |team3=Luftëtari |team4=Tomori |team5=Devolli |team6=Maliqi |team7=Delvina |team8=Apolonia |team9=Albpetrol |team10=Këlcyra |team11=Memaliaj |result1=pro |result2=pro |result3=playoff |result4=playoff |result5=playoff |result6=playoff |result10=relplayoff |result11=rel |win_Albpetrol=1 |draw_Albpetrol=0 |loss_Albpetrol=3 |gf_Albpetrol=4 |ga_Albpetrol=8 |win_Apolonia=1 |draw_Apolonia=0 |loss_Apolonia=3 |gf_Apolonia=4 |ga_Apolonia=6 |win_Butrinti=3 |draw_Butrinti=0 |loss_Butrinti=1 |gf_Butrinti=7 |ga_Butrinti=4 |win_BylisB=4 |draw_BylisB=0 |loss_BylisB=0 |gf_BylisB=17 |ga_BylisB=2 |win_Delvina=1 |draw_Delvina=0 |loss_Delvina=2 |gf_Delvina=5 |ga_Delvina=5 |win_Devolli=1 |draw_Devolli=1 |loss_Devolli=2 |gf_Devolli=6 |ga_Devolli=7 |win_Këlcyra=1 |draw_Këlcyra=0 |loss_Këlcyra=3 |gf_Këlcyra=3 |ga_Këlcyra=9 |win_Luftëtari=2 |draw_Luftëtari=1 |loss_Luftëtari=0 |gf_Luftëtari=11 |ga_Luftëtari=5 |win_Maliqi=1 |draw_Maliqi=1 |loss_Maliqi=1 |gf_Maliqi=3 |ga_Maliqi=7 |win_Memaliaj=1 |draw_Memaliaj=0 |loss_Memaliaj=2 |gf_Memaliaj=3 |ga_Memaliaj=13 |win_Tomori=2 |draw_Tomori=1 |loss_Tomori=1 |gf_Tomori=9 |ga_Tomori=6 |name_Albpetrol=[[KF Albpetrol|Albpetrol]] |name_Apolonia=[[FK Apolonia Fier|Apolonia]] |name_Butrinti=[[KF Butrinti|Butrinti]] |name_BylisB=[[KF Bylis|Bylis B]] |name_Delvina=[[KS Delvina|Delvina]] |name_Devolli=[[KS Devolli|Devolli]] |name_Këlcyra=[[KF Këlcyra|Këlcyra]] |name_Luftëtari=[[AS Luftëtari|Luftëtari]] |name_Maliqi=[[KF Maliqi|Maliqi]] |name_Memaliaj=[[KF Memaliaj|Memaliaj]] |name_Tomori=[[KF Tomori|Tomori]] |show_limit=5 |class_rules = 1) pikë; 2) pikë kokë më kokë; 3) diferenca e golave ​​në ndeshjet kokë më kokë; 4) diferenca e golave; 5) numri i golave ​​të shënuar; 6) barazim. |status_text_S=Skualifikim |status_text_X=Mund të garantojë maksimalisht play-out. |res_col_header=PR |col_pro=green1 |text_pro=Ngjitje në [[Kategoria e Parë|Kategoria e Parë 2027–28]] |col_playoff=green3 |text_playoff=Play-off për [[Kategoria e Parë|Kategoria e Parë 2027–28]] |col_relplayoff=red3 |text_relplayoff=Play-off për [[Kategoria e Tretë|Kategoria e Tretë 2027–28]] |col_rel=red1 |text_rel=Rënie në [[Kategoria e Tretë|Kategoria e Tretë 2027–28]] }}</onlyinclude> ====Rezultatet==== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/kategoria-e-dyte/] | update = 18 tetor 2026 | a_note = yes | matches_style = FBR | team1= ALB | team2= APO | team3= BUT | team4= BYL | team5= DEL | team6= DEV | team7= KËL | team8= LUF | team9= MAL | team10= MEM | team11= TOM | name_ALB=[[KF Albpetrol|Albpetrol]] | name_APO=[[FK Apolonia Fier|Apolonia]] | name_BUT=[[KF Butrinti|Butrinti]] | name_BYL=[[KF Bylis|Bylis B]] | name_DEL=[[KS Delvina|Delvina]] | name_DEV=[[KS Devolli|Devolli]] | name_KËL=[[KF Këlcyra|Këlcyra]] | name_LUF=[[AS Luftëtari|Luftëtari]] | name_MAL=[[KF Maliqi|Maliqi]] | name_MEM=[[KF Memaliaj|Memaliaj]] | name_TOM=[[KF Tomori|Tomori]] | match_ALB_APO = | match_ALB_BUT = | match_ALB_BYL = | match_ALB_DEL = | match_ALB_DEV = | match_ALB_KËL = 3–1 | match_ALB_LUF = | match_ALB_MAL = 0–1 | match_ALB_MEM = | match_ALB_TOM = | match_APO_ALB = | match_APO_BUT = 1–2 | match_APO_BYL = | match_APO_DEL = | match_APO_DEV = | match_APO_KËL = | match_APO_LUF = | match_APO_MAL = | match_APO_MEM = | match_APO_TOM = 2–1 | match_BUT_ALB = 3–1 | match_BUT_APO = | match_BUT_BYL = 1–2 | match_BUT_DEL = | match_BUT_DEV = | match_BUT_KËL = | match_BUT_LUF = | match_BUT_MAL = | match_BUT_MEM = | match_BUT_TOM = | match_BYL_ALB = | match_BYL_APO = | match_BYL_BUT = | match_BYL_DEL = | match_BYL_DEV = | match_BYL_KËL = 4–0 | match_BYL_LUF = | match_BYL_MAL = | match_BYL_MEM = 9–0 | match_BYL_TOM = | match_DEL_ALB = | match_DEL_APO = | match_DEL_BUT = 0–1 | match_DEL_BYL = 1–2 | match_DEL_DEV = | match_DEL_KËL = | match_DEL_LUF = | match_DEL_MAL = | match_DEL_MEM = | match_DEL_TOM = | match_DEV_ALB = | match_DEV_APO = | match_DEV_BUT = | match_DEV_BYL = | match_DEV_DEL = | match_DEV_KËL = | match_DEV_LUF = 2–3 | match_DEV_MAL = | match_DEV_MEM = | match_DEV_TOM = 2–3 | match_KËL_ALB = | match_KËL_APO = 2–1 | match_KËL_BUT = | match_KËL_BYL = | match_KËL_DEL = | match_KËL_DEV = 0–1 | match_KËL_LUF = | match_KËL_MAL = | match_KËL_MEM = | match_KËL_TOM = | match_LUF_ALB = | match_LUF_APO = | match_LUF_BUT = | match_LUF_BYL = | match_LUF_DEL = | match_LUF_DEV = | match_LUF_KËL = | match_LUF_MAL = 6–1 | match_LUF_MEM = | match_LUF_TOM = | match_MAL_ALB = | match_MAL_APO = | match_MAL_BUT = | match_MAL_BYL = | match_MAL_DEL = | match_MAL_DEV = 1–1 | match_MAL_KËL = | match_MAL_LUF = | match_MAL_MEM = | match_MAL_TOM = | match_MEM_ALB = | match_MEM_APO = 1–0 | match_MEM_BUT = | match_MEM_BYL = | match_MEM_DEL = 2–4 | match_MEM_DEV = | match_MEM_KËL = | match_MEM_LUF = | match_MEM_MAL = | match_MEM_TOM = | match_TOM_ALB = 3–0 | match_TOM_APO = | match_TOM_BUT = | match_TOM_BYL = | match_TOM_DEL = | match_TOM_DEV = | match_TOM_KËL = | match_TOM_LUF = 2–2 | match_TOM_MAL = | match_TOM_MEM = }}</onlyinclude> 3h5ldbtart5jallaeo7qoflblqbwn26 3059101 3059100 2026-10-23T14:04:55Z NotEnisi2011 169472 /* */ 3059101 wikitext text/x-wiki {{Infobox football league season | image = | competition = [[Kategoria e Dytë]] | season = 2026–27 | winners = | promoted = | relegated = | matches = 45 | total goals = 124 | league topscorer = [[Abdulsalam Omotosho]]<br />(5 gola) | biggest home win = [[KF Bylis|Bylis B]] 9–0 [[KF Memaliaj|Memaliaj]]<br />{{small|(11 tetor 2026)}} | biggest away win = [[KF Naftëtari|Naftëtari]] 0–2 [[KF Gramshi|Gramshi]]<br />{{small|(12 shtator 2026)}}<br />[[KF Memaliaj|Memaliaj]] 2–4 [[KF Delvina|Delvina]]<br />{{small|(20 shtator 2026)}} | highest scoring = [[KF Bylis|Bylis B]] 9–0 [[KF Memaliaj|Memaliaj]]<br />{{small|(11 tetor 2026)}} | longest wins = 4 ndeshje<br />[[KF Bylis|Bylis B]]<br />[[KF Vllaznia|Vllaznia B]] | longest unbeaten = 5 ndeshje<br />[[KF Gramshi|Gramshi]] | longest winless = 3 ndeshje<br />[[FK Apolonia Fier|Apolonia]]<br />[[Basania FC|Basania]]<br />[[KS Devolli|Devolli]]<br />[[Eagle FA]]<br />[[KF Veleçiku|Veleçiku]] | longest losses = 3 ndeshje<br />[[FK Apolonia Fier|Apolonia]]<br />[[Eagle FA]]<br />[[KF Veleçiku|Veleçiku]] | lowest attendance = | average attendance = | updated = 23 tetor 2026 | prevseason = [[Kategoria e Dytë 2025–26|2025–26]] | nextseason = [[Kategoria e Dytë 2027–28|2027–28]] }} '''[[Kategoria e Dytë]] 2026–27''' është sezoni i 57-të zyrtar i divizionit të tretë të futbollit shqiptar që nga themelimi i tij. Këtë sezon garojnë 23 ekipe, të ndara në 2 grupe. Fituesit e grupeve luajnë finalen e ligës kundër njëri-tjetrit dhe gjithashtu ngjiten në [[Kategoria e Parë|Kategoria e Parë 2027–28]], së bashku me ekipet e dyta. Ekipet e renditura nga pozicioni i tretë deri në të gjashtën kualifikohen në raundin e play-off-it ku fituesit do të luajnë kundër ekipeve të renditura të nënta dhe të dhjetë në [[Kategoria e Parë 2026-27]].<ref>{{Cite web|url=https://fshf.org/sq/komiteti-ekzekutiv-miraton-ndarjen-e-grupeve-te-kategorise-se-dyte-per-sezonin-2026-27/|title=Komiteti Ekzekutiv miraton ndarjen e grupeve të Kategorisë së Dytë për sezonin 2026/27|date=6 gusht, 2026|website=FSHF}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fshf.org/sq/komiteti-ekzekutiv-i-fshf-miraton-datat-e-nisjes-se-aktiviteteve-kombetare-per-sezonin-futbollistik-2026-2027/|title=Komiteti Ekzekutiv i FSHF miraton datat e nisjes së aktiviteteve kombëtare për sezonin futbollistik 2026-2027|website=Fshf.org|date=25 qershor, 2026|access-date=6 gusht, 2026}}</ref> == Ndryshimet nga sezoni i kaluar == ==== Nga Kategoria e Dytë ==== '''Ngjitur në [[Kategoria e Parë]] :''' * [[KF Besëlidhja Lezhë|Besëlidhja]] * [[KF Oriku|Oriku]] * [[KF Sopoti Librazhd|Sopoti]] '''Rënë në [[Kategoria e Tretë]] :''' * [[KF Adriatiku 2012|Adriatiku]] * [[KF Shkumbini|Shkumbini]] ==== Tek Kategoria e Dytë ==== '''Rënë nga [[Kategoria e Parë]] :''' * [[FK Apolonia Fier|Apolonia]] * [[AF Luftëtari|Luftëtari]] * [[KS Lushnja|Lushnja]] '''Promovuar nga [[Kategoria e Tretë]] :''' * [[KF Albpetrol|Albpetrol]] * [[KF Memaliaj|Memaliaj]] * Vllaznia B [[Kategoria:Përshkrim i shkurtër me përshkrim bosh në Wikidata]] [[Kategoria:Artikull me përshkrim të shkurtër]] ===Vendet === {{location map+ |Albania |float=right |width=300 |caption=2026–27 Ekipet të grupit A të Kategorisë së Dytë.|places= {{location map~ |Albania |lat=41.9600264 |long=19.5344945 |label=<small>[[Basania FC|Basania]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.3275 |long=19.8187 |label=<small>[[Eagle FA]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=41.3459 |long=19.5657 |label=<small>[[KF Erzeni|Erzeni]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=40.86972|long=20.18444|label=<small>[[KF Gramshi|Gramshi]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=40.9354239|long=19.66896 |label=<small>[[KF Lushnja|Lushnja]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.133333|long=19.566667 |label=<small>[[KF Luzi 2008|Luzi 2008]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=40.80028|long=19.91667|label=<small>[[KF Naftëtari|Naftëtari]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=41.3275|long=19.8187 |label=<small>[[FK Partizani Tirana B|Partizani B]]</small> |position=bottom}} {{location map~ |Albania |lat=42.0578 |long=19.4561 |label=<small>[[KF Shiroka|Shiroka]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=42.0470 |long=19.8961 |label=<small>[[KF Tërbuni|Tërbuni]]</small> |position=bottom}} {{location map~ |Albania |lat=42.21361|long=19.43639|label=<small>[[KF Veleçiku|Veleçiku]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=42.07 |long=19.506667 |label=<small>[[KF Vllaznia Shkodër B|Vllaznia B]]</small> |position=right}} }} {{location map+ |Albania |float=right |width=300 |caption=2026–27 Ekipet të grupit B të Kategorisë së Dytë.|places= {{location map~ |Albania |lat=40.687743|long=19.62227 |label=<small>[[KF Albpetrol Patos|Albpetrol]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=40.7275 |long=19.5628 |label=<small>[[FK Apolonia Fier|Apolonia]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=39.875 |long=20.01 |label=<small>[[KF Butrinti|Butrinti]]</small> |position=left}} {{location map~ |Albania |lat=40.5964 |long=19.7383 |label=<small>[[KF Bylis|Bylis B]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=39.9481364 |long=20.0955891 |label=<small>[[KS Delvina|Delvina]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=40.6275|long=20.99 |label=<small>[[KS Devolli|Devolli]]</small> |position=bottom}} {{location map~ |Albania |lat=40.313 |long=20.189 |label=<small>[[KF Këlcyra|Këlcyra]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=40.07583 |long=20.13889 |label=<small>[[AS Luftëtari|Luftëtari]]</small> |position=right}} {{location map~ |Albania |lat=40.70583|long=20.69972|label=<small>[[KF Maliqi|Maliqi]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=40.35167|long=19.98028|label=<small>[[KF Memaliaj|Memaliaj]]</small> |position=top}} {{location map~ |Albania |lat=40.7086377|long=19.9437314 |label=<small>[[KF Tomori|Tomori]]</small> |position=right}} }} ====Grupi A==== {| class="wikitable sortable" |- ! Ekipi !! Vendi !! Stadiumi !! Kapaciteti |- | [[Basania FC|Basania]]|| [[Bushat]] || || |- | [[Eagle FA]] || [[Tirana]] || || |- | [[KF Erzeni|Erzeni]] || [[Shijak]] || [[Stadiumi Tefik Jashari]] || 1,500 |- | [[KF Gramshi|Gramshi]] || [[Bashkia Gramsh|Gramsh]] || [[Stadiumi Mislim Koçi]] || 3,100 |- | [[KF Lushnja|Lushnja]] || [[Lushnjë]] || [[Stadiumi A.Roza Haxhiu|Stadiumi Roza Haxhiu]] || 8,500 |- | [[KF Luzi 2008|Luzi 2008]] || [[Luz i Vogël]] || [[Stadiumi Luz i Vogël]] || 549 |- | [[KF Naftëtari|Naftëtari]] || [[Kuçovë]] || [[Stadiumi Bashkim Sulejmani]] || 5,000 |- | [[FK Partizani Tirana B|Partizani B]] || [[Tirana]] || Arena e Demave || 3,959 |- | Shiroka || [[Shiroka]] || [[Stadiumi Reshit Rusi]] || 1,200 |- | [[KF Tërbuni|Tërbuni]] || [[Pukë]] || [[Stadiumi Ismail Xhemali]] || 1,950 |- | [[KF Veleçiku|Veleçiku]] || [[Koplik]] || [[Kompleksi Vellezërit Duli]] || 2,000 |- | Vllaznia B || [[Shkodër]] || [[Stadiumi Reshit Rusi]] || 1,200 |} ====Grupi B==== {| class="wikitable sortable" |- ! Ekipi !! Vendi !! Stadiumi !! Kapaciteti |- | [[KF Albpetrol|Albpetrol]] || [[Patosi|Patos]] || Stadiumi Alush Noga || 2,150 |- | [[FK Apolonia Fier|Apolonia]] || [[Fier]] || [[Stadiumi "Loni Papuçiu"|Stadiumi Loni Papuçiu]] || 3,159 |- | [[KF Butrinti|Butrinti]] || [[Sarandë]] || Stadiumi Andon Lapa || 5,500 |- | [[KF Bylis|Bylis B]] || [[Ballsh]] || [[Stadiumi Adush Muça]] || 2,464 |- | [[KS Delvina|Delvina]] || [[Delvinë]] || Stadiumi Panajot Pano || 2,500 |- | [[KS Devolli|Devolli]] || [[Bilisht]] || Stadiumi Bilisht || 3,000 |- | [[KF Këlcyra|Këlcyra]] || [[Këlcyrë]] || Stadiumi Demir Allamani || 1,000 |- | [[AS Luftëtari|Luftëtari]] || [[Gjirokastër]] || [[Stadiumi i Gjirokastrës]] || 8,400 |- | [[KF Maliqi|Maliqi]] || [[Maliqi|Maliq]] || Stadiumi Jovan Asko || 1,500 |- | [[KF Memaliaj|Memaliaj]] || [[Memaliaj]] || Stadiumi Karafil Çaushi || 1,500 |- | [[KF Tomori|Tomori]] || [[Berat]] || [[Stadiumi Tomori]] || 19,230 |- |} ==Renditja== ===Grupi A=== <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=football |source=[https://fshf.org/competition/kategoria-e-dyte/] |update=23 tetor 2026 |team1=Gramshi |team2=VllazniaB |team3=Lushnja |team4=Erzeni |team5=Luzi2008 |team6=Tërbuni |team7=PartizaniB |team8=Basania |team9=Naftëtari |team10=Shiroka |team11=Veleçiku |team12=EagleFA |result1=pro |result2=pro |result3=playoff |result4=playoff |result5=playoff |result6=playoff |result11=relplayoff |result12=rel |win_Basania=1 |draw_Basania=1 |loss_Basania=2 |gf_Basania=3 |ga_Basania=4 |win_EagleFA=1 |draw_EagleFA=0 |loss_EagleFA=4 |gf_EagleFA=4 |ga_EagleFA=11 |win_Erzeni=2 |draw_Erzeni=0 |loss_Erzeni=2 |gf_Erzeni=4 |ga_Erzeni=8 |win_Gramshi=4 |draw_Gramshi=1 |loss_Gramshi=0 |gf_Gramshi=8 |ga_Gramshi=0 |win_Lushnja=3 |draw_Lushnja=0 |loss_Lushnja=1 |gf_Lushnja=5 |ga_Lushnja=2 |win_Luzi2008=1 |draw_Luzi2008=2 |loss_Luzi2008=1 |gf_Luzi2008=3 |ga_Luzi2008=3 |win_Naftëtari=1 |draw_Naftëtari=1 |loss_Naftëtari=2 |gf_Naftëtari=3 |ga_Naftëtari=5 |win_PartizaniB=1 |draw_PartizaniB=1 |loss_PartizaniB=2 |gf_PartizaniB=5 |ga_PartizaniB=5 |win_Shiroka=1 |draw_Shiroka=0 |loss_Shiroka=3 |gf_Shiroka=3 |ga_Shiroka=5 |win_Tërbuni=1 |draw_Tërbuni=2 |loss_Tërbuni=1 |gf_Tërbuni=2 |ga_Tërbuni=2 |win_Veleçiku=1 |draw_Veleçiku=0 |loss_Veleçiku=3 |gf_Veleçiku=4 |ga_Veleçiku=7 |win_VllazniaB=4 |draw_VllazniaB=0 |loss_VllazniaB=0 |gf_VllazniaB=8 |ga_VllazniaB=0 |name_Basania=[[Basania FC|Basania]] |name_EagleFA=[[Eagle FA]] |name_Erzeni=[[KF Erzeni|Erzeni]] |name_Gramshi=[[KF Gramshi|Gramshi]] |name_Lushnja=[[KF Lushnja|Lushnja]] |name_Luzi2008=[[KF Luzi 2008|Luzi 2008]] |name_Naftëtari=[[KF Naftëtari|Naftëtari]] |name_PartizaniB=[[FK Partizani Tirana B|Partizani B]] |name_Shiroka=Shiroka |name_Tërbuni=[[KF Tërbuni|Tërbuni]] |name_Veleçiku=[[KF Veleçiku|Veleçiku]] |name_VllazniaB=Vllaznia B |show_limit=5 |class_rules = 1) pikë; 2) pikë kokë më kokë; 3) diferenca e golave ​​në ndeshjet kokë më kokë; 4) diferenca e golave; 5) numri i golave ​​të shënuar; 6) barazim. (Rekordi kokë më kokë zbatohet për klubet me të njëjtin numër pikësh vetëm pasi të jenë luajtur të gjitha ndeshjet midis këtyre klubeve.) |status_text_X=Ka garantuar play-off. |status_text_Y=Mund të garantojë maksimalisht play-out. |res_col_header=PR |col_pro=green1 |text_pro=Ngjitje në [[Kategoria e Parë|Kategoria e Parë 2027–28]] |col_playoff=green3 |text_playoff=Play-off për [[Kategoria e Parë|Kategoria e Parë 2027–28]] |col_relplayoff=red3 |text_relplayoff=Play-off për [[Kategoria e Tretë|Kategoria e Tretë 2027–28]] |col_rel=red1 |text_rel=Rënie në [[Kategoria e Tretë|Kategoria e Tretë 2027–28]] }}</onlyinclude> ====Rezultatet==== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/kategoria-e-dyte/] | update = 23 tetor 2026 | a_note = yes | matches_style = FBR | team1= BAS | team2= EAG | team3= ERZ | team4= GRA | team5= LUS | team6= LUZ | team7= NAF | team8= PAR | team9= SHI | team10= TËR | team11= VEL | team12= VLL | name_BAS=[[Basania FC|Basania]] | name_EAG=[[Eagle FA]] | name_ERZ=[[KF Erzeni|Erzeni]] | name_GRA=[[KF Gramshi|Gramshi]] | name_LUS=[[KF Lushnja|Lushnja]] | name_LUZ=[[KF Luzi 2008|Luzi 2008]] | name_NAF=[[KF Naftëtari|Naftëtari]] | name_PAR=[[FK Partizani Tirana B|Partizani B]] | name_SHI=Shiroka | name_TËR=[[KF Tërbuni|Tërbuni]] | name_VEL=[[KF Veleçiku|Veleçiku]] | name_VLL=Vllaznia B | match_BAS_EAG = 2–1 | match_BAS_ERZ = | match_BAS_GRA = | match_BAS_LUS = | match_BAS_LUZ = | match_BAS_NAF = | match_BAS_PAR = | match_BAS_SHI = | match_BAS_TËR = 0–1 | match_BAS_VEL = | match_BAS_VLL = | match_EAG_BAS = | match_EAG_ERZ = | match_EAG_GRA = 0–3 | match_EAG_LUS = | match_EAG_LUZ = 1–2 | match_EAG_NAF = | match_EAG_PAR = | match_EAG_SHI = | match_EAG_TËR = | match_EAG_VEL = | match_EAG_VLL = | match_ERZ_BAS = | match_ERZ_EAG = | match_ERZ_GRA = | match_ERZ_LUS = 0–1 | match_ERZ_LUZ = | match_ERZ_NAF = 2–1 | match_ERZ_PAR = | match_ERZ_SHI = 2–1 | match_ERZ_TËR = | match_ERZ_VEL = | match_ERZ_VLL = | match_GRA_BAS = 0–0 | match_GRA_EAG = | match_GRA_ERZ = | match_GRA_LUS = | match_GRA_LUZ = | match_GRA_NAF = | match_GRA_PAR = 2–0 | match_GRA_SHI = | match_GRA_TËR = | match_GRA_VEL = | match_GRA_VLL = | match_LUS_BAS = | match_LUS_EAG = | match_LUS_ERZ = | match_LUS_GRA = | match_LUS_LUZ = | match_LUS_NAF = | match_LUS_PAR = | match_LUS_SHI = 1–0 | match_LUS_TËR = | match_LUS_VEL = 3–1 | match_LUS_VLL = 0–1 | match_LUZ_BAS = | match_LUZ_EAG = | match_LUZ_ERZ = | match_LUZ_GRA = 0–1 | match_LUZ_LUS = | match_LUZ_NAF = | match_LUZ_PAR = 0–0 | match_LUZ_SHI = | match_LUZ_TËR = | match_LUZ_VEL = | match_LUZ_VLL = | match_NAF_BAS = | match_NAF_EAG = | match_NAF_ERZ = | match_NAF_GRA = 0–2 | match_NAF_LUS = | match_NAF_LUZ = | match_NAF_PAR = | match_NAF_SHI = | match_NAF_TËR = | match_NAF_VEL = 2–1 | match_NAF_VLL = | match_PAR_BAS = | match_PAR_EAG = 4–1 | match_PAR_ERZ = | match_PAR_GRA = | match_PAR_LUS = | match_PAR_LUZ = | match_PAR_NAF = | match_PAR_SHI = | match_PAR_TËR = | match_PAR_VEL = | match_PAR_VLL = | match_SHI_BAS = | match_SHI_EAG = 0–1 | match_SHI_ERZ = | match_SHI_GRA = | match_SHI_LUS = | match_SHI_LUZ = | match_SHI_NAF = | match_SHI_PAR = 2–1 | match_SHI_TËR = | match_SHI_VEL = | match_SHI_VLL = | match_TËR_BAS = | match_TËR_EAG = | match_TËR_ERZ = | match_TËR_GRA = | match_TËR_LUS = | match_TËR_LUZ = 1–1 | match_TËR_NAF = 0–0 | match_TËR_PAR = | match_TËR_SHI = | match_TËR_VEL = | match_TËR_VLL = | match_VEL_BAS = 2–1 | match_VEL_EAG = | match_VEL_ERZ = | match_VEL_GRA = | match_VEL_LUS = | match_VEL_LUZ = | match_VEL_NAF = | match_VEL_PAR = | match_VEL_SHI = | match_VEL_TËR = | match_VEL_VLL = 0–1 | match_VLL_BAS = | match_VLL_EAG = | match_VLL_ERZ = 5–0 | match_VLL_GRA = | match_VLL_LUS = | match_VLL_LUZ = | match_VLL_NAF = | match_VLL_PAR = | match_VLL_SHI = | match_VLL_TËR = 1–0 | match_VLL_VEL = }} ===Grupi B=== <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=football |source=[https://fshf.org/competition/kategoria-e-dyte/] |update=18 tetor 2026 |team1=BylisB |team2=Butrinti |team3=Luftëtari |team4=Tomori |team5=Devolli |team6=Maliqi |team7=Delvina |team8=Apolonia |team9=Albpetrol |team10=Këlcyra |team11=Memaliaj |result1=pro |result2=pro |result3=playoff |result4=playoff |result5=playoff |result6=playoff |result10=relplayoff |result11=rel |win_Albpetrol=1 |draw_Albpetrol=0 |loss_Albpetrol=3 |gf_Albpetrol=4 |ga_Albpetrol=8 |win_Apolonia=1 |draw_Apolonia=0 |loss_Apolonia=3 |gf_Apolonia=4 |ga_Apolonia=6 |win_Butrinti=3 |draw_Butrinti=0 |loss_Butrinti=1 |gf_Butrinti=7 |ga_Butrinti=4 |win_BylisB=4 |draw_BylisB=0 |loss_BylisB=0 |gf_BylisB=17 |ga_BylisB=2 |win_Delvina=1 |draw_Delvina=0 |loss_Delvina=2 |gf_Delvina=5 |ga_Delvina=5 |win_Devolli=1 |draw_Devolli=1 |loss_Devolli=2 |gf_Devolli=6 |ga_Devolli=7 |win_Këlcyra=1 |draw_Këlcyra=0 |loss_Këlcyra=3 |gf_Këlcyra=3 |ga_Këlcyra=9 |win_Luftëtari=2 |draw_Luftëtari=1 |loss_Luftëtari=0 |gf_Luftëtari=11 |ga_Luftëtari=5 |win_Maliqi=1 |draw_Maliqi=1 |loss_Maliqi=1 |gf_Maliqi=3 |ga_Maliqi=7 |win_Memaliaj=1 |draw_Memaliaj=0 |loss_Memaliaj=2 |gf_Memaliaj=3 |ga_Memaliaj=13 |win_Tomori=2 |draw_Tomori=1 |loss_Tomori=1 |gf_Tomori=9 |ga_Tomori=6 |name_Albpetrol=[[KF Albpetrol|Albpetrol]] |name_Apolonia=[[FK Apolonia Fier|Apolonia]] |name_Butrinti=[[KF Butrinti|Butrinti]] |name_BylisB=[[KF Bylis|Bylis B]] |name_Delvina=[[KS Delvina|Delvina]] |name_Devolli=[[KS Devolli|Devolli]] |name_Këlcyra=[[KF Këlcyra|Këlcyra]] |name_Luftëtari=[[AS Luftëtari|Luftëtari]] |name_Maliqi=[[KF Maliqi|Maliqi]] |name_Memaliaj=[[KF Memaliaj|Memaliaj]] |name_Tomori=[[KF Tomori|Tomori]] |show_limit=5 |class_rules = 1) pikë; 2) pikë kokë më kokë; 3) diferenca e golave ​​në ndeshjet kokë më kokë; 4) diferenca e golave; 5) numri i golave ​​të shënuar; 6) barazim. |status_text_S=Skualifikim |status_text_X=Mund të garantojë maksimalisht play-out. |res_col_header=PR |col_pro=green1 |text_pro=Ngjitje në [[Kategoria e Parë|Kategoria e Parë 2027–28]] |col_playoff=green3 |text_playoff=Play-off për [[Kategoria e Parë|Kategoria e Parë 2027–28]] |col_relplayoff=red3 |text_relplayoff=Play-off për [[Kategoria e Tretë|Kategoria e Tretë 2027–28]] |col_rel=red1 |text_rel=Rënie në [[Kategoria e Tretë|Kategoria e Tretë 2027–28]] }}</onlyinclude> ====Rezultatet==== {{#invoke:sports results|main | source = [https://fshf.org/competition/kategoria-e-dyte/] | update = 18 tetor 2026 | a_note = yes | matches_style = FBR | team1= ALB | team2= APO | team3= BUT | team4= BYL | team5= DEL | team6= DEV | team7= KËL | team8= LUF | team9= MAL | team10= MEM | team11= TOM | name_ALB=[[KF Albpetrol|Albpetrol]] | name_APO=[[FK Apolonia Fier|Apolonia]] | name_BUT=[[KF Butrinti|Butrinti]] | name_BYL=[[KF Bylis|Bylis B]] | name_DEL=[[KS Delvina|Delvina]] | name_DEV=[[KS Devolli|Devolli]] | name_KËL=[[KF Këlcyra|Këlcyra]] | name_LUF=[[AS Luftëtari|Luftëtari]] | name_MAL=[[KF Maliqi|Maliqi]] | name_MEM=[[KF Memaliaj|Memaliaj]] | name_TOM=[[KF Tomori|Tomori]] | match_ALB_APO = | match_ALB_BUT = | match_ALB_BYL = | match_ALB_DEL = | match_ALB_DEV = | match_ALB_KËL = 3–1 | match_ALB_LUF = | match_ALB_MAL = 0–1 | match_ALB_MEM = | match_ALB_TOM = | match_APO_ALB = | match_APO_BUT = 1–2 | match_APO_BYL = | match_APO_DEL = | match_APO_DEV = | match_APO_KËL = | match_APO_LUF = | match_APO_MAL = | match_APO_MEM = | match_APO_TOM = 2–1 | match_BUT_ALB = 3–1 | match_BUT_APO = | match_BUT_BYL = 1–2 | match_BUT_DEL = | match_BUT_DEV = | match_BUT_KËL = | match_BUT_LUF = | match_BUT_MAL = | match_BUT_MEM = | match_BUT_TOM = | match_BYL_ALB = | match_BYL_APO = | match_BYL_BUT = | match_BYL_DEL = | match_BYL_DEV = | match_BYL_KËL = 4–0 | match_BYL_LUF = | match_BYL_MAL = | match_BYL_MEM = 9–0 | match_BYL_TOM = | match_DEL_ALB = | match_DEL_APO = | match_DEL_BUT = 0–1 | match_DEL_BYL = 1–2 | match_DEL_DEV = | match_DEL_KËL = | match_DEL_LUF = | match_DEL_MAL = | match_DEL_MEM = | match_DEL_TOM = | match_DEV_ALB = | match_DEV_APO = | match_DEV_BUT = | match_DEV_BYL = | match_DEV_DEL = | match_DEV_KËL = | match_DEV_LUF = 2–3 | match_DEV_MAL = | match_DEV_MEM = | match_DEV_TOM = 2–3 | match_KËL_ALB = | match_KËL_APO = 2–1 | match_KËL_BUT = | match_KËL_BYL = | match_KËL_DEL = | match_KËL_DEV = 0–1 | match_KËL_LUF = | match_KËL_MAL = | match_KËL_MEM = | match_KËL_TOM = | match_LUF_ALB = | match_LUF_APO = | match_LUF_BUT = | match_LUF_BYL = | match_LUF_DEL = | match_LUF_DEV = | match_LUF_KËL = | match_LUF_MAL = 6–1 | match_LUF_MEM = | match_LUF_TOM = | match_MAL_ALB = | match_MAL_APO = | match_MAL_BUT = | match_MAL_BYL = | match_MAL_DEL = | match_MAL_DEV = 1–1 | match_MAL_KËL = | match_MAL_LUF = | match_MAL_MEM = | match_MAL_TOM = | match_MEM_ALB = | match_MEM_APO = 1–0 | match_MEM_BUT = | match_MEM_BYL = | match_MEM_DEL = 2–4 | match_MEM_DEV = | match_MEM_KËL = | match_MEM_LUF = | match_MEM_MAL = | match_MEM_TOM = | match_TOM_ALB = 3–0 | match_TOM_APO = | match_TOM_BUT = | match_TOM_BYL = | match_TOM_DEL = | match_TOM_DEV = | match_TOM_KËL = | match_TOM_LUF = 2–2 | match_TOM_MAL = | match_TOM_MEM = }}</onlyinclude> fd4a8p28uqmmy89x8n712262luoogq7 0 407529 3059145 3055751 2026-10-23T21:24:55Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3059145 wikitext text/x-wiki {{Infobox government agency | name = Ministria e Punëve Botore | native_name = Ministria e Punëve Botore | type = Departament | formed = {{Start date|1912|12|4|df=yes}} | dissolved = {{End date|2002|1|29|df=yes}} | jurisdiction = [[Këshilli i Ministrave i Shqipërisë|Këshilli i Ministrave]] | headquarters = [[Tirana|Tiranë]], [[Shqipëria|Shqipëri]] | status = E shkrirë | superseding = [[Ministria e Infrastrukturës dhe Energjisë|Ministria e Infrastrukturës dhe Energjisë]] }} '''Ministria e Punëve Botore''' ({{Langx|en|Ministry of Public Works}}) ishte një departament i [[Këshilli i Ministrave i Shqipërisë|qeverisë shqiptare]] në fillimet e hershme të [[Shteti Shqiptar|Shtetit Shqiptar]] të porsakrijuar. E krijuar si institucion që nga [[Qeveria e Përkohshme e Vlorës|qeveria e parë e përkohshme]] e [[Ismail Qemali|Ismail Qemalit]], më 4 dhjetor 1912, ministria do të luante një rol të rëndësishëm në qeveritë e mëvonshme dhe vazhdoi të funksiononte edhe pas [[Lufta e Dytë Botërore në Shqipëri|luftës]] derisa u nda në disa ministri,<ref>{{cite web |title=Historiku i Ministrisë së Bujqësisë dhe Zhvillimit Rural |url=https://bujqesia.gov.al/historiku |website=bujqesia.gov.al |access-date=2 November 2021|language=sq}}</ref> duke filluar me [[Kabineti Hoxha III|Kabinetin Hoxha III]]. Statusi i saj do të rikthehej shkurtimisht në vitin 1996 gjatë [[Qeveria Meksi II|Qeverisë Meksi II]] dhe zgjati deri në vitin 2002. Ministria kishte për detyrë mbikëqyrjen e projekteve të ndërtimit, mirëmbajtjen e rrugëve, urave, ndërtesave shtetërore dhe infrastrukturës së shërbimeve të përgjithshme publiko-infrastrukturore.<ref>{{cite book |last1=Dervishi |first1=Kastriot |title=Historia e Shtetit Shqiptar |date=2006 |publisher=Shtëpia Botuese "55" |location=Tiranë |isbn=9994379933|language=sq}}</ref><ref>{{cite news |title=Cilët ishin ministrat e Ndërtimit në periudhën 1912–1990! |url=http://www.scan-tv.com/cilet-ishin-ministrat-e-ndertimit-ne-periudhen-1912-1990 |access-date=5 March 2018 |agency=Scan TV |language=sq |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310011322/http://www.scan-tv.com/cilet-ishin-ministrat-e-ndertimit-ne-periudhen-1912-1990/ |archive-date=10 mars 2018 |url-status=dead}}</ref>{{efn|name=fn1|Titulli "Zëvendësisht" (në [[Dialekti gegë|gegërisht]]: ''Zavëndësisht''), shpesh duke përdorur akronimin ''"Zav."'', i referohet ushtrimit të përkohshëm të detyrës nga një zyrtar i cili nuk u emërua formalisht nga kryeministri, por mbajti rolin e përkohshëm të ministrit të vakët. Këta zyrtarë janë shënuar në listë me një yllkë.}} ==Ministrat (1912–1953)== {| cellpadding="0" cellspacing="3" style="border:1px solid #000000; font-size:88%; line-height: 1.5em;" |- |'''{{underline|Nr.}}''' |'''{{underline|Emri}}''' |colspan="2"|{{center|'''{{underline|Koha në detyrë}}'''}} |- |colspan="8" align=center| {{highlight|''Ministra të Punëve Botore (1912–1953)''|#f9f0b9}} |- |align="center"|1 |[[Mid'hat Frashëri]] |4 Dhjetor 1912 |30 Mars 1913 |- |align="center"|2 |[[Pandeli Cale]] |30 Mars 1913 |22 Janar 1914 |- |align="center"|3 |[[Prenk Bib Doda]]{{efn|name=fn2|Prenk Bib Doda nuk shërbeu kurrë në detyrë.}} |14 Mars 1914 |20 Maj 1914 |- |align="center"|– |[[Mid'hat Frashëri]] |28 Maj 1914 |3 Shtator 1914 |- |align="center"|4 |[[Aziz Vrioni]] |5 Tetor 1914 |27 Janar 1916 |- |align="center"|* |''[[Sami Vrioni]]''{{efn|name=fn3|Sami Vrioni shërbeu në rolin e delegatit.}} |25 Dhjetor 1918 |29 Janar 1920 |- |align="center"|* |''[[Eshref Frashëri]]''{{efn|name=fn4|Eshref Frashëri shërbeu si drejtor.}} |30 Janar 1920 |14 Nëntor 1920 |- |align="center"|5 |[[Mehdi Frashëri]] |11 Korrik 1921 |16 Tetor 1921 |- |align="center"|6 |[[Zija Dibra]] |16 Tetor 1921 |6 Dhjetor 1921 |- |align="center"|7 |[[Koço Tasi]] |6 Dhjetor 1921 |6 Dhjetor 1921 |- |align="center"|8 |Haki Tefiku |7 Dhjetor 1921 |12 Dhjetor 1921 |- |align="center"|9 |Kostaq Paftali |12 Dhjetor 1921 |24 Dhjetor 1921 |- |align="center"|10 |[[Spiro Jorgo Koleka]] |24 Dhjetor 1921 |30 Maj 1923 |- |align="center"|11 |[[Sejfi Vllamasi]] |30 Maj 1923 |25 Shkurt 1924 |- |align="center"|12 |[[Kostaq Kotta]] |3 Mars 1924 |10 Qershor 1924 |- |align="center"|13 |[[Qazim Koculi]] |16 Qershor 1924 |24 Dhjetor 1924 |- |align="center"|– |[[Kostaq Kotta]] |6 Janar 1925 |23 Shtator 1925 |- |align="center"|14 |Musa Juka |28 Shtator 1925 |20 Tetor 1927 |- |align="center"|15 |[[Hil Mosi]] |16 Nëntor 1927 |10 Maj 1928 |- |align="center"|16 |[[Salih Vuçitërni]] |11 Maj 1928 |5 Mars 1930 |- |align="center"|17 |Izet Dibra |16 Mars 1930 |7 Dhjetor 1932 |- |align="center"|18 |Sandër Saraçi |11 Janar 1933 |18 Qershor 1935 |- |align="center"|19 |Ndoc Naraçi |21 Tetor 1935 |7 Nëntor 1936 |- |align="center"|– |[[Kostaq Kotta]] |9 Nëntor 1936 |7 Prill 1939 |- |align="center"|* |''Yzedin Beshiri''{{efn|name=fn5|Yzedin Beshiri shërbeu si anëtar përgjegjës.}} |8 Prill 1939 |12 Prill 1939 |- |align="center"|20 |[[Shefqet Vërlaci]] |12 Prill 1939 |3 Dhjetor 1941 |- |align="center"|21 |Iljas Agushi |3 Dhjetor 1941 |10 Shtator 1943 |- |align="center"|22 |Musa Gjylbegaj |5 Nëntor 1943 |28 Gusht 1944 |- |align="center"|23 |Lefter Kosova |6 Shtator 1944 |6 Shtator 1944 |- |align="center"|24 |Refat Begolli |6 Shtator 1944 |25 Tetor 1944 |- |align="center"|25 |[[Spiro Koleka]] |23 Tetor 1944 |21 Nëntor 1948 |- |align="center"|26 |Abedin Shehu |29 Tetor 1949 |8 Mars 1950 |- |align="center"|– |[[Spiro Koleka]] |8 Mars 1950 |31 Korrik 1953 |- |colspan="8" align=center| {{highlight|''Ministra të Ndërtimit (1944–1994)''|#f9f0b9}} |- |align="center"|1 |[[Bedri Spahiu]] |23 Tetor 1944 |21 Mars 1946 |- |align="center"|2 |Rrapo Dervishi |5 Korrik 1950 |31 Korrik 1953 |- |align="center"|3 |[[Spiro Koleka]] |1 Gusht 1953 |19 Korrik 1954 |- |align="center"|4 |[[Josif Pashko]] |20 Korrik 1954 |16 Shtator 1963 |- |align="center"|5 |Shinasi Dragoti |16 Shtator 1963 |17 Nëntor 1972 |- |align="center"|6 |Rahman Hanku |17 Nëntor 1972 |23 Nëntor 1982 |- |align="center"|7 |Farudin Hoxha |23 Nëntor 1982 |18 Shkurt 1988 |- |align="center"|8 |Ismail Ahmeti |2 Shkurt 1989 |21 Shkurt 1991 |- |align="center"|9 |Leonard Nano |22 Shkurt 1991 |4 Qershor 1991 |- |align="center"|10 |Emin Musliu |11 Qershor 1991 |6 Dhjetor 1991 |- |align="center"|11 |Luigj Aleksi |18 Dhjetor 1991 |13 Prill 1992 |- |align="center"|12 |Ilir Manushi |13 Prill 1992 |3 Dhjetor 1994 |- |colspan="8" align=center| {{highlight|''Ministra të Punëve Botore (1996–2002)''|#f9f0b9}} |- |align="center"|27 |Albert Brojka |11 Korrik 1996 |1 Mars 1997 |- |align="center"|28 |Vasillaq Spaho |11 Mars 1997 |24 Korrik 1997 |- |align="center"|29 |Gaqo Apostoli |25 Korrik 1997 |28 Shtator 1998 |- |align="center"|30 |Ingrid Shuli |2 Tetor 1998 |25 Tetor 1999 |- |align="center"|31 |Arben Demeti |28 Tetor 1999 |8 Korrik 2000 |- |align="center"|32 |Ilir Zela |8 Korrik 2000 |9 Nëntor 2000 |- |align="center"|33 |Spartak Poçi |9 Nëntor 2000 |6 Shtator 2001 |- |align="center"|34 |[[Bashkim Fino]] |6 Shtator 2001 |29 Janar 2002 |- |} == Shënime == {{notelist}} == Referime == {{reflist}} [[Kategoria:Ish-ministri të Shqipërisë|Punëve Botore]] [[Kategoria:Ministri të punëve botore|Shqipëria]] ox8ps3au1khrctok2x7slwkmto6bpul 0 407580 3059153 3056467 2026-10-23T23:25:20Z InternetArchiveBot 115207 Lidhje të jashtme të shpëtuara: 1 Lidhje të jashtme të etiketuara si të vdekura: 0 #IABot (v2.0.9.6) 3059153 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Mongrassano | native_name = Mungrasana | native_name_lang = aae | settlement_type = Komunë | image_skyline = Mongrassano - Palazzo del Municipio.jpg | image_caption = Bashkia | image_shield = Mongrassano-Stemma.svg | image_map = Map of comune of Mongrassano (province of Cosenza, region Calabria, Italy).svg | map_caption = Vendndodhja e komunës Mongrassano brenda [[Provinca e Kozencës|provincës së Kozencës]] | coordinates = {{Coord|39.533333|16.116667|display=inline,title}} | subdivision_type = Vend | subdivision_name = Itali | subdivision_type1 = Rajon | subdivision_name1 = [[Kalabria]] | subdivision_type2 = Provincë | subdivision_name2 = [[Provinca e Kozencës|Kozencë]] | leader_title = Kryetar | leader_name = Luisa Marino | elevation_m = 540 | area_total_km2 = 34.68 | population_demonym = mongrassanezë | timezone1 = CET | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = CEST | utc_offset1_DST = +2 | website = http://www.comune.mongrassano.cs.it }} '''Mongrassano''' (''Mungrasana'' në [[Gjuha arbëreshe (Itali)|arbërisht]]<ref>{{Cite book|first=Renzo|last=Ambrogio|title=Nomi d'Italia: origine e significato dei nomi geografici e di tutti i comuni|year=2004|publisher=Istituto geografico De Agostini|language=it}}</ref>) është një [[Komuna (Itali)|komunë italiane]] e [[Provinca e Kozencës|provincës së Kozencës]] në [[Kalabria|Kalabri]]. Vendbanimi ndodhet në 540&nbsp;m mbi nivelin e detit dhe shtrihet në një sipërfaqe prej 34,68&nbsp;km², e përfshirë brenda Bashkësisë Malore "Bashkimi i Luginave". Kufizohet me komunat [[Bisignano]], Cerzeto, Fuscaldo, Guardia Piemontese, Acquappesa, Fagnano Castello, Cervicati dhe San Marco Argentano. Territori i Mongrassanos është i ndarë në zona të ndryshme: secila prej tyre përfaqëson një bërthamë urbane që iu shtua të tjerave me rritjen e vendbanimit. Disa prej tyre lindën me vendosjen e italianëve, ndërsa të tjera u shtuan me ardhjen e shqiptarëve. Sot qendra e banuar e Mongrassanos konsiderohet e ndarë në pesë zona të quajtura "Li Romani", "La Costa", "Lo Piano", "La Sciuria" (në [[Gjuha arbëreshe (Itali)|gjuhën arbëreshe]]: Shurja) dhe "Serra di Leo" (në gjuhën arbëreshe: Sardalia). "Li Romani" është vendbanimi më i vjetër dhe e merr emrin nga prania e italianëve, ashtu siç ishin italiane edhe zonat "La Costa" dhe "Lo Piano"; ndërsa "La Sciuria" dhe "Serra di Leo" ishin zonat ku u vendosën shqiptarët. Në kohët e lashta, katundi i Serra di Leos ishte i ndarë nga zonat e tjera, dhe vetëm në fillim të shekullit XIX u bashkua me to për të formuar një komunë të vetme. == Historia == Mongrassano ekzistonte tashmë në [[Shekulli XII|shekullin XII]] me emërtime të ndryshme si "''monscrasanus''", "''Mons Crasanus''", "''Mocrasani''", "''Mocrassano''", "''Moncressano''".{{Sfn|Damiano Guagliardi, 2019|p. 2}} Në territor, rreth gjysmës së parë të shekullit XII, ishte ndërtuar një manastir kushtuar Shën Maries, i cili, ashtu si të gjitha manastiret e tjera të vendosura në zonat përreth, kryente funksion jo vetëm fetar, por edhe ekonomik e shoqëror.{{Sfn|Italo Sarro, 2010|p. 169}} Sot, nuk ka asnjë gjurmë të këtij manastiri.{{Sfn|Damiano Guagliardi, 2019|p. 2}} Manastiri i Shën Maries bënte pjesë në kështjellaninë e San Marco-s, e cila, në vitin 1214, u bë Kontia e Rinaldo del Guasto, ndërsa në vitin 1283 ajo e Restaino de Agot. Në vitin 1334 aty përmenden Sangineto-t,{{Sfn|San Marco Argentano}} kurse në vitin 1421 iu dha familjes në ngritje e sipër Sanseverino, me titullin e baronit.{{Sfn|Italo Sarro, 2010|p. 15}} Më 20 korrik 1459, Luca Sanseverino ia dorëzoi juridiksionin civil të Mongrassanos Quintilio de Zenone-s, Peshkopit të San Marco-s.{{Sfn|Damiano Guagliardi, 2019|p. 2}} Pas vdekjes së Luca Sanseverinos, ndodhur në vitin 1469 ose 1470, dukati i San Marco-s i kaloi djalit të tij, Girolamos.<ref>SANSEVERINO – Linee dei Principi di Bisignano e Duchi di San Marco nel Libro d'Oro nella Nobilità Mediterranea</ref> Dimë se ky i fundit favorizoi vendosjen e shqiptarëve në tokat e tij, por nuk ka elemente të mjaftueshme që na lejojnë të pohojmë se ardhja e shqiptarëve në Mongrassano ndodhi pikërisht në ato vite. Në vitin 1485, Girolamo Sanseverino iu bashkua një komploti kundër Ferdinandit I të Aragonës, Mbret i Napolit, në favor të francezëve. Komploti përfundoi në mënyrë të dështuar në vitin 1487, kështu që Girolamo Sanseverino u arrestua më 13 gusht 1486 dhe u burgos në Castelnuovo, ku vdiq pas vitit 1488.{{Sfn|Elisabeth Scarton, 2011|p. 271}} Pasuritë e tij, përfshirë territorin e Mongrassanos, u konfiskuan dhe u përfshinë në pronat e Mbretërisë së Napolit. Nuk e dimë datën e saktë të ardhjes së shqiptarëve, dimë megjithatë se, sipas një libri kontabël, ata ishin të pranishëm tashmë në vitin 1488 dhe kishin themeluar lagjen e quajtur "La Sciuria",<ref>{{Cite web|url=http://www.comune.mongrassano.cs.it/index.php?action=index&p=240|titolo=I luoghi|accesso=2022-02-25|language=it}}</ref> për të cilën ishin taksuar 20 dukatë.{{Sfn|Italo Sarro, 2010|p. 33}} Por, vetëm katër vjet më pas, shqiptarët nuk u numëruan më.{{Sfn|Italo Sarro, 2010|p. 51}} Për të pasur lajme mbi popullsinë shqiptare të katundit<ref group="sh">Një fshat i pafortifikuar, i përfshirë brenda territorit të një qendre banimi më të rëndësishme.</ref> të Mongrassanos, duhet të arrijmë deri në vitin 1521, kur në katund u numëruan 14 vatra mes "sllavësh, grekësh dhe shqiptarësh".{{Sfn|Italo Sarro, 2010|p. 25}} Në vitin 1543, banorët iu nënshtruan, ashtu si edhe 44 katundet e tjera shqiptare ekzistuese në Kalabrinë Citeriore, një regjistrimi të veçantë fiskal, i cili dha këto rezultate: 63 "vatra", pra bërthama familjare, për një total prej 194 banorësh.{{Sfn|Domenico Zangari, 1941|p. 51}} Mbiemrat e regjistruar nga numëruesit mbretërorë ishin: Arrigoni, Capparello, Cingaro, Drames, Lo Russo, Migliano, Mosciara, Petta, Rotundo, Smilara, Tabularo (Tavolaro/Tavolari), Yerbes (ose Ayerbes). Nga regjistrimet e mëvonshme njihen vetëm totalet: 62 vatra në vitin 1561; 55 vatra në vitin 1595; 70 vatra në vitin 1648; 43 vatra në vitin 1669 (ky i fundit, një periudhë e vështirë, gjatë së cilës ishte rishfaqur [[Murtaja (sëmundje)|murtaja]]).{{Sfn|Domenico Zangari, 1941|p. 64}} === Serra di Leo === Fshati fqinj i «Serradileos», sot lagje e komunës së Mongrassanos, pati një histori tjetër. I populluar në fillim të shekullit XVI, në gjysmën e dytë të atij shekulli iu përkiti si feud fillimisht familjes Cavalcanti, e më pas, nga fundi i shekullit XVI deri në fund të shekullit XVII, familjes Sersale të [[Kozenca|Kozencës]]. Në janar të vitit 1750 Serradileo iu dha si feud Tommaso Micelit, i cili e kishte blerë territorin nga familja Catalano Gonzaga, dukë të Majerës, dhe që u bë Baron i tij. Baronët Miceli, pasardhësit e tij, ushtruan të drejtat feudale dhe juridiksionin mbi Serradileon deri në vitin 1806. Gjuha arbëreshe me kalimin e kohës është zhdukur pothuajse plotësisht. === Simbolet === Stema dhe flamuri i komunës u dhanë me dekret të presidentit të Republikës, datë 11 korrik 2006.<ref>{{Cite web|url=http://presidenza.governo.it/onorificenze_araldica/araldica/emblemi/2006/comuni/Mongrassano.html|title=Mongrassano (Cosenza) D.P.R. 11. korrik 2006 concessione di stemma e gonfalone|website=Governo italiano, Ufficio Onorificenze e Araldica|date=2006|access-date=2020-10-20|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20231127143638/https://presidenza.governo.it/onorificenze_araldica/araldica/emblemi/2006/comuni/Mongrassano.html|archive-date=27 nëntor 2023|url-status=dead}}</ref> {{Blockquote|Në të kuqe, shqiponja e artë, e armatosur dhe e gjuhëzuar në të kuqe, e shoqëruar në cepin e djathtë të krerit nga mitra e argjendtë. Stolisje të jashtme si Komunë.|D.P.R. 11 korrik 2006}} Flamuri është një pëlhurë e bardhë me buzë të kuqe. == Monumente dhe vende me interes == === Arkitektura fetare === <gallery> Skeda:Portone della Chiesa dei Carmelitani - Mongrassano Cs.jpg|Porta e kishës së Karmelitëve </gallery> === Arkitektura civile === <gallery> Skeda:Palazzo del Municipio Mongrassano Cs.JPG|Monumenti i rënëve (në plan të parë) dhe pallati i bashkisë (në sfond) Skeda:Portale di Palazzo Nudo Mongrassano Cs.JPG|Portali i pallatit Nudo Skeda:Portale Palazzo Sarri - Mongrassano Cs.JPG|Portali i pallatit Sarri </gallery> === Të tjera === <gallery> Skeda:Busto Skanderbeg-Mongrassano Cs.JPG|Busti i Skënderbeut </gallery> == Shoqëria == === Evolucioni demografik === == Administrata == === Kryetarët e Bashkisë së Mongrassanos === {| class="wikitable" ! Nga !! Deri !! Emri !! Parti / koalicion !! Kryesia !! Shënime |- | 1995 || 1997 || Vito Argondizzo || Partito Democratico della Sinistra || [[Kryetari i Bashkisë|Kryetar i Bashkisë]] || |- | 1997 || 2001 || Antonietta Formoso || Koalicion i [[Politika e qendrës së majtë|Qendër-majtë]] (listë qytetare) || Kryetar i Bashkisë || |- | 2001 || 2006 || Antonietta Formoso || Koalicion i [[Centrizmi|Qendrës]] (listë qytetare) || Kryetar i Bashkisë || Mandati i saj përfundoi më 21 shkurt 2006, pas dorëheqjes së paraqitur nga shumica e këshilltarëve. |- | 2006 || 2009 || Vito Frank Barbagallo || Listë qytetare "''Rinnovamento''" || Kryetar i Bashkisë || Mandati i tij u ndërpre më 27 janar 2009, pas dorëheqjes së paraqitur nga shumica e këshilltarëve. |- | 2009 || 2024 || Ferruccio Mariani || Listë qytetare "''Progetto Mongrassano''" || Kryetar i Bashkisë || |- | 2024 || ''në detyrë'' || Luisa Marino || Listë qytetare "''Mongrassano Nel Cuore''" || Kryetar i Bashkisë || |} == Referime == <references /> == Bibliografia == * {{Cite book|title=L'origine albanese di alcuni cognomi della comunità di Mongrassano|author=Damiano Guagliardi|publisher=Edizioni Vatra|location=Spezzano Albanese|year=2019|language=it}} * {{Cite book|title=Insediamenti albanesi nella valle del Crati|author=Italo Sarro|publisher=Nuova Santelli|location=Cosenza|year=2010|isbn=978-88-89013-40-3|language=it}} * {{Cite book|title=Poteri, relazioni, guerra nel regno di Ferrante d'Aragona|author=Francesco Senatore|author2=Francesco Storti|contributor=Elisabetta Scarton|chapter=La congiura dei baroni del 1485–1487 e la sorte dei ribelli|publisher=ClioPress|location=Napoli|year=2011|isbn=978-88-88904-13-9|language=it}} * {{Cite book|title=Le colonie italo albanesi di Calabria: storia e demografia|author=Domenico Zangari|publisher=Caselli|location=Napoli|year=1941|language=it}} == Shënime == {{Reflist|group=sh}} == Projekte të tjera == {{Sisterlinks}} == Lidhje të jashtme == * {{Cite web |url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=33414 |title=Comune di San Marco Argentano |access-date=2022-02-25 |language=it}} {{Authority control}} [[Kategoria:Komuna shqipfolëse në Itali]] [[Kategoria:Vendbanime arbëreshe në Itali]] 8eom1zrke7qji7klzb7gbo7fu40vpqv 0 407966 3059103 2026-10-23T14:20:58Z FootballerInTheMaking 193456 Faqe e re: __NOINDEX__ {{Infobox person | name = Bleron Ajeti | birth_date = {{Birth date and age|14|7|2007|df=yes}} | occupation = Analist futbolli, gazetar sportiv | employer = [[KF Prishtina e Re]] | known_for = Analiza e futbollit dhe vlerësimi i lojtarëve në [[Transfermarkt]] }} '''Bleron Ajeti''' (lindur më 14 korrik 2007) është analist futbolli dhe gazetar sportiv nga Kosova. Ai merret me analizën e ndeshjeve, kundërshtarëve dhe skautimin e futbollistëve. Ka punuar... 3059103 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__ {{Infobox person | name = Bleron Ajeti | birth_date = {{Birth date and age|14|7|2007|df=yes}} | occupation = Analist futbolli, gazetar sportiv | employer = [[KF Prishtina e Re]] | known_for = Analiza e futbollit dhe vlerësimi i lojtarëve në [[Transfermarkt]] }} '''Bleron Ajeti''' (lindur më 14 korrik 2007) është analist futbolli dhe gazetar sportiv nga Kosova. Ai merret me analizën e ndeshjeve, kundërshtarëve dhe skautimin e futbollistëve. Ka punuar në media sportive dhe është angazhuar në vlerësimin e lojtarëve të futbollit kosovar për platformën [[Transfermarkt]].<ref>{{Cite web|title=Skuadra dhe lojtarët|url=https://prishtinaere.com/ekipi|website=KF Prishtina e Re|access-date=2026-10-23|language=sq}}</ref><ref>{{Cite web|title=Transferet e janarit, transferet më të shtrenjta, vlera e lojtarëve, klubeve dhe e Superligës së Kosovës, zbulon gjithçka në “Favorit” agjenti i Transfermarkt, Bleron Ajeti|url=https://www.gazetaexpress.com/transferet-e-janarit-transferet-me-te-shtrenjta-vlera-e-lojtareve-klubeve-dhe-e-superliges-se-kosoves-zbulon-gjithcka-ne-favorit-agjenti-i-transfermarkt-bleron-ajeti/|website=Gazeta Express|language=sq}}</ref> == Karriera == === Analiza e futbollit === Ajeti është angazhuar në analizën e ndeshjeve dhe kundërshtarëve, si dhe në skautimin e lojtarëve. Në punën e tij përdor video, statistika dhe platforma të specializuara për analizën e futbollit, përfshirë HUDL, Once Sport dhe LiveTag.<ref>{{Cite web|title=Skuadra dhe lojtarët|url=https://prishtinaere.com/ekipi|website=KF Prishtina e Re|access-date=2026-10-23|language=sq}}</ref> Në [[KF Prishtina e Re]], Ajeti është angazhuar në hulumtim, analizë dhe media. Detyrat e tij përfshijnë analizën e paraqitjeve të skuadrave dhe vlerësimin e futbollistëve përmes të dhënave statistikore dhe materialeve filmike.<ref>{{Cite web|title=Menaxhmenti · Bordi Drejtues, Menaxhmenti & Stafi|url=https://prishtinaere.com/klubi/stafi|website=KF Prishtina e Re|access-date=2026-10-23|language=sq}}</ref> === Transfermarkt === Që nga viti 2023, Ajeti është angazhuar si përgjegjës për vlerësimin e vlerës së lojtarëve në Kosovë për platformën [[Transfermarkt]]. Në këtë rol, ai ka kontribuar në vlerësimin e futbollistëve dhe klubeve të [[Superliga e Futbollit të Kosovës|Superligës së Kosovës]].<ref>{{Cite web|title=Transferet e janarit, transferet më të shtrenjta, vlera e lojtarëve, klubeve dhe e Superligës së Kosovës, zbulon gjithçka në “Favorit” agjenti i Transfermarkt, Bleron Ajeti|url=https://www.gazetaexpress.com/transferet-e-janarit-transferet-me-te-shtrenjta-vlera-e-lojtareve-klubeve-dhe-e-superliges-se-kosoves-zbulon-gjithcka-ne-favorit-agjenti-i-transfermarkt-bleron-ajeti/|website=Gazeta Express|language=sq}}</ref> Ajeti ka marrë pjesë edhe në emisionin sportiv „Favorit“, ku ka komentuar vlerat e futbollistëve, transferimet dhe të dhënat statistikore të futbollit kosovar.<ref>{{Cite web|title=The value of Kosovo players, the value of the National Team, the value of the Super League, the FIFA ranking, Bleron Ajeti gives interesting details on Favorit|url=https://www.gazetaexpress.com/en/The-value-of-Kosovo-players--the-value-of-the-national-team--the-value-of-the-super-league--the-fifa-ranking--the-verse-gives-interesting-details-on-the-favorite./|website=Gazeta Express|language=en}}</ref> === Veprimtaria në media === Gjatë vitit 2024, Ajeti ishte pjesë e televizionit ATV. Nga nëntori i vitit 2024 deri në qershor të vitit 2025, punoi në Klan Kosova si gazetar sportiv, ku u përqendrua në përgatitjen e kronikave dhe lajmeve sportive.<ref>{{Cite web|title=Skuadra dhe lojtarët|url=https://prishtinaere.com/ekipi|website=KF Prishtina e Re|access-date=2026-10-23|language=sq}}</ref> == Arsimi dhe trajnimet == Ajeti ka përfunduar një program për analizën e futbollit pranë [[Federata Shqiptare e Futbollit|Federatës Shqiptare të Futbollit]]. Ai ka përfunduar gjithashtu kurset ''Introduction to Talent Identification'' dhe ''Play Phase'', të organizuara nga [[Federata Angleze e Futbollit]].<ref>{{Cite web|title=Skuadra dhe lojtarët|url=https://prishtinaere.com/ekipi|website=KF Prishtina e Re|access-date=2026-10-23|language=sq}}</ref> == Referime == {{Reflist}} == Lidhje të jashtme == * [https://prishtinaere.com/ekipi KF Prishtina e Re – Skuadra dhe lojtarët] * [https://prishtinaere.com/klubi/stafi KF Prishtina e Re – Menaxhmenti dhe stafi] kx9rrchruym41otz87r96qf7hf7v1x6 0 407967 3059107 2026-10-23T16:42:43Z NexhbedinHamzi Mister X 194015 Faqe e re: {{Infobox person | name = | image = | caption = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | occupation = | known_for = }} <!-- Kutia e të dhënave: plotësoni fushat që dini; të tjerat lërini bosh, se nuk shfaqen. Shtypni mbi kuti, në krye të faqes, dhe pastaj "Përpunoni" (në kod: shkruani pas çdo shenje "="). Te fotoja mjafton emri i skedës në Wikimedia Commons, p.sh. Shembull.jpg. Fshijeni këtë koment përpara se të publik... 3059107 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = | image = | caption = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | occupation = | known_for = }} <!-- Kutia e të dhënave: plotësoni fushat që dini; të tjerat lërini bosh, se nuk shfaqen. Shtypni mbi kuti, në krye të faqes, dhe pastaj "Përpunoni" (në kod: shkruani pas çdo shenje "="). Te fotoja mjafton emri i skedës në Wikimedia Commons, p.sh. Shembull.jpg. Fshijeni këtë koment përpara se të publikoni ndryshimet. --> {{NIA|hyrja|person}}<!-- Nexhbedin Hamzi Mister X - 19-06-1959 --> == Jeta e hershme == <!-- June 19, 1959, Strimnic, Municipality of Želino. Attended primary school up to the 3rd grade in Strimnic, and the 4th grade in Žerovjan. Afterward, in Yugoslavia (Vojvodina), completed grades 5 through 9 of primary school in Crvenka—was active in the children's theater in Crvenka. 19 qershor 1959, Strimnicë, Komuna e Zhelinës. Kreu shkollën fillore deri në klasën e tretë në Strimnicë, ndërsa klasën e katërt në Zherovjan. Më pas, në Jugosllavi (Vojvodinë), përfundoi klasat nga e pesta deri në të nëntën të shkollës fillore në Crvenka – ishte aktiv në teatrin e fëmijëve në Crvenkë. --> == Karriera == <!-- Nexhbedin Hamzi, known as Mister X – Aga Baba, is an Albanian actor and comedian who has been active in the arts since 1990. His work spans radio, television, theater, comedy, sketches, concerts, stand-up, and YouTube. Nexhbedin Hamzi, i njohur si Mister X – Aga Baba, është një aktor dhe humorist shqiptar, i cili është aktiv në fushën e artit që nga viti 1990. Veprimtaria e tij përfshin radion, televizionin, teatrin, humorin, skeçet, koncertet, shfaqjet e tipit "stand-up" dhe YouTube-in. --><!-- Familja dhe jeta private: vetëm çfarë është botuar në burime të besueshme. Për personat e gjallë mos shkruani adresa, sëmundje, thashetheme a hollësi të tjera private. Nëse nuk keni burime, fshijeni këtë pjesë. Fshijeni këtë koment përpara se të publikoni ndryshimet. --><!-- Burimet dalin vetë këtu: mos shkruani asgjë në këtë pjesë. Burimin shtojeni në tekst, menjëherë pas fjalisë që mbështet, me butonin "Citoni". Artikujt pa burime të besueshme grisen. Fshijeni këtë koment përpara se të publikoni ndryshimet, por jo stampat {{Reflist}} dhe {{NIA}} poshtë tij. --> {{Reflist}} {{NIA}} isro8x2olzqhgwr91sari15xhc9r6nz 0 407968 3059108 2026-10-23T16:47:07Z Qendrimi15 122927 Faqe e re: {{Infobox television | image = | genre = [[Drama (film dhe televizion)|Dramë]] | writer = [[Meryem Gültabak]]<br>[[İlke Gürsoy]] | director = [[Barış Erçetin]] | starring = [[Furkan Andıç]] <br>[[Ayça Ayşin Turan]] <br>[[Cemal Toktaş]] | country = Turqi | language = Turqisht | num_seasons = 1 | num_episodes = 30 | executive_producer = [[Erol Avcı]] | locati... 3059108 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = | genre = [[Drama (film dhe televizion)|Dramë]] | writer = [[Meryem Gültabak]]<br>[[İlke Gürsoy]] | director = [[Barış Erçetin]] | starring = [[Furkan Andıç]] <br>[[Ayça Ayşin Turan]] <br>[[Cemal Toktaş]] | country = Turqi | language = Turqisht | num_seasons = 1 | num_episodes = 30 | executive_producer = [[Erol Avcı]] | location = [[Stamboll]], Turqi | runtime = 130 minuta | company = [[TMC Film]] | channel = [[Kanal D]] | first_aired = 2 gusht 2017 | last_aired = 28 shkurt 2018 }} '''''Meryem''''' është një serial televiziv dramatik turk me skenar të [[Meryem Gültabak]] dhe [[İlke Gürsoy]]. Seriali u transmetua në [[Kanal D]] më 2 gusht 2017 dhe përfundoi më 28 shkurt 2018. == Përmbajtja == Merjem është një grua e re, e ëmbël dhe e pafajshme, e cila punon në furrën e bukës të babait të saj. Jeta e saj sillet vetëm rreth babait dhe të dashurit të saj, Oktaj Shahin, një prokuror që sapo është promovuar në detyrë. Një natë me stuhi, ndërsa drejtonte automjetin në gjendje të dehur pas festimit të promovimit, Oktaj për pak sa nuk përplaset me një kamion dhe përfundon duke goditur diçka në rrugë. Kur del nga makina, ai kupton se ka goditur një grua. Kur Merjem pyet se çfarë ka ndodhur, Oktaj gënjen, duke pretenduar se ka goditur vetëm një fuçi, dhe e lë viktimën aty pa i ofruar asnjë ndihmë. E shtyrë nga pafajësia e saj dhe dëshira e zjarrtë për t'u martuar me të dashurin, i cili ende nuk është gati për një angazhim serioz, Merjem gënjen autoritetet për ta mbrojtur atë. Gjatë marrjes në pyetje, dhe pa e ditur realisht se çfarë kishte ndodhur, ajo pranon se ishte ajo që drejtonte makinën atë natë fatkeqe. Kjo deklaratë e shndërron atë në një kriminele dhe ia ndryshon jetën përgjithmonë: Oktaj, i cili rastis të jetë prokurori i çështjes, siguron dënimin e saj, e braktis atë dhe nuk heziton të kthehet kundër saj për të mbrojtur karrierën e tij profesionale. Savash Sargun, i fejuari i gruas që u godit, niset për të zbuluar të vërtetën pas aksidentit të pretenduar. I verbuar nga dhimbja për humbjen e së fejuarës dhe fëmijës së tyre të palindur, ai kërkon hakmarrje dhe vë në shënjestër personin që besohet se është përgjegjës – Meryem-in e pafajshme. Merjem e gjen veten të kapur mes Oktajit, një prokuror pa skrupuj, i cili nuk do të ndalet para asgjëje për ta mbajtur të fshehtë sekretin e tij, dhe Savashit, një akuzues që kërkon hakmarrje. Veprimet e të dy burrave i shkaktojnë asaj vuajtje të mëdha, derisa në skenë hyn dashuria, duke ndryshuar rrjedhën e ngjarjeve. == Personazhet == {| class="wikitable" !Aktori/ja !Personazhi !Epizodet |- |[[Ayça Ayşin Turan]] |Merjem Akça | rowspan="10"|1-30 |- |[[Furkan Andıç]] |Savash Sargun |- |[[Cemal Toktaş]] |Oktaj Shahin |- |[[Açelya Topaloğlu]] |Derin Berker |- |[[Bestemsu Özdemir]] |Beliz Bilen |- |[[Sema Öztürk]] |Tylin Sargun |- |[[Serenay Aktaş]] |Burxhu Aktar Tekiner |- |[[Kenan Acar]] |Gyçly Tekiner |- |[[Uğur Çavuşoğlu]] |Jurdal Sargun |- |[[Beste Kanar]] / [[Özge Özacar]] |Naz Sargun |- |[[Necmi Yapıcı]] |Komisari Ertan |2-30 |- |[[Serhan Onat]] |Berk Bilen |15-30 |- |[[Furkan Kızılay]] |Çetin Korkmaz |1-4 / 30 |- |[[Kayhan Yıldızoğlu]] |Bajbars |1 |- |[[Mutlu Güney]] |Arif Akça |1-3 |} == Transmetimi == {| class="wikitable" |- bgcolor="#efefef" ! Sezoni !! Dita dhe ora !! Sezon başlangıcı !! Sezon Finali !! Epizodat !! Viti !! Programi |- | Sezoni i parë || E mërkurë 20.00 || 2 gusht 2017 || 28 shkurt 2018 || 30 || 2017-2018 || [[Kanal D]] |} [[Kategoria:Seriale origjinale nga Kanal D]] [[Kategoria:Seriale televizive nga TMC Film]] [[Kategoria:Seriale turke]] tlibtjz3yetthpfqmho3ot859iqdeiz 1 407969 3059113 2026-10-23T17:02:06Z Arianit 106 /* Përkthim */ pjesë e re 3059113 wikitext text/x-wiki == Përkthim == {{Përkthyer nga|en|Augustus|25 shtator 2026|1376715022}} [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 23 tetor 2026 19:02 (CEST) 7121zb2f7h4te6xwch4xlbkws3lshj7 1 407970 3059116 2026-10-23T17:30:19Z Arianit 106 /* Përkthim */ pjesë e re 3059116 wikitext text/x-wiki == Përkthim == {{Përkthyer nga|en|Periodic table|22 tetor 2026|1381469771}} [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 23 tetor 2026 19:30 (CEST) md1wb35ouwvmq83gw565hqj7izujexk 0 407971 3059117 2026-10-23T17:43:20Z Arianit 106 Përkthyer nga anglishtja, sipas artikullit en:Prostate cancer, versioni i datës 21 shtator 2026 (revizioni 1376039928) 3059117 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | emri = Kanceri i prostatës | synonym = Karcinoma e prostatës | image = Diagram showing prostate cancer pressing on the urethra CRUK 182.svg | alt = Diagram i prerjes tërthore të prostatës me uretrën që kalon në mes. Një masë e madhe brenda prostatës shtyp uretrën. | caption = Diagram i tumorit të prostatës që shtyp [[Uretra|uretrën]] | field = [[Onkologjia]], [[Urologjia]] | symptoms = {{Unbulleted list|Zakonisht asnjë.|'''Ndonjëherë''':|Vështirësi për të urinuar,|{{ill|Disfunksioni erektil|en|Erectile dysfunction}},|ose dhimbje në shpinë/[[Legeni i njeriut|legen]]}} | complications = | onset = Mbi 40 vjeç | duration = | types = | causes = | risks = Mosha e shtyrë, historia familjare, raca | diagnosis = {{Unbulleted list|Testi PSA;|i ndjekur nga biopsia e indeve|(nëse nevojitet)}} | prevention = | treatment = {{Unbulleted list|{{ill|Mbikëqyrja aktive e kancerit të prostatës|en|Active surveillance of prostate cancer|lt=Vëzhgimi aktiv}}|{{ill|Prostatektomia radikale|en|Radical prostatectomy|lt=Prostatektomia}}| {{ill|Radioterapia|en|Radiation therapy}}| {{ill|Terapia hormonale|en|Hormonal therapy (oncology)}}| [[Kimioterapia]]}} | medication = | prognosis = {{ill|Shkalla e mbijetesës pesëvjeçare|en|Five-year survival rate}} varion nga 30 në 99%, në varësi të stadit.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Figura 3: Fazat dhe përparimi i kancerit të prostatës."}} }}'''Kanceri i prostatës''' është [[Neoplazma|rritja e pakontrolluar e qelizave]] në [[Prostata|prostatë]], një [[Gjëndra|gjëndër]] e [[Aparati riprodhues mashkullor te njeriu|aparatit riprodhues mashkullor]] nën fshikëzën urinare. Rritja jonormale e indit të prostatës zakonisht zbulohet përmes testeve të skriningut, zakonisht analizave të gjakut që kontrollojnë nivelet e {{ill|Antigjeni specifik i prostatës|en|Prostate-specific antigen|lt=antigjenit specifik të prostatës}} (PSA). Ata që kanë nivele të larta të PSA-së në gjak kanë rrezik më të madh për të zhvilluar kancer të prostatës. Diagnoza kërkon një biopsi të prostatës. Nëse kanceri është i pranishëm, patologu cakton një {{ill|Sistemi i gradimit Gleason|en|Gleason grading system|lt=rezultat Gleason}}; një rezultat më i lartë përfaqëson një tumor më të rrezikshëm. Imazheria mjekësore kryhet për të kërkuar kancer që është përhapur jashtë prostatës. Bazuar në rezultatin Gleason, nivelet e PSA-së dhe rezultatet e imazherisë, një rasti i kancerit i caktohet një stad nga 1 në 4. Një stad më i lartë tregon një sëmundje më të avancuar dhe më të rrezikshme. Shumica e tumoreve të prostatës mbeten të vegjël dhe nuk shkaktojnë probleme shëndetësore. Këto menaxhohen me {{ill|Mbikëqyrja aktive e kancerit të prostatës|en|Active surveillance of prostate cancer|lt=mbikëqyrje aktive}}, duke monitoruar tumorin me teste të rregullta për të siguruar që ai nuk është rritur. Tumoret më të rrezikshëm mund të shkatërrohen me {{ill|Radioterapia|en|Radiation therapy|lt=radioterapi}} ose të hiqen kirurgjikisht me {{ill|Prostatektomia radikale|en|Radical prostatectomy|lt=prostatektomi radikale}}. Ata, kanceri i të cilëve përhapet përtej prostatës, trajtohen me terapi [[Hormonet|hormonale]], e cila ul nivelet e [[Adrogjenet|androgjenëve]] (hormoneve seksuale maskilizuese) që qelizat e prostatës kanë nevojë për të mbijetuar. Përfundimisht, qelizat kancerogjene mund të bëhen rezistente ndaj këtij trajtimi. Kjo fazë më e avancuar e sëmundjes, e quajtur kancer i prostatës rezistent ndaj kastrimit, trajtohet me terapi të vazhdueshme hormonale së bashku me ilaçin e [[Kimioterapia|kimioterapisë]] docetaksel. Disa tumore metastazojnë (përhapen) në zona të tjera të trupit, veçanërisht në [[kocka]] dhe nyje limfatike. Atje, tumoret shkaktojnë dhimbje të rënda kockore, dobësi ose paralizë të këmbëve dhe përfundimisht vdekje. Prognoza e kancerit të prostatës varet nga sa larg është përhapur kanceri në momentin e diagnozës. Shumica e burrave të diagnostikuar kanë tumore me rrezik të ulët të kufizuar në prostatë; 99% e tyre mbijetojnë më shumë se 10 vjet nga diagnoza. Tumoret që kanë metastazuar në zona të largëta të trupit janë më të rrezikshmit, me {{ill|Shkalla e mbijetesës pesëvjeçare|en|Five-year survival rate|lt=norma mbijetese pesëvjeçare}} prej 30–40%. Rreziku për të zhvilluar kancer të prostatës rritet me moshën; mosha mesatare e diagnozës është 67 vjeç. Ata që kanë histori familjare të ndonjë kanceri kanë më shumë gjasa të kenë kancer të prostatës, veçanërisht ata që trashëgojnë variante të lidhura me kancerin të gjenit ''{{ill|BRCA2|en}}''. Çdo vit diagnostikohen 1,2 milionë raste të kancerit të prostatës dhe 350.000 njerëz vdesin nga kjo sëmundje,{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Epidemiology"}} duke e bërë atë shkakun e dytë kryesor të kancerit dhe të vdekjeve nga kanceri te burrat. Një në tetë burra diagnostikohet me kancer të prostatës gjatë jetës së tyre, dhe një në dyzet vdes nga kjo sëmundje.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Prostate cancer"}} Tumoret e prostatës u përshkruan për herë të parë në mesin e shekullit të 19-të, gjatë operacioneve tek burrat me obstruksione urinare. Fillimisht, prostatektomia ishte trajtimi kryesor për kancerin e prostatës. Në mesin e shekullit të 20-të, u zhvilluan trajtimet me rrezatim dhe terapite hormonale për të përmirësuar trajtimin e kancerit të prostatës. Shpikja e terapive hormonale për kancerin e prostatës u njoh me [[Çmimi Nobel|Çmimin Nobel]] të vitit 1966 për Charles Huggins dhe Çmimin e vitit 1977 për Andrzej W. Schally. == Shenjat dhe simptomat == Kanceri i prostatës në fazën e hershme zakonisht nuk shkakton simptoma. Ndërsa kanceri përparon, ai mund të shkaktojë {{ill|Disfunksioni erektil|en|Erectile dysfunction|lt=disfunksion erektil}}, gjak në [[Urina|urinë]] ose [[Sperma|spermë]], ose vështirësi në urinim, duke përfshirë zakonisht urinim të shpeshtë dhe rrjedhë të ngadaltë ose të dobët të urinës.<ref name="ACS-Signs">{{cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/detection-diagnosis-staging/signs-symptoms.html |title=Signs and Symptoms of Prostate Cancer |publisher=American Cancer Society |access-date=2023-05-21 |language=en}}</ref> Më shumë se gjysma e burrave mbi 50 vjeç përjetojnë një formë të problemit të urinimit,{{sfn|Merriel|Funston|Hamilton|2018|loc="Symptoms and signs"}} zakonisht për shkak të çështjeve të tjera përveç kancerit të prostatës, si {{ill|Hiperplazia beninje e prostatës|en|Benign prostatic hyperplasia|lt=hiperplazia beninje e prostatës}} (zmadhimi jo-kancerogjen i prostatës).<ref>{{cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/detection-diagnosis-staging/signs-symptoms.html |title=Signs and Symptoms of Prostate Cancer |publisher=American Cancer Society |access-date=2023-05-21 |language=en}}</ref> Tumoret e avancuar të prostatës mund të metastazojnë në nyje limfatike dhe kocka aty pranë, veçanërisht në legen, ije, shtyllë kurrizore, brinjë, kokë dhe qafë.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Figure 3: Prostate cancer stages and progression"}} Atje, ata mund të shkaktojnë [[Lodhja (trupore)|lodhje]], humbje peshe të pashpjeguar dhe dhimbje shpine ose kockore që nuk përmirësohet me pushim.{{sfn|Coleman|Croucher|Padhani|Clézardin|2020|loc="Prevalence of SREs"}}<ref>{{cite web |url=https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/prostate-cancer/symptoms |access-date=21 May 2023 |title=Symptoms of Prostate Cancer |publisher=Cancer Research UK |date=15 March 2022 |archive-date=21 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230521153936/https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/prostate-cancer/symptoms |url-status=live |language=en }}</ref> Metastazat mund të dëmtojnë kockat përreth tyre, dhe rreth një e katërta e atyre me kancer metastatik të prostatës zhvillojnë një [[Thyerja e kockës|thyerje kocke]].{{sfn|Coleman|Croucher|Padhani|Clézardin|2020|loc="Prostate cancer"}} Metastazat në rritje gjithashtu mund të kompresojnë palcën kurrizore, duke shkaktuar dobësi në këmbë dhe në shputa, ose paralizë të gjymtyrëve.{{sfn|Clinical Overview|2022|loc="Clinical presentation"}}{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Metastatic disease: noncastrate"}} == Skriningu == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Skriningu i kancerit të prostatës|en|Prostate cancer screening}}}} Shumica e rasteve të kancerit të prostatës diagnostikohen përmes analizave të skriningut, kur tumoret janë ende aq të vegjël sa nuk shkaktojnë simptoma.<ref>{{cite web |title=Prostate Cancer Signs and Symptoms |url=https://www.cancer.org/cancer/prostate-cancer/detection-diagnosis-staging/signs-symptoms.html |access-date=2023-05-21 |publisher=American Cancer Society |date=2019-08-01 |language=en}}</ref> Kjo bëhet përmes analizave të gjakut që matin nivelet e {{ill|Antigjeni specifik i prostatës|en|Prostate-specific antigen|lt=antigjenit specifik të prostatës}} (PSA), i cili është i ngritur te personat me prostate të zmadhuar, qoftë për shkak të kancerit të prostatës, qoftë për shkak të {{ill|Hiperplazia beninje e prostatës|en|Benign prostatic hyperplasia|lt=hiperplazisë beninje të prostatës}}.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Screening and early detection"}}<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/cancer/prostate/basic_info/screening.htm |access-date=2023-05-17 |title=What Is Screening for Prostate Cancer? |publisher=U.S. Centers for Disease Control and Prevention |date=2022-08-25 |archive-date=2017-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907151112/https://www.cdc.gov/cancer/prostate/basic_info/screening.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Gjaku i një burri tipik përmban rreth 1 nanogram (ng) PSA për mililitër (mL) gjaku të testuar.{{sfn|Carlsson|Vickers|2020|loc="3. Tailor screening frequency based on PSA-level"}} Ata me nivele PSA nën mesataren kanë shumë pak gjasa të zhvillojnë kancer të rrezikshëm të prostatës gjatë 8 deri 10 viteve në vijim.{{sfn|Carlsson|Vickers|2020|loc="3. Tailor screening frequency based on PSA-level"}} Burrat me nivele PSA mbi 4{{nbsp}}ng/mL kanë rrezik të shtuar{{Snd}}rreth 1 në 4 do të zhvillojnë kancer të prostatës{{Snd}}dhe shpesh dërgohen për biopsi të prostatës.<ref name=ACS-Screen>{{cite web|url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/detection-diagnosis-staging/tests.html |access-date=2023-12-11 |title=Screening Tests for Prostate Cancer |publisher=American Cancer Society |date=2021-01-04 |language=en}}</ref>{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Prostate-specific antigen"}} Nivelet e PSA mbi 10{{nbsp}}ng/mL tregojnë një rrezik edhe më të lartë: më shumë se gjysma e burrave në këtë grup zhvillojnë kancer të prostatës.<ref name=ACS-Screen /> Burrave me nivele të larta të PSA-së u rekomandohet shpesh të përsërisin analizën e gjakut katër deri gjashtë javë më vonë, pasi nivelet e PSA-së mund të luhaten pa lidhje me kancerin e prostatës.{{sfn|Carlsson|Vickers|2020|loc="4. For men with elevated PSA (≥3 ng/mL), repeat PSA."}} {{ill|Hiperplazia beninje e prostatës|en|Benign prostatic hyperplasia}}, infeksionet e prostatës, [[Ejakulimi i mashkullit|ejakulimi]] i fundit dhe disa procedura urologjike mund të rrisin nivelet e PSA-së; marrja e inhibitorëve të 5α-reduktazës mund t'i ulë ato.<ref name=ACS-Screen /> Personat me PSA të ngritur mund t'i nënshtrohen analizave dytësore skriningu të gjakut që matin nëntipet e PSA-së dhe molekula të tjera, për të parashikuar më saktë gjasat që një person të zhvillojë kancer agresiv të prostatës. Shumë prej tyre matin "PSA-në e lirë"{{Snd}}pjesën e PSA-së që nuk është e lidhur me proteina të tjera të gjakut, zakonisht rreth 10% deri 30%. Burrat me përqindje më të ulët të PSA-së së lirë kanë më shumë gjasa të kenë kancer të prostatës.{{sfn|Duffy|2020|loc="Percent free PSA"}} Disa analiza të zakonshme e zbulojnë më saktë kancerin e prostatës duke matur gjithashtu nëntipe të PSA-së së lirë, përfshirë Indeksin e Shëndetit të Prostatës (mat një fragment të quajtur −2proPSA) dhe pikëzimin 4K (mat PSA-në e lirë të paprekur).{{sfn|Duffy|2020|loc="Prostate Health Index (PHI)"}}{{sfn|Duffy|2020|loc="4K score"}} Analiza të tjera matin nivelet në gjak të proteinave të tjera të lidhura me prostatën, si kalikreina-2 (e matur edhe nga pikëzimi 4K), ose nivelet në urinë të molekulave të mRNA-së të zakonshme në tumoret e prostatës, si PCA3 dhe TMPRSS2 të shkrirë me ERG.{{sfn|Duffy|2020|loc=Table 2}} Disa studime të mëdha kanë zbuluar se burrat që i nënshtrohen skriningut për kancer të prostatës kanë rrezik më të ulët për të vdekur nga kjo sëmundje;{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Box 1: Screening for prostate cancer in different regions"}} megjithatë, zbulimi i rasteve të kancerit që nuk do të kishin ndikuar ndryshe në shëndet mund të shkaktojë ankth dhe të çojë në biopsi e trajtime të panevojshme, të cilat nga ana e tyre mund të shkaktojnë komplikacione të padëshiruara.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Screening and early detection"}} Organizatat kryesore kombëtare të shëndetësisë ofrojnë rekomandime të ndryshme, duke u përpjekur të balancojnë përfitimet e diagnozës së hershme me dëmet e mundshme nga trajtimi i personave, tumoret e të cilëve nuk kanë gjasa të ndikojnë në shëndet.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Screening and early detection"}} Shumica e udhëzimeve mjekësore rekomandojnë që burrat me rrezik të lartë të kancerit të prostatës (për shkak të moshës, historisë familjare, përkatësisë etnike ose dëshmive të mëparshme të niveleve të larta të PSA-së në gjak) të këshillohen mbi rreziqet dhe përfitimet e testimit të PSA-së dhe t'u ofrohet akses në analizat e skriningut.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Screening and early detection"}} Udhëzimet mjekësore përgjithësisht nuk e rekomandojnë skriningun për burrat mbi 70 vjeç ose me një pritshmëri jetësore më të vogël se 10 vjet, pasi një kancer i prostatës i diagnostikuar rishtazi nuk ka gjasa të ndikojë në jetëgjatësinë e tyre natyrore.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Screening and early detection"}}{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Box 1: Screening for prostate cancer in different regions"}} Pjesëmarrja në skrining ndryshon sipas gjeografisë{{Snd}}më shumë se 80% e burrave skrinohen në SHBA dhe në Evropën Perëndimore, 20% e burrave në Japoni, ndërsa në rajonet me [[Indeksi i zhvillimit njerëzor|indeks të ulët të zhvillimit njerëzor]] skriningu është i rrallë.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Box 1: Screening for prostate cancer in different regions"}} == Diagnoza == [[Skeda:Digital rectal exam nci-vol-7136-300.jpg|thumb|left|alt=Një gisht me dorezë i futur në rektumin e një burri shtyp prostatën.|Diagram i ekzaminimit digjital rektal]] Burrat që dyshohen se kanë kancer të prostatës mund t'i nënshtrohen disa testimeve për të vlerësuar prostatën. Një procedurë e zakonshme është {{ill|Ekzaminimi digjital rektal|en|Rectal examination}}, në të cilin mjeku fut një gisht të lubrifikuar në [[rektumi]]n për të ndjerë prostatën e afërt.<ref name="ACS-Signs" />{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Diagnosis"}} Tumorët ndjehen si gunga të ngurta e me formë të parregullt në krahasim me pjesën tjetër të prostatës. Ngurtësimi i prostatës mund të jetë gjithashtu për shkak të {{ill|Hiperplazia beninje e prostatës|en|Benign prostatic hyperplasia|lt=hiperplazisë beninje të prostatës}}; rreth 20–25% e atyre me gjetje jonormale në ekzaminimin rektal kanë kancer të prostatës.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Physical examination"}} Udhëzimet e disa shoqatave urologjike rekomandojnë [[Imazhi me rezonancë magnetike|imazhin me rezonancë magnetike]] (MRI) për të vlerësuar prostatën për tumore të mundshëm te burrat me nivele të larta të PSA-së. Rezultatet e MRI-së mund të ndihmojnë në dallimin e atyre me tumore potencialisht të rrezikshëm nga ata pa të tillë.{{sfn|Maffei|Giganti|Moore|2023|loc="MRI as a test for clinically referred men with a raised PSA or abnormal digital rectal exam}} Diagnoza përfundimtare e kancerit të prostatës kërkon një {{ill|Biopsia|en|Biopsy|lt=biopsi}} të prostatës. Biopsitë e prostatës merren zakonisht me një gjilpërë që kalon përmes rektumit ose perineumit, e udhëhequr nga ultrasonografia transrektale, MRI, ose një kombinim i të dyjave.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Prostate biopsy"}}{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Diagnosis"}} Merren dhjetë deri në dymbëdhjetë mostra nga disa rajone të prostatës për të rritur shanset për të gjetur ndonjë tumor.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Diagnosis"}} Biopsitë dërgohen për një diagnozë histopatologjike të kancerit të prostatës, ku ato ekzaminohen nën mikroskop nga një [[Patologjia|patolog]], i cili përcakton llojin dhe shtrirjen e qelizave kanceroze të pranishme. Kanceret klasifikohen fillimisht në bazë të pamjes së tyre nën mikroskop. Më shumë se 95% e kancereve të prostatës klasifikohen si adenokarcinoma (që i ngjan indit të [[gjëndra]]ve), ndërsa pjesa tjetër kryesisht si karcinoma me qeliza skuamoze (që i ngjan qelizave skuamoze, një lloj qelize epiteliale) dhe karcinoma me qeliza tranzicionale (që i ngjan qelizave tranzicionale).{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Pathology"}} [[Skeda:Gallium PSMA PET scan.png|thumb|alt=Imazhe mjekësore të bustit të një burri. Shigjetat tregojnë metastaza tumorale, të dukshme si pika në shtyllën kurrizore dhe legenin e burrit, në të dy skanimet.|{{ill|Tomografia e kompjuterizuar|en|CT scan}} (majtas) dhe Skanimi PSMA (djathtas) që tregojnë metastaza të kancerit të prostatës në kockë (shigjeta të kuqe). Ngjyra e përdorur për skanimet PSMA absorbohet gjithashtu nga veshkat, mëlçia dhe shpretka (objekte të mëdha të errëta në të djathtë).]] Më pas, mostrat e tumorit vlerësohen sipas gradës, në bazë të asaj se sa ndryshon indi i tumorit nga indi normal i prostatës; sa më i ndryshëm të duket tumori, aq më shpejt ka gjasa të rritet. {{ill|Sistemi i gradimit Gleason|en|Gleason grading system}} përdoret zakonisht, ku patologu cakton numra nga 3 (më i ngjashëm me indin e shëndetshëm të prostatës) deri në 5 (më pak i ngjashëm) për rajone të ndryshme të indit të biopsuar. Më pas ata llogarisin një «pikëzim Gleason» duke mbledhur dy numrat që përfaqësojnë zonat më të mëdha të mostrës së biopsisë.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Pathology"}} Pikëzimi më i ulët i mundshëm Gleason, 6, përfaqëson një biopsi më të ngjashme me prostatën e shëndetshme; pikëzimi më i lartë Gleason, 10, përfaqëson rastin më të rëndë kanceroz.{{efn|group=note|Sistemi origjinal i gradimit Gleason i vitit 1966 lejonte pikëzime të patologut nga 1 deri në 5, duke rezultuar në pikëzime Gleason nga 2 deri në 10; megjithatë, një përditësim i vitit 2005 nga Shoqata Ndërkombëtare e Patologjisë Urologjike eliminoi kryesisht pikëzimet 1 dhe 2 të patologut. Në praktikën e zakonshme, tumorët tani pikëzohen nga 3 deri në 5, duke rezultuar në pikëzime Gleason nga 6 deri në 10.{{sfn|Epstein|2018|loc="Historical background", "2005 and 2014 ISUP grading conferences", and "Gleason patterns"}}}} Pikëzimet Gleason grupohen zakonisht në «grupe grade Gleason», të cilat parashikojnë prognozën e sëmundjes: një pikëzim Gleason prej 6 është grupi i gradës 1 (prognoza më e mirë). Një pikëzim prej 7 (me pikëzime Gleason 4 + 3, ose pikëzime Gleason 3 + 4, ku më i theksuari listohet i pari) mund të jetë grup grade 2 ose 3; është grup grade 2 nëse pikëzimi më pak i rëndë (3) mbulonte më shumë sipërfaqe; grup grade 3 nëse pikëzimi më i rëndë (4) mbulonte më shumë sipërfaqe. Një pikëzim prej 8 është grupi i gradës 4. Një pikëzim prej 9 ose 10 është grupi i gradës 5 (prognoza më e keqe).{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Pathology"}} Shtrirja e përhapjes së kancerit vlerësohet me MRI ose me skanim PSMA – një teknikë imazherie e bazuar në tomografinë me emetim pozitronesh (PET), ku përdoret një markues radioaktiv që lidhet me proteinën e prostatës të quajtur antigjeni i membranës specifik i prostatës për të zbuluar metastaza larg prostatës.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Prostate cancer staging"}}{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Diagnosis"}} Skanimet CT mund të përdoren gjithashtu, por kanë më pak aftësi se MRI për të zbuluar përhapjen jashtë prostatës. Skanimi me scintigrafi të kockave përdoret për të kontrolluar përhapjen e kancerit në kocka.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Prostate cancer staging"}} === Stadizimi === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Stadizimi i kancerit të prostatës|en|Prostate cancer staging}}}} [[Skeda:Diagram showing T1-3 stages of prostate cancer CRUK 278.svg|thumb|left|alt=Diagram i një prostate që tregon një tumor të vogël (T1), të mesëm (T2) dhe të madh (T3)|Diagramë që tregon stadet T1 deri T3 të kancerit të prostatës]] Pas diagnozës, tumori stadizohet për të përcaktuar shtrirjen e rritjes dhe të përhapjes së tij. Kanceri i prostatës zakonisht klasifikohet në stad duke përdorur {{ill|Sistemi TNM i stadizimit|en|TNM staging system|lt=sistemin TNM}} me tre komponentë të Komitetit të Përbashkët Amerikan për Kancerin (AJCC), me pikë që caktohen për shtrirjen e tumorit (T), përhapjen në nyjet limfatike (N) dhe praninë e metastazave (M).<ref name="ACS-Staging">{{Cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/detection-diagnosis-staging/staging.html |title=Prostate Cancer Staging |date=2021-10-08 |publisher=American Cancer Society |access-date=2023-05-14 |archive-date=2023-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515034626/https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/detection-diagnosis-staging/staging.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pikët T1 dhe T2 përfaqësojnë tumore që mbeten brenda prostatës: T1 është për tumoret që nuk zbulohen me anë të imazherisë ose të ekzaminimit rektal digjital; T2 është për tumoret që zbulohen me anë të imazherisë ose të ekzaminimit rektal, por që mbeten të kufizuar brenda prostatës.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Table 87-1 TNM classification"}} T3 është për tumoret që rriten përtej prostatës: T3a për tumoret me çfarëdo shtrirjeje jashtë prostatës; T3b për tumoret që pushtojnë fshikëzat seminale fqinje. T4 është për tumoret që kanë pushtuar organe përtej fshikëzave seminale.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Table 87-1 TNM classification"}} Pikët N dhe M janë binare (po ose jo). N1 përfaqëson çdo përhapje në nyjet limfatike të afërta. M1 përfaqëson çdo metastazë në pjesë të tjera të trupit.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Table 87-1 TNM classification"}} Më pas, AJCC kombinon pikët TNM, grupin e gradës Gleason dhe rezultatet e testit të gjakut për PSA për t'i kategorizuar rastet e kancerit në një nga katër stadet dhe në nënndarjet e tyre. Rastet e kancerit me tumore të lokalizuar (T1 ose T2), pa përhapje (N0 dhe M0), me grup të gradës Gleason 1 dhe me PSA më pak se 10&nbsp;ng/mL caktohen si stad I. Rastet me tumore të lokalizuar dhe me PSA midis 10 dhe 20&nbsp;ng/mL caktohen si stad II, i nënndar në IIA për grupin e gradës Gleason 1, IIB për grupin e gradës 2 dhe IIC për grupin e gradës 3 ose 4. Stadi III caktohet kur është i pranishëm cilido nga tre faktorët e rrezikut më të lartë: IIIA për një nivel PSA rreth 20&nbsp;ng/mL; IIIB për tumoret T3 ose T4; IIIC për një grup të gradës Gleason 5. Stadi IV është për kanceret që janë përhapur në nyjet limfatike (N1, stadi IVA) ose në organe të tjera (M1, stadi IVB).<ref name="ACS-Staging" /> {| class="wikitable floatright" style="text-align:center;font-size:90%;margin-left:1em;" |+ Stadi AJCC për kancerin e prostatës ! Stadi AJCC ! Pikët TNM ! Grupi i gradës Gleason ! PSA |- | Stadi I | T1 ose T2, N0, M0 | 1 | &lt;10&nbsp;ng/mL |- | Stadi IIA | rowspan="3" | T1 ose T2, N0, M0 | 1 | rowspan="3" | 10–20&nbsp;ng/mL |- | Stadi IIB | 2 |- | Stadi IIC | 3 ose 4 |- | Stadi IIIA | T1 ose T2, N0, M0 | rowspan="2" | 3 ose 4 | > 20&nbsp;ng/mL |- | Stadi IIIB | T3 ose T4, N0, M0 | rowspan="2" | 10–20&nbsp;ng/mL |- | Stadi IIIC | T1 ose T2, N0, M0 | 5 |- | Stadi IVA | Çdo T, N1 | rowspan="2" | Çdo grup | rowspan="2" | Çdo PSA |- | Stadi IVB | Çdo T, M1 |} Instituti Kombëtar për Shëndetin dhe Përsosmërinë në Kujdes (NICE) i Mbretërisë së Bashkuar rekomandon një sistem me pesë stade të bazuar në prognozën e sëmundjes, të quajtur Grupi Prognozues i Kembrixhit, me grupe prognozuese CPG&nbsp;1 deri në CPG&nbsp;5.<ref name=":2">{{Cite web |title=Prostate Cancer: Diagnosis and Management. NICE Guideline [NG131] |url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng131/chapter/Recommendations#assessment-and-diagnosis |access-date=2022-10-03 |website=National Institute for Health and Care Excellence (NICE) |date=2019-05-09 |archive-date=2023-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811131224/https://www.nice.org.uk/guidance/ng131/chapter/Recommendations#assessment-and-diagnosis |url-status=live |language=en}}</ref> CPG&nbsp;1 korrespondon me stadin I të AJCC. Rastet me tumore të lokalizuar (T1 ose T2) që kanë ose grup të gradës Gleason 2 ose nivele më të larta të PSA (10–20&nbsp;ng/mL) caktohen si CPG&nbsp;2. CPG&nbsp;3 përfaqëson ose grupin e gradës Gleason 3, ose kombinimin e kritereve të CPG&nbsp;2. CPG&nbsp;4 është i ngjashëm me stadin 3 të AJCC dhe caktohet kur është i pranishëm cilido nga këta faktorë: grupi i gradës Gleason 4, nivelet e PSA mbi 20&nbsp;ng/mL ose një tumor që është rritur përtej prostatës (T3). CPG&nbsp;5 është për rastet me rrezikun më të lartë: ose një tumor T4, ose grupin e gradës Gleason 5, ose çdo dy nga kriteret e CPG&nbsp;4.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/prostate-cancer/stages/cambridge-prognostic-group-cpg |access-date=2023-06-25 |title=Prostate Cancer Risk Groups and the Cambridge Prognostic Group (CPG) |publisher=Cancer Research UK |date=2022-05-24 |archive-date=2023-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811132255/https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/prostate-cancer/stages/cambridge-prognostic-group-cpg |url-status=live |language=en}}</ref> == Parandalimi == Agjencitë rregullatore nuk kanë miratuar asnjë ilaç ose vaksinë për parandalimin e kancerit të prostatës. Disa studime kanë treguar se inhibitorët e 5α-reduktazës{{Snd}}si finasteridi ashtu edhe dutasteridi, të cilët përdoren për trajtimin e zmadhimit jo kancerogjen të prostatës{{Snd}}e ulin incidencën e përgjithshme të kancerit të prostatës; megjithatë, deri në vitin 2022 nuk është e qartë nëse ata ulin ndonjë rast të formës së rrezikshme të sëmundjes.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="No cancer diagnosis"}} == Trajtimi == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Trajtimi i kancerit të prostatës|en|Management of prostate cancer}}}} Trajtimi i kancerit të prostatës ndryshon në varësi të faktit se sa i përparuar është kanceri, rrezikut që ai të përhapet dhe gjendjes shëndetësore e preferencave personale të personit të prekur.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Management"}} Ata me sëmundje të lokalizuar dhe rrezik të ulët përhapjeje shpesh kanë më shumë gjasa të dëmtohen nga efektet anësore të trajtimit sesa nga vetë sëmundja, prandaj testohen rregullisht për përkeqësimin e sëmundjes.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Active surveillance"}} Ata me rrezik më të lartë mund të trajtohen për të eliminuar tumorin{{Snd}}zakonisht me {{ill|Prostatektomia radikale|en|Radical prostatectomy|lt=prostatektomi}} (kirurgji për heqjen e prostatës) ose me {{ill|Radioterapia|en|Radiation therapy|lt=radioterapi}}, ndonjëherë së bashku me {{ill|Terapia hormonale|en|Hormonal therapy (oncology)|lt=terapi hormonale}}.<ref name="PC-ACS-Treat-by-stage-2022-08-09">{{cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/by-stage.html |access-date=2023-05-28 |title=Initial Treatment of Prostate Cancer, by Stage and Risk Group |publisher=American Cancer Society |date=2022-08-09 |archive-date=2023-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528155727/https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/by-stage.html |url-status=live |language=en}}</ref> Ata me sëmundje metastatike trajtohen me [[Kimioterapia|kimioterapi]], si dhe me rrezatim ose agjentë të tjerë për të lehtësuar simptomat e tumoreve metastatike.<ref name="PC-ACS-Treat-by-stage-2022-08-09" /> Nivelet e PSA në gjak monitorohen çdo disa muaj për të vlerësuar efektivitetin e trajtimeve dhe nëse sëmundja po rikthehet ose po përparon.<ref>{{cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/psa-levels-after-treatment.html |title=Following PSA Levels During and After Prostate Cancer Treatment |access-date=2023-05-28 |publisher=American Cancer Society |date=2019-08-01 |archive-date=2023-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528155727/https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/psa-levels-after-treatment.html |url-status=live |language=en}}</ref> === Sëmundja e lokalizuar === [[Skeda:External beam radiotherapy NCI.jpg|thumb|alt=Një person qëndron i shtrirë mbi një tavolinë nën një makinë të madhe.|Përgatitja për radioterapi. Personi qëndron i shtrirë ndërsa rrezja e rrezatimit përqendrohet në vendin e tumorit.]] Burrat te të cilët diagnostikohet kanceri i prostatës me rrezik të ulët shpesh e shtyjnë trajtimin. Ata shpesh monitorohen rregullisht për përparimin e kancerit përmes {{ill|Mbikëqyrja aktive e kancerit të prostatës|en|Active surveillance of prostate cancer|lt=mbikëqyrjes aktive}}, e cila përfshin testimin për rritjen e tumorit në intervale të caktuara me teste PSA (afërsisht çdo gjashtë muaj), ekzaminim rektal dixhital (një herë në vit) dhe imazheri me rezonancë magnetike (MRI) ose biopsi të përsëritura (çdo një deri në tre vjet).<ref>{{cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/watchful-waiting.html |access-date=2024-04-16 |title=Observation or Active Surveillance for Prostate Cancer |publisher=American Cancer Society |date=2023-11-22 |archive-date=2024-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416172559/https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/watchful-waiting.html |url-status=live |language=en}}</ref> Ky program vazhdon derisa rritjet e niveleve të PSA, të gradës Gleason ose të madhësisë së tumorit të tregojnë një tumor me rrezik më të lartë që mund të kërkojë ndërhyrje.{{sfn|Liu|Patel|Haney|Epstein|2021|loc="Reclassification and progression"}} Të paktën gjysma e burrave mbeten në mbikëqyrje aktive dhe nuk kanë nevojë kurrë për trajtim më të drejtpërdrejtë të tumoreve të prostatës.{{sfn|Liu|Patel|Haney|Epstein|2021|loc="Abstract"}} Ata që zgjedhin të trajtohen i nënshtrohen radioterapisë ose prostatektomisë; këto kanë norma të ngjashme të kontrollit të kancerit, por efekte anësore të ndryshme.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Localized Disease"}}{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Clinically localized prostate cancer"}} Rrezatimi mund të jepet me radioterapi me intensitet të moduluar (IMRT), e cila lejon që në prostatë të aplikohen doza të larta (mbi 80 Gy) me rrezatim relativisht të vogël për organet e tjera, ose me {{ill|Brakiterapia|en|Brachytherapy|lt=brakiterapi}}, ku një burim radioaktiv futet kirurgjikisht në prostatë.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="External beam radiation therapy"}}{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Brachytherapy"}} IMRT jepet në disa seanca, me trajtime të përsëritura pesë ditë në javë për disa javë. Brakiterapia zakonisht kryhet në një seancë të vetme, me burimin radioaktiv të implantuar përgjithmonë në prostatë, ku ai e lëshon radioaktivitetin e tij gjatë muajve në vijim.<ref>{{cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/radiation-therapy.html |access-date=2023-12-05 |title=Radiation Therapy for Prostate Cancer |publisher=American Cancer Society |date=2023-02-13 |archive-date=2023-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205211228/https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/radiation-therapy.html |url-status=live |language=en}}</ref> Me secilën teknikë, dëmtimi i organeve aty pranë nga rrezatimi mund të rrisë rrezikun e kancerit të fshikëzës urinare më vonë dhe të shkaktojë {{ill|Disfunksioni erektil|en|Erectile dysfunction|lt=disfunksion erektil}}, infertilitet, pleksopati lumbare të pakthyeshme<ref>{{cite journal |last1=Brejt |first1=Nick |last2=Berry |first2=Jonathan |last3=Nisbet |first3=Angus |last4=Bloomfield |first4=David |last5=Burkill |first5=Guy |title=Pelvic radiculopathies, lumbosacral plexopathies, and neuropathies in oncologic disease: a multidisciplinary approach to a diagnostic challenge |journal=Cancer Imaging |date=2013-12-30 |volume=13 |issue=4 |pages=591–601 |doi=10.1102/1470-7330.2013.0052 |pmid=24433993 |pmc=3893894 |language=en}}</ref> dhe proktit nga rrezatimi{{Snd}}dëmtim i rektumit që mund të shkaktojë [[Diarreja|diarre]], jashtëqitje me gjak, inkontinencë fekale dhe dhimbje.{{sfn|Brawley|Mohan|Nein|2018|loc="Radiation therapy"}} [[Skeda:Surgeon performing robot-assisted surgery.jpg|thumb|alt=Një kirurg ulet me fytyrën e rrethuar nga një terminal kompjuteri.|Një kirurg kryen një operacion të ndihmuar nga roboti.]] Prostatektomia radikale synon të heqë kirurgjikisht pjesën e prostatës që përmban kancerin, së bashku me vezikulat seminale dhe fundin e kanalit deferent (kanali që çon spermatozoidet nga testikujt).{{sfn|Dall'Era|2023|loc="Radical prostatectomy"}} Në vendet më të pasura, kjo zakonisht bëhet me kirurgji të ndihmuar nga roboti, ku mjetet robotike të futura përmes vrimave të vogla në bark i lejojnë kirurgut të bëjë lëvizje të vogla dhe të sakta gjatë operacionit.{{sfn|Costello|2020|loc="The rise of robotic surgery"}} Kjo metodë sjell qëndrime më të shkurtra në spital, më pak humbje gjaku dhe më pak komplikacione sesa kirurgjia tradicionale e hapur.{{sfn|Costello|2020|loc="The rise of robotic surgery"}} Në vendet ku kirurgjia e ndihmuar nga roboti nuk ofrohet, prostatektomia mund të kryhet në mënyrë laparoskopike (duke përdorur një kamerë dhe instrumente dore përmes vrimave të vogla në bark) ose përmes kirurgjisë tradicionale të hapur, me një prerje mbi penis (qasja retropubike) ose nën skrotum (qasja perineale).{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Radical prostatectomy"}}{{sfn|Costello|2020|loc="The rise of robotic surgery"}} Katër qasjet japin norma të ngjashme të kontrollit të kancerit.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Radical prostatectomy"}} Dëmtimi i indeve aty pranë gjatë operacionit mund të shkaktojë disfunksion erektil dhe inkontinencë urinare. Disfunksioni erektil është më i mundshëm te ata që janë më të vjetër ose që kanë pasur probleme erektile më parë.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Radical prostatectomy"}} Inkontinenca është më e zakonshme te ata që janë më të vjetër dhe kanë [[uretra]] më të shkurtra.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Radical prostatectomy"}} Si për rezultatet e përparimit të kancerit ashtu edhe për efektet anësore kirurgjikale, aftësia dhe përvoja e kirurgut që kryen procedurën janë ndër përcaktuesit më të mëdhenj të suksesit.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Radical prostatectomy"}} Pas prostatektomisë, nivelet e PSA bien me shpejtësi dhe arrijnë nivele shumë të ulëta ose të padetectueshme brenda dy muajve. Radioterapia gjithashtu i ul ndjeshëm nivelet e PSA, por më ngadalë dhe më pak plotësisht, me nivelet e PSA që arrijnë pikën më të ulët dy vjet pas radioterapisë.<ref>{{cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/psa-levels-after-treatment.html |access-date=2023-12-05 |title=Following PSA Levels During and After Prostate Cancer Treatment |publisher=American Cancer Society |date=2019-08-01 |archive-date=2023-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207065408/https://web.archive.org/web/20231207065408/https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/psa-levels-after-treatment.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pas secilit trajtim, nivelet e PSA monitorohen rregullisht. Nivelet e PSA përfundimisht do të rriten te deri në gjysmën e të trajtuarve, çka sugjeron se tumori ose metastazat e vogla po rriten përsëri.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Biochemical recurrence and residual disease"}} Personave me nivele të larta ose në rritje të PSA u ofrohet shpesh një cikël tjetër radioterapie i drejtuar në vendin e mëparshëm të tumorit. Kjo e zvogëlon rrezikun e përparimit të mëtejshëm me 75%.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Biochemical recurrence and residual disease"}} Ata te të cilët dyshohet për metastaza mund t'i nënshtrohen skanimit PET me radiotracerë të ndjeshëm: kolinë C-11, fluciklovinë F-18 dhe F-18 ose Ga-68 të lidhur me një ilaç që ka në shënjestër PSMA, secili prej të cilëve mund të zbulojë metastaza të vogla me ndjeshmëri më të madhe sesa metodat alternative të imazherisë.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Rising PSA after definitive local therapy"}}{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Biochemical recurrence and residual disease"}} === Sëmundja metastatike === [[Skeda:Verlauf Prostatakrebs 2011-01 Posttherapie-Szintigramm cropped.jpg|thumb|alt=Imazh mjekësor që tregon skeletin e një burri me disa njolla të errëta përgjatë kockave|Scintigrafi e kockave e një burri me kancer metastatik të prostatës. Njollat e errëta tregojnë metastaza përgjatë legenit, brinjëve dhe shpatullës.]] Për ata me sëmundje metastatike, trajtimi standard është {{ill|Terapia e deprivimit androgenik|en|Androgen deprivation therapy|lt=terapia e deprivimit androgenik}} (e quajtur edhe «kastrim kimik»), barna që ulin nivelet e [[Adrogjenet|androgjenëve]] (hormonet seksuale mashkullore) që janë të nevojshëm për rritjen e qelizave të prostatës.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Metastatic hormone-sensitive prostate cancer"}} Barna të ndryshme përdoren për të ulur nivelet e androgjenëve duke bllokuar sintezën ose veprimin e [[testosteroni]]t, androgjenit kryesor. Trajtimi i linjës së parë zakonisht përfshin agonistët e GnRH-së, si leuprolidi, goserelina ose triptorelina, me injeksion çdo muaj ose më rrallë sipas nevojës.<ref name="ACS-HormoneTherapy">{{cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/hormone-therapy.html |access-date=2023-05-15 |title=Hormone Therapy for Prostate Cancer |date=2022-08-09 |publisher=American Cancer Society |language=en |archive-date=2023-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515212541/https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/hormone-therapy.html |url-status=live }}</ref>{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Metastatic hormone-sensitive prostate cancer"}} Agonistët e GnRH-së shkaktojnë një rritje të shkurtër të niveleve të testosteronit në fillim të trajtimit, gjë që mund të përkeqësojë sëmundjen te personat me simptoma të theksuara të metastazave.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Testosterone-lowering agents"}} Te këta persona, në vend të tyre jepen antagonistët e GnRH-së si degareliksi ose relugoliksi, të cilët gjithashtu mund të ulin shpejt nivelet e testosteronit.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Testosterone-lowering agents"}} Ulja e testosteronit mund të shkaktojë efekte të ndryshme anësore, duke përfshirë valë të nxehta, zvogëlim të masës muskulore dhe të densitetit të kockave, ulje të dëshirës seksuale, lodhje, ndryshime të personalitetit dhe rrezik më të lartë të diabetit, të sëmundjeve kardiovaskulare dhe të depresionit.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Testosterone-lowering agents"}} Terapia hormonale ndalon rritjen e tumorit në më shumë se 95% të të trajtuarve,{{Sfn|Achard|Putora|Omlin|Zilli|2022|loc="Introduction"}} dhe nivelet e PSA-së kthehen në normale deri në 70%.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Outcomes of androgen deprivation"}} {{Anchor|castration-resistant_pc}} ==== Kanceri i prostatës rezistent ndaj kastrimit (CRPC) ==== Pavarësisht niveleve të reduktuara të testosteronit, tumorët metastatikë të prostatës përfundimisht vazhdojnë të rriten, duke u shfaqur me rritje të niveleve të PSA-së në gjak dhe me metastaza në kockat e afërta.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Metastatic disease: castrate"}}{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Metastatic castration-resistant prostate cancer"}} Kjo është faza më e avancuar e sëmundjes, e quajtur kancer i prostatës rezistent ndaj kastrimit (CRPC). Tumorët e CRPC-së zhvillojnë vazhdimisht rezistencë ndaj trajtimeve, duke bërë të nevojshme disa linja terapie, secila e përdorur me radhë për të zgjatur mbijetesën.<ref>{{cite journal |last1=Altschuler |first1=J |last2=Stocker |first2=JA |last3=Kyprianou |first3=N |title=RNAs Set a New Phenotypic Frontier in Prostate Cancer Metastasis and Resistance |journal=International Journal of Molecular Sciences |date=2021-02-20 |volume=22 |issue=4 |doi=10.3390/ijms22042100 |doi-access=free |pmid=33672595 |pmc=7924036 |language=en }}</ref> Trajtimi standard është kimioterapia me docetaksel së bashku me barnat antiandrogjene, përkatësisht antagonistët e receptorëve të androgjenëve: enzalutamidi, apalutamidi dhe darolutamidi, si dhe inhibitori i prodhimit të testosteronit, abirateron acetati.{{Sfn|Teo|Rathkopf|Kantoff|2019|loc="Management of metastatic castration-resistant prostate cancer"}}{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Metastatic disease: castrate"}}{{Sfn|Teo|Rathkopf|Kantoff|2019|loc="Abiraterone acetate"}} Një alternativë është procedura e terapisë qelizore Sipuleucel-T, ku qelizat imune të personit të prekur hiqen, trajtohen për t'i drejtuar më efektivisht kundër qelizave të kancerit të prostatës dhe riinjektohen.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Metastatic disease: castrate"}} Tumorët që zhvillojnë rezistencë ndaj docetakselit mund të trajtohen me kabazitaksel, një bar taksan i gjeneratës së dytë.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Metastatic disease: castrate"}} Disa trajtime të CRPC-së përdoren vetëm te burrat, tumorët e të cilëve kanë karakteristika të caktuara që rrisin gjasat që terapia të jetë efektive. Burrat, tumorët e të cilëve shprehin proteinën PSMA, mund të marrin radiofarmakun Lu-177 PSMA, i cili lidhet me qelizat pozitive ndaj PSMA dhe i shkatërron ato.<ref>{{cite web |url=https://www.fda.gov/drugs/resources-information-approved-drugs/fda-approves-pluvicto-metastatic-castration-resistant-prostate-cancer |access-date=2024-01-09 |title=FDA Approves Pluvicto for Metastatic Castration-Resistant Prostate Cancer |publisher=U.S. Food & Drug Administration |date=2022-03-23 |language=en |archive-date=2022-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324031828/https://www.fda.gov/drugs/resources-information-approved-drugs/fda-approves-pluvicto-metastatic-castration-resistant-prostate-cancer }}</ref>{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Metastatic disease: castrate"}} Ata, tumorët e të cilëve kanë defekte në riparimin e dëmtimit të ADN-së, përfitojnë nga trajtimi me pembrolizumab, një bar inhibitor i pikëkontrollit imunitar, dhe me inhibitorët e PARP-it, përkatësisht olaparibin, rukaparibin ose niraparibin.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Metastatic disease: castrate"}} === Kujdesi mbështetës === Metastazat kockore – të pranishme në rreth 85% të personave me kancer të prostatës metastatik – janë shkaku kryesor i simptomave dhe i vdekjes nga kanceri i prostatës metastatik.{{sfn|Coleman|Croucher|Padhani|Clézardin|2020|loc="Prevalence of bone metastases"}}{{sfn|Coleman|Croucher|Padhani|Clézardin|2020|loc="Prevalence of SREs"}} Personave me dhimbje të vazhdueshme u përshkruhen barna anti-inflamatore josteroidale.{{sfn|Coleman|Croucher|Padhani|Clézardin|2020|loc="Analgesics used in CIBP"}} Megjithatë, personat me metastaza kockore mund të përjetojnë «dhimbje depërtuese», shpërthime të papritura të dhimbjes së fortë që qetësohen brenda rreth 15 minutash, para se të veprojnë analgjezikët.{{sfn|Coleman|Croucher|Padhani|Clézardin|2020|loc="Analgesics used in CIBP"}} Vatrat e izoluara të dhimbjes mund të trajtohen me radioterapi me rreze të jashtme për të tkurrur tumoret e afërta.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Pain management"}} Dhimbja kockore më e përhapur mund të trajtohet me komponime radioaktive që grumbullohen kryesisht në kocka, si radium-223 dhe samarium-153-EDTMP, të cilat ndihmojnë në zvogëlimin e madhësisë së tumoreve kockore. Po ashtu, barnat kimioterapeutike sistemike të përdorura për kancerin e prostatës metastatik mund të lehtësojnë dhimbjen ndërsa tkurrin tumoret.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Pain management"}} Agjentë të tjerë që modifikojnë kockat, si acidi zoledronik dhe denosumab, mund të lehtësojnë dhimbjen kockore nga kanceri i prostatës, edhe pse kanë pak efekt në madhësinë e tumorit.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Pain management"}} Metastazat kompresojnë palcën kurrizore në deri në 12% të personave me kancer të prostatës metastatik, duke shkaktuar dhimbje, dobësi, mpirje dhe paralizë.{{sfn|Thompson|Wood|Feuer|2007|loc="Cord compression"}}<ref name="MSCC-supportive-care">{{cite web |url=https://prostatecanceruk.org/prostate-information-and-support/advanced-prostate-cancer/metastatic-spinal-cord-compression-mscc?scrollTo=symptoms-of-MSCC |access-date=2023-06-25 |title=What is Metastatic Spinal Cord Compression (MSCC)? |publisher=Prostate Cancer UK |date=June 2022 |archive-date=2023-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230626033230/https://prostatecanceruk.org/prostate-information-and-support/advanced-prostate-cancer/metastatic-spinal-cord-compression-mscc?scrollTo=symptoms-of-MSCC |url-status=live |language=en }}</ref> Inflamacioni në shtyllën kurrizore mund të trajtohet me steroide në doza të larta, si dhe me kirurgji dhe radioterapi për të tkurrur tumoret e shtyllës kurrizore dhe për të lehtësuar presionin mbi palcën kurrizore.{{sfn|Thompson|Wood|Feuer|2007|loc="Cord compression"}}<ref name="MSCC-supportive-care" /> Personat me kancer të prostatës të përparuar përjetojnë lodhje, letargji dhe dobësi të përgjithshme. Kjo shkaktohet pjesërisht nga probleme gastrointestinale, ndërsa humbja e oreksit, humbja në peshë, të përzierat dhe [[kapsllëku]] janë të zakonshme. Këto zakonisht trajtohen me barna që rrisin oreksin – megestrol acetat ose kortikosteroide – me barna kundër të përzierave ose me trajtime që synojnë problemet gastrointestinale themelore.{{sfn|Thompson|Wood|Feuer|2007|loc="Gastrointestinal symptoms"}} Dobësia e përgjithshme mund të shkaktohet gjithashtu nga [[anemia]], e cila vetë shkaktohet nga një kombinim i vetë sëmundjes, kequshqyerjes dhe dëmtimit të palcës kockore nga trajtimet e kancerit ose metastazat kockore.{{sfn|Thompson|Wood|Feuer|2007|loc="General debility"}} Anemia mund të trajtohet në mënyra të ndryshme në varësi të shkakut ose mund të korrigjohet drejtpërdrejt me [[Transfuzioni i gjakut|transfuzione gjaku]].{{sfn|Thompson|Wood|Feuer|2007|loc="General debility"}} Dëmtimi i organeve dhe metastazat në nyjet limfatike mund të çojnë në grumbullim të pakëndshëm të lëngjeve (gjendje e quajtur limfedemë) në organet gjenitale ose në gjymtyrët e poshtme. Këto ënjtje mund të jenë jashtëzakonisht të dhimbshme, duke kufizuar aftësinë e personit të prekur për të urinuar, për të pasur marrëdhënie seksuale ose për të ecur normalisht. Limfedema mund të trajtohet duke ushtruar presion për të ndihmuar drenazhimin, duke kulluar kirurgjikisht lëngun e grumbulluar dhe duke pastruar e trajtuar lëkurën e dëmtuar përreth.{{sfn|Thompson|Wood|Feuer|2007|loc="Lymphoedema"}} Personat me kancer të prostatës kanë rreth dy herë më shumë gjasa të përjetojnë [[Ankthi|ankth]] ose [[Depresioni|depresion]] sesa personat pa kancer.{{sfn|Mundle|Afenya|Agarwal|2021|loc="Estimates of anxiety, depression, and distress"}} Kur shtohen në trajtimet e zakonshme të kancerit të prostatës, ndërhyrjet psikologjike si psikoedukimi dhe terapia kognitive e sjelljes mund të ndihmojnë në uljen e ankthit, depresionit dhe shqetësimit të përgjithshëm.{{sfn|Mundle|Afenya|Agarwal|2021|loc="Abstract"}} Ndërsa personat me sëmundje të rëndë nga kanceri i prostatës metastatik i afrohen fundit të jetës, shumica përjetojnë konfuzion dhe mund të halucinojnë ose të kenë vështirësi për të njohur të dashurit e tyre.{{sfn|Thompson|Wood|Feuer|2007|loc="Delirium"}}<ref name="PCUK-end-of-life">{{cite web|url=https://prostatecanceruk.org/prostate-information-and-support/advanced-prostate-cancer/dying-from-prostate-cancer/what-to-expect |access-date=2023-06-25 |title=Dying from Prostate Cancer – What to Expect |publisher=Prostate Cancer UK |date=July 2018 |language=en}}</ref> Konfuzioni shkaktohet nga gjendje të ndryshme – përfshirë insuficiencën renale, [[Sepsisi|sepsin]] dhe [[dehidrimi]]n – si dhe nga efektet anësore të barnave të ndryshme, veçanërisht opioideve.{{sfn|Thompson|Wood|Feuer|2007|loc="Delirium"}} Shumica e njerëzve flenë për periudha të gjata dhe disa ndjejnë përgjumje kur janë zgjuar.<ref name="PCUK-end-of-life" /> Agjitacioni është gjithashtu i zakonshëm, ndonjëherë i shkaktuar nga sikleti fizik për shkak të kapsllëkut ose retencionit urinar, ndonjëherë nga ankthi.<ref name="PCUK-end-of-life" /> Në ditët e tyre të fundit, frymëmarrja e burrave të prekur mund të bëhet e cekët dhe e ngadaltë, me pauza të gjata midis frymëmarrjeve. Frymëmarrja mund të shoqërohet me një zhurmë gurgulluese ndërsa lëngu qëndron në fyt, por kjo nuk i shkakton siklet personit të prekur.<ref name="PCUK-end-of-life" /><ref name="ASCO-final-days">{{cite web |url=https://www.cancer.net/navigating-cancer-care/advanced-cancer/care-through-final-days |access-date=2023-06-25 |title=Care Through the Final Days |date=November 2022 |publisher=American Society of Clinical Oncology |archive-date=2023-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230626033230/https://www.cancer.net/navigating-cancer-care/advanced-cancer/care-through-final-days |url-status=live |language=en}}</ref> Duart dhe këmbët e tyre mund të ndihen të ftohta në prekje, dhe lëkura mund të marrë njolla ose të bëhet blu për shkak të qarkullimit më të dobët të gjakut. Shumë ndalojnë së ngrëni dhe së piri, duke krijuar një ndjenjë thatësie në gojë, e cila mund të lehtësohet duke lagur gojën dhe buzët.<ref name="PCUK-end-of-life" /> Personi përgjigjet gjithnjë e më pak dhe përfundimisht zemra dhe frymëmarrja ndalen.<ref name="ASCO-final-days" /> == Prognoza == [[Skeda:Prostate cancer death rate in men, World, 2023 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|Shkalla e vdekjeve nga kanceri i prostatës te meshkujt, në botë, 2023]] Prognoza e [[kanceri]]t të diagnostikuar të prostatës ndryshon shumë sipas gradit dhe stadit të kancerit në momentin e diagnozës; ata me sëmundje në stad më të ulët kanë prognozë shumë më të mirë. Rreth 80% e diagnozave të kancerit të prostatës u përkasin burrave, kanceri i të cilëve është ende i kufizuar brenda prostatës. Këta burra mund të jetojnë gjatë pas diagnozës, me deri në 99% prej tyre ende gjallë 10 vjet pas diagnozës.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Prognosis and survival"}} Burrat, kanceri i të cilëve ka metastazuar në një pjesë të afërt të trupit (rreth 15% e diagnozave), kanë prognozë më të dobët, me norma mbijetese pesëvjeçare prej 60–80%.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Figure 3: Prostate cancer stages and progression."}} Ata me metastaza në vende të largëta të trupit (rreth 5% e diagnozave) kanë prognozë relativisht të dobët, me norma mbijetese pesëvjeçare prej 30–40%.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Figure 3: Prostate cancer stages and progression."}} Ata që kanë nivele të ulëta të PSA në gjak në momentin e diagnozës, dhe tumorët e të cilëve kanë grad Gleason të ulët dhe stad klinik më pak të avancuar, priren të kenë prognozë më të mirë.{{Sfn|Pilié|Viscuse|Logothetis|Corn|2022|loc=Table 45-2}} Pas prostatektomisë ose radioterapisë, ata që kanë një interval të shkurtër midis trajtimit dhe një rritjeje të mëvonshme të niveleve të PSA, ose nivele të PSA që rriten shpejt, kanë më shumë gjasa të vdesin nga kanceri i tyre.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Biochemical recurrence and residual disease"}} Kanceri metastatik i prostatës rezistent ndaj kastracionit është i pashërueshëm,{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Abstract"}} dhe vret shumicën e atyre, sëmundja e të cilëve arrin këtë stad.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Metastatic disease: castrate"}} == Shkaku == Kanceri i prostatës shkaktohet nga grumbullimi i mutacioneve gjenetike në [[ADN]]-në e qelizave të prostatës. Këto mutacione prekin gjene të përfshirë në rritjen qelizore, replikimin, vdekjen qelizore dhe riparimin e dëmtimeve të [[ADN]]-së.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Genetics"}} Kur këto procese çrregullohen, disa qeliza riprodhohen në mënyrë jonormale, duke formuar një grumbull qelizash të quajtur tumor.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/causes-risks-prevention/what-causes.html |access-date=17 May 2023 |title=What Causes Prostate Cancer? |publisher=American Cancer Society |date=1 August 2019 |archive-date=17 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517173538/https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/causes-risks-prevention/what-causes.html |url-status=live |language=en }}</ref> Ndërsa tumori rritet, qelizat e tij grumbullojnë më shumë mutacione, gjë që i mundëson atij të stimulojë rritjen e enëve të reja të gjakut për të mbështetur rritjen e mëtejshme.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Disease progression"}} Përfundimisht, një tumor mund të rritet mjaftueshëm sa të pushtojë organe të afërta si vezikulat seminale ose fshikëzën e urinës.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/prostate-cancer/stages/locally-advanced-prostate-cancer |access-date=21 May 2023 |title=Locally Advanced Prostate Cancer |publisher=Cancer Research UK |date=31 May 2022 |archive-date=21 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230521192139/https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/prostate-cancer/stages/locally-advanced-prostate-cancer |url-status=live |language=en }}</ref> Në tumorët e avancuar, qelizat mund të zhvillojnë aftësinë për t'u shkëputur nga vendi i tyre origjinal i indit dhe për t'i shpëtuar [[Sistemi i imunitetit|sistemit të imunitetit]].{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Disease progression"}} Këto qeliza mund të përhapen përmes [[Sistemi limfatik|sistemit limfatik]] drejt nyjeve limfatike të afërta, ose përmes qarkullimit të gjakut drejt palcës kockore dhe (më rrallë) vendeve të tjera të trupit.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Disease progression"}} Në këto vende të reja, qelizat kancerogjene prishin funksionimin normal të trupit dhe vazhdojnë të rriten. Metastazat shkaktojnë pjesën më të madhe të shqetësimit që lidhet me kancerin e prostatës dhe mund të vrasin përfundimisht personin e prekur.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Disease progression"}} == Patofiziologjia == Shumica e tumorëve të prostatës nisin në zonën periferike – pjesën më të jashtme të prostatës.{{Sfn|Sandhu|Moore|Chiong|Beltran|2021|loc="The biology of prostate cancer"}} Ndërsa qelizat fillojnë të rriten pa kontroll, ato formojnë një grumbull të vogël qelizash të çrregulluara, të quajtur neoplazi intraepiteliale prostatike (PIN).<ref name="ACS-Pins">{{Cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/diagnosis-staging/tests/understanding-your-pathology-report/prostate-pathology/high-grade-prostatic-intraepithelial-neoplasia.html |access-date=25 May 2023 |title=Understanding Your Pathology Report: Prostatic Intraepithelial Neoplasia (PIN) and Intraductal Carcinoma |publisher=American Cancer Society |language=en }}</ref> Disa PIN vazhdojnë të rriten, duke formuar shtresa indi që ndalojnë shprehjen e gjeneve të zakonshme për vendin e tyre origjinal të indit{{Snd}}p63, citokeratina 5 dhe citokeratina 14{{Snd}}dhe në vend të tyre fillojnë të shprehin gjene tipike për qelizat e shtresës më të brendshme të kanalit pankreatik (citokeratina 8 dhe citokeratina 18).{{Sfn|Sandhu|Moore|Chiong|Beltran|2021|loc="The biology of prostate cancer"}} Këto PIN shumështresore gjithashtu shpesh mbishprehin gjenin AMACR, i cili lidhet me përparimin e kancerit të prostatës.{{Sfn|Sandhu|Moore|Chiong|Beltran|2021|loc="The biology of prostate cancer"}} Disa PIN mund të kthehen përfundimisht në tumorë.<ref name="ACS-Pins" /> Kjo zakonisht shoqërohet me ndryshime në shkallë të gjerë të gjenomit, ku sekuencat e [[Kromozomi|kromozomeve]] rirregullohen ose kopjohen në mënyrë të përsëritur. Disa ndryshime gjenomike janë veçanërisht të zakonshme në kancerin e prostatës në fazë të hershme, përkatësisht fuzioni i gjeneve midis TMPRSS2 dhe onkogjenit ERG (deri në 60% të tumorëve të prostatës), mutacionet që çaktivizojnë SPOP (deri në 15% të tumorëve) dhe mutacionet që hiperaktivizojnë FOXA1 (deri në 5% të tumorëve).{{Sfn|Sandhu|Moore|Chiong|Beltran|2021|loc="The biology of prostate cancer"}} Kanceri metastatik i prostatës priret të ketë më shumë mutacione gjenetike sesa sëmundja e lokalizuar.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Metastatic disease"}} Shumë prej këtyre mutacioneve janë në gjene që mbrojnë nga dëmtimi i ADN-së, si p53 (i mutuar në 8% të tumorëve të lokalizuar, më shumë se 27% të atyre metastatikë) dhe RB1 (1% e tumorëve të lokalizuar, më shumë se 5% e atyre metastatikë).{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Metastatic disease"}} Në mënyrë të ngjashme, mutacionet në gjenet BRCA2 dhe ATM, që lidhen me riparimin e ADN-së, janë të rralla në sëmundjen e lokalizuar, por gjenden përkatësisht në të paktën 7% dhe 5% të rasteve të sëmundjes metastatike.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Metastatic disease"}} Fitimi i mutacioneve të ndryshme gjenetike shoqëron kalimin nga kanceri i prostatës i ndjeshëm ndaj kastracionit në atë rezistent ndaj kastracionit. Në sëmundjen rezistente ndaj kastracionit, më shumë se 70% e tumorëve kanë mutacione në rrugën e sinjalizimit të receptorit të androgenit{{Snd}}amplifikime dhe mutacione që shtojnë funksionin në vetë gjenin e receptorit, amplifikim të aktivizuesve të tij (për shembull, FOXA1), ose mutacione inaktivizuese në rregullatorët e tij negativë (për shembull, ZBTB16 dhe NCOR1).{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Metastatic disease"}} Këto çrregullime të receptorit të androgenit gjenden vetëm në deri në 6% të biopsive të sëmundjes metastatike të ndjeshme ndaj kastracionit.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Metastatic disease"}} Në mënyrë të ngjashme, delecionet e supresorit tumoral PTEN gjenden në 12–17% të tumorëve të ndjeshëm ndaj kastracionit, por në më shumë se 40% të tumorëve rezistentë ndaj kastracionit.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Metastatic disease"}} Më rrallë, tumorët kanë aktivizim aberant të rrugës së sinjalizimit Wnt përmes çrregullimit të anëtarëve APC (9% e tumorëve) ose CTNNB1 (4% e tumorëve); ose çrregullim të rrugës PI3K përmes mutacioneve të PI3KCA/PI3KCB (6% e tumorëve) ose AKT1 (2% e tumorëve).{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Metastatic disease"}} == Epidemiologjia == [[Skeda:US PC Inc by age 2016.tif|thumb|alt=Grafik që tregon se incidenca e kancerit të prostatës është shumë e ulët tek meshkujt nën 50 vjeç dhe arrin kulmin tek meshkujt mbi 65 vjeç|Incidenca e kancerit të prostatës sipas grupmoshës, Shtetet e Bashkuara, 2016{{efn|Incidenca e kancerit shpesh rrafshohet ose bie në grupmoshat më të vjetra, për shkak të diagnostikimit më të reduktuar tek personat që ndodhen tashmë në gjendje të dobët shëndetësore.}}<ref>{{cite web|url=https://www.cancerresearchuk.org/health-professional/cancer-statistics/statistics-by-cancer-type/prostate-cancer/incidence#heading-One |access-date=2024-04-02 |title=Prostate Cancer Incidence Statistics |date=2015-05-15 |publisher=Cancer Research UK |language=en}}</ref>]] Kanceri i prostatës është kanceri i dytë më i diagnostikuar te meshkujt dhe shkaku i dytë më i shpeshtë i vdekjes nga kanceri te meshkujt (pas [[Kanceri në mushkëri|kancerit të mushkërive]]).{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Epidemiology"}}{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Prostate cancer"}} Çdo vit diagnostikohen rreth 1,2 milionë raste të reja me kancer të prostatës. Më shumë se 350.000 persona vdesin nga kjo sëmundje çdo vit.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Epidemiology"}} Një në tetë meshkuj diagnostikohet me kancer të prostatës gjatë jetës, dhe rreth një në dyzet vdes nga kjo sëmundje.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Prostate cancer"}} Incidenca e kancerit të prostatës rritet me moshën. Për këtë arsye, incidenca është përgjithësisht më e lartë në pjesët e botës me jetëgjatësi më të lartë, të cilat gjithashtu priren të jenë zona me [[Prodhimi i Brendshëm Bruto|produkt të brendshëm bruto]] më të lartë dhe me indeks më të lartë të zhvillimit njerëzor.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Epidemiology"}} Australia, Evropa, Amerika e Veriut, Zelanda e Re dhe pjesë të Amerikës së Jugut kanë incidencën më të lartë. Azia e Jugut, Azia Qendrore dhe Afrika nën-Sahariane kanë incidencën më të ulët të kancerit të prostatës, edhe pse incidenca po rritet me shpejtësi në këto rajone.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Epidemiology"}} Kanceri i prostatës është kanceri më i diagnostikuar te meshkujt në më shumë se gjysmën e vendeve të botës dhe shkaku kryesor i vdekjes nga kanceri te meshkujt në rreth një të katërtën e vendeve.{{sfn|Bergengren|Pekala|Matsoukas|Fainberg|2023|loc="3.1 Epidemiology"}} Kanceri i prostatës është i rrallë tek personat nën 40 vjeç.{{sfn|Pernar|Ebot|Wilson|Mucci|2018|loc="Risk factors for total prostate cancer"}}. Shumica e rasteve ndodhin tek ata mbi 60 vjeç,{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Epidemiology"}} ndërsa mosha mesatare e diagnozës është 67 vjeç.{{sfn|Stephenson|Abouassaly|Klein|2021|loc="Age at diagnosis"}} Mosha mesatare e atyre që vdesin nga kanceri i prostatës është 77 vjeç.{{sfn|Stephenson|Abouassaly|Klein|2021|loc="Age at diagnosis"}} Vetëm një pakicë e rasteve të kancerit të prostatës diagnostikohen. Autopsitë e meshkujve që vdiqën në mosha të ndryshme kanë treguar kancer në prostatën e më shumë se 40% të meshkujve mbi 50 vjeç. Incidenca rritet me moshën, dhe pothuajse 70% e meshkujve të autopsuar në moshën 80–89 vjeç kishin kancer në prostatë.{{sfn|Dall'Era|2023|loc="General considerations"}} === Gjenetika === Kanceri i prostatës është më i zakonshëm në familjet me historik të ndonjë kanceri.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Genetic predisposition"}} Meshkujt me një të afërm të shkallës së parë të prekur (baba ose vëlla) kanë më shumë se dyfishin e rrezikut për të zhvilluar kancer të prostatës, ndërsa ata me dy të afërm të shkallës së parë kanë një rrezik pesë herë më të madh krahasuar me meshkujt pa historik familjar.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Epidemiology"}} Rreziku i rritur shfaqet gjithashtu në disa grupe etnike, ku meshkujt me prejardhje afrikane dhe afrikano-karaibe kanë rrezik veçanërisht të lartë{{snd}}me shkallë më të lartë të kancerit të prostatës dhe me kancere të prostatës më agresive që zhvillohen në mosha më të hershme.{{sfn|McHugh|Saunders|Dadaev|McGrowder|2022|loc="Introduction"}} Studimet e mëdha të asociimit në të gjithë gjenomin kanë identifikuar më shumë se njëqind variante gjenetike të lidhura me rrezik të rritur të kancerit të prostatës.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Genetic predisposition"}} Rritja më e madhe e rrezikut lidhet me variacionet në {{ill|BRCA2|en}} (deri në tetëfishim të rrezikut) dhe HOXB13 (rrezik tre herë më i lartë), të cilat të dyja janë të përfshira në riparimin e dëmtimeve të ADN-së.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Genetic predisposition"}} Variante në gjenet e tjera të përfshira në riparimin e dëmtimeve të ADN-së janë lidhur gjithashtu me rrezik të rritur për zhvillimin e kancerit të prostatës{{snd}}veçanërisht të kancerit të prostatës me shfaqje të hershme{{snd}}përfshirë BRCA1, ATM, NBS1, MSH2, MSH6, PMS2, CHEK2, RAD51D dhe PALB2.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Genetic predisposition"}} Për më tepër, variacionet në gjenom pranë onkogjenit MYC lidhen me rrezik të rritur.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Genetic predisposition"}} Po ashtu edhe polimorfizmat e një nukleotidi në receptorin e vitaminës D, të zakonshme tek afrikano-amerikanët, si dhe në receptorin e androgenit, CYP3A4 dhe CYP17, të përfshira në sintezën dhe sinjalizimin e [[testosteroni]]t.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Epidemiology"}} Së bashku, vlerësohet se variantet e njohura gjenetike shkaktojnë rreth 25% të rasteve të kancerit të prostatës, përfshirë 40% të kancereve të prostatës me shfaqje të hershme.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Epidemiology"}} Në kontrast me meshkujt me prejardhje afrikane, meshkujt e Azisë Lindore kanë ndër shkallët më të ulëta të kancerit të prostatës në mbarë botën. Analizat gjenomike kanë identifikuar veçori molekulare të dallueshme në tumorët e prostatës të meshkujve të Azisë Lindore krahasuar me ato të popullatave perëndimore, përfshirë një prevalencë të ulët të onkoproteinës ERG, shkallë të ulëta të humbjes së PTEN dhe alterime më të shpeshta të FOXA1, çka sugjeron se kanceri i prostatës mund të lindë përmes rrugëve të ndryshme në këto popullata. Dallimet farmakogjenomike në metabolizmin e testosteronit midis meshkujve të Azisë Lindore dhe popullatave të bardha amerikane e evropiane mund të kontribuojnë gjithashtu në dallimet e vërejtura në incidencën e sëmundjes dhe në përgjigjen ndaj terapisë së deprivimit të androgjenit.<ref>{{Cite journal |last1=Zhu |first1=Yao |last2=Mo |first2=Miao |last3=Wei |first3=Yu |last4=Wu |first4=Junlong |last5=Pan |first5=Jian |last6=Freedland |first6=Stephen J. |last7=Zheng |first7=Ying |last8=Ye |first8=Dingwei |title=Epidemiology and genomics of prostate cancer in Asian men |url=https://www.nature.com/articles/s41585-021-00442-8 |journal=Nature Reviews Urology |language=en |publication-date=2021-03-10 |volume=18 |issue=5 |pages=282–301 |doi=10.1038/s41585-021-00442-8 |pmid=33692499 |issn=1759-4820 |url-access=subscription }}</ref> === Trupi dhe stili i jetesës === Burrat më të gjatë kanë një rrezik paksa më të lartë për të zhvilluar kancer të prostatës, si edhe burrat me [[Mbipesha|mbipeshë]].{{Sfn|Pernar|Ebot|Wilson|Mucci|2018|loc="Risk factors for advanced and fatal prostate cancer"}} Nivelet e larta të kolesterolit në gjak lidhen gjithashtu me një rrezik më të madh për kancerin e prostatës; për rrjedhojë, ata që marrin statinat (barnat që ulin kolesterolin) kanë një rrezik më të ulët për kancer të avancuar të prostatës.{{Sfn|Pernar|Ebot|Wilson|Mucci|2018|loc="Statins"}} Inflamacioni kronik mund të shkaktojë forma të ndryshme të kancerit. Janë studiuar lidhjet e mundshme midis infeksionit (ose burimeve të tjera të inflamacionit) dhe kancerit të prostatës. Megjithatë, asnjëra prej tyre nuk është vërtetuar përfundimisht dhe një studim i madh nuk gjeti asnjë lidhje midis kancerit të prostatës dhe një historik të gonorresë, [[sifilizi]]t, klamidisë ose infeksionit me lloje të ndryshme të papilomavirusit human.{{Sfn|Stephenson|Abouassaly|Klein|2021|loc="Inflammation and infection"}} Ushtrimet e rregullta intensive mund të ulin gjasat për të zhvilluar kancer të avancuar të prostatës, ashtu si disa ndërhyrje dietike.{{Sfn|Pernar|Ebot|Wilson|Mucci|2018|loc="Exercise"}} Ata që ndjekin një dietë të pasur me perime krucifere (disa perime me gjethe, brokoli dhe lulelakra), peshk, genisteinë (që gjendet në sojë) ose likopen (që gjendet në domate) kanë një rrezik më të ulët për kancer simptomatik të prostatës.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Epidemiology"}}{{Sfn|Pernar|Ebot|Wilson|Mucci|2018|loc="Fish"}} Në të kundërt, ata që konsumojnë sasi të larta yndyrash dietike, hidrokarbure aromatike policiklike (nga gatimi i mishit të kuq) ose kalcium mund të kenë një rrezik më të madh për të zhvilluar kancer të avancuar të prostatës.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Epidemiology"}}{{Sfn|Pernar|Ebot|Wilson|Mucci|2018|loc="Calcium, dairy products, and vitamin D"}} Studimet mbi burrat aziatikë që kanë emigruar në vendet perëndimore tregojnë se incidenca e kancerit të prostatës tek ata rritet drejt asaj të vendit pritës brenda një ose dy brezash, gjë që sugjeron se faktorët mjedisorë dhe të stilit të jetesës, veçanërisht dieta, luajnë një rol të konsiderueshëm përtej predispozicionit gjenetik.<ref>{{Cite journal |last=Kimura |first=Tomomi |year=2012 |title=East meets West: ethnic differences in prostate cancer epidemiology between East Asians and Caucasians |journal=Chinese Journal of Cancer |volume=31 |issue=9 |pages=421–429 |doi=10.5732/cjc.011.10324 |issn=1000-467X |pmc=3777503 |pmid=22085526 |language=en}}</ref> Disa suplemente dietike janë studiuar dhe është gjetur se nuk ndikojnë në rrezikun e kancerit të prostatës, duke përfshirë [[seleni]]n, [[Vitamina C|vitaminën C]], [[Vitamina D|vitaminën D]] dhe [[Vitamina E|vitaminën E]].{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="No cancer diagnosis"}}{{Sfn|Pernar|Ebot|Wilson|Mucci|2018|loc="Calcium, dairy products, and vitamin D"}} === Pabarazitë racore dhe etnike === Dallime racore dhe etnike janë vërejtur në incidencën, diagnozën dhe rezultatet e kancerit të prostatës. Në [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shtetet e Bashkuara]], burrat afrikano-amerikanë kanë norma më të larta të incidencës dhe të vdekshmërisë krahasuar me burrat me prejardhje evropiane.<ref name="Cobbs2025">{{Cite journal |last1=Cobbs |first1=Charles |last2=Chesnut |first2=Gregory T. |last3=Shafi |first3=Ayesha A. |title=Understanding Racial Disparities in Prostate Cancer: A Multifaceted Approach |journal=Cancer Medicine |volume=14 |issue=11 |article-number=e70979 |doi=10.1002/cam4.70979 |issn=2045-7634 |pmc=12123386 |pmid=40444484|publication-date=2025-05-30 |doi-access=free |language=en }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Mahal |first1=Brandon A. |last2=Gerke |first2=Travis |last3=Awasthi |first3=Shivanshu |last4=Soule |first4=Howard R. |last5=Simons |first5=Jonathan W. |last6=Miyahira |first6=Andrea |last7=Halabi |first7=Susan |last8=George |first8=Daniel |last9=Platz |first9=Elizabeth A. |last10=Mucci |first10=Lorelei |last11=Yamoah |first11=Kosj |title=Prostate Cancer Racial Disparities: A Systematic Review by the Prostate Cancer Foundation Panel |journal=European Urology Oncology |volume=5 |issue=1 |pages=18–29 |doi=10.1016/j.euo.2021.07.006 |issn=2588-9311 |pmid=34446369|publication-date=February 2022 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-08-04 |title=Cancer Disparities – NCI |url=https://www.cancer.gov/about-cancer/understanding/disparities |access-date=2026-04-19 |website=www.cancer.gov |language=en}}</ref> Disa studime vlerësojnë se incidenca është rreth 1,5 herë më e lartë dhe vdekshmëria më shumë se dyfish më e lartë në këtë popullatë.<ref name="Cobbs2025" /> Dallimet në skrining janë lidhur me një sërë faktorësh socialë dhe ekonomikë. Qasja e kufizuar ndaj kujdesit shëndetësor, kostoja dhe disponueshmëria më e ulët e shërbimeve mund të ndikojnë në pjesëmarrjen në skrining. Është raportuar gjithashtu mosbesim ndaj sistemit shëndetësor. Përveç kësaj, bindjet personale dhe përvojat e mëparshme mund të ndikojnë në vendimet për skriningun. Disa studime kanë gjetur se burrat e zinj raportojnë një risk të perceptuar më të lartë, por edhe pritshmëri më negative ndaj skriningut.<ref name="Lopez2024">{{Cite journal |last1=Lopez |first1=Abigail |last2=Bailey |first2=Jared T. |last3=Galloway |first3=Dorothy |last4=Woods-Burnham |first4=Leanne |last5=Montgomery |first5=Susanne B. |last6=Kittles |first6=Rick |last7=Teteh-Brooks |first7=Dede K. |title=Evidence-based Prostate Cancer Screening Interventions for Black Men: A Systematic Review |journal=Journal of Racial and Ethnic Health Disparities |volume=12 |issue=4 |pages=2734–2742 |doi=10.1007/s40615-024-02085-y |issn=2196-8837 |pmc=11886399 |pmid=38987514|publication-date=2024-07-10 |language=en}}</ref> Skriningu mund të ketë nivele të ndryshme përfitimi ndërmjet popullatave. Disa analiza sugjerojnë se nevojiten më pak individë të depistuar për të parandaluar një vdekje te burrat e zinj krahasuar me popullatën e përgjithshme.<ref name="Lopez2024" /> Megjithatë, mendohet se dallimet në vdekshmëri lidhen pjesërisht me dallimet në qasjen ndaj zbulimit të hershëm. Burrat afrikano-amerikanë janë raportuar gjithashtu se diagnostikohen në faza më të vona të sëmundjes. Ky model shoqërohet me rezultate më të këqija. Kërkimet për shumë lloje kanceri kanë treguar se diagnoza e vonë mund të ndodhë edhe kur normat e përgjithshme të skriningut janë të ngjashme. Kjo është lidhur me dallimet në kujdesin pasues, vonesat në vlerësimin diagnostik dhe variacionet në mënyrën se si kryhet skriningu.<ref>{{Cite web |last=kffmichellet |date=2022-02-03 |title=Racial Disparities in Cancer Outcomes, Screening, and Treatment |url=https://www.kff.org/racial-equity-and-health-policy/racial-disparities-in-cancer-outcomes-screening-and-treatment/ |access-date=2026-04-19 |website=KFF |language=en}}</ref> Vonesat në diagnozë dhe trajtim mund të kufizojnë opsionet e disponueshme dhe të zvogëlojnë efektivitetin. Dallime në trajtim dhe në qasjen ndaj kujdesit shëndetësor janë raportuar gjithashtu. Kushtet sociale dhe ekonomike mund të ndikojnë në qasjen ndaj kujdesit, vazhdimësinë e kujdesit dhe opsionet e trajtimit. Disa studime kanë gjetur dallime në përdorimin e trajtimeve të rekomanduara dhe në qasjen ndaj qendrave të specializuara të kujdesit.<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Vince |first1=Randy A. |last2=Jiang |first2=Ralph |last3=Bank |first3=Merrick |last4=Quarles |first4=Jake |last5=Patel |first5=Milan |last6=Sun |first6=Yilun |last7=Hartman |first7=Holly |last8=Zaorsky |first8=Nicholas G. |last9=Jia |first9=Angela |last10=Shoag |first10=Jonathan |last11=Dess |first11=Robert T. |last12=Mahal |first12=Brandon A. |last13=Stensland |first13=Kristian |last14=Eyrich |first14=Nicholas W. |last15=Seymore |first15=Mariana |date=2023-01-03 |title=Evaluation of Social Determinants of Health and Prostate Cancer Outcomes Among Black and White Patients: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=JAMA Network Open |volume=6 |issue=1 |pages=e2250416 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.50416 |doi-access=free|issn=2574-3805 |pmc=9857531 |pmid=36630135 |language=en}}</ref><ref name="Johnson2024">{{Cite journal |last1=Johnson |first1=Jabril R. |last2=Mavingire |first2=Nicole |last3=Woods-Burnham |first3=Leanne |last4=Walker |first4=Mya |last5=Lewis |first5=Deyana |last6=Hooker |first6=Stanley E. |last7=Galloway |first7=Dorothy |last8=Rivers |first8=Brian |last9=Kittles |first9=Rick A. |title=The complex interplay of modifiable risk factors affecting prostate cancer disparities in African American men |journal=Nature Reviews. Urology |volume=21 |issue=7 |pages=422–432 |doi=10.1038/s41585-023-00849-5 |issn=1759-4820 |pmc=11904840 |pmid=38307952|publication-date=2024-02-02 |language=en}}</ref> Barriera të tjera, duke përfshirë koston, kufizimet kohore dhe përgjegjësitë konkurruese, mund të ndikojnë gjithashtu në angazhimin ndaj kujdesit. Është përshkruar gjithashtu mosbesimi lidhur me përvojat e kaluara dhe të vazhdueshme në ambientet shëndetësore. Këta faktorë mund të kontribuojnë në pjesëmarrje më të ulët në provat klinike dhe në qasje të reduktuar ndaj trajtimeve më të reja.<ref name="Lopez2024" /><ref name="Johnson2024" /> Kërkimet kanë treguar se rezultatet e mbijetesës janë më të ngjashme ndërmjet grupeve kur qasja ndaj kujdesit, trajtimi dhe kushtet sociale janë të ngjashme.<ref>{{Cite journal |last1=Basourakos |first1=Spyridon P. |last2=Gulati |first2=Roman |last3=Vince |first3=Randy A. |last4=Spratt |first4=Daniel E. |last5=Lewicki |first5=Patrick J. |last6=Hill |first6=Alexander |last7=Nyame |first7=Yaw A. |last8=Cullen |first8=Jennifer |last9=Markt |first9=Sarah C. |last10=Barbieri |first10=Christopher E. |last11=Hu |first11=Jim C. |last12=Trapl |first12=Erika |last13=Shoag |first13=Jonathan E. |title=Harm-to-Benefit of Three Decades of Prostate Cancer Screening in Black Men |journal=NEJM Evidence |volume=1 |issue=6 |doi=10.1056/evidoa2200031 |issn=2766-5526 |pmc=9202998 |pmid=35721307|publication-date=June 2022 |language=en}}</ref><ref name=":3" /> Në përgjithësi, pabarazitë në kancerin e prostatës konsiderohen si me shkaqe të shumëfishta. Këtu përfshihen faktorë biologjikë, mjedisorë dhe socialë. Shumë studime sugjerojnë se përcaktuesit socialë të shëndetit, si qasja ndaj kujdesit dhe kushtet socioekonomike, luajnë një rol kryesor në dallimet e rezultateve.<ref name=":3" /> Kërkimet në këtë fushë vazhdojnë. == Grupe të veçanta == Gratë transgjinore dhe personat që nuk përputhen me normat gjinore, të cilët kanë prostatë, mund të zhvillojnë kancer të prostatës. Ata që i janë nënshtruar terapisë hormonale për afirmimin gjinor ose kirurgjisë për afirmimin gjinor kanë rrezik të reduktuar për të zhvilluar kancer të prostatës, krahasuar me burrat cisgjinorë të së njëjtës moshë.{{Sfn|Bertoncelli Tanaka|Sahota|Burn|Falconer|2022|loc="Conclusions"}} Testet e skriningut në këtë grup janë të ndërlikuara, pasi gratë transgjinore mund të kenë nivele më të ulëta të PSA-së sesa burrat cisgjinorë për shkak të niveleve të tyre të reduktuara të testosteronit.{{Sfn|Bertoncelli Tanaka|Sahota|Burn|Falconer|2022|loc="Interpretation of PSA in transgender women on GAHT"}} Nivelet e PSA-së më të larta se 1 ng/mL përgjithësisht konsiderohen mbi vlerat normale nga specialistët e kujdesit gjinor.{{Sfn|Bertoncelli Tanaka|Sahota|Burn|Falconer|2022|loc="Screening for prostate cancer in transgender women"}} Ekzaminimet digjitale rektale të prostatës shpesh janë të pamundura te gratë transgjinore që i janë nënshtruar vaginoplastikës, pasi gjatësia dhe ngurtësia e vaginës së re mund të pengojnë aksesin në prostatën përmes rektumit.{{Sfn|Bertoncelli Tanaka|Sahota|Burn|Falconer|2022|loc="Screening for prostate cancer in transgender women"}} == Historia == Një masë prostatike u përshkrua për herë të parë në vitin 1817 nga kirurgu anglez George Langstaff, pas autopsisë së një burri që kishte vdekur në moshën 68 vjeç me dhimbje në pjesën e poshtme të trupit dhe simptoma urinare.{{Sfn|Valier|2016|pp=15–18}}<ref>{{Cite journal |vauthors=Lawrence W |title=Cases of Fungus Hæmatodes, with Observations, by George Langstaff, Esq. and an Appendix, Containing two Cases of Analogous Affections |journal=Med Chir Trans |volume=8 |pages=272–314 |date=1817 |pmid=20895322 |pmc=2129005 |doi=10.1177/095952871700800114 |language=en}}</ref> Në vitin 1853, kirurgu i Spitalit të Londrës, John Adams, përshkroi një tjetër tumor të prostatës të marrë nga një burrë që kishte vdekur me probleme urinare; Adams bëri që një patolog ta ekzaminonte tumorin, duke dhënë kështu rastin e parë të konfirmuar të një tumori kanceroz në prostatë.{{Sfn|Valier|2016|pp=15–18}}<ref>{{Cite journal | vauthors = Adams J | title = The Case of Scirrhous of the Prostate Gland with Corresponding Affliction of the Lymphatic Glands in the Lumbar Region and in the Pelvis | journal = Lancet | volume = 1 | issue = 1547 | pages = 393–94 | year = 1853 | doi = 10.1016/S0140-6736(02)68759-8 |language=en}}</ref> Sëmundja fillimisht përshkruhej rrallë; një raport i vitit 1893 gjeti vetëm 50 raste të përshkruara në literaturën mjekësore.{{Sfn|Lytton|2001|p=1859}} Rreth kthesës së shekujve 19 dhe 20, kirurgjia e prostatës për të lehtësuar obstruksionin urinar u bë më e zakonshme, duke i mundësuar kirurgëve dhe patologëve të ekzaminonin indin e prostatës së hequr. Dy studime të asaj kohe gjetën kancer në deri në 10% të mostrave kirurgjike, duke sugjeruar se kanceri i prostatës ishte një shkak mjaft i zakonshëm i zmadhimit të prostatës.{{Sfn|Lytton|2001|p=1859}} Për pjesën më të madhe të shekullit të 20-të, terapia kryesore për kancerin e prostatës ishte kirurgjia për heqjen e prostatës. Prostatektomia perineale u krye për herë të parë në vitin 1904 nga Hugh H. Young në Spitalin Johns Hopkins.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Prostatectomy"}}<ref>{{Cite journal | vauthors = Young HH | title = Four Cases of Radical Prostatectomy | journal = Johns Hopkins Bull. | volume = 16 | year = 1905 |language=en}}</ref> Metoda e Young-ut u bë standardi i pranuar gjerësisht dhe fillimisht përdorej kryesisht për të lehtësuar simptomat e bllokimit urinar.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Prostatectomy"}} Në vitin 1931, një metodë e re kirurgjike, reseksioni transuretral i prostatës, u fut në përdorim, duke zëvendësuar prostatektominë perineale për lehtësimin e simptomave të obstruksionit.{{Sfn|Lytton|2001|p=1859}} Në vitin 1945, Terence Millin përshkroi një qasje të prostatektomisë retropubike, e cila ofronte akses më të lehtë në nyjet limfatike të legenit për të ndihmuar në përcaktimin e stadit dhe shtrirjes së sëmundjes dhe ishte më e lehtë për t'u mësuar nga kirurgët.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Prostatectomy"}} Kjo u përmirësua më tej kur Patrick C. Walsh përshkroi në vitin 1983 një qasje të prostatektomisë retropubike që shmangte dëmtimin e nervave pranë prostatës, duke ruajtur funksionin erektil.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Prostatectomy"}}<ref>{{Cite journal | vauthors = Walsh PC, Lepor H, Eggleston JC | title = Radical Prostatectomy with Preservation of Sexual Function: Anatomical and Pathological Considerations | journal = The Prostate | volume = 4 | issue = 5 | pages = 473–485 | year = 1983 | pmid = 6889192 | doi = 10.1002/pros.2990040506 | s2cid = 30740301 |language=en}}</ref> Radioterapia për kancerin e prostatës përdorej me raste në fillim të shekullit të 20-të, me [[Radiumi|radium]] të vendosur në [[Uretra|uretrën]] ose rektumin për të zvogëluar madhësinë e tumorit dhe simptomat e shoqëruara.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Radiation therapy"}} Në vitet 1950, shfaqja e aparateve më të fuqishme të rrezatimit bëri të mundur që radioterapia me rreze të jashtme të arrinte prostatën. Deri në vitet 1960, kjo shpesh kombinohej me terapi hormonale për të përmirësuar efikasitetin e terapisë.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Radiation therapy"}} Në vitet 1970, Willet Whitmore ishte pionier i një teknike të kirurgjisë së hapur, në të cilën gjilpëra me jod-125 vendoseshin drejtpërdrejt në prostatë. Në vitin 1983, Henrik H. Holm e përmirësoi këtë duke përdorur ultratingull transrektal për të drejtuar implantimin e materialit radioaktiv.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Radiation therapy"}} [[Skeda:Charles Brenton Huggins nobel.jpg|thumb|upright=0.7|alt=Portreti i Charles Huggins|Charles Huggins]] Vëzhgimi se testikujt (dhe hormonet që ata sekretojnë) ndikojnë në madhësinë e prostatës u bë që në fund të shekullit të 18-të përmes eksperimenteve të kastrimit te kafshët. Megjithatë, eksperimentimi i herëpashershëm gjatë shekullit pasues dha rezultate të përziera, ndoshta për shkak të pamundësisë për të dalluar tumoret e prostatës nga prostatat e zmadhuara për shkak të hiperplazisë beninje të prostatës. Në vitin 1941, Charles Huggins dhe Clarence V. Hodges botuan dy studime që përdornin kastrim kirurgjik ose estrogjen oral për të ulur nivelet e androgjenëve dhe për të përmirësuar simptomat e kancerit të prostatës. Huggins u nderua me Çmimin Nobel për Fiziologji ose Mjekësi të vitit 1966 për këtë zbulim, që përbënte terapinë e parë sistemike për kancerin e prostatës.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Androgen-ablation therapy"}}<ref>{{Cite journal | vauthors = Huggins CB, Hodges CV | title = Studies on Prostate Cancer: 1. The Effects of Castration, of Estrogen and Androgen Injection on Serum Phosphatases in Metastatic Carcinoma of the Prostate | journal = Cancer Res | volume = 1 | issue = 4 | page = 293 | year = 1941 | url = http://cancerres.aacrjournals.org/content/1/4/293 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170630121943/http://cancerres.aacrjournals.org/content/1/4/293 | archive-date = 2017-06-30 | access-date = 2015-09-02 |language=en}}</ref> Në vitet 1960, studime të mëdha treguan se terapia me estrogjen ishte po aq efektive sa kastrimi kirurgjik në trajtimin e kancerit të prostatës, por se ata që merrnin terapi me estrogjen kishin rrezik më të madh për të zhvilluar trombe gjaku.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Androgen-ablation therapy"}} Gjatë viteve 1980, studimet e kryera nga Andrzej W. Schally mbi GnRH çuan në zhvillimin e agonistëve të GnRH, të cilët rezultuan po aq efektivë sa estrogjeni, pa rrezikun e shtuar të formimit të trombeve.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Androgen-ablation therapy"}}<ref>{{Cite journal | vauthors = Tolis G, Ackman D, Stellos A, Mehta A, Labrie F, Fazekas AT, Comaru-Schally AM, Schally AV | title = Tumor Growth Inhibition in Patients with Prostatic Carcinoma Treated with Luteinizing Hormone-Releasing Hormone Agonists | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 79 | issue = 5 | pages = 1658–1662 | date = March 1982 | pmid = 6461861 | pmc = 346035 | doi = 10.1073/pnas.79.5.1658 | doi-access = free | title-link = doi | bibcode = 1982PNAS...79.1658T |language=en}}</ref> Schally u nderua me Çmimin Nobel për Fiziologji ose Mjekësi të vitit 1977 për punën e tij mbi GnRH dhe kancerin e prostatës.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Androgen-ablation therapy"}} Kimioterapia sistemike për kancerin e prostatës është studiuar që nga vitet 1950, por provat klinike nuk kanë treguar përfitime për shumicën e njerëzve që marrin këto barna.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Cytotoxic chemotherapy"}} Në vitin 1996, Administrata e Ushqimit dhe Barnave e Shteteve të Bashkuara (FDA) miratoi mitoksantronin, një kimioterapi sistemike, për pacientët me kancer të prostatës rezistent ndaj kastrimit, bazuar në prova që tregonin se ajo përmirësonte simptomat, ndonëse nuk arrinte të përmirësonte mbijetesën.{{Sfn|Desai|McManus|Sharifi|2021|loc="Evolution of treatment"}} Në vitin 2004, docetakseli u miratua si kimioterapia e parë që rrit mbijetesën te pacientët me kancer të prostatës rezistent ndaj kastrimit.{{Sfn|Desai|McManus|Sharifi|2021|loc="Evolution of treatment"}} Pas provave shtesë në vitin 2015, përdorimi i docetakselit u zgjerua për pacientët me kancer të prostatës të ndjeshëm ndaj kastrimit.{{Sfn|Teo|Rathkopf|Kantoff|2019|loc="Figure 1"}} == Shoqëria dhe kultura == [[Skeda:blue ribbon.jpg|thumb|upright=0.75|Shiriti blu i çelët është një simbol që tregon mbështetje për ndërgjegjësimin për kancerin e prostatës.|alt=Pamje e një shiriti blu të çelët me dy skajet e kryqëzuara]] Që nga fillimi i viteve 2000, skriningu dhe ndërgjegjësimi për kancerin e prostatës janë promovuar gjerësisht përmes Muajit të Ndërgjegjësimit për Kancerin e Prostatës në shtator dhe Movember në nëntor.{{Sfn|Patel|Halpern|Desai|Keeter|2020|p=64}} Megjithatë, një analizë e kërkimeve në internet sugjeron se asnjëra prej këtyre ngjarjeve nuk e ndryshon ndjeshëm nivelin e interesit ose të diskutimit për kancerin e prostatës, në kontrast me Muajin e Ndërgjegjësimit për Kancerin e Gjirit, i cili është më i konsoliduar.{{Sfn|Patel|Halpern|Desai|Keeter|2020|p=64}} == Kërkimet == Kanceri i prostatës është një temë kryesore e kërkimeve në vazhdim. Nga viti 2016 deri në vitin 2020, më shumë se 1,26 miliardë dollarë u investuan në kërkimin e kancerit të prostatës. Kjo përfaqëson rreth 5% të fondeve botërore për kërkimin e kancerit.{{Sfn|McIntosh|Alam|Adams|Boon|2023|loc=Tabela 1}} Kjo e vendos kancerin e prostatës në vendin e 10-të mes 18 llojeve të zakonshme të kancerit për sa i përket fondeve për çdo vdekje nga kanceri, dhe në vendin e 9-të për sa i përket fondeve për çdo vit jetë të humbur të rregulluar sipas aftësisë së kufizuar.{{Sfn|McIntosh|Alam|Adams|Boon|2023|loc=Tabela 2}} Kërkimet mbi kancerin e prostatës mbështeten në disa modele laboratorike për të testuar aspekte të sëmundjes. Disa linja qelizore të përjetësuara të prostatës përdoren gjerësisht, përkatësisht linjat klasike DU145, PC-3 dhe LNCaP, si dhe linjat më të reja 22Rv1, LAPC-4, VCaP, MDA-PCa-2a dhe MDA-PCa-2b.{{Sfn|Mai|Chin|Foong|Pang|2022|loc=2.1 Linjat qelizore të kancerit të prostatës te njeriu}} Studimet që kërkojnë modele më komplekse të prostatës përdorin organoide{{Snd}}grupe qelizash të prostatës që mund të kultivohen nga tumorë të prostatës së njeriut ose nga qeliza burimore.{{Sfn|Mai|Chin|Foong|Pang|2022|loc=2.4. Organoidet}} Modelimi i rritjes dhe metastazimit të tumorit kërkon një organizëm model, zakonisht një mi. Kërkuesit mund ose t'i implantojnë kirurgjikisht tumorët e prostatës së njeriut te minjtë me imunitet të dobësuar (një teknikë që quhet ksenograft i marrë nga pacienti),{{Sfn|Mai|Chin|Foong|Pang|2022|loc=2.2 Linjat PDX}} ose të induktojnë tumorë të prostatës te minjtë me anë të [[Inxhinieria gjenetike|inxhinierisë gjenetike]].{{Sfn|Mai|Chin|Foong|Pang|2022|loc=2.3 Modeli i minjve të inxhinieruar gjenetikisht (GEMM)}} Këto modele minjsh të inxhinieruar gjenetikisht zakonisht përdorin një sistem rekombinaze Cre për të prishur funksionin e shtypësve të tumorit ose për të aktivizuar onkogjenët posaçërisht në qelizat e prostatës.{{Sfn|Ittmann|Huang|Radaelli|Martin|2013|loc=Hyrje}} {{As of|2024}}, studimet që shqyrtojnë lidhjen midis shpeshtësisë së ejakulimit dhe rrezikut të kancerit të prostatës nuk kanë dhënë përfundime të qarta, dhe mosha, shëndeti urinar dhe stili i jetesës janë faktorë të rëndësishëm për t'u marrë parasysh.{{Sfn|Kokori|Olatunji|Isarinade|Aboje|2024|loc=Përmbledhje}}{{Sfn|Gandaglia|Leni|Bray|Fleshner|2021|loc=3.3.3. Shpeshtësia e ejakulimit dhe aktiviteti seksual}} == Shënime == {{Listë shënimesh}} == Referime == {{Reflist}} === Burimet === {{Refbegin|32em}} *{{cite journal |vauthors=Achard V, Putora PM, Omlin A, Zilli T, Fischer S |title=Metastatic Prostate Cancer: Treatment Options |journal=Oncology |volume=100 |issue=1 |pages=48–59 |date=2022 |pmid=34781285 |doi=10.1159/000519861 |s2cid=244132770 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Bergengren O, Pekala KR, Matsoukas K, Fainberg J, Mungovan SF, Bratt O, Bray F, Brawley O, Luckenbaugh AN, Mucci L, Morgan TM, Carlsson SV |title=2022 Update on Prostate Cancer Epidemiology and Risk Factors-A Systematic Review |journal=Eur Urol |volume= 84|issue= 2|pages= 191–206|date=May 2023 |pmid=37202314 |doi=10.1016/j.eururo.2023.04.021 |s2cid=258780321 |doi-access = free |pmc=10851915 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Bertoncelli Tanaka M, Sahota K, Burn J, Falconer A, Winkler M, Ahmed HU, Rashid TG |title=Prostate Cancer in Transgender Women: What Does a Urologist Need to Know? |journal=BJU Int |volume=129 |issue=1 |pages=113–122 |date=January 2022 |pmid=34157213 |doi=10.1111/bju.15521 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Brawley S, Mohan R, Nein CD |title=Localized Prostate Cancer: Treatment Options |journal=American Family Physician |volume=97 |issue=12 |pages=798–805 |date=June 2018 |pmid=30216009 | url=https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2018/0615/p798.html |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Carlsson SV, Vickers AJ |title=Screening for Prostate Cancer |journal=Med Clin North Am |volume=104 |issue=6 |pages=1051–1062 |date=November 2020 |pmid=33099450 |pmc=8287565 |doi=10.1016/j.mcna.2020.08.007 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Coleman RE, Croucher PI, Padhani AR, Clézardin P, Chow E, Fallon M, Guise T, Colangeli S, Capanna R, Costa L |title=Bone Metastases |journal=Nat Rev Dis Primers |volume=6 |issue=1 |article-number=83 |date=October 2020 |pmid=33060614 |doi=10.1038/s41572-020-00216-3 |hdl=20.500.11820/6bac9e59-0afa-4b4a-bebf-4e747b889917 |s2cid=222350837 |hdl-access=free |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Costello AJ |title=Considering the Role of Radical Prostatectomy in 21st Century Prostate Cancer Care |journal=Nat Rev Urol |volume=17 |issue=3 |pages=177–188 |date=March 2020 |pmid=32086498 |doi=10.1038/s41585-020-0287-y |s2cid=211234353 |language=en }} *{{cite book|vauthors=Dall'Era MA |chapter=39-17: Prostate Cancer |title=Current Medical Diagnosis & Treatment 2023 |date=2023 |veditors=Papadakis MA, McPhee SJ, Rabow MW, McQuaid KR |publisher=McGraw Hill |edition=62 |isbn=978-1-264-68734-3 |language=en}} *{{cite journal | vauthors = Denmeade SR, Isaacs JT | title = A history of prostate cancer treatment | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 2 | issue = 5 | pages = 389–396 | date = May 2002 | pmid = 12044015 | pmc = 4124639 | doi = 10.1038/nrc801 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Desai K, McManus JM, Sharifi N |title=Hormonal Therapy for Prostate Cancer |journal=Endocr Rev |volume=42 |issue=3 |pages=354–373 |date=May 2021 |pmid=33480983 |pmc=8152444 |doi=10.1210/endrev/bnab002 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Duffy MJ |title=Biomarkers for Prostate Cancer: Prostate-Specific Antigen and Beyond |journal=Clin Chem Lab Med |volume=58 |issue=3 |pages=326–339 |date=February 2020 |pmid=31714881 |doi=10.1515/cclm-2019-0693 |doi-access=free |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Epstein JI |title=Prostate Cancer Grading: a Decade After the 2005 Modified System |journal=Mod Pathol |volume=31 |issue=S1 |pages=S47–63 |date=January 2018 |pmid=29297487 |doi=10.1038/modpathol.2017.133 |doi-access=free |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Gandaglia G, Leni R, Bray F, Fleshner N, Freedland SJ, Kibel A, Stattin P, Van Poppel H, La Vecchia C |title=Epidemiology and Prevention of Prostate Cancer |journal=Eur Urol Oncol |volume=4 |issue=6 |pages=877–892 |date=December 2021 |pmid=34716119 |doi=10.1016/j.euo.2021.09.006 |type=review |language=en }} *{{cite encyclopedia |publisher=Elsevier |series=Point of Care |encyclopedia=Clinical Overviews |title=Prostate Cancer |editor=Hessen MT |date=August 2022 |ref={{Harvid|Clinical Overview|2022}} |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Ittmann M, Huang J, Radaelli E, Martin P, Signoretti S, Sullivan R, Simons BW, Ward JM, Robinson BD, Chu GC, Loda M, Thomas G, Borowsky A, Cardiff RD |title=Animal Models of Human Prostate Cancer: the Consensus Report of the New York Meeting of the Mouse Models of Human Cancers Consortium Prostate Pathology Committee |journal=Cancer Res |volume=73 |issue=9 |pages=2718–36 |date=May 2013 |pmid=23610450 |pmc=3644021 |doi=10.1158/0008-5472.CAN-12-4213 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Kokori E, Olatunji G, Isarinade DT, Aboje JE, Ogieuhi IJ, Lawal ZD, Woldehana NA, Nazar MW, Scott GY, Aderinto N |title=Ejaculation Frequency and Prostate Cancer Risk: A Narrative Review of Current Evidence |journal=Clin Genitourin Cancer |volume=22 |issue=3 |article-number=102043 |date=June 2024 |pmid=38430857 |doi=10.1016/j.clgc.2024.01.015 |type=review |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Liu JL, Patel HD, Haney NM, Epstein JI, Partin AW |title=Advances in the Selection of Patients with Prostate Cancer for Active Surveillance |journal=Nat Rev Urol |volume=18 |issue=4 |pages=197–208 |date=April 2021 |pmid=33623103 |doi=10.1038/s41585-021-00432-w |s2cid=232024016 |language=en }} *{{cite journal | vauthors = Lytton B | title = Prostate cancer: a brief history and the discovery of hormonal ablation treatment | journal = The Journal of Urology | volume = 165 | issue = 6 Pt 1 | pages = 1859–1862 | date = June 2001 | pmid = 11371867 | doi = 10.1016/S0022-5347(05)66228-3 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Maffei D, Giganti F, Moore CM |title=Seminar: Revisiting the Value of PSA-Based Prostate Cancer Screening Essay No 5: Should Men Undergo MRI Before Prostate Biopsy? (Pro) |journal=Urol Oncol |volume=41 |issue=2 |pages=88–91 |date=February 2023 |pmid=35871993 |doi=10.1016/j.urolonc.2022.04.016 |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10157007/|url-access=subscription |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Mai CW, Chin KY, Foong LC, Pang KL, Yu B, Shu Y, Chen S, Cheong SK, Chua CW |title=Modeling Prostate Cancer: What Does it Take to Build an Ideal Tumor Model? |journal=Cancer Lett |volume=543 |issue= |article-number=215794 |date=September 2022 |pmid=35718268 |doi=10.1016/j.canlet.2022.215794 |s2cid=249831438 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=McHugh J, Saunders EJ, Dadaev T, McGrowder E, Bancroft E, Kote-Jarai Z, Eeles R |title=Prostate Cancer Risk in Men of Differing Genetic Ancestry and Approaches to Disease Screening and Management in these Groups |journal=Br J Cancer |volume=126 |issue=10 |pages=1366–1373 |date=June 2022 |pmid=34923574 |pmc=9090767 |doi=10.1038/s41416-021-01669-3 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=McIntosh SA, Alam F, Adams L, Boon IS, Callaghan J, Conti I, Copson E, Carson V, Davidson M, Fitzgerald H, Gautam A, Jones CM, Kargbo S, Lakshmipathy G, Maguire H, McFerran K, Mirandari A, Moore N, Moore R, Murray A, Newman L, Robinson SD, Segaran A, Soong CN, Walker A, Wijayaweera K, Atun R, Cutress RI, Head MG |title=Global Funding for Cancer Research Between 2016 and 2020: a Content Analysis of Public and Philanthropic Investments |journal=Lancet Oncol |volume=24 |issue=6 |pages=636–645 |date=June 2023 |pmid=37269844 |doi=10.1016/S1470-2045(23)00182-1 |url=https://eprints.ncl.ac.uk/fulltext.aspx?url=291767/C1967B92-EEE6-42F7-97E9-B4641C8A5D2D.pdf&pub_id=291767 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Merriel SW, Funston G, Hamilton W |title=Prostate Cancer in Primary Care |journal=Adv Ther |volume=35 |issue=9 |pages=1285–1294 |date=September 2018 |pmid=30097885 |pmc=6133140 |doi=10.1007/s12325-018-0766-1 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Mundle R, Afenya E, Agarwal N |title=The Effectiveness of Psychological Intervention for Depression, Anxiety, and Distress in Prostate Cancer: a Systematic Review of Literature |journal=Prostate Cancer Prostatic Dis |volume=24 |issue=3 |pages=674–687 |date=September 2021 |pmid=33750905 |doi=10.1038/s41391-021-00342-3 |s2cid=232325496 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Patel MS, Halpern JA, Desai AS, Keeter MK, Bennett NE, Brannigan RE |title=Success of Prostate and Testicular Cancer Awareness Campaigns Compared to Breast Cancer Awareness Month According to Internet Search Volumes: A Google Trends Analysis |journal=Urology |volume=139 |issue= |pages=64–70 |date=May 2020 |pmid=32001306 |doi=10.1016/j.urology.2019.11.062 |s2cid=210982209 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Pernar CH, Ebot EM, Wilson KM, Mucci LA |title=The Epidemiology of Prostate Cancer |journal=Cold Spring Harb Perspect Med |volume=8 |issue=12 |article-number= a030361|date=December 2018 |pmid=29311132 |pmc=6280714 |doi=10.1101/cshperspect.a030361 |language=en }} *{{cite book|vauthors=Pilié P, Viscuse P, Logothetis CJ, Corn PG |chapter=45: Prostate Cancer |title=The MD Anderson Manual of Medical Oncology |edition=4 |veditors=Kantarjian HM, Wolff RA, Rieber AG |date=2022 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-1-260-46764-2 |language=en}} *{{cite journal |vauthors=Rebello RJ, Oing C, Knudsen KE, Loeb S, Johnson DC, Reiter RE, Gillessen S, Van der Kwast T, Bristow RG |title=Prostate cancer |journal=Nat Rev Dis Primers |volume=7 |issue=1 |article-number=9 |date=February 2021 |pmid=33542230 |doi=10.1038/s41572-020-00243-0 |s2cid=231794303 |language=en }} *{{cite book|vauthors=Scher HI, Eastham JA |chapter=87: Benign and Malignant Diseases of the Prostate |title=Harrison's Principles of Internal Medicine |edition=21 |publisher=McGraw Hill |date=2022|veditors= Loscalzo J, Fauci A, Kasper D, ''et al'' |isbn= 978-1-264-26850-4 |language=en}} *{{cite book|vauthors=Stephenson AJ, Abouassaly R, Klein EA |chapter=Epidemiology, Etiology, and Prevention of Prostate Cancer |date=2021 |title=Cambell-Walsh-Wein Urology |edition=12 |publisher=Elsevier |veditors=Partin AW, Dmochowski RR, Kavoussi LR, Peters CA |pages=3457–3477 |isbn=978-0-323-54642-3 |language=en}} *{{cite journal |vauthors=Sandhu S, Moore CM, Chiong E, Beltran H, Bristow RG, Williams SG |title=Prostate cancer |journal=Lancet |volume=398 |issue=10305 |pages=1075–1090 |date=September 2021 |pmid=34370973 |doi=10.1016/S0140-6736(21)00950-8 |s2cid=236941733 |doi-access = free |bibcode=2021Lanc..398.1075S |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Teo MY, Rathkopf DE, Kantoff P |title=Treatment of Advanced Prostate Cancer |journal=Annu Rev Med |volume=70 |issue= |pages=479–499 |date=January 2019 |pmid=30691365 |pmc=6441973 |doi=10.1146/annurev-med-051517-011947 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Thompson JC, Wood J, Feuer D |title=Prostate Cancer: Palliative Care and Pain Relief |journal=Br Med Bull |volume=83 |issue= |pages=341–354 |date=2007 |pmid=17628024 |doi=10.1093/bmb/ldm018 |doi-access = free |language=en }} *{{cite book|title=A History of Prostate Cancer |vauthors=Valier H |isbn=978-1-4039-8803-4 |date=2016 |publisher=Springer Nature |chapter=The Problematic Prehistory of Prostate Cancer |pages=15–42 |language=en}} {{Refend}} == Lidhje të jashtme == {{Sisterlinks|display=Kanceri i prostatës}} {{Reflist|group=note}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Kanceri i prostatës}} [[Kategoria:Kancer]] 4migtt79j02d34c5m007iej9go2rytn 3059206 3059117 2026-10-24T06:03:42Z Arianit 106 3059206 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | emri = Kanceri i prostatës | synonym = Karcinoma e prostatës | image = Diagram showing prostate cancer pressing on the urethra CRUK 182.svg | alt = Diagram i prerjes tërthore të prostatës me uretrën që kalon në mes. Një masë e madhe brenda prostatës shtyp uretrën. | caption = Diagram i tumorit të prostatës që shtyp [[Uretra|uretrën]] | field = [[Onkologjia]], [[Urologjia]] | symptoms = {{Unbulleted list|Zakonisht asnjë.|'''Ndonjëherë''':|Vështirësi për të urinuar,|{{ill|Disfunksioni erektil|en|Erectile dysfunction}},|ose dhimbje në shpinë/[[Legeni i njeriut|legen]]}} | complications = | onset = Mbi 40 vjeç | duration = | types = | causes = | risks = Mosha e shtyrë, historia familjare, raca | diagnosis = {{Unbulleted list|Testi PSA;|i ndjekur nga biopsia e indeve|(nëse nevojitet)}} | prevention = | treatment = {{Unbulleted list|{{ill|Mbikëqyrja aktive e kancerit të prostatës|en|Active surveillance of prostate cancer|lt=Vëzhgimi aktiv}}|{{ill|Prostatektomia radikale|en|Radical prostatectomy|lt=Prostatektomia}}| {{ill|Radioterapia|en|Radiation therapy}}| {{ill|Terapia hormonale|en|Hormonal therapy (oncology)}}| [[Kimioterapia]]}} | medication = | prognosis = {{ill|Shkalla e mbijetesës pesëvjeçare|en|Five-year survival rate}} varion nga 30 në 99%, në varësi të stadit.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Figura 3: Fazat dhe përparimi i kancerit të prostatës."}} }}'''Kanceri i prostatës''' është [[Neoplazma|rritja e pakontrolluar e qelizave]] në [[Prostata|prostatë]], një [[Gjëndra|gjëndër]] e [[Aparati riprodhues mashkullor te njeriu|aparatit riprodhues mashkullor]] nën fshikëzën urinare. Rritja jonormale e indit të prostatës zakonisht zbulohet përmes testeve të skriningut, zakonisht analizave të gjakut që kontrollojnë nivelet e {{ill|Antigjeni specifik i prostatës|en|Prostate-specific antigen|lt=antigjenit specifik të prostatës}} (PSA). Ata që kanë nivele të larta të PSA-së në gjak kanë rrezik më të madh për të zhvilluar kancer të prostatës. Diagnoza kërkon një biopsi të prostatës. Nëse kanceri është i pranishëm, patologu cakton një {{ill|Sistemi i gradimit Gleason|en|Gleason grading system|lt=rezultat Gleason}}; një rezultat më i lartë përfaqëson një tumor më të rrezikshëm. Imazheria mjekësore kryhet për të kërkuar kancer që është përhapur jashtë prostatës. Bazuar në rezultatin Gleason, nivelet e PSA-së dhe rezultatet e imazherisë, një rasti i kancerit i caktohet një stad nga 1 në 4. Një stad më i lartë tregon një sëmundje më të avancuar dhe më të rrezikshme. Shumica e tumoreve të prostatës mbeten të vegjël dhe nuk shkaktojnë probleme shëndetësore. Këto menaxhohen me {{ill|Mbikëqyrja aktive e kancerit të prostatës|en|Active surveillance of prostate cancer|lt=mbikëqyrje aktive}}, duke monitoruar tumorin me teste të rregullta për të siguruar që ai nuk është rritur. Tumoret më të rrezikshëm mund të shkatërrohen me {{ill|Radioterapia|en|Radiation therapy|lt=radioterapi}} ose të hiqen kirurgjikisht me {{ill|Prostatektomia radikale|en|Radical prostatectomy|lt=prostatektomi radikale}}. Ata, kanceri i të cilëve përhapet përtej prostatës, trajtohen me terapi [[Hormonet|hormonale]], e cila ul nivelet e [[Adrogjenet|androgjenëve]] (hormoneve seksuale maskilizuese) që qelizat e prostatës kanë nevojë për të mbijetuar. Përfundimisht, qelizat kancerogjene mund të bëhen rezistente ndaj këtij trajtimi. Kjo fazë më e avancuar e sëmundjes, e quajtur kancer i prostatës rezistent ndaj kastrimit, trajtohet me terapi të vazhdueshme hormonale së bashku me ilaçin e [[Kimioterapia|kimioterapisë]] docetaksel. Disa tumore metastazojnë (përhapen) në zona të tjera të trupit, veçanërisht në [[kocka]] dhe nyje limfatike. Atje, tumoret shkaktojnë dhimbje të rënda kockore, dobësi ose paralizë të këmbëve dhe përfundimisht vdekje. Prognoza e kancerit të prostatës varet nga sa larg është përhapur kanceri në momentin e diagnozës. Shumica e burrave të diagnostikuar kanë tumore me rrezik të ulët të kufizuar në prostatë; 99% e tyre mbijetojnë më shumë se 10 vjet nga diagnoza. Tumoret që kanë metastazuar në zona të largëta të trupit janë më të rrezikshmit, me {{ill|Shkalla e mbijetesës pesëvjeçare|en|Five-year survival rate|lt=norma mbijetese pesëvjeçare}} prej 30–40%. Rreziku për të zhvilluar kancer të prostatës rritet me moshën; mosha mesatare e diagnozës është 67 vjeç. Ata që kanë histori familjare të ndonjë kanceri kanë më shumë gjasa të kenë kancer të prostatës, veçanërisht ata që trashëgojnë variante të lidhura me kancerin të gjenit ''{{ill|BRCA2|en}}''. Çdo vit diagnostikohen 1,2 milionë raste të kancerit të prostatës dhe 350.000 njerëz vdesin nga kjo sëmundje,{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Epidemiology"}} duke e bërë atë shkakun e dytë kryesor të kancerit dhe të vdekjeve nga kanceri te burrat. Një në tetë burra diagnostikohet me kancer të prostatës gjatë jetës së tyre, dhe një në dyzet vdes nga kjo sëmundje.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Prostate cancer"}} Tumoret e prostatës u përshkruan për herë të parë në mesin e shekullit të 19-të, gjatë operacioneve tek burrat me obstruksione urinare. Fillimisht, prostatektomia ishte trajtimi kryesor për kancerin e prostatës. Në mesin e shekullit të 20-të, u zhvilluan trajtimet me rrezatim dhe terapite hormonale për të përmirësuar trajtimin e kancerit të prostatës. Shpikja e terapive hormonale për kancerin e prostatës u njoh me [[Çmimi Nobel|Çmimin Nobel]] të vitit 1966 për Charles Huggins dhe Çmimin e vitit 1977 për Andrzej W. Schally. == Shenjat dhe simptomat == Kanceri i prostatës në fazën e hershme zakonisht nuk shkakton simptoma. Ndërsa kanceri përparon, ai mund të shkaktojë {{ill|Disfunksioni erektil|en|Erectile dysfunction|lt=disfunksion erektil}}, gjak në [[Urina|urinë]] ose [[Sperma|spermë]], ose vështirësi në urinim, duke përfshirë zakonisht urinim të shpeshtë dhe rrjedhë të ngadaltë ose të dobët të urinës.<ref name="ACS-Signs">{{cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/detection-diagnosis-staging/signs-symptoms.html |title=Signs and Symptoms of Prostate Cancer |publisher=American Cancer Society |access-date=2023-05-21 |language=en}}</ref> Më shumë se gjysma e burrave mbi 50 vjeç përjetojnë një formë të problemit të urinimit,{{sfn|Merriel|Funston|Hamilton|2018|loc="Symptoms and signs"}} zakonisht për shkak të çështjeve të tjera përveç kancerit të prostatës, si {{ill|Hiperplazia beninje e prostatës|en|Benign prostatic hyperplasia|lt=hiperplazia beninje e prostatës}} (zmadhimi jo-kancerogjen i prostatës).<ref>{{cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/detection-diagnosis-staging/signs-symptoms.html |title=Signs and Symptoms of Prostate Cancer |publisher=American Cancer Society |access-date=2023-05-21 |language=en}}</ref> Tumoret e avancuar të prostatës mund të metastazojnë në nyje limfatike dhe kocka aty pranë, veçanërisht në legen, ije, shtyllë kurrizore, brinjë, kokë dhe qafë.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Figure 3: Prostate cancer stages and progression"}} Atje, ata mund të shkaktojnë [[Lodhja (trupore)|lodhje]], humbje peshe të pashpjeguar dhe dhimbje shpine ose kockore që nuk përmirësohet me pushim.{{sfn|Coleman|Croucher|Padhani|Clézardin|2020|loc="Prevalence of SREs"}}<ref>{{cite web |url=https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/prostate-cancer/symptoms |access-date=21 May 2023 |title=Symptoms of Prostate Cancer |publisher=Cancer Research UK |date=15 March 2022 |archive-date=21 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230521153936/https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/prostate-cancer/symptoms |url-status=live |language=en }}</ref> Metastazat mund të dëmtojnë kockat përreth tyre, dhe rreth një e katërta e atyre me kancer metastatik të prostatës zhvillojnë një [[Thyerja e kockës|thyerje kocke]].{{sfn|Coleman|Croucher|Padhani|Clézardin|2020|loc="Prostate cancer"}} Metastazat në rritje gjithashtu mund të kompresojnë palcën kurrizore, duke shkaktuar dobësi në këmbë dhe në shputa, ose paralizë të gjymtyrëve.{{sfn|Clinical Overview|2022|loc="Clinical presentation"}}{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Metastatic disease: noncastrate"}} == Skriningu == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Skriningu i kancerit të prostatës|en|Prostate cancer screening}}}} Shumica e rasteve të kancerit të prostatës diagnostikohen përmes analizave të skriningut, kur tumoret janë ende aq të vegjël sa nuk shkaktojnë simptoma.<ref>{{cite web |title=Prostate Cancer Signs and Symptoms |url=https://www.cancer.org/cancer/prostate-cancer/detection-diagnosis-staging/signs-symptoms.html |access-date=2023-05-21 |publisher=American Cancer Society |date=2019-08-01 |language=en}}</ref> Kjo bëhet përmes analizave të gjakut që matin nivelet e {{ill|Antigjeni specifik i prostatës|en|Prostate-specific antigen|lt=antigjenit specifik të prostatës}} (PSA), i cili është i ngritur te personat me prostate të zmadhuar, qoftë për shkak të kancerit të prostatës, qoftë për shkak të {{ill|Hiperplazia beninje e prostatës|en|Benign prostatic hyperplasia|lt=hiperplazisë beninje të prostatës}}.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Screening and early detection"}}<ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/cancer/prostate/basic_info/screening.htm |access-date=2023-05-17 |title=What Is Screening for Prostate Cancer? |publisher=U.S. Centers for Disease Control and Prevention |date=2022-08-25 |archive-date=2017-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907151112/https://www.cdc.gov/cancer/prostate/basic_info/screening.htm |url-status=live |language=en}}</ref> Gjaku i një burri tipik përmban rreth 1 nanogram (ng) PSA për mililitër (mL) gjaku të testuar.{{sfn|Carlsson|Vickers|2020|loc="3. Tailor screening frequency based on PSA-level"}} Ata me nivele PSA nën mesataren kanë shumë pak gjasa të zhvillojnë kancer të rrezikshëm të prostatës gjatë 8 deri 10 viteve në vijim.{{sfn|Carlsson|Vickers|2020|loc="3. Tailor screening frequency based on PSA-level"}} Burrat me nivele PSA mbi 4{{nbsp}}ng/mL kanë rrezik të shtuar{{Snd}}rreth 1 në 4 do të zhvillojnë kancer të prostatës{{Snd}}dhe shpesh dërgohen për biopsi të prostatës.<ref name=ACS-Screen>{{cite web|url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/detection-diagnosis-staging/tests.html |access-date=2023-12-11 |title=Screening Tests for Prostate Cancer |publisher=American Cancer Society |date=2021-01-04 |language=en}}</ref>{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Prostate-specific antigen"}} Nivelet e PSA mbi 10{{nbsp}}ng/mL tregojnë një rrezik edhe më të lartë: më shumë se gjysma e burrave në këtë grup zhvillojnë kancer të prostatës.<ref name=ACS-Screen /> Burrave me nivele të larta të PSA-së u rekomandohet shpesh të përsërisin analizën e gjakut katër deri gjashtë javë më vonë, pasi nivelet e PSA-së mund të luhaten pa lidhje me kancerin e prostatës.{{sfn|Carlsson|Vickers|2020|loc="4. For men with elevated PSA (≥3 ng/mL), repeat PSA."}} {{ill|Hiperplazia beninje e prostatës|en|Benign prostatic hyperplasia}}, infeksionet e prostatës, [[Ejakulimi i mashkullit|ejakulimi]] i fundit dhe disa procedura urologjike mund të rrisin nivelet e PSA-së; marrja e inhibitorëve të 5α-reduktazës mund t'i ulë ato.<ref name=ACS-Screen /> Personat me PSA të ngritur mund t'i nënshtrohen analizave dytësore skriningu të gjakut që matin nëntipet e PSA-së dhe molekula të tjera, për të parashikuar më saktë gjasat që një person të zhvillojë kancer agresiv të prostatës. Shumë prej tyre matin "PSA-në e lirë"{{Snd}}pjesën e PSA-së që nuk është e lidhur me proteina të tjera të gjakut, zakonisht rreth 10% deri 30%. Burrat me përqindje më të ulët të PSA-së së lirë kanë më shumë gjasa të kenë kancer të prostatës.{{sfn|Duffy|2020|loc="Percent free PSA"}} Disa analiza të zakonshme e zbulojnë më saktë kancerin e prostatës duke matur gjithashtu nëntipe të PSA-së së lirë, përfshirë Indeksin e Shëndetit të Prostatës (mat një fragment të quajtur −2proPSA) dhe pikëzimin 4K (mat PSA-në e lirë të paprekur).{{sfn|Duffy|2020|loc="Prostate Health Index (PHI)"}}{{sfn|Duffy|2020|loc="4K score"}} Analiza të tjera matin nivelet në gjak të proteinave të tjera të lidhura me prostatën, si kalikreina-2 (e matur edhe nga pikëzimi 4K), ose nivelet në urinë të molekulave të mRNA-së të zakonshme në tumoret e prostatës, si PCA3 dhe TMPRSS2 të shkrirë me ERG.{{sfn|Duffy|2020|loc=Table 2}} Disa studime të mëdha kanë zbuluar se burrat që i nënshtrohen skriningut për kancer të prostatës kanë rrezik më të ulët për të vdekur nga kjo sëmundje;{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Box 1: Screening for prostate cancer in different regions"}} megjithatë, zbulimi i rasteve të kancerit që nuk do të kishin ndikuar ndryshe në shëndet mund të shkaktojë ankth dhe të çojë në biopsi e trajtime të panevojshme, të cilat nga ana e tyre mund të shkaktojnë komplikacione të padëshiruara.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Screening and early detection"}} Organizatat kryesore kombëtare të shëndetësisë ofrojnë rekomandime të ndryshme, duke u përpjekur të balancojnë përfitimet e diagnozës së hershme me dëmet e mundshme nga trajtimi i personave, tumoret e të cilëve nuk kanë gjasa të ndikojnë në shëndet.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Screening and early detection"}} Shumica e udhëzimeve mjekësore rekomandojnë që burrat me rrezik të lartë të kancerit të prostatës (për shkak të moshës, historisë familjare, përkatësisë etnike ose dëshmive të mëparshme të niveleve të larta të PSA-së në gjak) të këshillohen mbi rreziqet dhe përfitimet e testimit të PSA-së dhe t'u ofrohet akses në analizat e skriningut.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Screening and early detection"}} Udhëzimet mjekësore përgjithësisht nuk e rekomandojnë skriningun për burrat mbi 70 vjeç ose me një pritshmëri jetësore më të vogël se 10 vjet, pasi një kancer i prostatës i diagnostikuar rishtazi nuk ka gjasa të ndikojë në jetëgjatësinë e tyre natyrore.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Screening and early detection"}}{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Box 1: Screening for prostate cancer in different regions"}} Pjesëmarrja në skrining ndryshon sipas gjeografisë{{Snd}}më shumë se 80% e burrave skrinohen në SHBA dhe në Evropën Perëndimore, 20% e burrave në Japoni, ndërsa në rajonet me [[Indeksi i zhvillimit njerëzor|indeks të ulët të zhvillimit njerëzor]] skriningu është i rrallë.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Box 1: Screening for prostate cancer in different regions"}} == Diagnoza == [[Skeda:Digital rectal exam nci-vol-7136-300.jpg|thumb|left|alt=Një gisht me dorezë i futur në rektumin e një burri shtyp prostatën.|Diagram i ekzaminimit digjital rektal]] Burrat që dyshohen se kanë kancer të prostatës mund t'i nënshtrohen disa testimeve për të vlerësuar prostatën. Një procedurë e zakonshme është {{ill|Ekzaminimi digjital rektal|en|Rectal examination}}, në të cilin mjeku fut një gisht të lubrifikuar në [[rektumi]]n për të ndjerë prostatën e afërt.<ref name="ACS-Signs" />{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Diagnosis"}} Tumorët ndjehen si gunga të ngurta e me formë të parregullt në krahasim me pjesën tjetër të prostatës. Ngurtësimi i prostatës mund të jetë gjithashtu për shkak të {{ill|Hiperplazia beninje e prostatës|en|Benign prostatic hyperplasia|lt=hiperplazisë beninje të prostatës}}; rreth 20–25% e atyre me gjetje jonormale në ekzaminimin rektal kanë kancer të prostatës.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Physical examination"}} Udhëzimet e disa shoqatave urologjike rekomandojnë [[Imazhi me rezonancë magnetike|imazhin me rezonancë magnetike]] (MRI) për të vlerësuar prostatën për tumore të mundshëm te burrat me nivele të larta të PSA-së. Rezultatet e MRI-së mund të ndihmojnë në dallimin e atyre me tumore potencialisht të rrezikshëm nga ata pa të tillë.{{sfn|Maffei|Giganti|Moore|2023|loc="MRI as a test for clinically referred men with a raised PSA or abnormal digital rectal exam}} Diagnoza përfundimtare e kancerit të prostatës kërkon një {{ill|Biopsia|en|Biopsy|lt=biopsi}} të prostatës. Biopsitë e prostatës merren zakonisht me një gjilpërë që kalon përmes rektumit ose perineumit, e udhëhequr nga ultrasonografia transrektale, MRI, ose një kombinim i të dyjave.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Prostate biopsy"}}{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Diagnosis"}} Merren dhjetë deri në dymbëdhjetë mostra nga disa rajone të prostatës për të rritur shanset për të gjetur ndonjë tumor.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Diagnosis"}} Biopsitë dërgohen për një diagnozë histopatologjike të kancerit të prostatës, ku ato ekzaminohen nën mikroskop nga një [[Patologjia|patolog]], i cili përcakton llojin dhe shtrirjen e qelizave kanceroze të pranishme. Kanceret klasifikohen fillimisht në bazë të pamjes së tyre nën mikroskop. Më shumë se 95% e kancereve të prostatës klasifikohen si adenokarcinoma (që i ngjan indit të [[gjëndra]]ve), ndërsa pjesa tjetër kryesisht si karcinoma me qeliza skuamoze (që i ngjan qelizave skuamoze, një lloj qelize epiteliale) dhe karcinoma me qeliza tranzicionale (që i ngjan qelizave tranzicionale).{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Pathology"}} [[Skeda:Gallium PSMA PET scan.png|thumb|alt=Imazhe mjekësore të bustit të një burri. Shigjetat tregojnë metastaza tumorale, të dukshme si pika në shtyllën kurrizore dhe legenin e burrit, në të dy skanimet.|{{ill|Tomografia e kompjuterizuar|en|CT scan}} (majtas) dhe Skanimi PSMA (djathtas) që tregojnë metastaza të kancerit të prostatës në kockë (shigjeta të kuqe). Ngjyra e përdorur për skanimet PSMA absorbohet gjithashtu nga veshkat, mëlçia dhe shpretka (objekte të mëdha të errëta në të djathtë).]] Më pas, mostrat e tumorit vlerësohen sipas gradës, në bazë të asaj se sa ndryshon indi i tumorit nga indi normal i prostatës; sa më i ndryshëm të duket tumori, aq më shpejt ka gjasa të rritet. {{ill|Sistemi i gradimit Gleason|en|Gleason grading system}} përdoret zakonisht, ku patologu cakton numra nga 3 (më i ngjashëm me indin e shëndetshëm të prostatës) deri në 5 (më pak i ngjashëm) për rajone të ndryshme të indit të biopsuar. Më pas ata llogarisin një «pikëzim Gleason» duke mbledhur dy numrat që përfaqësojnë zonat më të mëdha të mostrës së biopsisë.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Pathology"}} Pikëzimi më i ulët i mundshëm Gleason, 6, përfaqëson një biopsi më të ngjashme me prostatën e shëndetshme; pikëzimi më i lartë Gleason, 10, përfaqëson rastin më të rëndë kanceroz.{{efn|group=note|Sistemi origjinal i gradimit Gleason i vitit 1966 lejonte pikëzime të patologut nga 1 deri në 5, duke rezultuar në pikëzime Gleason nga 2 deri në 10; megjithatë, një përditësim i vitit 2005 nga Shoqata Ndërkombëtare e Patologjisë Urologjike eliminoi kryesisht pikëzimet 1 dhe 2 të patologut. Në praktikën e zakonshme, tumorët tani pikëzohen nga 3 deri në 5, duke rezultuar në pikëzime Gleason nga 6 deri në 10.{{sfn|Epstein|2018|loc="Historical background", "2005 and 2014 ISUP grading conferences", and "Gleason patterns"}}}} Pikëzimet Gleason grupohen zakonisht në «grupe grade Gleason», të cilat parashikojnë prognozën e sëmundjes: një pikëzim Gleason prej 6 është grupi i gradës 1 (prognoza më e mirë). Një pikëzim prej 7 (me pikëzime Gleason 4 + 3, ose pikëzime Gleason 3 + 4, ku më i theksuari listohet i pari) mund të jetë grup grade 2 ose 3; është grup grade 2 nëse pikëzimi më pak i rëndë (3) mbulonte më shumë sipërfaqe; grup grade 3 nëse pikëzimi më i rëndë (4) mbulonte më shumë sipërfaqe. Një pikëzim prej 8 është grupi i gradës 4. Një pikëzim prej 9 ose 10 është grupi i gradës 5 (prognoza më e keqe).{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Pathology"}} Shtrirja e përhapjes së kancerit vlerësohet me MRI ose me skanim PSMA – një teknikë imazherie e bazuar në tomografinë me emetim pozitronesh (PET), ku përdoret një markues radioaktiv që lidhet me proteinën e prostatës të quajtur antigjeni i membranës specifik i prostatës për të zbuluar metastaza larg prostatës.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Prostate cancer staging"}}{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Diagnosis"}} Skanimet CT mund të përdoren gjithashtu, por kanë më pak aftësi se MRI për të zbuluar përhapjen jashtë prostatës. Skanimi me scintigrafi të kockave përdoret për të kontrolluar përhapjen e kancerit në kocka.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Prostate cancer staging"}} === Stadizimi === {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Stadizimi i kancerit të prostatës|en|Prostate cancer staging}}}} [[Skeda:Diagram showing T1-3 stages of prostate cancer CRUK 278.svg|thumb|left|alt=Diagram i një prostate që tregon një tumor të vogël (T1), të mesëm (T2) dhe të madh (T3)|Diagramë që tregon stadet T1 deri T3 të kancerit të prostatës]] Pas diagnozës, tumori stadizohet për të përcaktuar shtrirjen e rritjes dhe të përhapjes së tij. Kanceri i prostatës zakonisht klasifikohet në stad duke përdorur {{ill|Sistemi TNM i stadizimit|en|TNM staging system|lt=sistemin TNM}} me tre komponentë të Komitetit të Përbashkët Amerikan për Kancerin (AJCC), me pikë që caktohen për shtrirjen e tumorit (T), përhapjen në nyjet limfatike (N) dhe praninë e metastazave (M).<ref name="ACS-Staging">{{Cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/detection-diagnosis-staging/staging.html |title=Prostate Cancer Staging |date=2021-10-08 |publisher=American Cancer Society |access-date=2023-05-14 |archive-date=2023-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515034626/https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/detection-diagnosis-staging/staging.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pikët T1 dhe T2 përfaqësojnë tumore që mbeten brenda prostatës: T1 është për tumoret që nuk zbulohen me anë të imazherisë ose të ekzaminimit rektal digjital; T2 është për tumoret që zbulohen me anë të imazherisë ose të ekzaminimit rektal, por që mbeten të kufizuar brenda prostatës.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Table 87-1 TNM classification"}} T3 është për tumoret që rriten përtej prostatës: T3a për tumoret me çfarëdo shtrirjeje jashtë prostatës; T3b për tumoret që pushtojnë fshikëzat seminale fqinje. T4 është për tumoret që kanë pushtuar organe përtej fshikëzave seminale.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Table 87-1 TNM classification"}} Pikët N dhe M janë binare (po ose jo). N1 përfaqëson çdo përhapje në nyjet limfatike të afërta. M1 përfaqëson çdo metastazë në pjesë të tjera të trupit.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Table 87-1 TNM classification"}} Më pas, AJCC kombinon pikët TNM, grupin e gradës Gleason dhe rezultatet e testit të gjakut për PSA për t'i kategorizuar rastet e kancerit në një nga katër stadet dhe në nënndarjet e tyre. Rastet e kancerit me tumore të lokalizuar (T1 ose T2), pa përhapje (N0 dhe M0), me grup të gradës Gleason 1 dhe me PSA më pak se 10&nbsp;ng/mL caktohen si stad I. Rastet me tumore të lokalizuar dhe me PSA midis 10 dhe 20&nbsp;ng/mL caktohen si stad II, i nënndar në IIA për grupin e gradës Gleason 1, IIB për grupin e gradës 2 dhe IIC për grupin e gradës 3 ose 4. Stadi III caktohet kur është i pranishëm cilido nga tre faktorët e rrezikut më të lartë: IIIA për një nivel PSA rreth 20&nbsp;ng/mL; IIIB për tumoret T3 ose T4; IIIC për një grup të gradës Gleason 5. Stadi IV është për kanceret që janë përhapur në nyjet limfatike (N1, stadi IVA) ose në organe të tjera (M1, stadi IVB).<ref name="ACS-Staging" /> {| class="wikitable floatright" style="text-align:center;font-size:90%;margin-left:1em;" |+ Stadi AJCC për kancerin e prostatës ! Stadi AJCC ! Pikët TNM ! Grupi i gradës Gleason ! PSA |- | Stadi I | T1 ose T2, N0, M0 | 1 | &lt;10&nbsp;ng/mL |- | Stadi IIA | rowspan="3" | T1 ose T2, N0, M0 | 1 | rowspan="3" | 10–20&nbsp;ng/mL |- | Stadi IIB | 2 |- | Stadi IIC | 3 ose 4 |- | Stadi IIIA | T1 ose T2, N0, M0 | rowspan="2" | 3 ose 4 | > 20&nbsp;ng/mL |- | Stadi IIIB | T3 ose T4, N0, M0 | rowspan="2" | 10–20&nbsp;ng/mL |- | Stadi IIIC | T1 ose T2, N0, M0 | 5 |- | Stadi IVA | Çdo T, N1 | rowspan="2" | Çdo grup | rowspan="2" | Çdo PSA |- | Stadi IVB | Çdo T, M1 |} Instituti Kombëtar për Shëndetin dhe Përsosmërinë në Kujdes (NICE) i Mbretërisë së Bashkuar rekomandon një sistem me pesë stade të bazuar në prognozën e sëmundjes, të quajtur Grupi Prognozues i Kembrixhit, me grupe prognozuese CPG&nbsp;1 deri në CPG&nbsp;5.<ref name=":2">{{Cite web |title=Prostate Cancer: Diagnosis and Management. NICE Guideline [NG131] |url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng131/chapter/Recommendations#assessment-and-diagnosis |access-date=2022-10-03 |website=National Institute for Health and Care Excellence (NICE) |date=2019-05-09 |archive-date=2023-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811131224/https://www.nice.org.uk/guidance/ng131/chapter/Recommendations#assessment-and-diagnosis |url-status=live |language=en}}</ref> CPG&nbsp;1 korrespondon me stadin I të AJCC. Rastet me tumore të lokalizuar (T1 ose T2) që kanë ose grup të gradës Gleason 2 ose nivele më të larta të PSA (10–20&nbsp;ng/mL) caktohen si CPG&nbsp;2. CPG&nbsp;3 përfaqëson ose grupin e gradës Gleason 3, ose kombinimin e kritereve të CPG&nbsp;2. CPG&nbsp;4 është i ngjashëm me stadin 3 të AJCC dhe caktohet kur është i pranishëm cilido nga këta faktorë: grupi i gradës Gleason 4, nivelet e PSA mbi 20&nbsp;ng/mL ose një tumor që është rritur përtej prostatës (T3). CPG&nbsp;5 është për rastet me rrezikun më të lartë: ose një tumor T4, ose grupin e gradës Gleason 5, ose çdo dy nga kriteret e CPG&nbsp;4.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/prostate-cancer/stages/cambridge-prognostic-group-cpg |access-date=2023-06-25 |title=Prostate Cancer Risk Groups and the Cambridge Prognostic Group (CPG) |publisher=Cancer Research UK |date=2022-05-24 |archive-date=2023-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811132255/https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/prostate-cancer/stages/cambridge-prognostic-group-cpg |url-status=live |language=en}}</ref> == Parandalimi == Agjencitë rregullatore nuk kanë miratuar asnjë ilaç ose vaksinë për parandalimin e kancerit të prostatës. Disa studime kanë treguar se inhibitorët e 5α-reduktazës{{Snd}}si finasteridi ashtu edhe dutasteridi, të cilët përdoren për trajtimin e zmadhimit jo kancerogjen të prostatës{{Snd}}e ulin incidencën e përgjithshme të kancerit të prostatës; megjithatë, deri në vitin 2022 nuk është e qartë nëse ata ulin ndonjë rast të formës së rrezikshme të sëmundjes.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="No cancer diagnosis"}} == Trajtimi == {{Hatnote|Artikulli kryesor: {{ill|Trajtimi i kancerit të prostatës|en|Management of prostate cancer}}}} Trajtimi i kancerit të prostatës ndryshon në varësi të faktit se sa i përparuar është kanceri, rrezikut që ai të përhapet dhe gjendjes shëndetësore e preferencave personale të personit të prekur.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Management"}} Ata me sëmundje të lokalizuar dhe rrezik të ulët përhapjeje shpesh kanë më shumë gjasa të dëmtohen nga efektet anësore të trajtimit sesa nga vetë sëmundja, prandaj testohen rregullisht për përkeqësimin e sëmundjes.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Active surveillance"}} Ata me rrezik më të lartë mund të trajtohen për të eliminuar tumorin{{Snd}}zakonisht me {{ill|Prostatektomia radikale|en|Radical prostatectomy|lt=prostatektomi}} (kirurgji për heqjen e prostatës) ose me {{ill|Radioterapia|en|Radiation therapy|lt=radioterapi}}, ndonjëherë së bashku me {{ill|Terapia hormonale|en|Hormonal therapy (oncology)|lt=terapi hormonale}}.<ref name="PC-ACS-Treat-by-stage-2022-08-09">{{cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/by-stage.html |access-date=2023-05-28 |title=Initial Treatment of Prostate Cancer, by Stage and Risk Group |publisher=American Cancer Society |date=2022-08-09 |archive-date=2023-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528155727/https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/by-stage.html |url-status=live |language=en}}</ref> Ata me sëmundje metastatike trajtohen me [[Kimioterapia|kimioterapi]], si dhe me rrezatim ose agjentë të tjerë për të lehtësuar simptomat e tumoreve metastatike.<ref name="PC-ACS-Treat-by-stage-2022-08-09" /> Nivelet e PSA në gjak monitorohen çdo disa muaj për të vlerësuar efektivitetin e trajtimeve dhe nëse sëmundja po rikthehet ose po përparon.<ref>{{cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/psa-levels-after-treatment.html |title=Following PSA Levels During and After Prostate Cancer Treatment |access-date=2023-05-28 |publisher=American Cancer Society |date=2019-08-01 |archive-date=2023-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528155727/https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/psa-levels-after-treatment.html |url-status=live |language=en}}</ref> === Sëmundja e lokalizuar === [[Skeda:External beam radiotherapy NCI.jpg|thumb|alt=Një person qëndron i shtrirë mbi një tavolinë nën një makinë të madhe.|Përgatitja për radioterapi. Personi qëndron i shtrirë ndërsa rrezja e rrezatimit përqendrohet në vendin e tumorit.]] Burrat te të cilët diagnostikohet kanceri i prostatës me rrezik të ulët shpesh e shtyjnë trajtimin. Ata shpesh monitorohen rregullisht për përparimin e kancerit përmes {{ill|Mbikëqyrja aktive e kancerit të prostatës|en|Active surveillance of prostate cancer|lt=mbikëqyrjes aktive}}, e cila përfshin testimin për rritjen e tumorit në intervale të caktuara me teste PSA (afërsisht çdo gjashtë muaj), ekzaminim rektal dixhital (një herë në vit) dhe imazheri me rezonancë magnetike (MRI) ose biopsi të përsëritura (çdo një deri në tre vjet).<ref>{{cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/watchful-waiting.html |access-date=2024-04-16 |title=Observation or Active Surveillance for Prostate Cancer |publisher=American Cancer Society |date=2023-11-22 |archive-date=2024-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416172559/https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/watchful-waiting.html |url-status=live |language=en}}</ref> Ky program vazhdon derisa rritjet e niveleve të PSA, të gradës Gleason ose të madhësisë së tumorit të tregojnë një tumor me rrezik më të lartë që mund të kërkojë ndërhyrje.{{sfn|Liu|Patel|Haney|Epstein|2021|loc="Reclassification and progression"}} Të paktën gjysma e burrave mbeten në mbikëqyrje aktive dhe nuk kanë nevojë kurrë për trajtim më të drejtpërdrejtë të tumoreve të prostatës.{{sfn|Liu|Patel|Haney|Epstein|2021|loc="Abstract"}} Ata që zgjedhin të trajtohen i nënshtrohen radioterapisë ose prostatektomisë; këto kanë norma të ngjashme të kontrollit të kancerit, por efekte anësore të ndryshme.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Localized Disease"}}{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Clinically localized prostate cancer"}} Rrezatimi mund të jepet me radioterapi me intensitet të moduluar (IMRT), e cila lejon që në prostatë të aplikohen doza të larta (mbi 80 Gy) me rrezatim relativisht të vogël për organet e tjera, ose me {{ill|Brakiterapia|en|Brachytherapy|lt=brakiterapi}}, ku një burim radioaktiv futet kirurgjikisht në prostatë.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="External beam radiation therapy"}}{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Brachytherapy"}} IMRT jepet në disa seanca, me trajtime të përsëritura pesë ditë në javë për disa javë. Brakiterapia zakonisht kryhet në një seancë të vetme, me burimin radioaktiv të implantuar përgjithmonë në prostatë, ku ai e lëshon radioaktivitetin e tij gjatë muajve në vijim.<ref>{{cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/radiation-therapy.html |access-date=2023-12-05 |title=Radiation Therapy for Prostate Cancer |publisher=American Cancer Society |date=2023-02-13 |archive-date=2023-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205211228/https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/radiation-therapy.html |url-status=live |language=en}}</ref> Me secilën teknikë, dëmtimi i organeve aty pranë nga rrezatimi mund të rrisë rrezikun e kancerit të fshikëzës urinare më vonë dhe të shkaktojë {{ill|Disfunksioni erektil|en|Erectile dysfunction|lt=disfunksion erektil}}, infertilitet, pleksopati lumbare të pakthyeshme<ref>{{cite journal |last1=Brejt |first1=Nick |last2=Berry |first2=Jonathan |last3=Nisbet |first3=Angus |last4=Bloomfield |first4=David |last5=Burkill |first5=Guy |title=Pelvic radiculopathies, lumbosacral plexopathies, and neuropathies in oncologic disease: a multidisciplinary approach to a diagnostic challenge |journal=Cancer Imaging |date=2013-12-30 |volume=13 |issue=4 |pages=591–601 |doi=10.1102/1470-7330.2013.0052 |pmid=24433993 |pmc=3893894 |language=en}}</ref> dhe proktit nga rrezatimi{{Snd}}dëmtim i rektumit që mund të shkaktojë [[Diarreja|diarre]], jashtëqitje me gjak, inkontinencë fekale dhe dhimbje.{{sfn|Brawley|Mohan|Nein|2018|loc="Radiation therapy"}} [[Skeda:Surgeon performing robot-assisted surgery.jpg|thumb|alt=Një kirurg ulet me fytyrën e rrethuar nga një terminal kompjuteri.|Një kirurg kryen një operacion të ndihmuar nga roboti.]] Prostatektomia radikale synon të heqë kirurgjikisht pjesën e prostatës që përmban kancerin, së bashku me vezikulat seminale dhe fundin e kanalit deferent (kanali që çon spermatozoidet nga testikujt).{{sfn|Dall'Era|2023|loc="Radical prostatectomy"}} Në vendet më të pasura, kjo zakonisht bëhet me kirurgji të ndihmuar nga roboti, ku mjetet robotike të futura përmes vrimave të vogla në bark i lejojnë kirurgut të bëjë lëvizje të vogla dhe të sakta gjatë operacionit.{{sfn|Costello|2020|loc="The rise of robotic surgery"}} Kjo metodë sjell qëndrime më të shkurtra në spital, më pak humbje gjaku dhe më pak komplikacione sesa kirurgjia tradicionale e hapur.{{sfn|Costello|2020|loc="The rise of robotic surgery"}} Në vendet ku kirurgjia e ndihmuar nga roboti nuk ofrohet, prostatektomia mund të kryhet në mënyrë laparoskopike (duke përdorur një kamerë dhe instrumente dore përmes vrimave të vogla në bark) ose përmes kirurgjisë tradicionale të hapur, me një prerje mbi penis (qasja retropubike) ose nën skrotum (qasja perineale).{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Radical prostatectomy"}}{{sfn|Costello|2020|loc="The rise of robotic surgery"}} Katër qasjet japin norma të ngjashme të kontrollit të kancerit.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Radical prostatectomy"}} Dëmtimi i indeve aty pranë gjatë operacionit mund të shkaktojë disfunksion erektil dhe inkontinencë urinare. Disfunksioni erektil është më i mundshëm te ata që janë më të vjetër ose që kanë pasur probleme erektile më parë.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Radical prostatectomy"}} Inkontinenca është më e zakonshme te ata që janë më të vjetër dhe kanë [[uretra]] më të shkurtra.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Radical prostatectomy"}} Si për rezultatet e përparimit të kancerit ashtu edhe për efektet anësore kirurgjikale, aftësia dhe përvoja e kirurgut që kryen procedurën janë ndër përcaktuesit më të mëdhenj të suksesit.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Radical prostatectomy"}} Pas prostatektomisë, nivelet e PSA bien me shpejtësi dhe arrijnë nivele shumë të ulëta ose të padetectueshme brenda dy muajve. Radioterapia gjithashtu i ul ndjeshëm nivelet e PSA, por më ngadalë dhe më pak plotësisht, me nivelet e PSA që arrijnë pikën më të ulët dy vjet pas radioterapisë.<ref>{{cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/psa-levels-after-treatment.html |access-date=2023-12-05 |title=Following PSA Levels During and After Prostate Cancer Treatment |publisher=American Cancer Society |date=2019-08-01 |archive-date=2023-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207065408/https://web.archive.org/web/20231207065408/https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/psa-levels-after-treatment.html |url-status=live |language=en}}</ref> Pas secilit trajtim, nivelet e PSA monitorohen rregullisht. Nivelet e PSA përfundimisht do të rriten te deri në gjysmën e të trajtuarve, çka sugjeron se tumori ose metastazat e vogla po rriten përsëri.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Biochemical recurrence and residual disease"}} Personave me nivele të larta ose në rritje të PSA u ofrohet shpesh një cikël tjetër radioterapie i drejtuar në vendin e mëparshëm të tumorit. Kjo e zvogëlon rrezikun e përparimit të mëtejshëm me 75%.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Biochemical recurrence and residual disease"}} Ata te të cilët dyshohet për metastaza mund t'i nënshtrohen skanimit PET me radiotracerë të ndjeshëm: kolinë C-11, fluciklovinë F-18 dhe F-18 ose Ga-68 të lidhur me një ilaç që ka në shënjestër PSMA, secili prej të cilëve mund të zbulojë metastaza të vogla me ndjeshmëri më të madhe sesa metodat alternative të imazherisë.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Rising PSA after definitive local therapy"}}{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Biochemical recurrence and residual disease"}} === Sëmundja metastatike === [[Skeda:Verlauf Prostatakrebs 2011-01 Posttherapie-Szintigramm cropped.jpg|thumb|alt=Imazh mjekësor që tregon skeletin e një burri me disa njolla të errëta përgjatë kockave|Scintigrafi e kockave e një burri me kancer metastatik të prostatës. Njollat e errëta tregojnë metastaza përgjatë legenit, brinjëve dhe shpatullës.]] Për ata me sëmundje metastatike, trajtimi standard është {{ill|Terapia e deprivimit androgenik|en|Androgen deprivation therapy|lt=terapia e deprivimit androgenik}} (e quajtur edhe «kastrim kimik»), barna që ulin nivelet e [[Adrogjenet|androgjenëve]] (hormonet seksuale mashkullore) që janë të nevojshëm për rritjen e qelizave të prostatës.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Metastatic hormone-sensitive prostate cancer"}} Barna të ndryshme përdoren për të ulur nivelet e androgjenëve duke bllokuar sintezën ose veprimin e [[testosteroni]]t, androgjenit kryesor. Trajtimi i linjës së parë zakonisht përfshin agonistët e GnRH-së, si leuprolidi, goserelina ose triptorelina, me injeksion çdo muaj ose më rrallë sipas nevojës.<ref name="ACS-HormoneTherapy">{{cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/hormone-therapy.html |access-date=2023-05-15 |title=Hormone Therapy for Prostate Cancer |date=2022-08-09 |publisher=American Cancer Society |language=en |archive-date=2023-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515212541/https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/treating/hormone-therapy.html |url-status=live }}</ref>{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Metastatic hormone-sensitive prostate cancer"}} Agonistët e GnRH-së shkaktojnë një rritje të shkurtër të niveleve të testosteronit në fillim të trajtimit, gjë që mund të përkeqësojë sëmundjen te personat me simptoma të theksuara të metastazave.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Testosterone-lowering agents"}} Te këta persona, në vend të tyre jepen antagonistët e GnRH-së si degareliksi ose relugoliksi, të cilët gjithashtu mund të ulin shpejt nivelet e testosteronit.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Testosterone-lowering agents"}} Ulja e testosteronit mund të shkaktojë efekte të ndryshme anësore, duke përfshirë valë të nxehta, zvogëlim të masës muskulore dhe të densitetit të kockave, ulje të dëshirës seksuale, lodhje, ndryshime të personalitetit dhe rrezik më të lartë të diabetit, të sëmundjeve kardiovaskulare dhe të depresionit.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Testosterone-lowering agents"}} Terapia hormonale ndalon rritjen e tumorit në më shumë se 95% të të trajtuarve,{{Sfn|Achard|Putora|Omlin|Zilli|2022|loc="Introduction"}} dhe nivelet e PSA-së kthehen në normale deri në 70%.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Outcomes of androgen deprivation"}} {{Anchor|castration-resistant_pc}} ==== Kanceri i prostatës rezistent ndaj kastrimit (CRPC) ==== Pavarësisht niveleve të reduktuara të testosteronit, tumorët metastatikë të prostatës përfundimisht vazhdojnë të rriten, duke u shfaqur me rritje të niveleve të PSA-së në gjak dhe me metastaza në kockat e afërta.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Metastatic disease: castrate"}}{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Metastatic castration-resistant prostate cancer"}} Kjo është faza më e avancuar e sëmundjes, e quajtur kancer i prostatës rezistent ndaj kastrimit (CRPC). Tumorët e CRPC-së zhvillojnë vazhdimisht rezistencë ndaj trajtimeve, duke bërë të nevojshme disa linja terapie, secila e përdorur me radhë për të zgjatur mbijetesën.<ref>{{cite journal |last1=Altschuler |first1=J |last2=Stocker |first2=JA |last3=Kyprianou |first3=N |title=RNAs Set a New Phenotypic Frontier in Prostate Cancer Metastasis and Resistance |journal=International Journal of Molecular Sciences |date=2021-02-20 |volume=22 |issue=4 |doi=10.3390/ijms22042100 |doi-access=free |pmid=33672595 |pmc=7924036 |language=en }}</ref> Trajtimi standard është kimioterapia me docetaksel së bashku me barnat antiandrogjene, përkatësisht antagonistët e receptorëve të androgjenëve: enzalutamidi, apalutamidi dhe darolutamidi, si dhe inhibitori i prodhimit të testosteronit, abirateron acetati.{{Sfn|Teo|Rathkopf|Kantoff|2019|loc="Management of metastatic castration-resistant prostate cancer"}}{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Metastatic disease: castrate"}}{{Sfn|Teo|Rathkopf|Kantoff|2019|loc="Abiraterone acetate"}} Një alternativë është procedura e terapisë qelizore Sipuleucel-T, ku qelizat imune të personit të prekur hiqen, trajtohen për t'i drejtuar më efektivisht kundër qelizave të kancerit të prostatës dhe riinjektohen.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Metastatic disease: castrate"}} Tumorët që zhvillojnë rezistencë ndaj docetakselit mund të trajtohen me kabazitaksel, një bar taksan i gjeneratës së dytë.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Metastatic disease: castrate"}} Disa trajtime të CRPC-së përdoren vetëm te burrat, tumorët e të cilëve kanë karakteristika të caktuara që rrisin gjasat që terapia të jetë efektive. Burrat, tumorët e të cilëve shprehin proteinën PSMA, mund të marrin radiofarmakun Lu-177 PSMA, i cili lidhet me qelizat pozitive ndaj PSMA dhe i shkatërron ato.<ref>{{cite web |url=https://www.fda.gov/drugs/resources-information-approved-drugs/fda-approves-pluvicto-metastatic-castration-resistant-prostate-cancer |access-date=2024-01-09 |title=FDA Approves Pluvicto for Metastatic Castration-Resistant Prostate Cancer |publisher=U.S. Food & Drug Administration |date=2022-03-23 |language=en |archive-date=2022-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324031828/https://www.fda.gov/drugs/resources-information-approved-drugs/fda-approves-pluvicto-metastatic-castration-resistant-prostate-cancer }}</ref>{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Metastatic disease: castrate"}} Ata, tumorët e të cilëve kanë defekte në riparimin e dëmtimit të ADN-së, përfitojnë nga trajtimi me pembrolizumab, një bar inhibitor i pikëkontrollit imunitar, dhe me inhibitorët e PARP-it, përkatësisht olaparibin, rukaparibin ose niraparibin.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Metastatic disease: castrate"}} === Kujdesi mbështetës === Metastazat kockore – të pranishme në rreth 85% të personave me kancer të prostatës metastatik – janë shkaku kryesor i simptomave dhe i vdekjes nga kanceri i prostatës metastatik.{{sfn|Coleman|Croucher|Padhani|Clézardin|2020|loc="Prevalence of bone metastases"}}{{sfn|Coleman|Croucher|Padhani|Clézardin|2020|loc="Prevalence of SREs"}} Personave me dhimbje të vazhdueshme u përshkruhen barna anti-inflamatore josteroidale.{{sfn|Coleman|Croucher|Padhani|Clézardin|2020|loc="Analgesics used in CIBP"}} Megjithatë, personat me metastaza kockore mund të përjetojnë «dhimbje depërtuese», shpërthime të papritura të dhimbjes së fortë që qetësohen brenda rreth 15 minutash, para se të veprojnë analgjezikët.{{sfn|Coleman|Croucher|Padhani|Clézardin|2020|loc="Analgesics used in CIBP"}} Vatrat e izoluara të dhimbjes mund të trajtohen me radioterapi me rreze të jashtme për të tkurrur tumoret e afërta.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Pain management"}} Dhimbja kockore më e përhapur mund të trajtohet me komponime radioaktive që grumbullohen kryesisht në kocka, si radium-223 dhe samarium-153-EDTMP, të cilat ndihmojnë në zvogëlimin e madhësisë së tumoreve kockore. Po ashtu, barnat kimioterapeutike sistemike të përdorura për kancerin e prostatës metastatik mund të lehtësojnë dhimbjen ndërsa tkurrin tumoret.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Pain management"}} Agjentë të tjerë që modifikojnë kockat, si acidi zoledronik dhe denosumab, mund të lehtësojnë dhimbjen kockore nga kanceri i prostatës, edhe pse kanë pak efekt në madhësinë e tumorit.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Pain management"}} Metastazat kompresojnë palcën kurrizore në deri në 12% të personave me kancer të prostatës metastatik, duke shkaktuar dhimbje, dobësi, mpirje dhe paralizë.{{sfn|Thompson|Wood|Feuer|2007|loc="Cord compression"}}<ref name="MSCC-supportive-care">{{cite web |url=https://prostatecanceruk.org/prostate-information-and-support/advanced-prostate-cancer/metastatic-spinal-cord-compression-mscc?scrollTo=symptoms-of-MSCC |access-date=2023-06-25 |title=What is Metastatic Spinal Cord Compression (MSCC)? |publisher=Prostate Cancer UK |date=June 2022 |archive-date=2023-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230626033230/https://prostatecanceruk.org/prostate-information-and-support/advanced-prostate-cancer/metastatic-spinal-cord-compression-mscc?scrollTo=symptoms-of-MSCC |url-status=live |language=en }}</ref> Inflamacioni në shtyllën kurrizore mund të trajtohet me steroide në doza të larta, si dhe me kirurgji dhe radioterapi për të tkurrur tumoret e shtyllës kurrizore dhe për të lehtësuar presionin mbi palcën kurrizore.{{sfn|Thompson|Wood|Feuer|2007|loc="Cord compression"}}<ref name="MSCC-supportive-care" /> Personat me kancer të prostatës të përparuar përjetojnë lodhje, letargji dhe dobësi të përgjithshme. Kjo shkaktohet pjesërisht nga probleme gastrointestinale, ndërsa humbja e oreksit, humbja në peshë, të përzierat dhe [[kapsllëku]] janë të zakonshme. Këto zakonisht trajtohen me barna që rrisin oreksin – megestrol acetat ose kortikosteroide – me barna kundër të përzierave ose me trajtime që synojnë problemet gastrointestinale themelore.{{sfn|Thompson|Wood|Feuer|2007|loc="Gastrointestinal symptoms"}} Dobësia e përgjithshme mund të shkaktohet gjithashtu nga [[anemia]], e cila vetë shkaktohet nga një kombinim i vetë sëmundjes, kequshqyerjes dhe dëmtimit të palcës kockore nga trajtimet e kancerit ose metastazat kockore.{{sfn|Thompson|Wood|Feuer|2007|loc="General debility"}} Anemia mund të trajtohet në mënyra të ndryshme në varësi të shkakut ose mund të korrigjohet drejtpërdrejt me [[Transfuzioni i gjakut|transfuzione gjaku]].{{sfn|Thompson|Wood|Feuer|2007|loc="General debility"}} Dëmtimi i organeve dhe metastazat në nyjet limfatike mund të çojnë në grumbullim të pakëndshëm të lëngjeve (gjendje e quajtur limfedemë) në organet gjenitale ose në gjymtyrët e poshtme. Këto ënjtje mund të jenë jashtëzakonisht të dhimbshme, duke kufizuar aftësinë e personit të prekur për të urinuar, për të pasur marrëdhënie seksuale ose për të ecur normalisht. Limfedema mund të trajtohet duke ushtruar presion për të ndihmuar drenazhimin, duke kulluar kirurgjikisht lëngun e grumbulluar dhe duke pastruar e trajtuar lëkurën e dëmtuar përreth.{{sfn|Thompson|Wood|Feuer|2007|loc="Lymphoedema"}} Personat me kancer të prostatës kanë rreth dy herë më shumë gjasa të përjetojnë [[Ankthi|ankth]] ose [[Depresioni|depresion]] sesa personat pa kancer.{{sfn|Mundle|Afenya|Agarwal|2021|loc="Estimates of anxiety, depression, and distress"}} Kur shtohen në trajtimet e zakonshme të kancerit të prostatës, ndërhyrjet psikologjike si psikoedukimi dhe terapia kognitive e sjelljes mund të ndihmojnë në uljen e ankthit, depresionit dhe shqetësimit të përgjithshëm.{{sfn|Mundle|Afenya|Agarwal|2021|loc="Abstract"}} Ndërsa personat me sëmundje të rëndë nga kanceri i prostatës metastatik i afrohen fundit të jetës, shumica përjetojnë konfuzion dhe mund të halucinojnë ose të kenë vështirësi për të njohur të dashurit e tyre.{{sfn|Thompson|Wood|Feuer|2007|loc="Delirium"}}<ref name="PCUK-end-of-life">{{cite web|url=https://prostatecanceruk.org/prostate-information-and-support/advanced-prostate-cancer/dying-from-prostate-cancer/what-to-expect |access-date=2023-06-25 |title=Dying from Prostate Cancer – What to Expect |publisher=Prostate Cancer UK |date=July 2018 |language=en}}</ref> Konfuzioni shkaktohet nga gjendje të ndryshme – përfshirë insuficiencën renale, [[Sepsisi|sepsin]] dhe [[dehidrimi]]n – si dhe nga efektet anësore të barnave të ndryshme, veçanërisht opioideve.{{sfn|Thompson|Wood|Feuer|2007|loc="Delirium"}} Shumica e njerëzve flenë për periudha të gjata dhe disa ndjejnë përgjumje kur janë zgjuar.<ref name="PCUK-end-of-life" /> Agjitacioni është gjithashtu i zakonshëm, ndonjëherë i shkaktuar nga sikleti fizik për shkak të kapsllëkut ose retencionit urinar, ndonjëherë nga ankthi.<ref name="PCUK-end-of-life" /> Në ditët e tyre të fundit, frymëmarrja e burrave të prekur mund të bëhet e cekët dhe e ngadaltë, me pauza të gjata midis frymëmarrjeve. Frymëmarrja mund të shoqërohet me një zhurmë gurgulluese ndërsa lëngu qëndron në fyt, por kjo nuk i shkakton siklet personit të prekur.<ref name="PCUK-end-of-life" /><ref name="ASCO-final-days">{{cite web |url=https://www.cancer.net/navigating-cancer-care/advanced-cancer/care-through-final-days |access-date=2023-06-25 |title=Care Through the Final Days |date=November 2022 |publisher=American Society of Clinical Oncology |archive-date=2023-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230626033230/https://www.cancer.net/navigating-cancer-care/advanced-cancer/care-through-final-days |url-status=live |language=en}}</ref> Duart dhe këmbët e tyre mund të ndihen të ftohta në prekje, dhe lëkura mund të marrë njolla ose të bëhet blu për shkak të qarkullimit më të dobët të gjakut. Shumë ndalojnë së ngrëni dhe së piri, duke krijuar një ndjenjë thatësie në gojë, e cila mund të lehtësohet duke lagur gojën dhe buzët.<ref name="PCUK-end-of-life" /> Personi përgjigjet gjithnjë e më pak dhe përfundimisht zemra dhe frymëmarrja ndalen.<ref name="ASCO-final-days" /> == Prognoza == [[Skeda:Prostate cancer death rate in men, World, 2023 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|Shkalla e vdekjeve nga kanceri i prostatës te meshkujt, në botë, 2023]] Prognoza e [[kanceri]]t të diagnostikuar të prostatës ndryshon shumë sipas gradit dhe stadit të kancerit në momentin e diagnozës; ata me sëmundje në stad më të ulët kanë prognozë shumë më të mirë. Rreth 80% e diagnozave të kancerit të prostatës u përkasin burrave, kanceri i të cilëve është ende i kufizuar brenda prostatës. Këta burra mund të jetojnë gjatë pas diagnozës, me deri në 99% prej tyre ende gjallë 10 vjet pas diagnozës.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Prognosis and survival"}} Burrat, kanceri i të cilëve ka metastazuar në një pjesë të afërt të trupit (rreth 15% e diagnozave), kanë prognozë më të dobët, me norma mbijetese pesëvjeçare prej 60–80%.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Figure 3: Prostate cancer stages and progression."}} Ata me metastaza në vende të largëta të trupit (rreth 5% e diagnozave) kanë prognozë relativisht të dobët, me norma mbijetese pesëvjeçare prej 30–40%.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Figure 3: Prostate cancer stages and progression."}} Ata që kanë nivele të ulëta të PSA në gjak në momentin e diagnozës, dhe tumorët e të cilëve kanë grad Gleason të ulët dhe stad klinik më pak të avancuar, priren të kenë prognozë më të mirë.{{Sfn|Pilié|Viscuse|Logothetis|Corn|2022|loc=Table 45-2}} Pas prostatektomisë ose radioterapisë, ata që kanë një interval të shkurtër midis trajtimit dhe një rritjeje të mëvonshme të niveleve të PSA, ose nivele të PSA që rriten shpejt, kanë më shumë gjasa të vdesin nga kanceri i tyre.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Biochemical recurrence and residual disease"}} Kanceri metastatik i prostatës rezistent ndaj kastracionit është i pashërueshëm,{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Abstract"}} dhe vret shumicën e atyre, sëmundja e të cilëve arrin këtë stad.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Metastatic disease: castrate"}} == Shkaku == Kanceri i prostatës shkaktohet nga grumbullimi i mutacioneve gjenetike në [[ADN]]-në e qelizave të prostatës. Këto mutacione prekin gjene të përfshirë në rritjen qelizore, replikimin, vdekjen qelizore dhe riparimin e dëmtimeve të [[ADN]]-së.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Genetics"}} Kur këto procese çrregullohen, disa qeliza riprodhohen në mënyrë jonormale, duke formuar një grumbull qelizash të quajtur tumor.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/causes-risks-prevention/what-causes.html |access-date=17 May 2023 |title=What Causes Prostate Cancer? |publisher=American Cancer Society |date=1 August 2019 |archive-date=17 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517173538/https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/causes-risks-prevention/what-causes.html |url-status=live |language=en }}</ref> Ndërsa tumori rritet, qelizat e tij grumbullojnë më shumë mutacione, gjë që i mundëson atij të stimulojë rritjen e enëve të reja të gjakut për të mbështetur rritjen e mëtejshme.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Disease progression"}} Përfundimisht, një tumor mund të rritet mjaftueshëm sa të pushtojë organe të afërta si vezikulat seminale ose fshikëzën e urinës.<ref>{{Cite web |url=https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/prostate-cancer/stages/locally-advanced-prostate-cancer |access-date=21 May 2023 |title=Locally Advanced Prostate Cancer |publisher=Cancer Research UK |date=31 May 2022 |archive-date=21 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230521192139/https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/prostate-cancer/stages/locally-advanced-prostate-cancer |url-status=live |language=en }}</ref> Në tumorët e avancuar, qelizat mund të zhvillojnë aftësinë për t'u shkëputur nga vendi i tyre origjinal i indit dhe për t'i shpëtuar [[Sistemi i imunitetit|sistemit të imunitetit]].{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Disease progression"}} Këto qeliza mund të përhapen përmes [[Sistemi limfatik|sistemit limfatik]] drejt nyjeve limfatike të afërta, ose përmes qarkullimit të gjakut drejt palcës kockore dhe (më rrallë) vendeve të tjera të trupit.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Disease progression"}} Në këto vende të reja, qelizat kancerogjene prishin funksionimin normal të trupit dhe vazhdojnë të rriten. Metastazat shkaktojnë pjesën më të madhe të shqetësimit që lidhet me kancerin e prostatës dhe mund të vrasin përfundimisht personin e prekur.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Disease progression"}} == Patofiziologjia == Shumica e tumorëve të prostatës nisin në zonën periferike – pjesën më të jashtme të prostatës.{{Sfn|Sandhu|Moore|Chiong|Beltran|2021|loc="The biology of prostate cancer"}} Ndërsa qelizat fillojnë të rriten pa kontroll, ato formojnë një grumbull të vogël qelizash të çrregulluara, të quajtur neoplazi intraepiteliale prostatike (PIN).<ref name="ACS-Pins">{{Cite web |url=https://www.cancer.org/cancer/diagnosis-staging/tests/understanding-your-pathology-report/prostate-pathology/high-grade-prostatic-intraepithelial-neoplasia.html |access-date=25 May 2023 |title=Understanding Your Pathology Report: Prostatic Intraepithelial Neoplasia (PIN) and Intraductal Carcinoma |publisher=American Cancer Society |language=en }}</ref> Disa PIN vazhdojnë të rriten, duke formuar shtresa indi që ndalojnë shprehjen e gjeneve të zakonshme për vendin e tyre origjinal të indit{{Snd}}p63, citokeratina 5 dhe citokeratina 14{{Snd}}dhe në vend të tyre fillojnë të shprehin gjene tipike për qelizat e shtresës më të brendshme të kanalit pankreatik (citokeratina 8 dhe citokeratina 18).{{Sfn|Sandhu|Moore|Chiong|Beltran|2021|loc="The biology of prostate cancer"}} Këto PIN shumështresore gjithashtu shpesh mbishprehin gjenin AMACR, i cili lidhet me përparimin e kancerit të prostatës.{{Sfn|Sandhu|Moore|Chiong|Beltran|2021|loc="The biology of prostate cancer"}} Disa PIN mund të kthehen përfundimisht në tumorë.<ref name="ACS-Pins" /> Kjo zakonisht shoqërohet me ndryshime në shkallë të gjerë të gjenomit, ku sekuencat e [[Kromozomi|kromozomeve]] rirregullohen ose kopjohen në mënyrë të përsëritur. Disa ndryshime gjenomike janë veçanërisht të zakonshme në kancerin e prostatës në fazë të hershme, përkatësisht fuzioni i gjeneve midis TMPRSS2 dhe onkogjenit ERG (deri në 60% të tumorëve të prostatës), mutacionet që çaktivizojnë SPOP (deri në 15% të tumorëve) dhe mutacionet që hiperaktivizojnë FOXA1 (deri në 5% të tumorëve).{{Sfn|Sandhu|Moore|Chiong|Beltran|2021|loc="The biology of prostate cancer"}} Kanceri metastatik i prostatës priret të ketë më shumë mutacione gjenetike sesa sëmundja e lokalizuar.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Metastatic disease"}} Shumë prej këtyre mutacioneve janë në gjene që mbrojnë nga dëmtimi i ADN-së, si p53 (i mutuar në 8% të tumorëve të lokalizuar, më shumë se 27% të atyre metastatikë) dhe RB1 (1% e tumorëve të lokalizuar, më shumë se 5% e atyre metastatikë).{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Metastatic disease"}} Në mënyrë të ngjashme, mutacionet në gjenet BRCA2 dhe ATM, që lidhen me riparimin e ADN-së, janë të rralla në sëmundjen e lokalizuar, por gjenden përkatësisht në të paktën 7% dhe 5% të rasteve të sëmundjes metastatike.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Metastatic disease"}} Fitimi i mutacioneve të ndryshme gjenetike shoqëron kalimin nga kanceri i prostatës i ndjeshëm ndaj kastracionit në atë rezistent ndaj kastracionit. Në sëmundjen rezistente ndaj kastracionit, më shumë se 70% e tumorëve kanë mutacione në rrugën e sinjalizimit të receptorit të androgenit{{Snd}}amplifikime dhe mutacione që shtojnë funksionin në vetë gjenin e receptorit, amplifikim të aktivizuesve të tij (për shembull, FOXA1), ose mutacione inaktivizuese në rregullatorët e tij negativë (për shembull, ZBTB16 dhe NCOR1).{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Metastatic disease"}} Këto çrregullime të receptorit të androgenit gjenden vetëm në deri në 6% të biopsive të sëmundjes metastatike të ndjeshme ndaj kastracionit.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Metastatic disease"}} Në mënyrë të ngjashme, delecionet e supresorit tumoral PTEN gjenden në 12–17% të tumorëve të ndjeshëm ndaj kastracionit, por në më shumë se 40% të tumorëve rezistentë ndaj kastracionit.{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Metastatic disease"}} Më rrallë, tumorët kanë aktivizim aberant të rrugës së sinjalizimit Wnt përmes çrregullimit të anëtarëve APC (9% e tumorëve) ose CTNNB1 (4% e tumorëve); ose çrregullim të rrugës PI3K përmes mutacioneve të PI3KCA/PI3KCB (6% e tumorëve) ose AKT1 (2% e tumorëve).{{Sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Metastatic disease"}} == Epidemiologjia == [[Skeda:US PC Inc by age 2016.tif|thumb|alt=Grafik që tregon se incidenca e kancerit të prostatës është shumë e ulët tek meshkujt nën 50 vjeç dhe arrin kulmin tek meshkujt mbi 65 vjeç|Incidenca e kancerit të prostatës sipas grupmoshës, Shtetet e Bashkuara, 2016{{efn|Incidenca e kancerit shpesh rrafshohet ose bie në grupmoshat më të vjetra, për shkak të diagnostikimit më të reduktuar tek personat që ndodhen tashmë në gjendje të dobët shëndetësore.}}<ref>{{cite web|url=https://www.cancerresearchuk.org/health-professional/cancer-statistics/statistics-by-cancer-type/prostate-cancer/incidence#heading-One |access-date=2024-04-02 |title=Prostate Cancer Incidence Statistics |date=2015-05-15 |publisher=Cancer Research UK |language=en}}</ref>]] Kanceri i prostatës është kanceri i dytë më i diagnostikuar te meshkujt dhe shkaku i dytë më i shpeshtë i vdekjes nga kanceri te meshkujt (pas [[Kanceri në mushkëri|kancerit të mushkërive]]).{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Epidemiology"}}{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Prostate cancer"}} Çdo vit diagnostikohen rreth 1,2 milionë raste të reja me kancer të prostatës. Më shumë se 350.000 persona vdesin nga kjo sëmundje çdo vit.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Epidemiology"}} Një në tetë meshkuj diagnostikohet me kancer të prostatës gjatë jetës, dhe rreth një në dyzet vdes nga kjo sëmundje.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Prostate cancer"}} Incidenca e kancerit të prostatës rritet me moshën. Për këtë arsye, incidenca është përgjithësisht më e lartë në pjesët e botës me jetëgjatësi më të lartë, të cilat gjithashtu priren të jenë zona me [[Prodhimi i Brendshëm Bruto|produkt të brendshëm bruto]] më të lartë dhe me indeks më të lartë të zhvillimit njerëzor.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Epidemiology"}} Australia, Evropa, Amerika e Veriut, Zelanda e Re dhe pjesë të Amerikës së Jugut kanë incidencën më të lartë. Azia e Jugut, Azia Qendrore dhe Afrika nën-Sahariane kanë incidencën më të ulët të kancerit të prostatës, edhe pse incidenca po rritet me shpejtësi në këto rajone.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Epidemiology"}} Kanceri i prostatës është kanceri më i diagnostikuar te meshkujt në më shumë se gjysmën e vendeve të botës dhe shkaku kryesor i vdekjes nga kanceri te meshkujt në rreth një të katërtën e vendeve.{{sfn|Bergengren|Pekala|Matsoukas|Fainberg|2023|loc="3.1 Epidemiology"}} Kanceri i prostatës është i rrallë tek personat nën 40 vjeç.{{sfn|Pernar|Ebot|Wilson|Mucci|2018|loc="Risk factors for total prostate cancer"}}. Shumica e rasteve ndodhin tek ata mbi 60 vjeç,{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Epidemiology"}} ndërsa mosha mesatare e diagnozës është 67 vjeç.{{sfn|Stephenson|Abouassaly|Klein|2021|loc="Age at diagnosis"}} Mosha mesatare e atyre që vdesin nga kanceri i prostatës është 77 vjeç.{{sfn|Stephenson|Abouassaly|Klein|2021|loc="Age at diagnosis"}} Vetëm një pakicë e rasteve të kancerit të prostatës diagnostikohen. Autopsitë e meshkujve që vdiqën në mosha të ndryshme kanë treguar kancer në prostatën e më shumë se 40% të meshkujve mbi 50 vjeç. Incidenca rritet me moshën, dhe pothuajse 70% e meshkujve të autopsuar në moshën 80–89 vjeç kishin kancer në prostatë.{{sfn|Dall'Era|2023|loc="General considerations"}} === Gjenetika === Kanceri i prostatës është më i zakonshëm në familjet me historik të ndonjë kanceri.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Genetic predisposition"}} Meshkujt me një të afërm të shkallës së parë të prekur (baba ose vëlla) kanë më shumë se dyfishin e rrezikut për të zhvilluar kancer të prostatës, ndërsa ata me dy të afërm të shkallës së parë kanë një rrezik pesë herë më të madh krahasuar me meshkujt pa historik familjar.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Epidemiology"}} Rreziku i rritur shfaqet gjithashtu në disa grupe etnike, ku meshkujt me prejardhje afrikane dhe afrikano-karaibe kanë rrezik veçanërisht të lartë{{snd}}me shkallë më të lartë të kancerit të prostatës dhe me kancere të prostatës më agresive që zhvillohen në mosha më të hershme.{{sfn|McHugh|Saunders|Dadaev|McGrowder|2022|loc="Introduction"}} Studimet e mëdha të asociimit në të gjithë gjenomin kanë identifikuar më shumë se njëqind variante gjenetike të lidhura me rrezik të rritur të kancerit të prostatës.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Genetic predisposition"}} Rritja më e madhe e rrezikut lidhet me variacionet në {{ill|BRCA2|en}} (deri në tetëfishim të rrezikut) dhe HOXB13 (rrezik tre herë më i lartë), të cilat të dyja janë të përfshira në riparimin e dëmtimeve të ADN-së.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Genetic predisposition"}} Variante në gjenet e tjera të përfshira në riparimin e dëmtimeve të ADN-së janë lidhur gjithashtu me rrezik të rritur për zhvillimin e kancerit të prostatës{{snd}}veçanërisht të kancerit të prostatës me shfaqje të hershme{{snd}}përfshirë BRCA1, ATM, NBS1, MSH2, MSH6, PMS2, CHEK2, RAD51D dhe PALB2.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Genetic predisposition"}} Për më tepër, variacionet në gjenom pranë onkogjenit MYC lidhen me rrezik të rritur.{{sfn|Rebello|Oing|Knudsen|Loeb|2021|loc="Genetic predisposition"}} Po ashtu edhe polimorfizmat e një nukleotidi në receptorin e vitaminës D, të zakonshme tek afrikano-amerikanët, si dhe në receptorin e androgenit, CYP3A4 dhe CYP17, të përfshira në sintezën dhe sinjalizimin e [[testosteroni]]t.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Epidemiology"}} Së bashku, vlerësohet se variantet e njohura gjenetike shkaktojnë rreth 25% të rasteve të kancerit të prostatës, përfshirë 40% të kancereve të prostatës me shfaqje të hershme.{{sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Epidemiology"}} Në kontrast me meshkujt me prejardhje afrikane, meshkujt e Azisë Lindore kanë ndër shkallët më të ulëta të kancerit të prostatës në mbarë botën. Analizat gjenomike kanë identifikuar veçori molekulare të dallueshme në tumorët e prostatës të meshkujve të Azisë Lindore krahasuar me ato të popullatave perëndimore, përfshirë një prevalencë të ulët të onkoproteinës ERG, shkallë të ulëta të humbjes së PTEN dhe alterime më të shpeshta të FOXA1, çka sugjeron se kanceri i prostatës mund të lindë përmes rrugëve të ndryshme në këto popullata. Dallimet farmakogjenomike në metabolizmin e testosteronit midis meshkujve të Azisë Lindore dhe popullatave të bardha amerikane e evropiane mund të kontribuojnë gjithashtu në dallimet e vërejtura në incidencën e sëmundjes dhe në përgjigjen ndaj terapisë së deprivimit të androgjenit.<ref>{{Cite journal |last1=Zhu |first1=Yao |last2=Mo |first2=Miao |last3=Wei |first3=Yu |last4=Wu |first4=Junlong |last5=Pan |first5=Jian |last6=Freedland |first6=Stephen J. |last7=Zheng |first7=Ying |last8=Ye |first8=Dingwei |title=Epidemiology and genomics of prostate cancer in Asian men |url=https://www.nature.com/articles/s41585-021-00442-8 |journal=Nature Reviews Urology |language=en |publication-date=2021-03-10 |volume=18 |issue=5 |pages=282–301 |doi=10.1038/s41585-021-00442-8 |pmid=33692499 |issn=1759-4820 |url-access=subscription }}</ref> === Trupi dhe stili i jetesës === Burrat më të gjatë kanë një rrezik paksa më të lartë për të zhvilluar kancer të prostatës, si edhe burrat me [[Mbipesha|mbipeshë]].{{Sfn|Pernar|Ebot|Wilson|Mucci|2018|loc="Risk factors for advanced and fatal prostate cancer"}} Nivelet e larta të kolesterolit në gjak lidhen gjithashtu me një rrezik më të madh për kancerin e prostatës; për rrjedhojë, ata që marrin statinat (barnat që ulin kolesterolin) kanë një rrezik më të ulët për kancer të avancuar të prostatës.{{Sfn|Pernar|Ebot|Wilson|Mucci|2018|loc="Statins"}} Inflamacioni kronik mund të shkaktojë forma të ndryshme të kancerit. Janë studiuar lidhjet e mundshme midis infeksionit (ose burimeve të tjera të inflamacionit) dhe kancerit të prostatës. Megjithatë, asnjëra prej tyre nuk është vërtetuar përfundimisht dhe një studim i madh nuk gjeti asnjë lidhje midis kancerit të prostatës dhe një historik të gonorresë, [[sifilizi]]t, klamidisë ose infeksionit me lloje të ndryshme të papilomavirusit human.{{Sfn|Stephenson|Abouassaly|Klein|2021|loc="Inflammation and infection"}} Ushtrimet e rregullta intensive mund të ulin gjasat për të zhvilluar kancer të avancuar të prostatës, ashtu si disa ndërhyrje dietike.{{Sfn|Pernar|Ebot|Wilson|Mucci|2018|loc="Exercise"}} Ata që ndjekin një dietë të pasur me perime krucifere (disa perime me gjethe, brokoli dhe lulelakra), peshk, genisteinë (që gjendet në sojë) ose likopen (që gjendet në domate) kanë një rrezik më të ulët për kancer simptomatik të prostatës.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Epidemiology"}}{{Sfn|Pernar|Ebot|Wilson|Mucci|2018|loc="Fish"}} Në të kundërt, ata që konsumojnë sasi të larta yndyrash dietike, hidrokarbure aromatike policiklike (nga gatimi i mishit të kuq) ose kalcium mund të kenë një rrezik më të madh për të zhvilluar kancer të avancuar të prostatës.{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="Epidemiology"}}{{Sfn|Pernar|Ebot|Wilson|Mucci|2018|loc="Calcium, dairy products, and vitamin D"}} Studimet mbi burrat aziatikë që kanë emigruar në vendet perëndimore tregojnë se incidenca e kancerit të prostatës tek ata rritet drejt asaj të vendit pritës brenda një ose dy brezash, gjë që sugjeron se faktorët mjedisorë dhe të stilit të jetesës, veçanërisht dieta, luajnë një rol të konsiderueshëm përtej predispozicionit gjenetik.<ref>{{Cite journal |last=Kimura |first=Tomomi |year=2012 |title=East meets West: ethnic differences in prostate cancer epidemiology between East Asians and Caucasians |journal=Chinese Journal of Cancer |volume=31 |issue=9 |pages=421–429 |doi=10.5732/cjc.011.10324 |issn=1000-467X |pmc=3777503 |pmid=22085526 |language=en}}</ref> Disa suplemente dietike janë studiuar dhe është gjetur se nuk ndikojnë në rrezikun e kancerit të prostatës, duke përfshirë [[seleni]]n, [[Vitamina C|vitaminën C]], [[Vitamina D|vitaminën D]] dhe [[Vitamina E|vitaminën E]].{{Sfn|Scher|Eastham|2022|loc="No cancer diagnosis"}}{{Sfn|Pernar|Ebot|Wilson|Mucci|2018|loc="Calcium, dairy products, and vitamin D"}} === Pabarazitë racore dhe etnike === Dallime racore dhe etnike janë vërejtur në incidencën, diagnozën dhe rezultatet e kancerit të prostatës. Në [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Shtetet e Bashkuara]], burrat afrikano-amerikanë kanë norma më të larta të incidencës dhe të vdekshmërisë krahasuar me burrat me prejardhje evropiane.<ref name="Cobbs2025">{{Cite journal |last1=Cobbs |first1=Charles |last2=Chesnut |first2=Gregory T. |last3=Shafi |first3=Ayesha A. |title=Understanding Racial Disparities in Prostate Cancer: A Multifaceted Approach |journal=Cancer Medicine |volume=14 |issue=11 |article-number=e70979 |doi=10.1002/cam4.70979 |issn=2045-7634 |pmc=12123386 |pmid=40444484|publication-date=2025-05-30 |doi-access=free |language=en }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Mahal |first1=Brandon A. |last2=Gerke |first2=Travis |last3=Awasthi |first3=Shivanshu |last4=Soule |first4=Howard R. |last5=Simons |first5=Jonathan W. |last6=Miyahira |first6=Andrea |last7=Halabi |first7=Susan |last8=George |first8=Daniel |last9=Platz |first9=Elizabeth A. |last10=Mucci |first10=Lorelei |last11=Yamoah |first11=Kosj |title=Prostate Cancer Racial Disparities: A Systematic Review by the Prostate Cancer Foundation Panel |journal=European Urology Oncology |volume=5 |issue=1 |pages=18–29 |doi=10.1016/j.euo.2021.07.006 |issn=2588-9311 |pmid=34446369|publication-date=February 2022 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-08-04 |title=Cancer Disparities – NCI |url=https://www.cancer.gov/about-cancer/understanding/disparities |access-date=2026-04-19 |website=www.cancer.gov |language=en}}</ref> Disa studime vlerësojnë se incidenca është rreth 1,5 herë më e lartë dhe vdekshmëria më shumë se dyfish më e lartë në këtë popullatë.<ref name="Cobbs2025" /> Dallimet në skrining janë lidhur me një sërë faktorësh socialë dhe ekonomikë. Qasja e kufizuar ndaj kujdesit shëndetësor, kostoja dhe disponueshmëria më e ulët e shërbimeve mund të ndikojnë në pjesëmarrjen në skrining. Është raportuar gjithashtu mosbesim ndaj sistemit shëndetësor. Përveç kësaj, bindjet personale dhe përvojat e mëparshme mund të ndikojnë në vendimet për skriningun. Disa studime kanë gjetur se burrat e zinj raportojnë një risk të perceptuar më të lartë, por edhe pritshmëri më negative ndaj skriningut.<ref name="Lopez2024">{{Cite journal |last1=Lopez |first1=Abigail |last2=Bailey |first2=Jared T. |last3=Galloway |first3=Dorothy |last4=Woods-Burnham |first4=Leanne |last5=Montgomery |first5=Susanne B. |last6=Kittles |first6=Rick |last7=Teteh-Brooks |first7=Dede K. |title=Evidence-based Prostate Cancer Screening Interventions for Black Men: A Systematic Review |journal=Journal of Racial and Ethnic Health Disparities |volume=12 |issue=4 |pages=2734–2742 |doi=10.1007/s40615-024-02085-y |issn=2196-8837 |pmc=11886399 |pmid=38987514|publication-date=2024-07-10 |language=en}}</ref> Skriningu mund të ketë nivele të ndryshme përfitimi ndërmjet popullatave. Disa analiza sugjerojnë se nevojiten më pak individë të depistuar për të parandaluar një vdekje te burrat e zinj krahasuar me popullatën e përgjithshme.<ref name="Lopez2024" /> Megjithatë, mendohet se dallimet në vdekshmëri lidhen pjesërisht me dallimet në qasjen ndaj zbulimit të hershëm. Burrat afrikano-amerikanë janë raportuar gjithashtu se diagnostikohen në faza më të vona të sëmundjes. Ky model shoqërohet me rezultate më të këqija. Kërkimet për shumë lloje kanceri kanë treguar se diagnoza e vonë mund të ndodhë edhe kur normat e përgjithshme të skriningut janë të ngjashme. Kjo është lidhur me dallimet në kujdesin pasues, vonesat në vlerësimin diagnostik dhe variacionet në mënyrën se si kryhet skriningu.<ref>{{Cite web |last=kffmichellet |date=2022-02-03 |title=Racial Disparities in Cancer Outcomes, Screening, and Treatment |url=https://www.kff.org/racial-equity-and-health-policy/racial-disparities-in-cancer-outcomes-screening-and-treatment/ |access-date=2026-04-19 |website=KFF |language=en}}</ref> Vonesat në diagnozë dhe trajtim mund të kufizojnë opsionet e disponueshme dhe të zvogëlojnë efektivitetin. Dallime në trajtim dhe në qasjen ndaj kujdesit shëndetësor janë raportuar gjithashtu. Kushtet sociale dhe ekonomike mund të ndikojnë në qasjen ndaj kujdesit, vazhdimësinë e kujdesit dhe opsionet e trajtimit. Disa studime kanë gjetur dallime në përdorimin e trajtimeve të rekomanduara dhe në qasjen ndaj qendrave të specializuara të kujdesit.<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Vince |first1=Randy A. |last2=Jiang |first2=Ralph |last3=Bank |first3=Merrick |last4=Quarles |first4=Jake |last5=Patel |first5=Milan |last6=Sun |first6=Yilun |last7=Hartman |first7=Holly |last8=Zaorsky |first8=Nicholas G. |last9=Jia |first9=Angela |last10=Shoag |first10=Jonathan |last11=Dess |first11=Robert T. |last12=Mahal |first12=Brandon A. |last13=Stensland |first13=Kristian |last14=Eyrich |first14=Nicholas W. |last15=Seymore |first15=Mariana |date=2023-01-03 |title=Evaluation of Social Determinants of Health and Prostate Cancer Outcomes Among Black and White Patients: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=JAMA Network Open |volume=6 |issue=1 |pages=e2250416 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.50416 |doi-access=free|issn=2574-3805 |pmc=9857531 |pmid=36630135 |language=en}}</ref><ref name="Johnson2024">{{Cite journal |last1=Johnson |first1=Jabril R. |last2=Mavingire |first2=Nicole |last3=Woods-Burnham |first3=Leanne |last4=Walker |first4=Mya |last5=Lewis |first5=Deyana |last6=Hooker |first6=Stanley E. |last7=Galloway |first7=Dorothy |last8=Rivers |first8=Brian |last9=Kittles |first9=Rick A. |title=The complex interplay of modifiable risk factors affecting prostate cancer disparities in African American men |journal=Nature Reviews. Urology |volume=21 |issue=7 |pages=422–432 |doi=10.1038/s41585-023-00849-5 |issn=1759-4820 |pmc=11904840 |pmid=38307952|publication-date=2024-02-02 |language=en}}</ref> Barriera të tjera, duke përfshirë koston, kufizimet kohore dhe përgjegjësitë konkurruese, mund të ndikojnë gjithashtu në angazhimin ndaj kujdesit. Është përshkruar gjithashtu mosbesimi lidhur me përvojat e kaluara dhe të vazhdueshme në ambientet shëndetësore. Këta faktorë mund të kontribuojnë në pjesëmarrje më të ulët në provat klinike dhe në qasje të reduktuar ndaj trajtimeve më të reja.<ref name="Lopez2024" /><ref name="Johnson2024" /> Kërkimet kanë treguar se rezultatet e mbijetesës janë më të ngjashme ndërmjet grupeve kur qasja ndaj kujdesit, trajtimi dhe kushtet sociale janë të ngjashme.<ref>{{Cite journal |last1=Basourakos |first1=Spyridon P. |last2=Gulati |first2=Roman |last3=Vince |first3=Randy A. |last4=Spratt |first4=Daniel E. |last5=Lewicki |first5=Patrick J. |last6=Hill |first6=Alexander |last7=Nyame |first7=Yaw A. |last8=Cullen |first8=Jennifer |last9=Markt |first9=Sarah C. |last10=Barbieri |first10=Christopher E. |last11=Hu |first11=Jim C. |last12=Trapl |first12=Erika |last13=Shoag |first13=Jonathan E. |title=Harm-to-Benefit of Three Decades of Prostate Cancer Screening in Black Men |journal=NEJM Evidence |volume=1 |issue=6 |doi=10.1056/evidoa2200031 |issn=2766-5526 |pmc=9202998 |pmid=35721307|publication-date=June 2022 |language=en}}</ref><ref name=":3" /> Në përgjithësi, pabarazitë në kancerin e prostatës konsiderohen si me shkaqe të shumëfishta. Këtu përfshihen faktorë biologjikë, mjedisorë dhe socialë. Shumë studime sugjerojnë se përcaktuesit socialë të shëndetit, si qasja ndaj kujdesit dhe kushtet socioekonomike, luajnë një rol kryesor në dallimet e rezultateve.<ref name=":3" /> Kërkimet në këtë fushë vazhdojnë. == Grupe të veçanta == Gratë transgjinore dhe personat që nuk përputhen me normat gjinore, të cilët kanë prostatë, mund të zhvillojnë kancer të prostatës. Ata që i janë nënshtruar terapisë hormonale për afirmimin gjinor ose kirurgjisë për afirmimin gjinor kanë rrezik të reduktuar për të zhvilluar kancer të prostatës, krahasuar me burrat cisgjinorë të së njëjtës moshë.{{Sfn|Bertoncelli Tanaka|Sahota|Burn|Falconer|2022|loc="Conclusions"}} Testet e skriningut në këtë grup janë të ndërlikuara, pasi gratë transgjinore mund të kenë nivele më të ulëta të PSA-së sesa burrat cisgjinorë për shkak të niveleve të tyre të reduktuara të testosteronit.{{Sfn|Bertoncelli Tanaka|Sahota|Burn|Falconer|2022|loc="Interpretation of PSA in transgender women on GAHT"}} Nivelet e PSA-së më të larta se 1 ng/mL përgjithësisht konsiderohen mbi vlerat normale nga specialistët e kujdesit gjinor.{{Sfn|Bertoncelli Tanaka|Sahota|Burn|Falconer|2022|loc="Screening for prostate cancer in transgender women"}} Ekzaminimet digjitale rektale të prostatës shpesh janë të pamundura te gratë transgjinore që i janë nënshtruar vaginoplastikës, pasi gjatësia dhe ngurtësia e vaginës së re mund të pengojnë aksesin në prostatën përmes rektumit.{{Sfn|Bertoncelli Tanaka|Sahota|Burn|Falconer|2022|loc="Screening for prostate cancer in transgender women"}} == Historia == Një masë prostatike u përshkrua për herë të parë në vitin 1817 nga kirurgu anglez George Langstaff, pas autopsisë së një burri që kishte vdekur në moshën 68 vjeç me dhimbje në pjesën e poshtme të trupit dhe simptoma urinare.{{Sfn|Valier|2016|pp=15–18}}<ref>{{Cite journal |vauthors=Lawrence W |title=Cases of Fungus Hæmatodes, with Observations, by George Langstaff, Esq. and an Appendix, Containing two Cases of Analogous Affections |journal=Med Chir Trans |volume=8 |pages=272–314 |date=1817 |pmid=20895322 |pmc=2129005 |doi=10.1177/095952871700800114 |language=en}}</ref> Në vitin 1853, kirurgu i Spitalit të Londrës, John Adams, përshkroi një tjetër tumor të prostatës të marrë nga një burrë që kishte vdekur me probleme urinare; Adams bëri që një patolog ta ekzaminonte tumorin, duke dhënë kështu rastin e parë të konfirmuar të një tumori kanceroz në prostatë.{{Sfn|Valier|2016|pp=15–18}}<ref>{{Cite journal | vauthors = Adams J | title = The Case of Scirrhous of the Prostate Gland with Corresponding Affliction of the Lymphatic Glands in the Lumbar Region and in the Pelvis | journal = Lancet | volume = 1 | issue = 1547 | pages = 393–94 | year = 1853 | doi = 10.1016/S0140-6736(02)68759-8 |language=en}}</ref> Sëmundja fillimisht përshkruhej rrallë; një raport i vitit 1893 gjeti vetëm 50 raste të përshkruara në literaturën mjekësore.{{Sfn|Lytton|2001|p=1859}} Rreth kthesës së shekujve 19 dhe 20, kirurgjia e prostatës për të lehtësuar obstruksionin urinar u bë më e zakonshme, duke i mundësuar kirurgëve dhe patologëve të ekzaminonin indin e prostatës së hequr. Dy studime të asaj kohe gjetën kancer në deri në 10% të mostrave kirurgjike, duke sugjeruar se kanceri i prostatës ishte një shkak mjaft i zakonshëm i zmadhimit të prostatës.{{Sfn|Lytton|2001|p=1859}} Për pjesën më të madhe të shekullit të 20-të, terapia kryesore për kancerin e prostatës ishte kirurgjia për heqjen e prostatës. Prostatektomia perineale u krye për herë të parë në vitin 1904 nga Hugh H. Young në Spitalin Johns Hopkins.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Prostatectomy"}}<ref>{{Cite journal | vauthors = Young HH | title = Four Cases of Radical Prostatectomy | journal = Johns Hopkins Bull. | volume = 16 | year = 1905 |language=en}}</ref> Metoda e Young-ut u bë standardi i pranuar gjerësisht dhe fillimisht përdorej kryesisht për të lehtësuar simptomat e bllokimit urinar.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Prostatectomy"}} Në vitin 1931, një metodë e re kirurgjike, reseksioni transuretral i prostatës, u fut në përdorim, duke zëvendësuar prostatektominë perineale për lehtësimin e simptomave të obstruksionit.{{Sfn|Lytton|2001|p=1859}} Në vitin 1945, Terence Millin përshkroi një qasje të prostatektomisë retropubike, e cila ofronte akses më të lehtë në nyjet limfatike të legenit për të ndihmuar në përcaktimin e stadit dhe shtrirjes së sëmundjes dhe ishte më e lehtë për t'u mësuar nga kirurgët.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Prostatectomy"}} Kjo u përmirësua më tej kur Patrick C. Walsh përshkroi në vitin 1983 një qasje të prostatektomisë retropubike që shmangte dëmtimin e nervave pranë prostatës, duke ruajtur funksionin erektil.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Prostatectomy"}}<ref>{{Cite journal | vauthors = Walsh PC, Lepor H, Eggleston JC | title = Radical Prostatectomy with Preservation of Sexual Function: Anatomical and Pathological Considerations | journal = The Prostate | volume = 4 | issue = 5 | pages = 473–485 | year = 1983 | pmid = 6889192 | doi = 10.1002/pros.2990040506 | s2cid = 30740301 |language=en}}</ref> Radioterapia për kancerin e prostatës përdorej me raste në fillim të shekullit të 20-të, me [[Radiumi|radium]] të vendosur në [[Uretra|uretrën]] ose rektumin për të zvogëluar madhësinë e tumorit dhe simptomat e shoqëruara.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Radiation therapy"}} Në vitet 1950, shfaqja e aparateve më të fuqishme të rrezatimit bëri të mundur që radioterapia me rreze të jashtme të arrinte prostatën. Deri në vitet 1960, kjo shpesh kombinohej me terapi hormonale për të përmirësuar efikasitetin e terapisë.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Radiation therapy"}} Në vitet 1970, Willet Whitmore ishte pionier i një teknike të kirurgjisë së hapur, në të cilën gjilpëra me jod-125 vendoseshin drejtpërdrejt në prostatë. Në vitin 1983, Henrik H. Holm e përmirësoi këtë duke përdorur ultratingull transrektal për të drejtuar implantimin e materialit radioaktiv.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Radiation therapy"}} Vëzhgimi se testikujt (dhe hormonet që ata sekretojnë) ndikojnë në madhësinë e prostatës u bë që në fund të shekullit të 18-të përmes eksperimenteve të kastrimit te kafshët. Megjithatë, eksperimentimi i herëpashershëm gjatë shekullit pasues dha rezultate të përziera, ndoshta për shkak të pamundësisë për të dalluar tumoret e prostatës nga prostatat e zmadhuara për shkak të hiperplazisë beninje të prostatës. Në vitin 1941, Charles Huggins dhe Clarence V. Hodges botuan dy studime që përdornin kastrim kirurgjik ose estrogjen oral për të ulur nivelet e androgjenëve dhe për të përmirësuar simptomat e kancerit të prostatës. Huggins u nderua me Çmimin Nobel për Fiziologji ose Mjekësi të vitit 1966 për këtë zbulim, që përbënte terapinë e parë sistemike për kancerin e prostatës.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Androgen-ablation therapy"}}<ref>{{Cite journal | vauthors = Huggins CB, Hodges CV | title = Studies on Prostate Cancer: 1. The Effects of Castration, of Estrogen and Androgen Injection on Serum Phosphatases in Metastatic Carcinoma of the Prostate | journal = Cancer Res | volume = 1 | issue = 4 | page = 293 | year = 1941 | url = http://cancerres.aacrjournals.org/content/1/4/293 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170630121943/http://cancerres.aacrjournals.org/content/1/4/293 | archive-date = 2017-06-30 | access-date = 2015-09-02 |language=en}}</ref> Në vitet 1960, studime të mëdha treguan se terapia me estrogjen ishte po aq efektive sa kastrimi kirurgjik në trajtimin e kancerit të prostatës, por se ata që merrnin terapi me estrogjen kishin rrezik më të madh për të zhvilluar trombe gjaku.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Androgen-ablation therapy"}} Gjatë viteve 1980, studimet e kryera nga Andrzej W. Schally mbi GnRH çuan në zhvillimin e agonistëve të GnRH, të cilët rezultuan po aq efektivë sa estrogjeni, pa rrezikun e shtuar të formimit të trombeve.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Androgen-ablation therapy"}}<ref>{{Cite journal | vauthors = Tolis G, Ackman D, Stellos A, Mehta A, Labrie F, Fazekas AT, Comaru-Schally AM, Schally AV | title = Tumor Growth Inhibition in Patients with Prostatic Carcinoma Treated with Luteinizing Hormone-Releasing Hormone Agonists | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 79 | issue = 5 | pages = 1658–1662 | date = March 1982 | pmid = 6461861 | pmc = 346035 | doi = 10.1073/pnas.79.5.1658 | doi-access = free | title-link = doi | bibcode = 1982PNAS...79.1658T |language=en}}</ref> Schally u nderua me Çmimin Nobel për Fiziologji ose Mjekësi të vitit 1977 për punën e tij mbi GnRH dhe kancerin e prostatës.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Androgen-ablation therapy"}} Kimioterapia sistemike për kancerin e prostatës është studiuar që nga vitet 1950, por provat klinike nuk kanë treguar përfitime për shumicën e njerëzve që marrin këto barna.{{Sfn|Denmeade|Isaacs|2002|loc="Cytotoxic chemotherapy"}} Në vitin 1996, Administrata e Ushqimit dhe Barnave e Shteteve të Bashkuara (FDA) miratoi mitoksantronin, një kimioterapi sistemike, për pacientët me kancer të prostatës rezistent ndaj kastrimit, bazuar në prova që tregonin se ajo përmirësonte simptomat, ndonëse nuk arrinte të përmirësonte mbijetesën.{{Sfn|Desai|McManus|Sharifi|2021|loc="Evolution of treatment"}} Në vitin 2004, docetakseli u miratua si kimioterapia e parë që rrit mbijetesën te pacientët me kancer të prostatës rezistent ndaj kastrimit.{{Sfn|Desai|McManus|Sharifi|2021|loc="Evolution of treatment"}} Pas provave shtesë në vitin 2015, përdorimi i docetakselit u zgjerua për pacientët me kancer të prostatës të ndjeshëm ndaj kastrimit.{{Sfn|Teo|Rathkopf|Kantoff|2019|loc="Figure 1"}} == Shoqëria dhe kultura == [[Skeda:blue ribbon.jpg|thumb|upright=0.75|Shiriti blu i çelët është një simbol që tregon mbështetje për ndërgjegjësimin për kancerin e prostatës.|alt=Pamje e një shiriti blu të çelët me dy skajet e kryqëzuara]] Që nga fillimi i viteve 2000, skriningu dhe ndërgjegjësimi për kancerin e prostatës janë promovuar gjerësisht përmes Muajit të Ndërgjegjësimit për Kancerin e Prostatës në shtator dhe Movember në nëntor.{{Sfn|Patel|Halpern|Desai|Keeter|2020|p=64}} Megjithatë, një analizë e kërkimeve në internet sugjeron se asnjëra prej këtyre ngjarjeve nuk e ndryshon ndjeshëm nivelin e interesit ose të diskutimit për kancerin e prostatës, në kontrast me Muajin e Ndërgjegjësimit për Kancerin e Gjirit, i cili është më i konsoliduar.{{Sfn|Patel|Halpern|Desai|Keeter|2020|p=64}} == Kërkimet == Kanceri i prostatës është një temë kryesore e kërkimeve në vazhdim. Nga viti 2016 deri në vitin 2020, më shumë se 1,26 miliardë dollarë u investuan në kërkimin e kancerit të prostatës. Kjo përfaqëson rreth 5% të fondeve botërore për kërkimin e kancerit.{{Sfn|McIntosh|Alam|Adams|Boon|2023|loc=Tabela 1}} Kjo e vendos kancerin e prostatës në vendin e 10-të mes 18 llojeve të zakonshme të kancerit për sa i përket fondeve për çdo vdekje nga kanceri, dhe në vendin e 9-të për sa i përket fondeve për çdo vit jetë të humbur të rregulluar sipas aftësisë së kufizuar.{{Sfn|McIntosh|Alam|Adams|Boon|2023|loc=Tabela 2}} Kërkimet mbi kancerin e prostatës mbështeten në disa modele laboratorike për të testuar aspekte të sëmundjes. Disa linja qelizore të përjetësuara të prostatës përdoren gjerësisht, përkatësisht linjat klasike DU145, PC-3 dhe LNCaP, si dhe linjat më të reja 22Rv1, LAPC-4, VCaP, MDA-PCa-2a dhe MDA-PCa-2b.{{Sfn|Mai|Chin|Foong|Pang|2022|loc=2.1 Linjat qelizore të kancerit të prostatës te njeriu}} Studimet që kërkojnë modele më komplekse të prostatës përdorin organoide{{Snd}}grupe qelizash të prostatës që mund të kultivohen nga tumorë të prostatës së njeriut ose nga qeliza burimore.{{Sfn|Mai|Chin|Foong|Pang|2022|loc=2.4. Organoidet}} Modelimi i rritjes dhe metastazimit të tumorit kërkon një organizëm model, zakonisht një mi. Kërkuesit mund ose t'i implantojnë kirurgjikisht tumorët e prostatës së njeriut te minjtë me imunitet të dobësuar (një teknikë që quhet ksenograft i marrë nga pacienti),{{Sfn|Mai|Chin|Foong|Pang|2022|loc=2.2 Linjat PDX}} ose të induktojnë tumorë të prostatës te minjtë me anë të [[Inxhinieria gjenetike|inxhinierisë gjenetike]].{{Sfn|Mai|Chin|Foong|Pang|2022|loc=2.3 Modeli i minjve të inxhinieruar gjenetikisht (GEMM)}} Këto modele minjsh të inxhinieruar gjenetikisht zakonisht përdorin një sistem rekombinaze Cre për të prishur funksionin e shtypësve të tumorit ose për të aktivizuar onkogjenët posaçërisht në qelizat e prostatës.{{Sfn|Ittmann|Huang|Radaelli|Martin|2013|loc=Hyrje}} {{As of|2024}}, studimet që shqyrtojnë lidhjen midis shpeshtësisë së ejakulimit dhe rrezikut të kancerit të prostatës nuk kanë dhënë përfundime të qarta, dhe mosha, shëndeti urinar dhe stili i jetesës janë faktorë të rëndësishëm për t'u marrë parasysh.{{Sfn|Kokori|Olatunji|Isarinade|Aboje|2024|loc=Përmbledhje}}{{Sfn|Gandaglia|Leni|Bray|Fleshner|2021|loc=3.3.3. Shpeshtësia e ejakulimit dhe aktiviteti seksual}} == Shënime == {{Reflist|group=note}} {{Notelist}} == Referime == {{Reflist}} === Burimet === {{Refbegin|32em}} *{{cite journal |vauthors=Achard V, Putora PM, Omlin A, Zilli T, Fischer S |title=Metastatic Prostate Cancer: Treatment Options |journal=Oncology |volume=100 |issue=1 |pages=48–59 |date=2022 |pmid=34781285 |doi=10.1159/000519861 |s2cid=244132770 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Bergengren O, Pekala KR, Matsoukas K, Fainberg J, Mungovan SF, Bratt O, Bray F, Brawley O, Luckenbaugh AN, Mucci L, Morgan TM, Carlsson SV |title=2022 Update on Prostate Cancer Epidemiology and Risk Factors-A Systematic Review |journal=Eur Urol |volume= 84|issue= 2|pages= 191–206|date=May 2023 |pmid=37202314 |doi=10.1016/j.eururo.2023.04.021 |s2cid=258780321 |doi-access = free |pmc=10851915 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Bertoncelli Tanaka M, Sahota K, Burn J, Falconer A, Winkler M, Ahmed HU, Rashid TG |title=Prostate Cancer in Transgender Women: What Does a Urologist Need to Know? |journal=BJU Int |volume=129 |issue=1 |pages=113–122 |date=January 2022 |pmid=34157213 |doi=10.1111/bju.15521 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Brawley S, Mohan R, Nein CD |title=Localized Prostate Cancer: Treatment Options |journal=American Family Physician |volume=97 |issue=12 |pages=798–805 |date=June 2018 |pmid=30216009 | url=https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2018/0615/p798.html |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Carlsson SV, Vickers AJ |title=Screening for Prostate Cancer |journal=Med Clin North Am |volume=104 |issue=6 |pages=1051–1062 |date=November 2020 |pmid=33099450 |pmc=8287565 |doi=10.1016/j.mcna.2020.08.007 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Coleman RE, Croucher PI, Padhani AR, Clézardin P, Chow E, Fallon M, Guise T, Colangeli S, Capanna R, Costa L |title=Bone Metastases |journal=Nat Rev Dis Primers |volume=6 |issue=1 |article-number=83 |date=October 2020 |pmid=33060614 |doi=10.1038/s41572-020-00216-3 |hdl=20.500.11820/6bac9e59-0afa-4b4a-bebf-4e747b889917 |s2cid=222350837 |hdl-access=free |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Costello AJ |title=Considering the Role of Radical Prostatectomy in 21st Century Prostate Cancer Care |journal=Nat Rev Urol |volume=17 |issue=3 |pages=177–188 |date=March 2020 |pmid=32086498 |doi=10.1038/s41585-020-0287-y |s2cid=211234353 |language=en }} *{{cite book|vauthors=Dall'Era MA |chapter=39-17: Prostate Cancer |title=Current Medical Diagnosis & Treatment 2023 |date=2023 |veditors=Papadakis MA, McPhee SJ, Rabow MW, McQuaid KR |publisher=McGraw Hill |edition=62 |isbn=978-1-264-68734-3 |language=en}} *{{cite journal | vauthors = Denmeade SR, Isaacs JT | title = A history of prostate cancer treatment | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 2 | issue = 5 | pages = 389–396 | date = May 2002 | pmid = 12044015 | pmc = 4124639 | doi = 10.1038/nrc801 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Desai K, McManus JM, Sharifi N |title=Hormonal Therapy for Prostate Cancer |journal=Endocr Rev |volume=42 |issue=3 |pages=354–373 |date=May 2021 |pmid=33480983 |pmc=8152444 |doi=10.1210/endrev/bnab002 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Duffy MJ |title=Biomarkers for Prostate Cancer: Prostate-Specific Antigen and Beyond |journal=Clin Chem Lab Med |volume=58 |issue=3 |pages=326–339 |date=February 2020 |pmid=31714881 |doi=10.1515/cclm-2019-0693 |doi-access=free |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Epstein JI |title=Prostate Cancer Grading: a Decade After the 2005 Modified System |journal=Mod Pathol |volume=31 |issue=S1 |pages=S47–63 |date=January 2018 |pmid=29297487 |doi=10.1038/modpathol.2017.133 |doi-access=free |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Gandaglia G, Leni R, Bray F, Fleshner N, Freedland SJ, Kibel A, Stattin P, Van Poppel H, La Vecchia C |title=Epidemiology and Prevention of Prostate Cancer |journal=Eur Urol Oncol |volume=4 |issue=6 |pages=877–892 |date=December 2021 |pmid=34716119 |doi=10.1016/j.euo.2021.09.006 |type=review |language=en }} *{{cite encyclopedia |publisher=Elsevier |series=Point of Care |encyclopedia=Clinical Overviews |title=Prostate Cancer |editor=Hessen MT |date=August 2022 |ref={{Harvid|Clinical Overview|2022}} |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Ittmann M, Huang J, Radaelli E, Martin P, Signoretti S, Sullivan R, Simons BW, Ward JM, Robinson BD, Chu GC, Loda M, Thomas G, Borowsky A, Cardiff RD |title=Animal Models of Human Prostate Cancer: the Consensus Report of the New York Meeting of the Mouse Models of Human Cancers Consortium Prostate Pathology Committee |journal=Cancer Res |volume=73 |issue=9 |pages=2718–36 |date=May 2013 |pmid=23610450 |pmc=3644021 |doi=10.1158/0008-5472.CAN-12-4213 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Kokori E, Olatunji G, Isarinade DT, Aboje JE, Ogieuhi IJ, Lawal ZD, Woldehana NA, Nazar MW, Scott GY, Aderinto N |title=Ejaculation Frequency and Prostate Cancer Risk: A Narrative Review of Current Evidence |journal=Clin Genitourin Cancer |volume=22 |issue=3 |article-number=102043 |date=June 2024 |pmid=38430857 |doi=10.1016/j.clgc.2024.01.015 |type=review |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Liu JL, Patel HD, Haney NM, Epstein JI, Partin AW |title=Advances in the Selection of Patients with Prostate Cancer for Active Surveillance |journal=Nat Rev Urol |volume=18 |issue=4 |pages=197–208 |date=April 2021 |pmid=33623103 |doi=10.1038/s41585-021-00432-w |s2cid=232024016 |language=en }} *{{cite journal | vauthors = Lytton B | title = Prostate cancer: a brief history and the discovery of hormonal ablation treatment | journal = The Journal of Urology | volume = 165 | issue = 6 Pt 1 | pages = 1859–1862 | date = June 2001 | pmid = 11371867 | doi = 10.1016/S0022-5347(05)66228-3 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Maffei D, Giganti F, Moore CM |title=Seminar: Revisiting the Value of PSA-Based Prostate Cancer Screening Essay No 5: Should Men Undergo MRI Before Prostate Biopsy? (Pro) |journal=Urol Oncol |volume=41 |issue=2 |pages=88–91 |date=February 2023 |pmid=35871993 |doi=10.1016/j.urolonc.2022.04.016 |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10157007/|url-access=subscription |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Mai CW, Chin KY, Foong LC, Pang KL, Yu B, Shu Y, Chen S, Cheong SK, Chua CW |title=Modeling Prostate Cancer: What Does it Take to Build an Ideal Tumor Model? |journal=Cancer Lett |volume=543 |issue= |article-number=215794 |date=September 2022 |pmid=35718268 |doi=10.1016/j.canlet.2022.215794 |s2cid=249831438 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=McHugh J, Saunders EJ, Dadaev T, McGrowder E, Bancroft E, Kote-Jarai Z, Eeles R |title=Prostate Cancer Risk in Men of Differing Genetic Ancestry and Approaches to Disease Screening and Management in these Groups |journal=Br J Cancer |volume=126 |issue=10 |pages=1366–1373 |date=June 2022 |pmid=34923574 |pmc=9090767 |doi=10.1038/s41416-021-01669-3 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=McIntosh SA, Alam F, Adams L, Boon IS, Callaghan J, Conti I, Copson E, Carson V, Davidson M, Fitzgerald H, Gautam A, Jones CM, Kargbo S, Lakshmipathy G, Maguire H, McFerran K, Mirandari A, Moore N, Moore R, Murray A, Newman L, Robinson SD, Segaran A, Soong CN, Walker A, Wijayaweera K, Atun R, Cutress RI, Head MG |title=Global Funding for Cancer Research Between 2016 and 2020: a Content Analysis of Public and Philanthropic Investments |journal=Lancet Oncol |volume=24 |issue=6 |pages=636–645 |date=June 2023 |pmid=37269844 |doi=10.1016/S1470-2045(23)00182-1 |url=https://eprints.ncl.ac.uk/fulltext.aspx?url=291767/C1967B92-EEE6-42F7-97E9-B4641C8A5D2D.pdf&pub_id=291767 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Merriel SW, Funston G, Hamilton W |title=Prostate Cancer in Primary Care |journal=Adv Ther |volume=35 |issue=9 |pages=1285–1294 |date=September 2018 |pmid=30097885 |pmc=6133140 |doi=10.1007/s12325-018-0766-1 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Mundle R, Afenya E, Agarwal N |title=The Effectiveness of Psychological Intervention for Depression, Anxiety, and Distress in Prostate Cancer: a Systematic Review of Literature |journal=Prostate Cancer Prostatic Dis |volume=24 |issue=3 |pages=674–687 |date=September 2021 |pmid=33750905 |doi=10.1038/s41391-021-00342-3 |s2cid=232325496 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Patel MS, Halpern JA, Desai AS, Keeter MK, Bennett NE, Brannigan RE |title=Success of Prostate and Testicular Cancer Awareness Campaigns Compared to Breast Cancer Awareness Month According to Internet Search Volumes: A Google Trends Analysis |journal=Urology |volume=139 |issue= |pages=64–70 |date=May 2020 |pmid=32001306 |doi=10.1016/j.urology.2019.11.062 |s2cid=210982209 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Pernar CH, Ebot EM, Wilson KM, Mucci LA |title=The Epidemiology of Prostate Cancer |journal=Cold Spring Harb Perspect Med |volume=8 |issue=12 |article-number= a030361|date=December 2018 |pmid=29311132 |pmc=6280714 |doi=10.1101/cshperspect.a030361 |language=en }} *{{cite book|vauthors=Pilié P, Viscuse P, Logothetis CJ, Corn PG |chapter=45: Prostate Cancer |title=The MD Anderson Manual of Medical Oncology |edition=4 |veditors=Kantarjian HM, Wolff RA, Rieber AG |date=2022 |publisher=McGraw Hill |isbn=978-1-260-46764-2 |language=en}} *{{cite journal |vauthors=Rebello RJ, Oing C, Knudsen KE, Loeb S, Johnson DC, Reiter RE, Gillessen S, Van der Kwast T, Bristow RG |title=Prostate cancer |journal=Nat Rev Dis Primers |volume=7 |issue=1 |article-number=9 |date=February 2021 |pmid=33542230 |doi=10.1038/s41572-020-00243-0 |s2cid=231794303 |language=en }} *{{cite book|vauthors=Scher HI, Eastham JA |chapter=87: Benign and Malignant Diseases of the Prostate |title=Harrison's Principles of Internal Medicine |edition=21 |publisher=McGraw Hill |date=2022|veditors= Loscalzo J, Fauci A, Kasper D, ''et al'' |isbn= 978-1-264-26850-4 |language=en}} *{{cite book|vauthors=Stephenson AJ, Abouassaly R, Klein EA |chapter=Epidemiology, Etiology, and Prevention of Prostate Cancer |date=2021 |title=Cambell-Walsh-Wein Urology |edition=12 |publisher=Elsevier |veditors=Partin AW, Dmochowski RR, Kavoussi LR, Peters CA |pages=3457–3477 |isbn=978-0-323-54642-3 |language=en}} *{{cite journal |vauthors=Sandhu S, Moore CM, Chiong E, Beltran H, Bristow RG, Williams SG |title=Prostate cancer |journal=Lancet |volume=398 |issue=10305 |pages=1075–1090 |date=September 2021 |pmid=34370973 |doi=10.1016/S0140-6736(21)00950-8 |s2cid=236941733 |doi-access = free |bibcode=2021Lanc..398.1075S |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Teo MY, Rathkopf DE, Kantoff P |title=Treatment of Advanced Prostate Cancer |journal=Annu Rev Med |volume=70 |issue= |pages=479–499 |date=January 2019 |pmid=30691365 |pmc=6441973 |doi=10.1146/annurev-med-051517-011947 |language=en }} *{{cite journal |vauthors=Thompson JC, Wood J, Feuer D |title=Prostate Cancer: Palliative Care and Pain Relief |journal=Br Med Bull |volume=83 |issue= |pages=341–354 |date=2007 |pmid=17628024 |doi=10.1093/bmb/ldm018 |doi-access = free |language=en }} *{{cite book|title=A History of Prostate Cancer |vauthors=Valier H |isbn=978-1-4039-8803-4 |date=2016 |publisher=Springer Nature |chapter=The Problematic Prehistory of Prostate Cancer |pages=15–42 |language=en}} {{Refend}} == Lidhje të jashtme == {{Sisterlinks|display=Kanceri i prostatës}} {{Reflist|group=note}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Kanceri i prostatës}} [[Kategoria:Kancer]] antfljy7dz6u8ghj0gsimulqjh7rfgv 1 407972 3059118 2026-10-23T17:44:48Z Arianit 106 /* Përkthim */ pjesë e re 3059118 wikitext text/x-wiki == Përkthim == {{Përkthyer nga|en|Prostate cancer|21 shtator 2026|1376039928}} [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 23 tetor 2026 19:44 (CEST) rhfhlzcuzr40krtjy6c4udoj4813flr 0 407973 3059123 2026-10-23T17:56:05Z Qendrimi15 122927 Faqe e re: {{Infobox television | genre = [[Film dramë|Dramë]] | writer = Ayşe Ferda Eryılmaz<br />Nehir Erdem | director = Çağrı Bayrak | starring = [[Ulaş Tuna Astepe]]<br />[[Deniz Baysal]]<br />[[Burak Yörük]]<br />[[Ava Yaman]] | composer = Ayşe Önder<br />Ümit Önder<br />Yüksel Baltacı | country = Turqi | language = Turqisht | num_seasons = 2 | num_episodes = 34 |... 3059123 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | genre = [[Film dramë|Dramë]] | writer = Ayşe Ferda Eryılmaz<br />Nehir Erdem | director = Çağrı Bayrak | starring = [[Ulaş Tuna Astepe]]<br />[[Deniz Baysal]]<br />[[Burak Yörük]]<br />[[Ava Yaman]] | composer = Ayşe Önder<br />Ümit Önder<br />Yüksel Baltacı | country = Turqi | language = Turqisht | num_seasons = 2 | num_episodes = 34 | producer = Onur Güvenatam<br />Fozan Khan | location = [[Trabzon]], Turqi | runtime = 165 minuta | company = OGM Pictures<br/>Orzan Studios | network = [[TRT 1]] | first_aired = 10 tetor 2025 | last_aired = present }} '''''Taşacak Bu Deniz''''' (fjalë për fjalë: "Kjo det do të vërshojë") është një serial televiziv dramatik turk, i prodhuar nga OGM Pictures dhe Orzan Studios, me regji të [[Çağrı Bayrak]] dhe skenar të [[Ayşe Ferda Eryılmaz]] dhe [[Nehir Erdem]]. Në rolet kryesore luajnë [[Ulaş Tuna Astepe]] dhe [[Deniz Baysal]], ndërsa [[Burak Yörük]] dhe [[Ava Yaman]] janë pjesë e kastit kryesor mbështetës. ''Taşacak Bu Deniz'' zhvillohen në distriktet [[Arsin, Turkey|Arsin]], [[Araklı]], [[Sürmene]], dhe [[Of, Trabzon|Of]] në [[Trabzon]].. Episodi i parë u transmetua më 10 tetor 2025 në [[TRT 1]. == Kasti == === Personazhet kryesor === {| class="wikitable" !Aktori/ja !Personazhi !Epizodet !Shënime |- |[[Ulaş Tuna Astepe]] |Adil Koçari | rowspan="4" |1- |Ai është njëkohësisht rebel dhe udhëheqës. Në zemër, ai ruan ende shpirtin e një të dashuruari 17-vjeçar. Ai është babai biologjik i Elenit. Adili krijon një lidhje tejet të fortë me Elenin, ende pa dalë në dritë e vërteta e plotë për lidhjen e tyre biologjike, dhe gradualisht fillon ta trajtojë atë si bijën e tij. Në episodin e parë, ai qëllohet nga Esmeja. Adili është anëtar i familjes që i ka dhënë emrin fshatit Koçari. Ai është kreu aktual i fshatit dhe banorët shpesh i drejtohen me termin "Patron", pasi ai punëson shumicën e njerëzve që jetojnë aty. Familja e tij zotëron biznesin e blegtorisë në fshat dhe përbën burimin kryesor të punësimit e të mbështetjes ekonomike për komunitetin vendas. |- |[[Deniz Baysal]] |Esme Er/Koçari (më parë Furtuna) |Esme Çavuş është një grua tipike e Detit të Zi. Një moment është e vrullshme, e në tjetrin e qetë. Ajo është nëna biologjike e Elenit. Esme krijon një lidhje tejet të fortë me Elenin, ende pa dalë në dritë e vërteta e plotë për lidhjen e tyre biologjike, dhe gradualisht fillon ta trajtojë atë si bijën e saj. Esme është gjithashtu kryetarja e fshatit të Furtunës; ajo merret me zgjidhjen e konflikteve dhe shpesh shërben si ndërmjetëse mes banorëve të Furtunës. |- |[[Burak Yörük]] |Oruç Furtuna |Oruç është anëtar i familjes Furtuna, e cila i ka dhënë emrin fshatit. Familja e tij zotëron biznesin e çajit në fshat dhe shërben si burimi kryesor i punësimit dhe mbështetjes ekonomike për komunitetin vendas. Kur mëson se nëna e tij ka qenë e përfshirë në shitjen e Elenit te një familje greke, Melina dhe Gregory Miryano, Oruç zgjedh të qëndrojë në krah të familjes së tij. Nga frika se çfarë mund të bënte Adil Koçari nëse do të zbulonte përfshirjen e tyre, Oruç fillimisht e paraqet Hixhranin si nënën e Elenit dhe e vërteton këtë me një test të rremë ADN-je. |- |[[Ava Yaman]] |Eleni Miryano / Alejna Koçari |Ajo ka ardhur në Trabzon nga Greqia për të kërkuar nënën e saj biologjike. Pas pamjes së saj të jashtme të fortë, fshihet një vajzë e vogël e thyer, e cila ka etje për dashuri dhe ngrohtësi. Ajo ka një koeficient inteligjence (IQ) prej 175. E mbaroi gjimnazin në moshën 14-vjeçare dhe u bë mjeke në moshën 20-vjeçare. Për shkak të mungesës së dashurisë nga nëna e saj birësuese (Melina Miryano) dhe mungesës së miqve, ajo krijoi NIKO (Nero Integrated Knowledge Observer), një program të avancuar të inteligjencës artificiale dhe mësimit të makinerive, i cili shërben si mik për të, por edhe si një bazë të dhënash mjekësore. Në fakt, ajo është Alejna Koçari, vajza biologjike e Adil dhe Esmesë. Pa dijeninë e Adilit, Esmesë i ishte thënë nga Sherif Furtuna dhe Zarife Furtuna se foshnja e saj kishte lindur e vdekur. Ajo krijon një lidhje tejet të fortë me të dy prindërit e saj biologjikë, ende pa dalë në dritë e vërteta e plotë për lidhjen e tyre biologjike. Ajo mbetet e magjepsur nga historia e dashurisë së Adilit dhe Esmesë dhe, pa e ditur të vërtetën, fillon të dëshirojë që të ishte vajza e tyre. |} === Personazhe të tjerë === {| class="wikitable" !Aktori/ja !Personazhi !Epizodet !Shënime |- |[[Zeynep Atılgan]] |Fadime Koçari/Furtuna | rowspan="15" |1- |Ajo është motra më e vogël dhe e dashur e Adil Koçarit, kreut me natyrë të rreptë të familjes Koçari; ndryshe nga Adili, ajo është gazmore dhe e patrembur. Ajo është tezja e Elenit dhe është e martuar me Ison. |- |[[Erdem Şanlı]] |Ismail (Iso) Furtuna |Ismail Furtuna, i njohur thjesht si Iso, në fakt i ngjan xhaxhait të tij Şerif në shumë aspekte, por ai mishëron cilësitë e mira të xhaxhait, e jo ato të këqijat. Ai është i martuar me Fadimen. |- |[[Yeşim Ceren Bozoğlu]] |Zarife Furtuna |Ajo është lloji i personit që do ta vinte botën në flakë për familjen e saj. Por, ndaj të huajve, ajo është po aq e pamëshirshme. |- |[[Aytek Şayan]] |Sherif Furtuna |Për të, jeta është si një lojë shahu. Gënjeshtra, kërcënime, miqësi — nuk ka rëndësi. E vetmja gjë që ai dëshiron është të jetë gjithmonë fitues. |- |[[Burcu Cavrar]] |Hixhran Cezbeli |Hixhran njihet gjithashtu si infermierja. Ndonëse e urren vetminë, ajo është shumë më e vetmuar nga sa mund të mendohet. Për të, ekziston vetëm një familje: Zarife Furtuna. |- |[[Hakan Salınmış]] |Dursun Koçari / Xhaxhai Amirum |Ai është nga familja Koçari. Është babai i Ejyphanit. Shpesh e quajnë xha Amirum. Është një nga figurat me ndikim në fshatin Koçari. |- |[[Gamze Süner Atay]] |Shirin Furtuna |Ajo menaxhon rezidencën e familjes Furtuna. Është një nga anëtaret më me ndikim të familjes Furtuna. Është nëna e Sherifit dhe e djalit të saj të ndjerë, Mehmetit. Është vjehrra e Zarifes. Është gjyshja e Oruçit, Isos dhe Fatihut. Në përgjithësi, ajo gëzon simpati, pasi konsiderohet si një njeri më i mirë sesa anëtarët e tjerë të familjes Furtuna. |- |[[Hande Nur Tekin]] |Sevxhan Er |Ajo është motra e Esmesë, tezja e Elenit dhe vajza e Shykrijes. Prej vitesh ajo e ndjek Oruçin. Ajo dëshiron me ngulm të arrijë sukses në shumë gjëra, por kryesisht preferon të gjejë rrugë të shkurtra. |- |[[Batuhan Bayar]] |Ejyphan Koçari |Ai vjen nga familja Koçari. Është i afërm i Adilit. Është djali biologjik i xha Amirumit. Shpesh duket sikur gjendet i kapur mes familjeve Koçari dhe Furtuna. |- |[[Ali Öner]] |Gokhan Furtuna |Ai është nga fshati Furtuna. Është një nga njerëzit e Sherifit. Është një nga armiqtë më të mëdhenj të fshatit. |- |[[Seda Soysal]] |Emine Konak |Ajo është anëtare e familjes Furtuna dhe motra e Esmesë. Gjithashtu, është bashkëshortja e Hëdërit dhe tezja e Elenit. Në episodin e parë, ajo është shtatzënë. Në episodin e dytë, me ndihmën e Elenit, ajo sjell në jetë një djalë. Ajo punon si sekretare e Esmesë në zyrën e kryeplakut të fshatit. Është një person i arsyeshëm, i qetë dhe i besueshëm. |- |[[Erkan Yüce]] |Hëdër Konak |Ai është burri i Eminesë. Ai është gjithashtu i njohur si "Batum Hıdır". |- |[[Ali Kemal Yılmaz]] |Temel |Ai është kapiteni. Ai ndihmon kryesisht familjen Koçari. Adil Koçari e njeh mirë. |- |[[Ali Absüsselam Yılmaz]] |Çakër Koçari (Çakër Ushak) |Ai është një nga njerëzit e Adil Koçarit. Është një burrë i ri dhe energjik. Është i martuar me Akçanë. |- |[[Nasmina Çoklaş]] |Muhsine Furtuna |Ajo është motra e Çetinit. Ajo gjendet vazhdimisht në mes të luftës midis fshatrave Koçari dhe Furtuna. Duke qenë se shpesh ka vullnet të dobët, ajo rreshtohet në anën e atij që është në pushtet në atë moment. |- |[[Naz Günay]] |Akça Koçari |1, 4, 7- |Ajo është me origjinë nga fshati Koçari. Është bashkëshortja e Çakër Ushakut. |- |[[Emir Çubukçu]] |Behçet Konak | rowspan="2"|1-4, 8- |Ai është me origjinë nga fshati Furtuna. Është dinak dhe i shkathët. Ai përpiqet të përfitojë nga tensionet midis Furtunës dhe Koçarit, ose rreshtohet në anën e atij që është më i fuqishëm. Ai njihet për ligësinë e tij si në Koçari, ashtu edhe në Furtuna. |- |[[Adil Şahin]] |Çetin Furtuna |Ai është me origjinë nga fshati Furtuna. Ashtu si Behçeti, ai njihet për ligësinë e tij si në Koçari, ashtu edhe në Furtuna. |- |[[Özgür Yolcu]] |Kadir |2- |Ai është Kryeinspektori. Shfaqet në episodin 2, kur familjes Koçari i ndalohet hyrja në Furtuna. Në episodin 11, ai dhe prokurorja Feride ndalojnë Adilin dhe njerëzit e tij, por më pas ata lirohen. |- |[[Rami Narin]] |Mikael Zanakis (Mika) |3- |Ai është dashuria e fëmijërisë së Elenit, me origjinë nga Greqia. Ai vjen në Trabzon për të ndihmuar Melinën. |- |[[Berna Koraltürk]] |Ilve Varollu |7- |Ajo është motra binjake e Gezepit dhe nëna e Atakanit. Adili e sjell atë nga Stambolli në Trabzon për një test ADN-je. Sherifi ia rrëmben djalin, duke e detyruar atë të ndryshojë rezultatet e testit. Në episodin 10, ajo qëllohet nga Sherifi, por Oruçi e shpëton. Më pas, djali i saj arrin të shpëtojë nga kthetrat e Sherifit. |- |[[Ahmet Çınar Aydın]] |Atakan |7-11, 32- |Ai është nipi i Gezepit dhe djali i Ilves. Rëmbehet nga Sherifi, por në fund shpëtohet dhe ribashkohet me nënën e tij. Për sigurinë e tij, nëna e çon në Stamboll që të jetë pranë babait të tij. |- |[[Naz Çağla Irmak]] |Feride Xhengiz |11- |E njohur edhe si Feride "Xhingoz". Ajo është një ish-prokurore. Duke ndjekur një informacion nga Oruçi, ajo bëri të mundur arrestimin e Adilit dhe njerëzve të tij. Ajo arrin të bëhet e njohur kudo që shkon. Ajo humb punën si prokurore për shkak të Sherifit. Në episodin 23, ajo u bë avokatja e Esmesë në çështjen e divorcit. |- |[[Celil Nalçakan]] |Timur Volkov |28- |Ai është kontakti i Adilit në Rusi. |- | Ayla Baki | Emrije Varollu | rowspan="3"|32- | Ajo është tezja dhe mëndesha e Adilit, e cila u shpërngul në malësi vite më parë.. Ajo rikthehet me zemërimin dhe fuqinë e saj. Në sytë e saj, Adili ka kryer një krim të pafalshëm: është martuar me nusen e familjes armike, Furtuna! Pasi janë ribashkuar pas 20 vitesh, Adili dhe Esmeja përballen tani me pengesën e tyre më të madhe: Emrije Varollu. |- | Buse Sinem İren | Huriye Varollu | Huriyeja vjen në Koçari së bashku me Emrijen. Në pamje të parë, Hurijeja është lloji i rrezikut që askush nuk do ta konsideronte si armik. Por ajo është vrojtuese e mprehtë dhe di t'i llogarisë lëvizjet e saj. Jeta e ka mësuar një gjë që në moshë të re: Nuk duhet lënë kurrë asnjë mundësi t'ju shpëtojë... Për Hurijejen, ajo mundësi do të jetë Adili Koçari. |- | Ali Önsöz | Xhengiz Volkov | Djali i Timurit. Ndryshe nga i ati, armët e tij nuk janë as plumbat dhe as forca brutale, por boshllëqet në ligj dhe dobësitë e njerëzve. Megjithatë, në rajonin e Detit të Zi e pret një surprizë, diçka që as i ati nuk e kishte parashikuar kurrë. |} === Personazhet flashback === {| class="wikitable" |+ !Aktor/ja !Personazhi !Epizodet |- |[[Arda Anarat]] |Adil Koçari (i ri) | rowspan="3" |1- |- |[[Naz Sayıner]] |Esme Er (e re) |- |[[Defne Serra Ay]] |Eleni Miryano (fëmijë) |- |[[Zehra Coşkun]] |Hixhran Xhezbeli (e re) | rowspan="2" |5- |- |[[Haktan Akarçeşme]] |Sherif Furtuna (i ri) |- |[[Sudem Tiryakigil]] |Ilve Varollu (e re) |7- |- |[[Güneş Işıksal]] |Fadime Furtuna (fëmijë) |13- |- |[[Adem Mert Erol]] |Ismail (Iso) Furtuna (fëmijë) |27- |- |Rızacan Durmuş |İhsan |31- |} === Zëri === {| class="wikitable" |+ !Aktori/ja !Personazhi !Epizodet !Shënime |- |[[Barış Başar]] |Niko |1- |Është një asistent i inteligjencës artificiale i zhvilluar nga Eleni.. |} === Personazhe të përfunduar === {| class="wikitable" |+ !Aktori/ja !Personazhi !Epizodet !Shënime |- |[[Özge Arslan]] |Ballı Yeşilova |2, 6-10 |Ajo është kushërira e Hixhranit. Në episodin e dytë, ajo merr pjesë fshehurazi në fejesën e Oruçit dhe Sevxhanit. Për vite me radhë, ajo ka tërhequr pensionin e nënës së saj të ndjerë, duke u shtirur si nëna e Syrmene Sulltanit. Pasi Gezepi dhe Adili e gjejnë, familja Koçari e strehon atë si mysafire. Në episodin e dhjetë, ajo qëllohet dhe vritet nga Sherifi. |- |[[Ulviye Karaca]] |Shykrije Er |1-13 |Ajo është nëna e Esmesë, Sevxhanit dhe Eminesë. Është gjyshja e djalit të Eminesë dhe e Elenit. Është një nga figurat më të njohura dhe më të gjalla në fshatin Furtuna. Ajo është një grua tipike e rajonit të Detit të Zi. Shpesh gjendet në qendër të thashethemeve të fshatit. Ajo e mbron Sevxhanin në pothuajse çdo gjë. Nën presionin e Adilit, ajo merr përsipër fajin për të shtënat e Esmesë ndaj Sherifit dhe dërgohet në burg. |- |[[Onur Dilber]] |rowspan="2"| Sylejman Varollu / Gezep Sherif |1-31 |Ai i përket familjes Koçari. Është djali i tezes së Adilit, pra kushëriri i tij. I njohur edhe si Gezep, ai njihet si një person tejet gjaknxehtë. Armiqtë i frikësohen më së shumti zemërimit të Gezepit. |- |[[Emirhan Parlak]] |7-32 |Gezep Koçari (i ri) |- |[[Gerçek Alnıaçık]] |Melina Miryano |1-4, 8-31 |Ajo është nëna birësuese e Elenit. Është një mjeke e respektuar në [[Athinë]]. Shpesh, puna e saj është më e rëndësishme se çdo gjë tjetër. Njihet për natyrën e saj mbrojtëse ndaj Elenit. Meqenëse nuk arrin t'i shfaqë dashuri Elenit, as Eleni nuk ka ndonjë pëlqim të madh për të. |} == Transmetimi == {{Series overview | color1 = #008000 | episodes1 = 31 | start1 = {{Start date|2025|10|10|df=y}} | end1 = {{End date|2026|6|5|df=y}} | color2 = #1E90FF | start2 = {{Start date|2026|10|2|df=y}} }} == References == {{Reflist}} [[Kategoria:Seriale turke]] [[Kategoria:Seriale origjinale nga TRT 1]] s36bufwdd826vzb1z76uvik5eoz2v80 1 407974 3059127 2026-10-23T18:58:18Z Arianit 106 /* Përkthim */ pjesë e re 3059127 wikitext text/x-wiki == Përkthim == {{Përkthyer nga|en|Knowledge|2 tetor 2026|1378083896}} [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 23 tetor 2026 20:58 (CEST) df24y9zp5mb8hwmpoe7zfpq9472784p 1 407975 3059134 2026-10-23T19:29:10Z Arianit 106 /* Përkthim */ pjesë e re 3059134 wikitext text/x-wiki == Përkthim == {{Përkthyer nga|en|Ethics|9 tetor 2026|1379332693}} [[Përdoruesi:Arianit|Arianit]] ([[Përdoruesi diskutim:Arianit|diskutimet]]) 23 tetor 2026 21:29 (CEST) 1qx0ysfmhutqmv3h3lmszevu0vao7pc 1 407976 3059146 2026-10-23T21:24:56Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059146 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Ministria e Punëve publike të Shqipërisë]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059145 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20180310011322/http://www.scan-tv.com/cilet-ishin-ministrat-e-ndertimit-ne-periudhen-1912-1990/ për lidhjen http://www.scan-tv.com/cilet-ishin-ministrat-e-ndertimit-ne-periudhen-1912-1990. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 23 tetor 2026 23:24 (CEST) b3mbpav1ced2j9f6p2tewob2ykojv0g 1 407977 3059154 2026-10-23T23:25:21Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059154 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Mungrasana]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059153 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20231127143638/https://presidenza.governo.it/onorificenze_araldica/araldica/emblemi/2006/comuni/Mongrassano.html për lidhjen http://presidenza.governo.it/onorificenze_araldica/araldica/emblemi/2006/comuni/Mongrassano.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2026 01:25 (CEST) ms0fvaelpxn43sh7ajqd8z5mrr7yz1t 1 407978 3059160 2026-10-23T23:59:36Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059160 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Muzeu Sherlock Holmes]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059159 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20210410223207/http://221b.ch/Meiringen_e.html për lidhjen http://www.221b.ch/Meiringen_e.html. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2026 01:59 (CEST) 4bqwepem2fx2540ye9x05jsc3pim1q6 0 407979 3059163 2026-10-24T00:18:42Z Edukatori 112234 Krijuar nga përkthimi i faqes "[[:de:Special:Redirect/revision/227507030|Bildung. Ein Essay]]" 3059163 wikitext text/x-wiki '''Arsimi:''' '''Një ese''' është një vepër e edukatorit gjerman [[Hartmut von Hentig]] . I botuar për herë të parë në vitin 1996 nga Hanser Verlag, ai njihet si një kontribut themelor në debatin arsimor në Gjermani. Qëllimi i saj është të formulojë "standarde" për arsimin bazuar në pyetjen se çfarë është në të vërtetë arsimi . == Kriteret për arsimin == Gjatë punës së tij, von Hentig zhvilloi gjashtë ''kritere të tilla arsimore'' : [[Njerëzillëku]] është një kërkesë shumë e lartë. Por: “Aty ku vërehet çnjerëzimi, në sjelljen e dikujt, në kushtet e jetesës, në veprimet e të tjerëve, veçanërisht të fuqishmëve, vihet në lëvizje gjëja më e rëndësishme: shqetësimi për shkaqet e tij, reflektimi mbi një njerëzillëk të mundshëm për mua dhe ty, një masë përgjegjësie për botën në të cilën jetojmë.” === Neveria ndaj çnjerëzimit === === Perceptimi i lumturisë === [[Lumturia]] dhe gëzimi janë të mundshme edhe pa arsim. Kriteri duhet të jetë: "Kur nuk lind aspak lumturi, nuk ka pasur arsim ose ka pasur arsim të gabuar; pastaj thuhet: arsimi duhet të hapë mundësi për lumturi, ndjeshmëri ndaj lumturisë, përgjegjësi për lumturinë e dikujt." === Aftësia dhe gatishmëria për të komunikuar === Kërkesa për një etikë globale shkon shumë larg. Ende nuk ka mjaftueshëm vlerë të përbashkët në botë. Mund të lindë vetëm nga të kuptuarit në shumë raste specifike. Arsimi duhet ta mundësojë këtë dhe të nxisë e thellojë mirëkuptimin dhe depërtimin e ndërsjellë. === Një vetëdije për historicitetin e ekzistencës së vet === Ne të gjithë jetojmë në [[kultura]], p.sh. në kultura të përziera. Këto kultura vijnë në konflikt me njëra-tjetrën. : ''[[Vetëdija|Ndërgjegjësimi]] i nevojshëm më thotë,'' : ''- se kulturat duan shumë kohë për t'u zhvilluar,'' : ''- se ato janë shtëpia e njerëzve individualë, por vetëm dhomat e [[Njeriu|njerëzimit]] ,'' : ''- se ato janë të shkatërrueshme,'' : ''- se vdekja e tyre mund të ndodhë shpejt dhe është e pakthyeshme.'' Nuk ndihmon në parandalimin e konflikteve midis kulturave, por vetëm në zbutjen e tyre. Do të ishte e rrezikshme të besohej se një [[Imigrimi|kulturë emigracioni]] mund të ruhej e pandryshuar dhe e gjallë në mjedisin e ri, si dhe të pretendohej se "ajo gradualisht do të përthithet në kulturën tonë racionale procedurale përmes shkëmbimit të vazhdueshëm me mjedisin". === Vigjilencë për pyetjet e fundit === Ai trajton çështje [[Filozofia|filozofike]] dhe [[Feja|fetare,]] të tilla si [[kuptimi i jetës]], [[Perëndia|Zoti]] dhe mundësia e [[Liria|lirisë]] . Pyetjet e fundit në kuptimin fetar janë: "Nga vij unë?" "Ku po shkoj?" "Cili është kuptimi?" Këto pyetje të fundit mund të zgjojnë pyetjen për Zotin. === Gatishmëria për të marrë përgjegjësi për veten dhe për res publica (komunitetin) === "Deklarata: 'Ata duhet të ma kishin mësuar këtë; nuk ma thanë!' dëshmon se arsimi nuk ka arritur atë që duhet të kishte arritur tek ky person. Personi i arsimuar e merr arsimimin e tij në duart e veta." Megjithatë, përgjegjësia do të thotë më shumë se kaq: "Unë u detyrohem qytetarëve të mi të japin llogari jo për gjithçka, por për gjithçka që i prek edhe ata. Dhe në këtë kuptim, unë jam përgjegjës për veten time. Nuk mund dhe nuk duhet të fshihem pas të tjerëve, prindërve, mësuesve, eprorëve, shumicës, statusit tim shoqëror, familjes sime, apo edhe ligjit në fuqi." Por kjo gjithashtu do të thotë që të gjithë ne, së bashku në komunitetin tonë, duhet të sigurohemi që të gjithë qytetarët ta përmbushin këtë përgjegjësi. "Prandaj, një edukim që nuk çon në [[Politika|politikë]], që nuk më udhëzon dhe nuk më mundëson të perceptoj [[Roli|rolin]] tim, ose përgjegjësinë në komunitet, thjesht nuk është 'edukim'." == Botimet e disponueshme == * Hartmut von Hentig: ''Bildung.'' ''Ein Essay.'' 5.,&nbsp;aktualisierte Auflage. Beltz Verlagsgruppe, Weinheim 2004, ISBN 3-407-22158-4. [[Kategoria:Historia e arsimit në Gjermani]] [[Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara]] p48zfgazp77trairrttgm4jgdwtpp4h 3059164 3059163 2026-10-24T00:19:53Z Edukatori 112234 3059164 wikitext text/x-wiki '''Arsimi:''' '''Një ese''' është një vepër e edukatorit gjerman [[Hartmut von Hentig]] . I botuar për herë të parë në vitin 1996 nga Hanser Verlag, ai njihet si një kontribut themelor në debatin arsimor në Gjermani. Qëllimi i saj është të formulojë "standarde" për arsimin bazuar në pyetjen se çfarë është në të vërtetë arsimi . == Kriteret për arsimin == Gjatë punës së tij, von Hentig zhvilloi gjashtë ''kritere të tilla arsimore'' : === Neveria ndaj çnjerëzimit === [[Njerëzillëku]] është një kërkesë shumë e lartë. Por: “Aty ku vërehet çnjerëzimi, në sjelljen e dikujt, në kushtet e jetesës, në veprimet e të tjerëve, veçanërisht të fuqishmëve, vihet në lëvizje gjëja më e rëndësishme: shqetësimi për shkaqet e tij, reflektimi mbi një njerëzillëk të mundshëm për mua dhe ty, një masë përgjegjësie për botën në të cilën jetojmë.” === Perceptimi i lumturisë === [[Lumturia]] dhe gëzimi janë të mundshme edhe pa arsim. Kriteri duhet të jetë: "Kur nuk lind aspak lumturi, nuk ka pasur arsim ose ka pasur arsim të gabuar; pastaj thuhet: arsimi duhet të hapë mundësi për lumturi, ndjeshmëri ndaj lumturisë, përgjegjësi për lumturinë e dikujt." === Aftësia dhe gatishmëria për të komunikuar === Kërkesa për një etikë globale shkon shumë larg. Ende nuk ka mjaftueshëm vlerë të përbashkët në botë. Mund të lindë vetëm nga të kuptuarit në shumë raste specifike. Arsimi duhet ta mundësojë këtë dhe të nxisë e thellojë mirëkuptimin dhe depërtimin e ndërsjellë. === Një vetëdije për historicitetin e ekzistencës së vet === Ne të gjithë jetojmë në [[kultura]], p.sh. në kultura të përziera. Këto kultura vijnë në konflikt me njëra-tjetrën. : ''[[Vetëdija|Ndërgjegjësimi]] i nevojshëm më thotë,'' : ''- se kulturat duan shumë kohë për t'u zhvilluar,'' : ''- se ato janë shtëpia e njerëzve individualë, por vetëm dhomat e [[Njeriu|njerëzimit]] ,'' : ''- se ato janë të shkatërrueshme,'' : ''- se vdekja e tyre mund të ndodhë shpejt dhe është e pakthyeshme.'' Nuk ndihmon në parandalimin e konflikteve midis kulturave, por vetëm në zbutjen e tyre. Do të ishte e rrezikshme të besohej se një [[Imigrimi|kulturë emigracioni]] mund të ruhej e pandryshuar dhe e gjallë në mjedisin e ri, si dhe të pretendohej se "ajo gradualisht do të përthithet në kulturën tonë racionale procedurale përmes shkëmbimit të vazhdueshëm me mjedisin". === Vigjilencë për pyetjet e fundit === Ai trajton çështje [[Filozofia|filozofike]] dhe [[Feja|fetare,]] të tilla si [[kuptimi i jetës]], [[Perëndia|Zoti]] dhe mundësia e [[Liria|lirisë]] . Pyetjet e fundit në kuptimin fetar janë: "Nga vij unë?" "Ku po shkoj?" "Cili është kuptimi?" Këto pyetje të fundit mund të zgjojnë pyetjen për Zotin. === Gatishmëria për të marrë përgjegjësi për veten dhe për res publica (komunitetin) === "Deklarata: 'Ata duhet të ma kishin mësuar këtë; nuk ma thanë!' dëshmon se arsimi nuk ka arritur atë që duhet të kishte arritur tek ky person. Personi i arsimuar e merr arsimimin e tij në duart e veta." Megjithatë, përgjegjësia do të thotë më shumë se kaq: "Unë u detyrohem qytetarëve të mi të japin llogari jo për gjithçka, por për gjithçka që i prek edhe ata. Dhe në këtë kuptim, unë jam përgjegjës për veten time. Nuk mund dhe nuk duhet të fshihem pas të tjerëve, prindërve, mësuesve, eprorëve, shumicës, statusit tim shoqëror, familjes sime, apo edhe ligjit në fuqi." Por kjo gjithashtu do të thotë që të gjithë ne, së bashku në komunitetin tonë, duhet të sigurohemi që të gjithë qytetarët ta përmbushin këtë përgjegjësi. "Prandaj, një edukim që nuk çon në [[Politika|politikë]], që nuk më udhëzon dhe nuk më mundëson të perceptoj [[Roli|rolin]] tim, ose përgjegjësinë në komunitet, thjesht nuk është 'edukim'." == Botimet e disponueshme == * Hartmut von Hentig: ''Bildung.'' ''Ein Essay.'' 5.,&nbsp;aktualisierte Auflage. Beltz Verlagsgruppe, Weinheim 2004, ISBN 3-407-22158-4. [[Kategoria:Historia e arsimit në Gjermani]] [[Kategoria:Faqe me përkthime të pashqyrtuara]] 1q7wn99fxk463s8yuolbjvfqw0xxy76 3059165 3059164 2026-10-24T00:20:05Z Edukatori 112234 removed [[Category:Faqe me përkthime të pashqyrtuara]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3059165 wikitext text/x-wiki '''Arsimi:''' '''Një ese''' është një vepër e edukatorit gjerman [[Hartmut von Hentig]] . I botuar për herë të parë në vitin 1996 nga Hanser Verlag, ai njihet si një kontribut themelor në debatin arsimor në Gjermani. Qëllimi i saj është të formulojë "standarde" për arsimin bazuar në pyetjen se çfarë është në të vërtetë arsimi . == Kriteret për arsimin == Gjatë punës së tij, von Hentig zhvilloi gjashtë ''kritere të tilla arsimore'' : === Neveria ndaj çnjerëzimit === [[Njerëzillëku]] është një kërkesë shumë e lartë. Por: “Aty ku vërehet çnjerëzimi, në sjelljen e dikujt, në kushtet e jetesës, në veprimet e të tjerëve, veçanërisht të fuqishmëve, vihet në lëvizje gjëja më e rëndësishme: shqetësimi për shkaqet e tij, reflektimi mbi një njerëzillëk të mundshëm për mua dhe ty, një masë përgjegjësie për botën në të cilën jetojmë.” === Perceptimi i lumturisë === [[Lumturia]] dhe gëzimi janë të mundshme edhe pa arsim. Kriteri duhet të jetë: "Kur nuk lind aspak lumturi, nuk ka pasur arsim ose ka pasur arsim të gabuar; pastaj thuhet: arsimi duhet të hapë mundësi për lumturi, ndjeshmëri ndaj lumturisë, përgjegjësi për lumturinë e dikujt." === Aftësia dhe gatishmëria për të komunikuar === Kërkesa për një etikë globale shkon shumë larg. Ende nuk ka mjaftueshëm vlerë të përbashkët në botë. Mund të lindë vetëm nga të kuptuarit në shumë raste specifike. Arsimi duhet ta mundësojë këtë dhe të nxisë e thellojë mirëkuptimin dhe depërtimin e ndërsjellë. === Një vetëdije për historicitetin e ekzistencës së vet === Ne të gjithë jetojmë në [[kultura]], p.sh. në kultura të përziera. Këto kultura vijnë në konflikt me njëra-tjetrën. : ''[[Vetëdija|Ndërgjegjësimi]] i nevojshëm më thotë,'' : ''- se kulturat duan shumë kohë për t'u zhvilluar,'' : ''- se ato janë shtëpia e njerëzve individualë, por vetëm dhomat e [[Njeriu|njerëzimit]] ,'' : ''- se ato janë të shkatërrueshme,'' : ''- se vdekja e tyre mund të ndodhë shpejt dhe është e pakthyeshme.'' Nuk ndihmon në parandalimin e konflikteve midis kulturave, por vetëm në zbutjen e tyre. Do të ishte e rrezikshme të besohej se një [[Imigrimi|kulturë emigracioni]] mund të ruhej e pandryshuar dhe e gjallë në mjedisin e ri, si dhe të pretendohej se "ajo gradualisht do të përthithet në kulturën tonë racionale procedurale përmes shkëmbimit të vazhdueshëm me mjedisin". === Vigjilencë për pyetjet e fundit === Ai trajton çështje [[Filozofia|filozofike]] dhe [[Feja|fetare,]] të tilla si [[kuptimi i jetës]], [[Perëndia|Zoti]] dhe mundësia e [[Liria|lirisë]] . Pyetjet e fundit në kuptimin fetar janë: "Nga vij unë?" "Ku po shkoj?" "Cili është kuptimi?" Këto pyetje të fundit mund të zgjojnë pyetjen për Zotin. === Gatishmëria për të marrë përgjegjësi për veten dhe për res publica (komunitetin) === "Deklarata: 'Ata duhet të ma kishin mësuar këtë; nuk ma thanë!' dëshmon se arsimi nuk ka arritur atë që duhet të kishte arritur tek ky person. Personi i arsimuar e merr arsimimin e tij në duart e veta." Megjithatë, përgjegjësia do të thotë më shumë se kaq: "Unë u detyrohem qytetarëve të mi të japin llogari jo për gjithçka, por për gjithçka që i prek edhe ata. Dhe në këtë kuptim, unë jam përgjegjës për veten time. Nuk mund dhe nuk duhet të fshihem pas të tjerëve, prindërve, mësuesve, eprorëve, shumicës, statusit tim shoqëror, familjes sime, apo edhe ligjit në fuqi." Por kjo gjithashtu do të thotë që të gjithë ne, së bashku në komunitetin tonë, duhet të sigurohemi që të gjithë qytetarët ta përmbushin këtë përgjegjësi. "Prandaj, një edukim që nuk çon në [[Politika|politikë]], që nuk më udhëzon dhe nuk më mundëson të perceptoj [[Roli|rolin]] tim, ose përgjegjësinë në komunitet, thjesht nuk është 'edukim'." == Botimet e disponueshme == * Hartmut von Hentig: ''Bildung.'' ''Ein Essay.'' 5.,&nbsp;aktualisierte Auflage. Beltz Verlagsgruppe, Weinheim 2004, ISBN 3-407-22158-4. [[Kategoria:Historia e arsimit në Gjermani]] 4yyea10hy0ha2z0b6yd5ghv02jv03bz 3059166 3059165 2026-10-24T00:28:01Z Edukatori 112234 added [[Category:Literatura arsimore]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 3059166 wikitext text/x-wiki '''Arsimi:''' '''Një ese''' është një vepër e edukatorit gjerman [[Hartmut von Hentig]] . I botuar për herë të parë në vitin 1996 nga Hanser Verlag, ai njihet si një kontribut themelor në debatin arsimor në Gjermani. Qëllimi i saj është të formulojë "standarde" për arsimin bazuar në pyetjen se çfarë është në të vërtetë arsimi . == Kriteret për arsimin == Gjatë punës së tij, von Hentig zhvilloi gjashtë ''kritere të tilla arsimore'' : === Neveria ndaj çnjerëzimit === [[Njerëzillëku]] është një kërkesë shumë e lartë. Por: “Aty ku vërehet çnjerëzimi, në sjelljen e dikujt, në kushtet e jetesës, në veprimet e të tjerëve, veçanërisht të fuqishmëve, vihet në lëvizje gjëja më e rëndësishme: shqetësimi për shkaqet e tij, reflektimi mbi një njerëzillëk të mundshëm për mua dhe ty, një masë përgjegjësie për botën në të cilën jetojmë.” === Perceptimi i lumturisë === [[Lumturia]] dhe gëzimi janë të mundshme edhe pa arsim. Kriteri duhet të jetë: "Kur nuk lind aspak lumturi, nuk ka pasur arsim ose ka pasur arsim të gabuar; pastaj thuhet: arsimi duhet të hapë mundësi për lumturi, ndjeshmëri ndaj lumturisë, përgjegjësi për lumturinë e dikujt." === Aftësia dhe gatishmëria për të komunikuar === Kërkesa për një etikë globale shkon shumë larg. Ende nuk ka mjaftueshëm vlerë të përbashkët në botë. Mund të lindë vetëm nga të kuptuarit në shumë raste specifike. Arsimi duhet ta mundësojë këtë dhe të nxisë e thellojë mirëkuptimin dhe depërtimin e ndërsjellë. === Një vetëdije për historicitetin e ekzistencës së vet === Ne të gjithë jetojmë në [[kultura]], p.sh. në kultura të përziera. Këto kultura vijnë në konflikt me njëra-tjetrën. : ''[[Vetëdija|Ndërgjegjësimi]] i nevojshëm më thotë,'' : ''- se kulturat duan shumë kohë për t'u zhvilluar,'' : ''- se ato janë shtëpia e njerëzve individualë, por vetëm dhomat e [[Njeriu|njerëzimit]] ,'' : ''- se ato janë të shkatërrueshme,'' : ''- se vdekja e tyre mund të ndodhë shpejt dhe është e pakthyeshme.'' Nuk ndihmon në parandalimin e konflikteve midis kulturave, por vetëm në zbutjen e tyre. Do të ishte e rrezikshme të besohej se një [[Imigrimi|kulturë emigracioni]] mund të ruhej e pandryshuar dhe e gjallë në mjedisin e ri, si dhe të pretendohej se "ajo gradualisht do të përthithet në kulturën tonë racionale procedurale përmes shkëmbimit të vazhdueshëm me mjedisin". === Vigjilencë për pyetjet e fundit === Ai trajton çështje [[Filozofia|filozofike]] dhe [[Feja|fetare,]] të tilla si [[kuptimi i jetës]], [[Perëndia|Zoti]] dhe mundësia e [[Liria|lirisë]] . Pyetjet e fundit në kuptimin fetar janë: "Nga vij unë?" "Ku po shkoj?" "Cili është kuptimi?" Këto pyetje të fundit mund të zgjojnë pyetjen për Zotin. === Gatishmëria për të marrë përgjegjësi për veten dhe për res publica (komunitetin) === "Deklarata: 'Ata duhet të ma kishin mësuar këtë; nuk ma thanë!' dëshmon se arsimi nuk ka arritur atë që duhet të kishte arritur tek ky person. Personi i arsimuar e merr arsimimin e tij në duart e veta." Megjithatë, përgjegjësia do të thotë më shumë se kaq: "Unë u detyrohem qytetarëve të mi të japin llogari jo për gjithçka, por për gjithçka që i prek edhe ata. Dhe në këtë kuptim, unë jam përgjegjës për veten time. Nuk mund dhe nuk duhet të fshihem pas të tjerëve, prindërve, mësuesve, eprorëve, shumicës, statusit tim shoqëror, familjes sime, apo edhe ligjit në fuqi." Por kjo gjithashtu do të thotë që të gjithë ne, së bashku në komunitetin tonë, duhet të sigurohemi që të gjithë qytetarët ta përmbushin këtë përgjegjësi. "Prandaj, një edukim që nuk çon në [[Politika|politikë]], që nuk më udhëzon dhe nuk më mundëson të perceptoj [[Roli|rolin]] tim, ose përgjegjësinë në komunitet, thjesht nuk është 'edukim'." == Botimet e disponueshme == * Hartmut von Hentig: ''Bildung.'' ''Ein Essay.'' 5.,&nbsp;aktualisierte Auflage. Beltz Verlagsgruppe, Weinheim 2004, ISBN 3-407-22158-4. [[Kategoria:Historia e arsimit në Gjermani]] [[Kategoria:Literatura arsimore]] rhgprcw1v5vg0xiv3vnrfh06fktx2cs 1 407980 3059168 2026-10-24T00:29:17Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059168 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Mësimi organizativ]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059167 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20191021085132/http://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1026&context=articles për lidhjen https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1026&context=articles. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2026 02:29 (CEST) lwfho7vbd2hbqsncqfsfixg2h7i9p24 1 407981 3059170 2026-10-24T00:31:59Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059170 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Mësimi përmes përvojës]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059169 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20181013092425/http://infed.org/mobi/david-a-kolb-on-experiential-learning/ për lidhjen https://infed.org/mobi/david-a-kolb-on-experiential-learning/. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2026 02:31 (CEST) a6h21f53zxt3gt7qw1kz2u7inkyhalc 1 407982 3059199 2026-10-24T04:24:58Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059199 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Omer pashë Vrioni]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059198 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20210110161157/https://flasshqip.ca/kulture/histori/1237-nje-tablo-historike-dhe-historia-e-vlorajve-kunde-vrionasve për lidhjen https://flasshqip.ca/kulture/histori/1237-nje-tablo-historike-dhe-historia-e-vlorajve-kunde-vrionasve. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2026 06:24 (CEST) au01o3zvmyidn0wl4qu69knz0dpydpa 1 407983 3059210 2026-10-24T06:32:40Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059210 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Paolo Gentiloni]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059209 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20251206194912/https://conoscere.camera.it/leg17/formazione-del-governo-gentiloni për lidhjen https://conoscere.camera.it/leg17/formazione-del-governo-gentiloni. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2026 08:32 (CEST) s0nmn8voecb6rpusne4bvttaxf787gt 4 407984 3059224 2026-10-24T08:34:01Z Arianit 106 Faqe e re: {{Article of the week page}} <!-- Shkruani në rreshtin më poshtë vetëm titullin e artikullit, p.sh. Kosova. Figura, hyrja dhe butoni "Lexo më shumë" krijohen vetë. Rreshti i parë shton kokën e faqes, pamjen në faqen kryesore dhe kategorinë e vitit: mos e hiqni. Nëse dëshironi të zgjidhni figurë dhe tekst të ndryshëm, lexoni [[Wikipedia:Artikulli i javës]]. --> Sylvia_Plath 3059224 wikitext text/x-wiki {{Article of the week page}} <!-- Shkruani në rreshtin më poshtë vetëm titullin e artikullit, p.sh. Kosova. Figura, hyrja dhe butoni "Lexo më shumë" krijohen vetë. Rreshti i parë shton kokën e faqes, pamjen në faqen kryesore dhe kategorinë e vitit: mos e hiqni. Nëse dëshironi të zgjidhni figurë dhe tekst të ndryshëm, lexoni [[Wikipedia:Artikulli i javës]]. --> Sylvia_Plath b9ftvnhpgdpjmm4ed7jdbi518q3dri5 4 407985 3059225 2026-10-24T08:35:01Z Arianit 106 Faqe e re: {{Article of the week page}} <!-- Shkruani në rreshtin më poshtë vetëm titullin e artikullit, p.sh. Kosova. Figura, hyrja dhe butoni "Lexo më shumë" krijohen vetë. Rreshti i parë shton kokën e faqes, pamjen në faqen kryesore dhe kategorinë e vitit: mos e hiqni. Nëse dëshironi të zgjidhni figurë dhe tekst të ndryshëm, lexoni [[Wikipedia:Artikulli i javës]]. --> I ftohti i zakonshëm 3059225 wikitext text/x-wiki {{Article of the week page}} <!-- Shkruani në rreshtin më poshtë vetëm titullin e artikullit, p.sh. Kosova. Figura, hyrja dhe butoni "Lexo më shumë" krijohen vetë. Rreshti i parë shton kokën e faqes, pamjen në faqen kryesore dhe kategorinë e vitit: mos e hiqni. Nëse dëshironi të zgjidhni figurë dhe tekst të ndryshëm, lexoni [[Wikipedia:Artikulli i javës]]. --> I ftohti i zakonshëm s8muyr0vzi01y09p3ltjt0n2sr5stkb 14 407986 3059231 2026-10-24T09:36:44Z Gani Gashiu 186251 Faqe e re: [[Gani Gashi (piktor)]] 3059231 wikitext text/x-wiki [[Gani Gashi (piktor)]] eghli9vsaxjnxl449hzgq7diw4ojytx 1 407987 3059238 2026-10-24T10:23:50Z InternetArchiveBot 115207 Ndryshime te burimet/lidhjet e jashtme. #IABot (v2.0.9.6) 3059238 wikitext text/x-wiki == Internet Archive Bot == Përshëndetje, redaktorë! Sapo ndryshova 1 lidhje të jashtme te artikulli ''[[Portugezët në Dhaka]]''. Ju lutem, shpenzoni pak kohë për të shqyrtuar [https://sq.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=3059237 redaktimin tim]. Nëse keni ndonjë pyetje ose dëshironi që t'i injoroj lidhjet apo faqet krejtësisht në të ardhmen, ju lutem, vizitoni [[:m:InternetArchiveBot/FAQ/sq|këtë faqe]] për informacione të mëtejshme. Ndër të tjera, aty mund të gjeni dhe informacion se si mund të rregulloni problemet që mund të kem shkaktuar. Kam bërë këto ndryshime: *U shtua ky version i arkivuar i faqes https://web.archive.org/web/20170401131309/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Portuguese,_The për lidhjen http://en.banglapedia.org/index.php?title=Portuguese,_The. Gjithë të mirat!—[[:User:InternetArchiveBot|'''<span style="color:darkgrey;font-family:Courier New">InternetArchiveBot</span>''']] <span style="color:green;font-family:Rockwell">([[:en:User talk:InternetArchiveBot|Raportoni probleme]])</span> 24 tetor 2026 12:23 (CEST) ql0zznj8d3cfx2czlrwpa4gz7tnfr07 3 407988 3059245 2026-10-24T11:45:45Z Komuniteti 117282 Mirëpritje 3059245 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|name=Kron hamzaj}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 24 tetor 2026 13:45 (CEST) 9rkby5lgwrduk5zwqqhtfci10iicq0j 3 407989 3059246 2026-10-24T11:45:49Z Komuniteti 117282 Mirëpritje 3059246 wikitext text/x-wiki {{Stampa:Tung|name=Lauraq.3}} -- [[Përdoruesi:Komuniteti|Komuniteti]] ([[Përdoruesi diskutim:Komuniteti|diskutimet]]) 24 tetor 2026 13:45 (CEST) el0wguprjp7as1cpm5af8gy16wpfmsr 0 407990 3059247 2026-10-24T11:47:40Z Kron hamzaj 194860 Faqe e re: Zhujë Hamzaj Zhujë Hamzaj, i njohur me nofkën Komandant Zhuja, lindi më 2 mars 1977 në fshatin Gllogjan, në komunën e Deçanit, Kosovë. Ai është pjesëmarrës në luftën e Kosovës, konfliktin e armatosur në Luginën e Preshevës dhe konfliktin e armatosur të vitit 2001 në Maqedoni. Gjatë luftës së Kosovës, ai shërbeu në Brigadën 131 „Jusuf Gërvalla” të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK). Në vitin 2001, mori pjesë në konfliktin në Maqedoni,... 3059247 wikitext text/x-wiki Zhujë Hamzaj Zhujë Hamzaj, i njohur me nofkën Komandant Zhuja, lindi më 2 mars 1977 në fshatin Gllogjan, në komunën e Deçanit, Kosovë. Ai është pjesëmarrës në luftën e Kosovës, konfliktin e armatosur në Luginën e Preshevës dhe konfliktin e armatosur të vitit 2001 në Maqedoni. Gjatë luftës së Kosovës, ai shërbeu në Brigadën 131 „Jusuf Gërvalla” të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK). Në vitin 2001, mori pjesë në konfliktin në Maqedoni, ku u lidh me Njësinë Speciale „Skënderbeu”. Gjatë luftës në Kosovë, u plagos në Betejën e Pozharit dhe, sipas të dhënave familjare, mbeti invalid i luftës. Jeta e hershme Zhujë Hamzaj lindi më 2 mars 1977 në Gllogjan të Deçanit. Ai u bë i njohur me nofkën Komandant Zhuja, me të cilën përmendet në publikime mediatike dhe në materiale përkujtimore lidhur me luftëtarët shqiptarë. Lufta e Kosovës Gjatë luftës së Kosovës, Hamzaj shërbeu në radhët e Brigadës 131 „Jusuf Gërvalla” të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Ai mori pjesë në luftime në zonën e Deçanit dhe në rrethinat e saj. Sipas të dhënave familjare, Hamzaj u plagos në Betejën e Pozharit. Plagosja pati pasoja të përhershme dhe ai mbeti invalid i luftës. Konflikti në Luginën e Preshevës Hamzaj mori pjesë edhe në konfliktin e armatosur të viteve 2000–2001 në Luginën e Preshevës, ku vepronte Ushtria Çlirimtare për Preshevë, Medvegjë dhe Bujanoc (UÇPMB). Konflikti u zhvillua në zonat e Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës, në jug të Serbisë. Për të dokumentuar më hollësisht rolin e Hamzajt në këtë konflikt, nevojiten burime të besueshme që e përmendin drejtpërdrejt. Konflikti i armatosur në Maqedoni më 2001 Në vitin 2001, Hamzaj mori pjesë në konfliktin e armatosur në Maqedoni, ku, sipas të dhënave familjare, ishte pjesëtar i Njësisë Speciale „Skënderbeu”. Ai është përmendur në raportime mediatike lidhur me luftimet në Haraçinë. Një artikull i publikuar nga Tetova News në qershor të vitit 2018 trajton pjesëmarrjen e luftëtarëve shqiptarë në këto luftime dhe përmend Komandant Zhujën. Më 2 qershor 2001, gjatë kësaj periudhe, ra luftëtari Visar Krasniqi nga Malisheva. Në një shënim përkujtimor që i atribuohet Hamzajt përmenden kujtimet e tij për ngjarjen dhe plagosjen e tij gjatë luftimeve. Plagosja dhe statusi i invalidit të luftës Hamzaj u plagos gjatë luftës së Kosovës, në Betejën e Pozharit. Sipas të dhënave familjare, si pasojë e plagosjes, ai mbeti invalid i luftës. Fotografitë Fotografitë e Hamzajt janë publikuar në rrjete sociale dhe në materiale përkujtimore që lidhen me luftëtarët shqiptarë dhe konfliktin e vitit 2001. Për përdorimin e tyre në Wikipedia duhet të verifikohen burimi origjinal dhe të drejtat e autorit. Burimet * Tetova News – «Komandant Zhuja: Ja kush janë të parët që kanë hyrë në Haraçinë». * Gazeta inFokus – «Daut Haradinaj viziton në spital bashkëluftëtarin Zhujë Hamzaj». eg7rqm276rpqo00nimbwyjzd3d5rseu